Үлгі:Қазақ рулары

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақ рулары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3437</id>
    <revision>
      <id>3690203</id>
      <parentid>3629432</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қатысушы Апельсин</username>
        <id>121973</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8511" sha1="o4odokp1cuqguoq4vniz09vhxeuqtbr" xml:space="preserve">{{Кесте
|аты = Қазақ рулары
|тақырып = [[Қазақ рулары]]
|сурет = [[Сурет:Shanirak.svg|100px|right|Шаңырақ]]
|state    = collapsed
|style_main_title = background: #FFEFD5;
|style_title = background: #FFEFD5;


|бөлім1 = [[Ұлы жүз]]
|тізім1  = &lt;div&gt;
* '''[[Сіргелі]]''': · [[Айтбозым]] ·  [[Кеңірдек]] ·  [[Байжігіт (Сіргелі)|Байжігіт]] ·  [[Батыр руы|Батыр]] ·  [[Елібай]] ·  [[Жайдақ]] ·  [[Жаңабай (Сіргелі)|Жаңабай]] ·  [[Қайшылы]] ·  [[Қарабатыр]]  ·  [[Тутаңбалы]] ·  [[Шалдар руы|Шалдар]]
* '''[[Жалайыр]]''': [[Сырманақ]] · ([[Ақбұйым]] · [[Арықтыным]] · [[Байшегір]] · [[Балғалы]] · [[Қайшылы]] · [[Күшік руы|Күшік]]) · [[Шуманақ]] · ([[Андас]] · [[Қалпе руы|Қалпе]] · [[Қарашапан]] · [[Мырза руы|Мырза]] · [[Орақты]] · [[Сыпатай]]) · [[Бірманақ]] · ([[Сиыршы (ру)|Сиыршы]])
* '''[[Қаңлы (тайпа)|Қаңлы]]''': · [[Қара қаңлы]] ·  [[Қызыл қаңлы]] ·  [[Қапсан қаңлы]] ·  [[Сары қаңлы]] 
* '''[[Шанышқылы]]''': ·  [[Құрбақа руы|Құрбақа]] · ( [[Балық руы|Балық]] ·  [[Саңырау (Ру)|Саңырау]] ·  [[Мамыт руы|Мамыт]]) ·  [[Дархан (ру)|Дархан]] ·  [[Қырықсадақ]] ·  [[Бектау руы|Бектау]] · ( [[Қырпық]] ·  [[Арапшы руы|Арапшы]] ·  [[Сырдым]] )·  [[Жойсын]] ·  [[Бағыс]]
'''[[Үйсін руы|Үйсін рулары]]:'''
* '''[[Сарыүйсін|Сары Үйсін]]''':  ·  [[Қалша]] ·  [[Жақып руы|Жақып]]  
* '''[[Дулат]]''': · [[Ботбай]] ·  [[Жаныс]] ·  [[Сиқым]] ·  [[Шымыр]] 
* ''' [[Албан руы|Албан]]''':  ''[[Сары (Албан)|Сары]]'':·  ([[Айт руы|Айт]] ·  [[Қожбанбет]]  ·  [[Қыстық]]   ·   [[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]] ·  [[Алжан]] ·  [[Жарты]] ·  [[Құрман]] ·   [[Шоған]] ·   [[Досалы]] )·   ''[[Шыбыл]]'': ·  ([[Қоңырбөрік]] ·  [[Қызылбөрік]])
* '''[[Суан]]''':  · [[Байтүгей]] ·  [[Тоқарыстан]] ·  [[Бағыс]] ·  [[Сартай]] ·  [[Нартай]]
* '''[[Шапырашты]]''': · [[Айқым]] ·  [[Асыл]] ·  [[Екей]] ·  [[Есқожа]] ·  [[Кебенек руы|Кебенек]] ·  [[Шыбыл]]
* ''' [[Ошақты]]''': · [[Аталық руы|Аталық]] ·  [[Байыл]] ·  [[қоңыр руы|Қоңыр]] ·  [[Тасжүрек]] 
* ''' [[Ысты]]''': · [[Ойық руы|Ойық]] ·  [[Тілік]] 
* '''[[Шақшам]]''': ·  

&lt;/div&gt;

|бөлім2 = [[Орта жүз]]
|тізім2  = &lt;div&gt;
* '''[[Арғын]]''':  [[Мейрам]]: · ( [[Қуандық]] ·  [[Сүйіндік (Арғын)|Сүйіндік]] ·  [[Бегендік]] ·  [[Шегендік]] · [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]) ·  [[Момын]]: ·  ([[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] ·  [[Тобықты]] ·  [[Атығай]] ·  [[Бәсентиін]] ·  [[Қарауыл руы|Қарауыл]] ·  [[Шақшақ]] ·  [[Саржетім]]) ·  [[Жоғары шекті]] ·  [[Төмен шекті]] ·  [[Тарақты]] (жиен)  
* '''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]''':   [[Құлан қыпшақ]] ·  [[Қытайқыпшақ]] ·  [[Сарықыпшақ]] · [[Қарақыпшақ]]: ([[Ұзын]] ·  [[Бұлтың]] ·  [[Қарабалық руы|Қарабалық]] ·  [[Көлденең руы|Көлденең]] ·  [[Торы (ру)|Торықыпшақ]])
* '''[[Наймандар|Найман]]''':  [[Саржомарт]]: ([[Бура (найман)|Бура]], [[Қаратай (ру)|Қаратай]], [[Көкжарлы]]) · [[Төлегатай]]: ([[Қаракерей]],  [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]],  [[Садыр]], [[Төртуыл]]) ·  [[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]: ( [[Бағаналы (ру)|Бағаналы]], [[Балталы]])
* '''[[Қоңырат]]''': [[Көтенші]]: · ([[Саңғыл]] · [[Божбан]] · [[Жетімдер руы|Жетімдер]] · [[Маңғытай]] · [[Аманбай]]  ·  [[Жаманбай]])  · [[Көктіңұлы]]: · ([[Байлар-Жандар]] · [[Құлыншақ]] · [[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] · [[Қарасирақ]] · [[Тоқболат]] · [[Құлшығаш]] · [[Алғи]])
* '''[[Керей (тайпа)|Керей]]''':  [[Тұрғақ]], [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы]]:  ·  ([[Балта руы|Балта]] ·  [[Тарышы]] ·  [[Көшебе]] ·  [[Сибан]] ·   [[Ақсары (ру)|Ақсары]])  ·   [[Абақ Керей|Абақ]]:  ·  ([[Жәдік]] ·  [[Жәнтекей]] ·  [[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]] ·  [[Шимойын]] ·  [[Меркіт]] ·  [[Шеруші]] ·  [[сарбас руы|Сарбас]] ·  [[Молқы]] ·  [[Ителі]] ·  [[Қарақаc]]  ·  [[Жастабан]] ·  [[Көнсадақ]] )
* '''[[Уақ]]''':  [[Бетке]] ·  [[Ер Қосай (ру)|Ерқосай]]  · [[Сарман]] · [[Шоға]] · [[Байназар (ру)|Байназар]] · [[Еренші]] · [[Бидалы]] · [[Баржақы|Баржақсы]] · [[Жансары]] · [[Шәйкөз|Шайгөз]]

&lt;/div&gt;

|бөлім3 = [[Кіші жүз]]
|тізім3  = &lt;div&gt;
* '''[[Әлімұлы]]''': [[Кете (ру)|Кете]]  ·   [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]]  ·   [[Қарасақал]]  ·   [[Төртқара]]  ·   [[Шекті]]  ·   [[Шөмекей]]&lt;br /&gt;
* '''[[Байұлы]]''': [[Адай]]  ·   [[Алаша (ру)|Алаша]]  ·   [[Алтын руы|Алтын]]  ·   [[Байбақты]]  ·   [[Беріш]]  ·   [[Есентемір]]  ·   [[Жаппас]]  ·   [[Қызылқұрт]]  ·   [[Масқар]]  ·    [[Таз руы|Таз]]  ·   [[Тана]]  ·   [[Шеркеш]]  ·   [[Ысық]]&lt;br /&gt;
* '''[[Жетіру]]''': [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]]  ·   [[Кердері]]  ·   [[Керейіт]]  ·   [[Табын]]  ·   [[Тама]]  ·   [[Телеу]]  ·   [[Рамадан (ру)|Рамадан]]&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;

|бөлім4 = [[Ақсүйек]]
|тізім4  = &lt;div&gt;
* '''[[Төре]]''':  [[Жәдік әулеті]]  ([[Абылай хан әулеті]])  ·  [[Әбілқайыр әулеті]]  ([[Бөкей әулеті]]   ·  [[Қаратай әулеті]])&lt;br /&gt;
* '''[[Қожа]]''':  [[Аққорған руы|Аққорған]] ·  [[Қорасан]] ·  [[Дуана руы|Дуана]] ·  [[Қарахан]] ·  [[Бақсайыс қожа]] · [[Қылышты қожа]] · [[Сейіт (ру)|Сейіт]]&lt;br /&gt;
&lt;/div&gt;

|бөлім5 = Жүзге кірмейді
|тізім5  = &lt;div&gt;
* '''[[Сунақ]]''':  [[Қайғақтық]] ·  [[Сыйық]] ·  [[Аташ]] ·  [[Бессары]] · [[Қалмырза-Тоқпан]]&lt;br /&gt;
* '''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''': &lt;br /&gt;
* '''[[Ноғай-Қазақ]]''': [[Үйсін ноғай]]  ·   [[Қояс]]  ·   [[Қазан құлақ]]  ·   [[Қос таңбалы]]
* '''[[Қияттар]]''': 
* '''[[Қырғыз руы]]''': 
&lt;/div&gt;

|бөлім6 = Басқа
|тізім6  =  ·  [[Қазақ шежіресі]] ·  [[Қазақ жүздері]] ·  [[Шалақазақтар]] ·  [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] ·  [[Жеті ата]] ·  [[Туыстық]] ·  [[Туыстық атаулары]] ·  [[Кірме]] ·  [[Ноқта ағасы]] ·  [[Құрама]] ·  [[Қазақстан жерінде болған болыстар тізімі|Болыстар]]  · [[Қазақ болыстары тізімі]] · [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2 Қазақ генофонды]{{ref-ru}}

}}&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Қазақ рулары]]
&lt;/includeonly&gt;
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>o4odokp1cuqguoq4vniz09vhxeuqtbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қадырғали Жалайыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5104</id>
    <revision>
      <id>3689863</id>
      <parentid>3601707</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46168" sha1="bic07apdiv57hjrly6fwhq8cwjqzy2w" xml:space="preserve">{{Тұлға
| Есімі              = Қадырғали Қосымұлы Жалайри
| Сурет              = Кадыргали Жалаири.jpg
| ені                = 230px
| Сурет атауы        = 
| Туған күні         = 1530
| Туған жері         = 
| Қайтыс болған күні = 1605
| Қайтыс болған жері = 
| Мамандығы          = Тәуекел сарайында қызмет етіп, [[ақылшы]], кеңесші рөлін атқарған
}}

'''Қадырғали Жалаири''' (Қадыр Әлі Қосымұлы би, арғы тегі Жалайыр) деп аталған бұл кісі ХVI-ғасырдың ортасы мен ХVII-ғасырдың басында өмір сүріп (1530-1605 жылдары), қазақ  халқының [[тарих]]ында өшпес із қалдырған. Ресейдің атақты патшасы Борис Годуновтың қол астында жүріп, 1602 жылы &quot;Жылнамалар жинағын&quot; жазып бітірген. Бұл — қазақ тілінде жазылған тұңғыш ғылыми еңбек. &quot;Жинақтың&quot; тілдік құрылымын, жазу мәнерін зерттеп, көрнекті ғалым Р.Сыздықова арнайы кітап жазған (&quot;Язык&quot;, &quot;Жамиат-тауарих&quot;, &quot;Жалаири&quot;, Алматы, 1989 жыл). Қадыр Әлі деректеріне Шоқан Уәлихановтан бермен қарай талай тарихшылар, зерттеушілер сүйеніп келеді.

Туған жері&amp;nbsp;— [[Қазақстан]] жеріндегі [[Сырдария]] бойы. Қадырғалидың ата-бабалары [[Қарахан мемлекеті|Қарахан әулеті]] билігінен бері үздіксіз хан сарайында қызмет етіп, ханның ақылшы-кеңесшісі, қол бастар батырлары болған. Оның өз атасы Темшік [[Шығай хан]]ның батыры болса, әкесі Қосым [[бек]] лауазымын иеленген.

==Өмірбаяны==
Қадырғали Қосымұлы Жалайыри [[қазақ]]тың ұлы хандарының бірі [[Тәуекел]] сарайында [[қызмет]] етіп, ақылшы, кеңесшілік рөл атқарған. Ана тілімен қатар араб, парсы тілдерін жақсы меңгергендіктен, асқан зор білімінің арқасында [[жас]] бекзадаларды оқытып, тәрбиелеген. Әсіресе оның үлкен [[үміт]] еткені — Оразмұхаммед [[сұлтан]] еді. Өзінің ғылыми еңбегінде бұл туралы былай дейді: &quot;Менің аталарым Оразмұхаммед сүлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Оразмұхаммедтің қасында болдым&quot;.

ХVI-ХVII-ғасырларда жалайырлардың бір бөлігі Ұлытау, Көкшетау аймағында көшіп жүрген. Қазіргі географиялық картада, Арқа жақта [[Жалайыр]], [[Керей]] көлі, [[Найман]] деген ұзыннан ұзақ бел-белестер бар. ХVIII-ғасырдағы [[Жоңғар]] қалмақтары жасаған жойқын шабуылда (&quot;Ақтабан шүбырынды, алқакөл сүлама&quot; заманында) Жалайырлар әуелі Бетбақдалаға ығысып, кейін құба қалмақтар жеңіліп, қазақтың кең даласы жаудан тазара бастаған соң, жылжи-жылжи [[Шу]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендерінің жағалауына келіп орналаса бастайды.

Қазақ хандарының қыстық [[қоныс]]ы [[Түркістан]]да болған да, жазда Арқа жаққа, [[Көкшетау]]ға көшіп барады екен. Хан-сұлтандар ол кезде аң аулауға жеке дара шықпайды, көп нөкер, саятшы ерткен. Бұл кезде бір орталыққа бағынып,жаңа күшейіп келе жатқан орыс патшалары оңтүстік-шығыстағы көршісі [[қазақ]] хандығымен қарым-қатынасын кеңейтуге мүдделі-түғын. Шығысында пайда болған үлкен [[мемлекет]] Жоңғар хандығы, оңтүстік батысында өзбек әмірлері, Жайықжақтан башқұр мырзалары тыныштық бермей отырған қазақ хандары да орыстармен сыпайы сауда-саттық қатынас жүргізіп жатқан. Оқта-текте [[Мәскеу]]ге елшілері де барып қайтатын. Бірақ өздерін ішке кіргізбейтін. Сол кездердің өзінде-ақ қазақ хандығы әлсірей қалса, ұлан байтақдаланы иемдену сияқты түпкі арам ойы бар орыс патшалары сол елдің ішкі-сыртқы жағдайын, тарихын, салт-санасын, әскери күшін, қорғану [[қабілет]]ін жете білуге тырысуы заңды еді. Осы [[мақсат]]пен олар ханның айналасындағы адамдардан түтқын алуды бұрыннан ойлап жүрген. Жас сұлтан Оразмұхаммедтің аңшылыққа құмар екенін, жылма-жыл ерте көктемде, күзде [[Ертіс]], [[Тобыл]] бойын жағалап ит жүгіртіп, құс салатынын жансыздары арқылы біліп отырған Сібірдегі орыс әкімдері (патшаның тапсырмасы бойынша) аңдып жүріп, Тобыл алқабында қаршыға салып, көңіл көтеріп жүрген Оразмұхаммедті, Қадырғали Жалайри бастаған саятшы, нөкерлерімен қоса тұтқынға алады да, &quot;[[аманат]]&quot; ретінде [[Мәскеу]]ге жөнелтеді. Бұл 1588 жыл еді.

Оразмұхаммедтің хан ордасы адамы екенін, Қадырғали Жалайри Шығыс тарихын, [[мәдениет]]ін жақсы білетінін, көп тілдерді игерген ғұлама екенін сезген соң, орыс патшасы оларды жақсы қабылдайды, өз маңайында ұстайды. Әскер өнерін жетік білетін батыр жігіт Оразмұхаммед 1590-91 жылдары орыстардың Шведтерге, Қырым хандығына қарсы жүргізген соғыстарына қатысып, ерлік көрсетеді. Соны ескерген жөне оның хан тұқымы екенін білетін патша Федор Иоанович 1592 жылы Ока өзені бойындағы мұсылмандар мекендейтін бұрынғы Қасымов хандығынан Оразмұхаммедке жер бөліп береді, 1600 жылы ұлы патша Борис Годунов Оразмұхаммедті Қасымов ханы етіп тағайындаған. Өзінің арғы тегі жалайыр екенін білді ме, жоқ па — әйтеуір Қадырғали Жалайри бек те зор құрметке бөленіп, бас уәзірлік қызметін атқарады. Қазақ елінің тарихы жөніндегі ғылыми еңбекті де [[Борис Годунов]]тың тапсырмасы бойынша жаздым деуі орынды. Себебі бұл еңбек ақ патшаға арналған және алғашқы тарауында соның билік жүргізу жүйесін бейнелейді.

Қадырғали Жалайридің бұл [[шежіре]]сі ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи [[еңбек]] екені аян. [[Ш.Уәлиханов]] бұл кітаптың аңыздан гөрі ақиқаты басымырақ деп бағалаған. Байұзақ Албани: &quot;Тарихнамада оның есімі Әбілғазы, Бабыр, Бенаи сияқты ғүлама тарихшылармен қатар аталады. Орыс ғалымдары Н.И.Ильминский, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов оның еңбегін жоғары бағалады&quot;, — дейді &quot;Тарихи таным&quot; атты кітабында. (195-бет). Оразмұхаммед пен Қадыр Әлі бастаған қазақтардың Ресейде болу оқиғасын көрнекті жазушы, көне тарихымыздың білгірі Мүхтар Мағауин &quot;Аласапыран&quot; атты романында кең және көркем баяндаған. Бұл романы үшін оған Мемлекеттік сыйлық берілгені белгілі. Соңғы кездері Қадыр Әлінің еңбегін әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық Университетінің профессоры М. Қойгелдиев арнайы зерттеп жүр.

Байұзақ Албани былай дейді: &quot;Ол жырақта жүрсе де, қазақ хандарының саяси-өлеуметтік жағдайлары, Қазақстанда рулық-патриархалдық қатынастардың қалыптасуы, хан төңірегіндегі сұлтандар мен қаршылар, бектер мен хафиздер т.б. жайында деректі [[мәлімет]]тер жазып қалдырды. Автор жылнамада Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, қазақ сахарасын мекендеген [[жалайыр]], [[арғын]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керейіт]], [[алшын]] т.б. түркі ру-тайпаларына тарихи анықтама берді. Ол Рашид ад-Диннің парсы тіліндегі &quot;[[Жамиат-тауарих]]&quot; шежіре кітабына сүйене отырып, Шыңғысхан әулеті және оның өзі жайында аса мол деректер келтіреді, қазақ хандарының [[өмірбаян]]ына тоқталады. Онда қазақ жері, оның қалалары, ХIII-ХVӀ ғ. аралығындағы қазақ жеріндегі оқиғалар, қазақ хандарының ішкі-сыртқы жағдайлары, әлеуметтік топтар және қазақжерін мекендеген ежелгі рулар бірлестігі жайында [[дерек]]тер бар.

==Қадырғали сол Қараша мырза ма?==

Тарихшылар Қадырғали Жалайыридың &quot;Жамиғ-ат-Тауарихын&quot; ғана төңіректеп жүр. Ал, орыс жылнамаларында Қараша мырза деп берілген ғалымның ханның ымыраға келгеніне қарамастан Ресей шеңгеліне түскен түркілерді үлкен көтеріліске бастағаны, Ермактың 5 қолбасшысының үшеуін өлтіргені әлі аз зерттелген, өзімізде аз насихатталған. Осыдан жеңілгеннен кейін Қазақ даласына қайта қашып, кейін Оразмұхамедке ілесіп аманатқа барған...&lt;blockquote&gt;&quot;Түрлі дерт пен аштық әскерінің біразын жусатып салған Жармақ аңғалдық пен жеңілтектігінің де зардабын шекті. Мырза әлде кінәз Қараша өз Патшасына ескертпестен Тар Ұлыста, Искерде көп тыңшы ұстады, айналадағы барлық Жұртта оның тілекшісі, жақтасы, достары көп болды; өзін отанды құтқарушы көрсеткісі келді, уақытын күтті, сөйте жүріп түрлі сый-сыяпат, Ноғайлардан қорғау туралы өтініш айтып Ресейліктерді алдаумен болды, Жармаққа да адал дос болуға сөз берді. Содан Жармақ оған Иван Кольцо бастаған қырық сарбазын қонаққа жіберді. Осы бір топ адам отқаруды екі-үш мәрте гүрс еткізіп мыңдаған жабайыны тым-тырақай ете алар еді, тек тағдыры ажалға айдаған Козактар жалған достарына сеніп барып, қынадай қырылды, Жармақтың маңдайалды баһадүрлері, айқаста арыстанша алысқан ерлері Тар Ұлыста құрбандық қойдай қанға бөкті!.. Осыдан кейін бізге олжа салушы Татар, Сібір Естектері Ресейліктерге қарсы шығып, разьезде Атаман Яков Михайловты өлтірді, майдан алаңында Қарашаға қосылып Искер маңын түндей тұтты, Жармақ тар қоршауда қалғанын көрді.&quot;
(Н.М. Карамзин)&lt;/blockquote&gt;

==Жылнамалар жинағы==
&quot;Жылнамалар жинағының&quot; жалғыз көшірме данасын Қазан Университеті кітапханасына татар галымы И.Халфин тапсырған екен. Сол көшірмені шығыс қолжазбалар жинағына бастырғанда профессор И.Н.Березин былай деп алғы [[сөз]] жазыпты: &lt;blockquote&gt;&quot;Біз шығармаға қандай ат берілгенін білмейміз, бірақ кітаптың негізгі бөлігі Рашид ад-Диннің әйгілі туындысының қысқаша аудармасынан тұрғандықтан, біз оның атын да қолжазбамызға бере аламыз&quot;. &lt;/blockquote&gt;Сөйтіп, ол Қадыр Әлі еңбегін оның нағыз аты анықталатын көшірмесі табылғанша &quot;[[Джами ат-Таварих]]&quot; — &quot;[[Жылнамалар жинағы]]&quot; деп атауды ұсынған.
М.Қойгелдиев былай дейді:&lt;blockquote&gt;&quot;Өкінішке орай, қолжазбаның кейінірек Петербургтен табылган екінші көшірмесінде де еңбектің [[автор]] берген аты жоқ болып шықты да, ол сол &quot;[[Джами ат-Таварих]]&quot; — &quot;[[Жылнамалар жинағы]]&quot; атанған күйінде қала берді. Бұл жағдай тарихшы ғалымдар арасында Қадыр Әлі би еңбегінің [[дербес]] деректік мәнін тура бағалауға едәуір кедергі жасады, басқаша айтқанда, оны Рашид ад-Дин жұмысының түрікше нұсқасы ретінде ғана қарауға негіз болды&quot;. (&quot;Қазақ тарихы&quot; журналы, 4-нөмір, 1994 жыл.)&lt;/blockquote&gt;Кейін «Жылнамалар жинағы» деген атпен әлемге әйгілі болған өзінің атақты еңбегін жазады. «Мен дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл сөздерге қанық көптеген кітап оқыған адаммын» дейді ол өзі жайында. «Жылнамалар жинағы» - орта ғасырдағы қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі. Мұнда қазақ хандығының Х ғасырдың басынан бергі ішкі-сыртқы жағдайлары, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, хандардың және олардың төңірегіндегі түрлі әлеуметтік топтардың саяси ахуалдары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. Еңбек үш бөлімнен тұрады: 1. Борис Годунов билігін бейнелеу. 2. Рашид ад-Диннің «Джами ат-Таварих» атты еңбегінің қысқаша аудармасы. 3. Орыс ханның Оразмұхаммед сұлтанға дейінгі қысқаша аудармасы.

== Күміс сандық құпиясы ==
Қадыр Әліге аса жоғары баға берген үлы ғалымдарымыздың бірі — академик [[Әлкей Марғұлан]], 1981 жылы &quot;Қазақ әдебиеті&quot; газетінің 1-нөмірінде жарияланған &quot;[[Күміс]] [[сандық]] қүпиясы&quot; атты [[көлем]]ді мақаласында былай дейді:&lt;blockquote&gt;&quot;Оразмұхаммедтің кітапханасында сақталған кітаптардың ең бағалысының бірі — өзіне дос болған серігі, әрі атақты биі, көркем тілде қазақша жазатын жазушы Қадырғали Жалайыридің шығармасы. Оның кітабы 1598 жылы жазылып біткен, әуелдегі аты қандай екені белгісіз. Жазудың бас-аяғы жоғалып кеткен... Шоқан оған зор ғылыми мән беріп, бүл қазақ тілінің жақсы бір [[мұра]]сы деп білген. Оның түсіндіруінше: &quot;В отношении сведений о киргизах самое первое место занимает &quot;Сборник летописей&quot; издания Березина, замечательный тем более, что представляет единственные памятники прошедшей жизни казахов. Он написан в конце царствования Бориса Годунова... В нем степных уподоблений, поговорок бездна&quot;... Оған бірінші көңіл қойған жазушы —Абылғазы. Бүл кісі Қадырғалидың кітабын Есім ханның үйінде қонақ болып, Түркістанда жатқанда оқыған болу керек. Есім — Тәуекелдің інісі, Оразмұхаммедтің ағасы. [[Москва]]дан қазақ елшілері алып келген Қадырғалидың кітабы Тәуекелде, Есімде болуы айдан анық. Сондықтан бұл кітапты Абылғазы бір ғана Түркістан қаласында оқиды. Орта Азияда өзге қалаларда бүл кітап болмаған. [[Ресей]]де бүл кітапты жақсы білген П.И.Рычков, Н.М.Карамзин оның керек жерін пайдаланып отырған. Абылғазы оқып шыққан бүл кітаптың бір көшірмесін Ибрагим Халифиннің Френге жазуынша, 1918 жылы Қазан Университетінің кітапханасы сатып алады...&quot;&lt;/blockquote&gt;

==Жалайыр тайпасынан шыққан==
Қадырғали [[араб]], [[парсы]], [[түркі]], [[орыс]] тілдерін бірдей жақсы білген... Қадырғали—Жалайыр тайпасынан шыққан қазақтың ойшыл ғалымы, жазушысы, [[өрнек]] қалдырған мәдениет мұрагері. Өзінің жазуында да [[жалайыр]] тайпасын жоғары көтеріп ардақтаған:&lt;blockquote&gt;&quot;Алаш мыңы арасында ұлығы тарақ тамғалы Жалайыр болған. Оның жазғандарын қазақ жазу мәдениетінің бірінші [[үлгі]]сі деп тану керек&quot;.&lt;/blockquote&gt;Соңғы жылдары қазақ ғалымдарының [[күш]] салуы арқасында Қадыр Әлі еңбегі өз халқымыздың алтын қазынасына айналғанын айта кеткен жөн.

Еңбек үш бөлімнен тұрады:

# Борис Годунов билігін бейнелеу. 
# Рашид ад-Диннің &quot;Джами ат-Таварих&quot; атты еңбегінің қысқаша аудармасы.
# Орыс ханның Оразмұхаммед [[сұлтан]]ға дейінгі қысқаша аудармасы. Бұларға қосымша алтынордалық ірі қайраткер Едіге батыр жайында дастаны берілген.

Қадыр Әлінің бұл еңбекті жазудағы негізгі мақсаты — өз әміршісі Шыңғыс хан ұрпағы Ондан сүлтанның баласы Оразмұхаммедтің хан тағына лайық екенін дәлелдеу. Екінші бір [[мақсат]]: &lt;blockquote&gt;&quot;... патша Борис Федоровичтің мәңгі әділдігін, ақтығын айту және тағы жоғары мәртебелі Оразмұхаммед ханды жоғары мәртебелі [[патша]]ның қүрметпен хандыққа отырғызғанын көрсету үшін жазылды&quot;. (И.Н.Березин. &quot;Библиотека восточных источников&quot;. I том, Казань, 1854.)&lt;/blockquote&gt;Одан әрі Қадыр Әлі былай дейді:&lt;blockquote&gt;&quot;... бүкіл орыс патшасы Борис Федоровичтің үкім жарлығымен оңды-солды қаршыларды, қүрметті бектерді отырғызып, көше-көше, орам-орам мылтық андаздармен маңғазданып және саясатпен қол қусырып, бас иіп, игі жақсылар түрды. Осындай салтанатпен Оразмұхаммед Ондан Сұлтанұлын аса құрметтеп, көрініске алып, бұл жерде патша хазіреті таққа отырғызды&quot; (Қасымов қаласында). (Қасым хандығы Мәскеуден 250 шақырым Оңтүстік шығыста, Ока өзенінің сол жағалауына орналасқан.)&lt;/blockquote&gt;[[Ұрыс хан]] туралы былай деген: &lt;blockquote&gt;&quot;Оны барлыгы аға тұтып, патшалыққа отырғызды. Одан соң Орыс хан Алатау төңірегіне қоныс тепті. Ол [[жер]] өте үлкен және биік [[тау]] еді. Онда жақсы жайылымдар, сулар мен [[бұлақ]]тар да көп болған... [[Отырар]], [[Сайрам]] шаһарлары... [[Шу]], [[Талас]], [[Ыстықкөл]], [[Теклік]] әуләяттары болған. Халқы өте көп, іргелі, мықты, даңқты және батыр болған&quot;.&lt;/blockquote&gt;Қадыр Әлі бұдан кейін [[Қойыршақ хан]], [[Барақ сұлтан]], [[Кіші Жәнібек]], [[Қасым хан]] жайында баяндайды.&lt;blockquote&gt;&quot;Оразмұхаммед Орыс ханнан [[Жәнібек хан]]ға дейін төртінші буын еді&quot;, — дейді. &quot;Шығай хан батырлығымен мәлім болды. Оның ұлы Ондан сұлтан ержүрек, батыр, садақ атудың керемет мергені еді. Әрқашан сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсетті... Ақырында қалмақтармен шайқаста отыз жасқа келген жігіт шағында шаһит болды. Оның қабірі [[Қожа Ахмет Яссауи]] (қасында) жерленді&quot;.&lt;/blockquote&gt;Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қай сұлтанның, қай ханның, қай жерде шаһит болғанын, жерленгенін көрсетуімен де қүнды. Тәуекел ханды &quot;Ислам мемлекетінің басшысы&quot; деп атаған. Онда сұлтан шаһит болғанда Оразмұхаммедтің он үш жаста жетім қалғанын айтады. &quot;Он алты жасында жалпы христиан басшысы Борис Федоровичке қызмет істеуге дайын болды&quot; дейді (Оразмұхаммед 1610 жылы Лжедмитрий мен Василий Шуйский арасындағы қантөгісте ерлікпен көз жүмған.).

==Қадырғали Жалайри еңбегінің маңызы==
&lt;blockquote&gt;&quot;Қадырғали Жалайри еңбегінің [[қазақ халқы]]ның, [[қазақ хандығы]]ның қалыптасу процесін зерттеп білуде алатын орны ерекше, бұл [[мәселе]]лерді анықтау барысында тарихшылар оған әлі талай рет оралатын болады,&lt;/blockquote&gt;— дейді одан өрі М.Қойгелдиев.&lt;blockquote&gt;— Мәселен, Қадырғали бидің сол түстағы қазақ елін &quot;Алаш мыңы&quot; атау себебі ғылыми әдебиетте әлі күнге дейін жан-жақты баяндалған емес... Аса маңызды тарауларының бірі — &quot;Орыс хан дастаны&quot;. Бұл [[дастан]]нан біз басқа еңбектерде кездесе бермейтін мынадай фактілерді байқаймыз: біріншіден, Жәнібек [[ұлыс]]ының, яғни қүдіретті [[Алтын Орда]]ның ыдырау барысы, оған Фетка Науакрат бастаған әскердің &quot;қосқан&quot; үлесі, Фетка Науакрат деген кім, қайдан келген — бұл әлі анықталмаған мәселе. Екіншіден, осы [[Фетка Науакрат]] салған алаңнан кейін Орыс ханның [[Алатау]] жаққа кетіп, сонда орын тебуі. Ал бұл [[Ұрыс хан]] қазақ хандары династиясының негізін қалаушы болғандығы мәлім. Үшіншіден, Қадырғали би бұл дастанында Жетісудың сол тұстағы (ХIV-ғасыр) қалаларын атап, әскерін сипаттап, елінің ірі, ержүрек келетіні туралы да айтқан&quot; (38-бет).
&quot;Қазақ тарихы&quot; журналының сол нөмірінде Қадыр Әлі еңбегінің &quot;Орыс хан және оның ұрпақтары&quot; деген тарауы берілген. Жалпы, Қадыр Әлі еңбегі қолдан қолға көшірілгенде көп қателер кеткені анық, сонда да оған әлі талай тарихшы айналып соғары сөзсіз.&lt;/blockquote&gt;Шығыс жылнамашыларының, әсіресе, [[Рашид әд-Дин]]нің, [[Әбілғазы]]ның, [[Хайдар Дулати]]дің, Қадырғали Жалайырдің тағы басқа ғалымдардың жазбаша еңбектерін оқып отырғанда ағайын-туғандар [[бақ-дәулет]], [[атақ-даңқ]] үшін қаншама ғасырлар бойы өзара қырғын соғыстар ашқанына көз жеткізу қиын емес. Бірақ, бүл — тарих. Ал тарихтан келер үрпақсабақалып, өсіп-өркендеуге тиіс. Ол үшін өткен тарихқа жиі-жиі көз жіберіп отыруымыз керек. Қадыр Әлі бидің еңбегі — бұл салада айрықша көзге түсетін [[інжу-маржан]].

==Қосымша==

'''Қадырғали Қосымұлы''' (1530-1605 ж.ж.) қазақтың орта ғасырда өмір сүрген ғұлама [[ғалым]]ы әрі атақты биі. Қадырғали бидің түп тегі ұлы жүздің тарақ таңбалы [[Жалайыр]] тайпасынан шыққан. Сондықтан да ол көбінесе ''&quot;Қадырғали Жалайри&quot;'' аталып кеткен. Ата-бабалары ертеде [[Сырдария]] бойын мекен етіп көшіп-қонып жүрген. Кейін Ескелді, [[Балпық би]]лер, [[Орақ батыр|Орақ]] сияқты батырлардың басшылығымен Жалайыр әулеті осы күнгі [[Талдықорған облысы]]на келіп қоныс тепкен. Қадырғали бидің ата-бабалары [[Қарахан дәуірі]]нен бері ел басқарған ықпалды кісілер болған. Әкесі Қосым да беделді би.

Оның әкесі [[Темшік]], баһадур Анжы баһадур Адымшейх мырза ағасы Қараш бек Құбай Қамбар мырза Айтаулы бек Шейх Софы бек Тебребек Саба баһадур Сартақ ноян бәрі-бәрі [[батыр]], [[бек]], [[би]] болыпты.

[[Ата]], [[әке]] жанында жүріп, олардан [[тәрбие]] алған Қадырғали жас кезіненақ хан ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы, кейіннен ханның ордасындағы жас бекзадалардың ақылшысы. Кейіннен ханның кеңесші биі болады. Жалайыр елін қалмақтар шауып, берекесін алған жылдары оның аталары Көшім ханның қол астына барып қосылады. Онда барған соң да ол ханға ақылгөй би боп тұрады. Қадырғали би өзінің &quot;Жами ат-тауарих&quot; (&quot;[[Жылнамалар жинағы]]нда&quot;) кітабында: &quot;Менің аталарым Ораз Мұхамед сұлтанның аталарына қызмет етті. [[Әзім Ораз Мұхамед]]тің қасында болдым&quot; деп жазады. Осыдан-ақ оның атақты Ораз Мұхамедпен қызметтес болып, [[орыс княздігі]]мен қарым-қатынаста жүргені аян. [[Сібір]] сұлтаны Сейдектің де кеңесші биі болып тұрған. 1588-1598 жыл аралығынды Қадырғали Ораз Мұхамедпен бірге [[Мәскеу]]де патша сарайында қызметте болады. [[Орыс патшалығы]] мен шведтер және [[Қырым хандығы]] арасындағы соғысқа қатысады. Сол соғыста ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Ораз Мұхамед Сұлтанға [[Ока]] өзені жағалауынан [[жер]] бөліп беріп, өз алдына хандық құруға рұқсат берген. Ол хандықтың орталығы Қасым қал асы болған. Қадырғали сол Ораз Мұхамед басқарған хандықта уәзір, би болып [[қызмет]] атқарады. Қадырғали би сол жылдардан бастап ғылыммен айналыса бастайды. 1600-1602 жылдары Қасым қаласында ол өзінің &quot;Жами ат-тауарих&quot; атты кітабын жазып бітіреді. Енді оның атақ-даңқы осы тарихи [[шежіре]] кітабы арқылы бүкіл [[дүние жүзі]]не мөшһүр бола бастайды. Түрік тілінде жазылған, бұл еңбегінде қазақ сахарасында [[өмір]] сүріп, [[тіршілік]] еткен [[Үйсін руы|Үйсін]], [[Жалайыр]], [[Арғын]], [[Қыпшақ]], [[Қаңлы руы|Қаңлы]], [[Сіргелі]], [[Қоңырат]], [[Керей]], [[Найман]], [[Алшын]] т.б. түрік тектес ру-тайпалардың түп ата-тегін таратып ғылыми талдау жүргізеді. [[Оғыздар]] мен [[Қарахан]] дәуіріне сипаттама береді. Ертедегі және одан бергі хандар [[дәуір]]ін әсіресе Шыңғыс хан және оның өулеті мен [[қазақ]] ұлыстарынан шыққан хандар, сұлтандар, бектер және олар билеген қазақ халықтарының ішкі-сыртқы шапқыншы жаулармен күресі т.б. саяси-әлеуметтік жайлары [[баян]] етілген. Қадырғали бидің бұл еңбегін кезінде [[Шоқан Уәлиханов]]тан бастап көптеген халықтардың белгілі зерттеуші ғалымдары жоғары бағалған. Енді осы &quot;Жылнамалар жинағынан&quot; бірер үзінді келтірейік:&lt;blockquote&gt;''&quot;...Тоқтамыс хан Еділ бойында өтті: Тайқожа ұланның ұлы еді. Құтлу Қия ұлы Едіге Күчүк оның кеңесшісі, серігі еді.''

...Тоқтамыс ханның мәлім, белгілі ұлдары мыналар: Аттарын таратып айтсақ Жалаладдин сұлтан, екіншісі Күшік сұлтан, үшіншісі Жафарберді [[сұлтан]], төртіншісі Қалымберді сұлтан, бесіншісі [[Қадырберді хан]], қызы Жанике атты еді. Оны [[Едіге би]] алды. Едіге Күчүк Жаникені алганда Қадырберді хан үш жасар еді.

...Темір-Қүтлу Едіге бекпен бірі хан, бірі бек еді. Заманында көбейіп; [[ұрпақ]] өсіріп өмір кешті. Темір-Құтлу ханның ұлы Темір хан. Оның ұлы Болат хан. Оның ұлы Кичик Мұхамед хан. Оның ұлы Ахмед хан. Сол Ахмед ханның үш әйелінен тоғыз ұлы болды.

...Қажы Керей ханның атасы Жанкерей Сұлтанды Қоңырат бектері өлтірген соң өлі жас Қажы Керей сұлтан қашып Чақырған байта жалданып жүргенде бектер өз араларында бірімен-бірі жараса алмай Қажы Керей Сұлтанды іздеп тауып хандыққа қойды... &quot;Шежіреде Едіге бидің әуел бабасы АбуБакир (Мухаммед пайғамбардың ең 1-төрт Халифасының бірі) одан бірнеше ата-бабалардан соң Керемет-Әзіз, Жалаладдин келеді. Оның Адһам, Баба Тұқлас (Бабай Түкті Шашты Әзіз) деген екі ұлы болады. Баба ТҮклас Қатбада патша болады. Оның Терме деген ұлы Еділ Жайықта тұрып ңайтыс болды. Терменің ұлы Карачиде, Карачидің ұлы Ислам Қияда, оның ұлы Қадір Қияда Еділ-Жайықта тұрып қайтты. Қадір Қияның ұлы Қүтлу Қия Құмкентте қайтыс болды. Оның ұлы Едіге би, Алла оган рахымын жаудырсын... Баба Түкластың төрт ұлы бар еді. Бірі Қагбада, бірі Қагбаның жанында, бірі Үргеніште, бірі Қырымда жатыр. Енді бір деректе Баба Тұқластың (Абас, Ғабұл Рахманқожа, Терме деген) үш баласы болған дейді. Едіге би Тоқтамыс ханның ұлысын биледі. Едіге 63 жасында барып сарайдың қастандыгынан өлді. Едігенің Нұраддин мырза, Қасым мырза, Сейдутали мырза және жастай екеуі қайтыс болған. Осы бес ұл Қожаханың Бақтыла деген қызынан туған...&quot;&lt;/blockquote&gt;Қадырғали би бұл кітабының соңғы жагында өзінің жан досы әрі ұстзы Ораз Мұхамед туралы былай деп жазады:
&lt;blockquote&gt;''&quot;Оның әкесі Ондан Сұлтан, оның әкесі [[Шығай хан]], оның әкесі Иадік хан, оның әкесі [[Жәнібек хан]], оның әкесі [[Барақ хан]], оның әкесі [[Қойыршақ хан]], оның әкесі [[Ұрыс хан]]...''

Олардың әрбірі бірнеше ата болып өз уәлаяттарында патшалық қылып, атақты болып өтті. Олардың арасында аса белгілі болған Қасым хан еді. Ол Жаған бикемнен туған еді. Ұзақ уақыт атасының ұлысында патшалық етті. Төңірегіндегі уәлаяттарды өзіне қаратты...

[[Ораз Мұхамед хан]] сегіз жасында өзара қақтығыста қаза болған ұлы бабасы Шығай ханнан айрылды. Он үш жасында әкесі Ондан Сұлтан шаһит болып одан айрылды. Бірақ [[уақыт]] тарлықта Сейдақ бидің алдында кіріптарлық шекті. Одан он алты жасында барлық христиан падишасы [[Борис Федорович]]тың құлдығына әзір болды. Сол күннен қазірге дейін Борис патшаның қызметінде. Ұлы мәртебелі патша құлын жарылқады.

...Жиырма жасында ұлы [[мәртебе]]лі Ораз Мұхамед хандыққа отырды. Алла дәрежесін ғұмырлық етсін...&quot;&lt;/blockquote&gt;Соңғы кезде Қадырғали Жалайри би жөнінде жаңа деректер табылып жатыр. Соның бірі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] профессоры Жанғара Дөдебаевтың Қадырғали би туралы &quot;Алматы ақшамы&quot; газетінде (30 шілде 1997) жарияланған мақаласы.

Автор осы зерттеуінде (ол кезде өзінің арғы бабасы Қараш бек есімімен аталып жүрген Қадырғали бектің Сібірдегі атаман Ермак бастаған басқыншылығына қарсы қалай соғысқанын жан-жақты жазыпты. Осы зерттеу [[мақала]]сының соңын автор былайша тұжырымдайды:

...Сөйтіп, атаман Ермак бастаған шабуыл жеңіліс табады. Ермак опат болады.

...Атаманның сауыты Қайдауыл мырзаға, қафтаны Сейдекке сыйға тартылады, қылышы мен белдігі Қарашаға беріледі &lt;ref&gt;Миллер Г. Ф. Описание Сибирсқого царства и всех происшедших в нем дел. СПб., 1750&lt;/ref&gt;. Бұған Караганда, Ермак қолын жою жолындағы соғыста осы аталған үш адамның атқарған қызметі аса зор болғанға ұксайды. Ермак өлгеннен кейін бұлар Сібір хандыгындағы ең беделді, ықпалды кісілердін қатарында қалған.

Сібір жылнамалары мен байырғы зерттеу еңбектерде атаман Ермак [[бас]] таған қарақшылардың [[жаулаушылық]] жорығына қарсы тұрып, оның бар ауыртпалығын тікелей көтерген бірден-бір ірі тұлға Қараша: 
* Ермактың шапқыншылығына, тонауына алғаш ұшыраған соның ұлысы;
* Сібірге үлкен күшпен келген Сейдекті қарсы алып, соның тобына қосылатын осы азамат;
* Атаман Ермакқа жансыз жіберіп, оның күшін екіге бөлетін, сөйтіп өз аулына атаман Иван Кольцо бастап келген қырық қарақшыны түгелдей қырып салатын тағы да сол;
* Ермак бастаған қарақшылар [[қол]]ында қалган Сібір астанасын қоршауға алып, бүкіл Сібір қарулы күшін жаулаушыларға қарсы Отан азаттығы үшін [[соғыс]]қа көтеретін де осы жан;
* Ермак бұзақыларынан [[Сібір]] астанасын [[азат]] ету жолындағы ұрыста жасақтары үлкен шығынға үшырап, екі батыр ұлы ерлікпен қаза табатын бек те осы;
* ақырында, Ермактың белдігі мен [[қылыш]]ын беліне тагынатын қаһарман да сол;
* Ораз Мұхамед ханзадамен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың тұтқынына түсіп, Мөскеуге жеткізілетін де осы Қараша еді.

Сібірдің азаттығы үшін осынша қан мен тер төккен батыр қолбасы, мемлекет қайраткері Қадырғали бек екені туралы [[қазақ]] ғалымдары осы [[күн]]ге дейін екі ұшты пікірде. Біздіңше, татар ғалымы М. А. Усмановтың: &quot;Сібірлік Қараша мен Қадырғали бек бір адам&quot; &lt;ref&gt;Усманов М. А. Татарские исторические источники ХVII-ХVIII вв. Казань, 1972. С. 45&lt;/ref&gt;, - деп тұжырымдауы дәлелді, дәйекті әрі онда үлкен шындық бар.

Сібір тарихы туралы алғашқы дерек көздері мен зерттеулерде Ораз Мұхамедпен, Сейдекпен бірге Данила Чулқовтың түтқынына түсетін Қараша &quot;Көшім ханның ақылғөй қарашасы&quot; (&quot;Царя Кучумова думной қарача&quot;) деп үзілді-кесілді, анық көрсетіледі &lt;ref&gt;Сибирские летописи. с. 293-294&lt;/ref&gt;&quot;''.&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазақстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
* «[[Жами ат-тауарих]]»
* [[Жылнамалар жинағы]]
* [[Қазақ хандығы]]

==Сыртқы сілтемелер==
[http://forum-eurasica.ru/index.php?app=gallery&amp;module=images&amp;section=viewimage&amp;img=417 Жалайыри]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:1530 жылы туғандар]]
[[Санат:1605 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан тарихшылары]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>bic07apdiv57hjrly6fwhq8cwjqzy2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбілмәмбет хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5255</id>
    <revision>
      <id>3689874</id>
      <parentid>3669429</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11113" sha1="6mm63425lwujtnsh14nbananggfa4gt" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі        = Әбілмәмбет хан
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = 
| Сурет ені    = 
| Атауы            =
| Титулы              = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту               =  Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = 1748
| Басқаруын аяқтады        = 1770 немесе 1771
| Ізашары     = [[Болат хан]]
| Ізбасары           = [[Абылай хан]]
| Титулы_2            =[[Орта жүз]]дің ханы 
| Ту_2             =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =1739 
| Басқаруын аяқтады_2      =1770 немесе 1771 
| Ізашары_2   =[[Сәмеке хан]] 
| Ізбасары_2         =[[Абылай хан]] 
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      =XVII ғасырдың аяғы
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        =1770 немесе 1771 
| Қайтыс болған жері       = 
| Жерленді       =[[Түркістан (қала)|Түркістан]] 
| Діні       =[[Ислам]] 
| Әкесі               = [[Болат хан]]
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               =[[Әбілпейіз сұлтан]]&lt;br&gt;[[Тәуке сұлтан]]&lt;br&gt;Болат сұлтан&lt;br&gt;Әбілтек сұлтан 
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = Әбілмәмбет ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Әбілмәмбет хан''' (толық есімі ''Әбіл-Мұхаммед-Баһадүр-хан'', жазба деректерде ''Абдулмамет, Абулмамет, Абульмагмет, Аймамбет, Оболмамет, Abul Mamet'', XVII ғасырдың аяғы  — 1770 немесе 1771, [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[сұлтан]], 1739 жылдан бастап [[Орта жүз|Орта жүздің]], ал 1748 жылдан кейін қазақтың бас ханы. Орта жүздің ханы [[Болат хан|Болаттың]] үлкен ұлы, [[Тәуке хан]]ның немересі.

== Өмірбаяны ==

[[Сәмеке хан]]ның тұсында Әбілмәмбет сұлтан [[арғын]] тайпасының құрамындағы [[атығай]] руын, [[қыпшақтар]]дың бір бөлігін, [[уақ]]тарды, [[керей (тайпа)|керейлерді]] билеген. 1723 жылы қазақ даласына жоңғар [[қонтайшы|қонтайшысы]] [[Сыбан Раптан|Цэван Рабданның]] үлкен ұлы Лоузан-Шононың жорығынан кейін Сырдария өңіріне, ал 1725 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] иеліктеріне бет алды. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Сәмеке хандардың [[қалмақтар|еділ қалмақтарына]], жайық [[казактар]]ына қарсы бағытталған жорығына қатысып, құрамы 500 сарбаздан тұратын, ал 1733 жылы [[башқұрттар|башқұрт тайпаларына]] қарсы ұйымдастырылған жорығында 1000 адамдық топты басқарған. 
[[File:Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторына хаты (1744).jpg|left|thumb|350px|Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторы [[Василий Никитич Татищев|В.Н.Татищевке]] хаты (1744)]]
1739 жылдың көктемінде Түркістан қаласында арғын, уақ, керей старшындарының және танымал батыр [[Нияз Барқыұлы]]ның қолдауымен хан тағына отырды. [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге қазақтардың солтүстік-батыс аймақтарына қоныс аударған. 1740 жылдың 28 тамызында ресей патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға ант берген.
1740-1741 жылдары Орта жүздің қазақтары жоңғар нояндары Шара-Манджи, Септен және [[Қалдан Серен]]нің үлкен ұлы Лама-Доржидің жаңа жойқын соққыларына тап болды. Әбілмәмбет хан [[Кіші жүз]]дің аумағына көшіп, Ілек және Жайық өзендерінің аңғарларын паналаған. Орта жүз билеушілерінің ұсынған бейбіт бітім-шартына жауап ретінде қонтайшы Қалдан Серен Әбілмәмбет пен [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Бараққа]] 1742 жылдың сәуір айында Түркістанға қайтып, Жоңғарияға аманат жіберіп, алман төлеуді талап етті. Қалыптасқан саяси жағдайға байланысты Әбілмәмбет хан талаптардың бір бөлігін орындай отырып, 1742 жылдың аяғында Түркістан аймағына қоныс аударып, ұлы [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанды]] Жоңғарияға аманат ретінде аттандырған.

1750-ші жылдары орын алған үзілісті ескермегенде 1743 жылдың күзінен өмірінің соңына дейін Түркістан қаласында тұрған. Қала үшін Сәмеке ханның ұлы Сейітпен 2 жыл бойы талас жүргізген. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің көмегіне сүйенген Әбілмәмбет 1745 жылдың аяғында Түркістан қаласымен көршілес [[Сауран]], [[Сығанақ]], [[Созақ]], [[Отырар]] және т.б. кішігірім кенттердің билеушісіне айналды.

XVIII ғасырдың 50-ші жылдары Әбілмәмбеттің Түркістан аймағындағы жаңа қарсыласына [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]] (1756-1798) айналды. Әбілмәмбет хан Түркістан қаласын 1758 жылы қалдыруға мәмбүр болған. Алайда, 1762 жылдың көктемінде Абылай сұлтанның, [[Қазыбек би|Қаз дауысты Қазыбек бидің]] делдалдық көмегінің арқасында бейбіт келісімге келді. Бітім шартқа сәйкес Түркістан қаласы мен көршілес елді-мекендер 2 бөлікке бөлінген.

Әбілхайыр ханның өлімінен кейін шартты түрде қазақтың бас ханына айналды. XVIII ғасырдың 60-шы жылдары оның қол астында арғын тайпасының құрамындағы рулардың үлкен тобы, [[наймандар|наймандардың]] кейбір рулары, уақ, керей, қыпшақ және 5000 отбасыдан тұратын қоңыраттар болған. Осы уақыттан бастап Түркістан қаласынан шықпастай өмір сүріп, 1770 жылдың аяғында немесе 1771 жылдың басында қайтыс болған. Кейбір деректерге сәйкес [[Қожа Ахмет Йассауи кесенесі]]нде жерленген.

Әбілмәмбет ханның әйелдері мен ұрпақтары туралы нақты тарихи деректер сақталған жоқ. Оның үлкен ұлы Болат арғындардың бір бөлігі мен [[қоңырат]] тайпасын, екінші ұлы Әбілпейіз сұлтан наймандардың үлкен бірлестігін, ал үшінші ұлы Тәуке [[сіргелі]] және [[сарыүйсін|сары-үйсіндердің]] жеке топтарын басқарған.

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998.
* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.
* ''Рычков П.И.'' Топография Оренбургской губернии. Изд. 3-е. Уфа, 1999.

[[Санат:1771 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>6mm63425lwujtnsh14nbananggfa4gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пәкістан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5849</id>
    <revision>
      <id>3689978</id>
      <parentid>3645255</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57757-43</username>
        <id>187826</id>
      </contributor>
      <comment>Әсиф Әли Зардари</comment>
      <origin>3689978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33710" sha1="r71yfrk9qru1mikvpkjubycyursjw0v" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы          = Пәкістан Ислам Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}}&lt;br /&gt;{{lang-en|Islamic Republic of Pakistan}}
 |Атау септігі           = 
 |Елтаңба                = State_emblem_of_Pakistan.svg
 |Байрақ                 = Flag of Pakistan.svg
 |Ұраны                  = Iman, Ittehad, Nazm (Иман, Бірлік, Тәртіп)
 |Әнұранның аты          = Qaumi Tarana
 |Аудио                  = Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg
|lat_dir =N |lat_deg =30 |lat_min =2 |lat_sec = 0
  |lon_dir =E |lon_deg =69 |lon_min =29 |lon_sec = 0
  |region                 = PK
  |CoordScale             = 8000000
 |Картада                = Pakistan (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        =
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = [[Федерация|Федеративтік]] [[аралас республика]]
 |Құрылды                 =
 |Тәуелсіздік күні        = [[14 тамыз]] [[1947 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Ұлыбритания]]дан
 |Тілдері             = [[урду]] (лашкари) және [[ағылшын тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = [[Сунниттер|сунни ислам]]
 |Астанасы                = [[Исламабад]]
 |Ірі қалалары            = [[Карачи]], [[Лахор]], [[Фейсалабад]]
 |Басшы қызметі           = [[Пәкістан президенті|Президенті]]&lt;br/&gt;[[Пәкістан премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары               = [[Әсиф Әли Зардари]]&lt;br&gt;[[Шахбаз Шариф]]
 |Жер аумағы              = 881 913
 |Жер аумағы бойынша орны = 33
 |Судың үлесі             = 
 |Этнохороним             = 
  |Жұрты                  = {{өсім}} 212 742 631&lt;ref name=census&gt;{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics – 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk |access-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015113737/http://www.pbscensus.gov.pk/ |archive-date=15 October 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
  |Халық саны бойынша орны     = 5
  |Сарап жылы             = 2017
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             =
  |Халық тығыздығы        = 244,4
  |Тығыздық бойынша орны       = 56
 |ЖІӨ                     = 
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 
 |ЖІӨ бойынша орны         = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = {{өсім}} 1,195 трлн.&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&amp;pr.y=12&amp;sy=2016&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=564&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=25 April 2019}}&lt;/ref&gt;
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 2019
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 24
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = {{өсім}} $5,839&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 133
 |ЖІӨ (номинал)           = {{өсім}} 278,019 млрд.&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 2019
 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны            = 40
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = {{өсім}} 1,357&lt;ref name=&quot;imf2&quot; /&gt;
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 148
 |АДИ                     = {{өсім}} 0,562&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/2018_human_development_statistical_update.pdf |title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update |date=14 September 2018 |access-date=15 September 2018 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
 |АДИ жылдық есебі        = 2017
 |АДИ бойынша орны        = 150
 |АДИ деңгейі             = &lt;span style=&quot;color:#fc0;&quot;&gt;'''орташа'''&lt;/span&gt;
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Пәкістан рупиы|пәкістан рупиясы]], ([[ISO 4217|PKR, код 118]])
 |Интернет үйшігі         = &lt;code&gt;[[.pk]]&lt;/code&gt;
 |ISO                     = 
 |Телефон коды            = 92
 |Уақыт белдеуі           = +5&lt;ref&gt;[http://www.timeanddate.com/worldclock/timezone.html?n=106 Daylight saving time dates for Pakistan – Islamabad between 2010 and 2019]&lt;/ref&gt;
 |Түсініктемелер          = 
}}

'''Пәкістан''' ({{lang-ur|پاکِستان}} {{IPA|[paːkɪˈst̪aːn]}}, {{lang-en|Pakistan}} {{IPA|[ˈpækɪstæn]}} немесе {{IPA|[pɑːkiˈstɑːn]}}), толық атауы— '''Пәкістан Ислам Республикасы''' ({{lang-ur|اسلامی جمہوریہ پاکِستان}} Ислами Джумхурийе Пакистан, {{lang-en|Islamic Republic of Pakistan}}) — [[Оңтүстік Азия]]дағы мемлекет. Жер аумағы — 803,9 мың км². Халқы 223,34 млн (2017).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://countrymeters.info/ru/Pakistan#population_2020}}&lt;/ref&gt; Жергілікті тұрғындары пенджабтықтар, пуштундар, синдхилер, белуджилер. Ресми тілі — [[урду]]. Мемлекеттік діні — [[Сунниттер|сунни ислам]]. Астанасы — [[Исламабад]] қаласы Әкімшілік жағынан 4 провинцияға бөлінеді. Мемлекет басшысы президент. Жоғары заң шығарушы органы — 2 палаталы парламент ([[Пәкістан Сенаты|Сенат]] пен [[Пәкістан Ұлттық ассамблеясы|Ұлттық ассамблея]]). Заң жобаларының исламмен сәйкестігін қадағалайтын орган — Ислам кеңесі. Ұлттық мейрамы 14 тамыз — Тәуелсіздік күні, Пәкістан күні — 23 наурыз (1956). Ақша өлшемі — пәкістан рупиі.

== Сөздің шығу төркіні ==
Пәкістан атауы сөзбе-сөз мағынасы [[урду]] және [[парсы тілі|парсы тіл]]дерінен аударғанда «таза жер» дегенді білдіреді, ''pāk'' сөзі парсы және [[Пушту тілі|пушту тіл]]дерінен аударғанда «таза» дегенді білдіреді. ستان (''-stān'') жұрнағы [[-стан|жерді білдіретін парсы сөзі]], сонымен қатар [[санскрит]] тіліндегі ''sthāna'' {{lang|sa|स्थान}} сөзінің синониміне ұқсайды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sanskritdictionary.com/sth%C4%81na/274192/1l|deadlink=yes|title=Monier-Williams Sanskrit Dictionary|date=1872|accessdate=2015-04-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150621085817/http://www.sanskritdictionary.com/sth%C4%81na/274192/1l|archivedate=2015-06-21}}&lt;/ref&gt;.

Елдің атауын 1933 жылы тәуелсіздік қозғалысының белсендісі [[Рахмат Али]] ойлап тапты, ол оны «[[Пәкістан декларациясы|қазір немесе ешқашан]]» брошюрасында жариялады&lt;ref name=&quot;nowornever&quot;&gt;{{cite web |author=Choudhary Rahmat Ali |title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|lang=en|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|accessdate = 2007-12-04 |date=1933-01-28 |publisher=Columbia University}}&lt;/ref&gt;, мұнда ол «і» әрпінсіз («ПАКСТАНДА тұратын отыз миллион мұсылман бауырлар») қысқартып пайдаланды, [[Британдық Үндістан]]ның солтүстік бес аймағының атауларынан: [[Пенджаб (Британдық Үндістан)|Пенджаб]], [[Солтүстік-батыс шекара провинциясы (Британдық Үндістан)|Афгания]], [[Джамму және Кашмир (княздық мемлекет)|Кашмир]], [[Синд провинциясы (1936–55)|Синд]] және [[Белуджистан]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement|accessdate = 2011-04-14 |author=Rahmat Ali |page=2 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=2011-04-19}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек «і» әрпі оңай айтылуы үшін енгізілген.

== Табиғаты ==
[[Сурет:Rubab.jpg|thumb|alt=A.|right|Рубаб - халық аспабы]]
Пәкістан аумағының шығысы мен оңтүстік-шығысында Инд өзенінің аллювийлі аласа жазығы, солтүстігінде Гиндукуш және Гималай тау жүйелері (ең биік жері 7690 м), батысында, солтүстік-батысында иран таулы қыратының жоталары орналасқан. Аумағының көпшілік бөлігінің климаты тропиктік, солтүстік-батысы — субтропиктік, құрғақ континенттік. Қаңтардағы орташа температура жазық бөлігінде 12 — 16&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С, теңіз жағалауында 20&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С, шілдеде 35&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С. Жауын-шашынның орташа мөлш. теңіз жағалауында 150 — 250 мм, Пенджаб атырабында 350 — 500 мм, елдің солтүстігінде 1000 — 1500 мм. Ірі өзені — [[Инд]]. Көпшілік жерінде шөл, шөлейт, шөлейттенген саванна өсімдіктері, өзен бойларында бұта, тауларда қылқан жапырақты орман өседі.

== Тарихы ==
=== Ежелгі кезең ===
[[Сурет:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|нобай|солға|200px|[[Маханджо-Даро|Мохенджо-Дароның]] діни қызметкерінің мүсіні]]
[[Сурет:سلطان محمود غزنوی.JPG|нобай|солға|200px|[[Махмұд Ғазнауи|Сұлтан Махмұд Ғазнауидің]] салтанатты сарайында бейнеленген, онда асыл және асыл адам жиналған..]]
[[Сурет:Maharajah Duleep Singh (1838-1893), entering his palace in Lahore, escorted by British troops.jpg|нобай|солға|200px|Сикх билігі кезінде бүлінген минареттермен Бадшахи мешіті]]
III-II мыңжылдық BC. e. Пәкістан аумағында адамзат тарихындағы ең көне өркениеттердің бірі болды - [[Инд алабының өркениеті|Харапптық]]. Б.з.б. II мыңжылдықта. e. Пәкістан аумағында ариада мекендеген. [[Ескендір Зұлқарнайын]]ың Батыс Үндістан мегаполистеріне қарсы науқанының нәтижесінде (соңда-яқ [[Таксила]]) соныңда [[эллинизм]] мәдениеті әсер етеді. Күшті [[Кушан патшалығы]]н құрды — [[Буддизм]]нің алғашқы шұғылалығы.

VIII ғасырдан бастап. e. [[Ислам]]ның таралуы ел аумағында басталады. Орта ғасырларда газнавидтер мен гуридтер басқаратын ірі мұсылман мемлекеттері қалыптасты. [[XIII ғасыр]]да аумағы [[Моңғол империясы]]ның бір бөлігі болып табылады. Моңғол империясының ыдырағаннан кейін, аумағы Әмір Темір мемлекетінің бөлігі болып табылады, ол бірнеше мемлекеттерге бөлінеді. ХІХ ғасырдағы Тимур әулетінің өкілдерінің бірі [[Ұлы Моғолдар патшалығы|Ұлы Моғол империясын]] құрды. [[XVIII ғасыр]]да [[Сикхалар|Сикхтік]], Белуджистанда, Пенджабта сілкінісінің [[Ұлтшылдық|ұлтшылығын жоғалтқаннан]] кейін.

[[Сурет:Pakistan 1971.png|thumb|alt=A.|left|Пәкістан Британдық Индияның бөлiмiнен кейiн]]

=== Колониалдық мерзiм ===
Пәкістан жерінде б.з.б. 3 — 2-мыңжылдықта ежелгі өркениет ошағының бірі — ертедегі үнділік Хараппа мәдениетіне жататын мемлекеттік бірлестіктер өмір сүрді. Б.з.б. 2-мыңжылдықтың орта шенінде [[арилер]] келіп қоныстанып, кейіннен үнді-ари халықтары қалыптасты. Б.з.б. 7 — 6 ғасырларда Пәкістан жерінде алғашқы үнді-ари мемлекеттері — Мадра, Гандхара, Саувира, т.б. құрылды. Б.з.б. 6 ғасырдың аяғында Үнді өз. мен оның тармақтары алабындағы жерлер [[Ахемен әулеті]] билігіне қарады. Б.з.б 327 — 325 жылдары Үнді өз. алқабындағы жерлерді Александр [[Македонский]] жаулап алып, оның империясы ыдырағаннан кейін Пәкістан аумағында Грек-Үнді патшалығы пайда болды. Б.з. 1 — 3 ғасырларында Үнді өзені алабы [[Кушан патшалығы]]на қарап, оның астанасы Пурушапура (қазіргі Пешавар қ.) болды.

[[Кушан патшалығы]] құлағаннан кейін, Пәкістан жерінің батыс аймақтары [[Сасани әулеті]], ал шығысы — Гупта әулеті империяларының құрамына кірді. 5 ғасырдың 2-жартысында бұл жерлерде хиониттер немесе эфталиттер ( [[Ақ ғұндар]]) билік құрды. 8 ғасырдың басында Синд пен Пенджабтың оңтүстік бөлігін арабтар жаулап алып, ол жерлерге ислам дінін таратты. 11 ғасырдың басында Үнді өз. алабын [[Ғазнауи әулеті]], 12 ғасырдың аяғында Гури әулеті, 13 ғасырдың басында [[Дели сұлтандығы]] жаулап алды. 16 ғасырда Дели сұлтандығы құлағаннан кейін Пенджаб, [[Синд]] және Үнді өзендерінің оң жақ жағалауы Бабыр құрған [[Ұлы моғолдар империясы]]на қарады. Бір кезде [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] та бұл аймаққа Ұлы моғолдар атынан билік жүргізген. 18 ғасырдың орта шенінде Пәкістанды ауған билеушісі [[Ахмад шаі Дуррани]] бағындырады. 18 ғасырдың аяғында Синд пен Белуджистанда бірнеше князьдіктер құрылды. 19 ғасырдың ортасына қарай Пәкістан жерін ағылшындар өз отарына айналдырды.

=== Қазіргі мерзім ===
[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін ағылшындар Үндістанға тәуелсіздік берді. Бұрынғы [[Британдық Үндістан]] діни-қауымдық бойынша Үндістан мен Пәкістан мемлекеті болып екіге бөлінді. 1947 жылғы 14 тамызда [[Мұхаммед Әли Джинна]] арқасында Пәкістан тәуелсіз мемлекет болып жарияланды. 1954 жылға дейін Пәкістанның саяси өмірінде [[Мұсылман лигасы (1947–1954)|Мұсылман лигасы]] үстемдік құрды. Шығыс Пәкістан, Синд, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясы, Белуджистан аймақтарының халқы 1948 жылдан бастап Пәкістанның әкімшілік-аумақтық құрылымын ұлттық-лингвист. негізде қайта өзгерту, провинцияларға ішкі автономия беру сияқты, т.б. саяси талаптар қойды.

Өкімет билігін қолдан шығармау үшін Мұсылман лигасы бенгал ұлттық қозғалысына бірқатар жеңілдіктер берді. 1956 жылғы 23 наурызда Пәкістан федерациялық Ислам Республикасы болып жарияланды. 1958–1970 жылдары Пәкістандағы өкімет билігі әскерилердің қолында болды. Пәкістан мен Үндістан арасындағы даулы аумақтық мәселелер бойынша 1965, 1971 жылы қарулы қақтығыстар орын алды. 1971 жылы Шығыс Пәкістан жерінде тәуелсіз [[Бангладеш]] мемлекеті жарияланды. Пәкістандағы әскерилердің режимінен кейін билік басына жаңадан келген З.А. Бхутто мен [[Үндістан]] премьер-министрі [[Ирина Ганди]]дің Симледегі кездесуі (1972) пәкістан-үнді қатынасын реттеуге жол ашты.

1973 жылы жаңа конституция қабылданды. З.А. Бхутто елде әлеуметтік-экономикалық, саяси реформалар жүргізді. Бірақ 1977 жылы елдегі саяси дағдарысты пайдаланып, мемлекеттік төңкеріс жасаған ген. М.Зия ул-Хак әскерилерді тағы да билікке алып келді. Дегенмен ішкі-сыртқы күштердің ықпалымен 1988 жылы Пәкістанда еркін парламент сайлауы өтіп, Халық партиясы жеңіске жетті. Үкімет басына партия жетекшісі [[Беназир Бхутто]] келді. Алайда ел басшысы әскерилердің қолдауына ие Гулам Исхак Хан болды. 1990 жылы ол елдегі әлеуметтік-саяси дағдарысты және Үндістанмен Кашмир мәселесінің күрт ушығып кетуін сылтауратып, президент Бхутто үкіметін таратты. 1996 жылы жаңадан сайланған президент Ұлттық Ассамблеяны таратты. Ол тұста әлеуметтік-экономикалық, саяси мәселелер шешілмеді, этн. және діни қақтығыстар орын алды.

Үндістанмен байланысы, әсіресе [[Кашмир]] мәселесі екі мемлекет те ядролық сынақ өткізгеннен кейін мүлде шиеленісе түсті. 1999 жылы Пәкістанда тағы да әскери төңкеріс болды.

== Үкімет құрылымы ==
=== Мемлекеттік жүйенің негіздері ===
Пәкістан – 4 провинциядан ([[Пенджаб]], [[Синд]], [[Хайбер-Пахтунхва]] (бұрынғы Солтүстік-Батыс шекаралық провинция) және [[Белуджистан]]) тұратын аралас типтегі [[Федерация|федеративтік республика]]. Пәкістанның құрамына Үндістан дауласып отырған [[Федералды астаналық аумақ]] және [[Гилгит-Балтистан]] және [[Еркін Кашмир]] (соңғысын Пәкістан тәуелсіз мемлекет ретінде де-юре мойындаған, бірақ іс жүзінде оның бөлігі болып табылады) аймақтары да кіреді. Мемлекеттің негізгі заңы – 1972 жылы қабылданған [[конституция]]. 1972 жылғы конституция 1977 жылы күшін жойды, 1985 жылы қалпына келтірілді және қазіргі уақытта бірқатар түзетулермен күшінде. Пәкістан мемлекеттілігінің негізгі институттары елдің тәуелсіз дамуының алғашқы жылдарында қалыптасты.

Пәкістанның бірінші конституциясы 1956 жылы 23 наурызда қабылданды. Конституцияда ел президенті мұсылман болуы керек деп жазылған. Бұл бап 1962 жылғы [[Айюб хан]] тұсында қолданыста болған конституцияда да сақталды. 1972 жылы жаңа конституция қабылданды, ол 1977 жылға дейін күшінде болды, генерал [[Мұхаммед Зия-үл-Хақ|Зия-уль-Хак]] бастаған әскери төңкеріс жасалған, содан кейін оның жұмысы 1985 жылға дейін тоқтатылды. Оның айтуынша, [[ислам]] – елдің [[мемлекеттік дін]]і.

{{iw|Economist Intelligence Unit|Economist Intelligence Unit|en|Economist Intelligence Unit}} мәліметі бойынша, ел 2018 жылы [[Демократия индексі]]нде [[гибридті режим]] ретінде жіктелген.

=== Атқарушы билік ===
Мемлекет басшысы — президент, қазіргі уақытта [[Ариф Алви]]. Президентті федералды [[парламент]] 5 жыл мерзімге сайлайды.

Пәкістан президенті:
* елдің қарулы күштерінің жоғарғы қолбасшысы болып табылады;
* кез келген соттың үкімін кешіруге, күшін жоюға және жеңілдетуге құқылы;
* тағайындайды:
** премьер-министрді,
** үкімет мүшелерін,
** провинциялардың губернаторларын,
** Пәкістанның Жоғарғы соты және провинциялардың Жоғарғы соттарының мүшелерін,
** Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі комиссияның төрағасын,
** Сайлау жөніндегі бас комиссар және сайлау комиссиясының мүшелерін,
** жоғарғы әскери жетекшілерді.

[[Президент]] бекіткен [[үкімет]]ті әдетте Ұлттық жиналыстағы көпшілік партияны немесе коалицияны білдіретін премьер-министр құрады және басқарады. Премьер-министр мұсылман болуы керек және оны Президент Ұлттық Жиналыс мүшелері арасынан тағайындайды. Премьер-министр өз орынбасарларының көпшілігінің сеніміне ие болуы керек. Оның кеңесі бойынша президент министрлерді тағайындайды. Үкімет заң жобаларын әзірлеп, парламенттің талқылауына ұсынады.

== Экономикасы ==
[[Сурет:Paktopo de.jpg|thumb|alt=A.|left|Пәкістанның физикалық картасы]]

Пәкістан— аграрлы ел. Ауыл шаруашылығының негізгі дақылдары — мақта, күріш, астық, қант құрағы, жеміс-жидек. Табиғи жағдайы жылына 2 — 3 рет өнім жинауға мүмкіндік береді. Тоқыма және тамақ жеңіл өнеркәсібі дамыған. Бұған қоса металлургия, газ, мұнай өңдеу, цемент шығару өндірістері жақсы жолға қойылған. Экспортқа мақта-мата, жіп, күріш, [[былғары]], балық, [[кілем]] шығарып, сырттан бидай және машина, құрал жабдықтар, тұтыну тауарларын алады. Негізгі сыртқы сауда серіктестері:[[АҚШ]], [[Жапония]], [[Германия]]. [[1992 жыл]]ы ақпаннан [[Қазақстан]] мен Пәкістан мемлекеттері арасында дипломатикалық қатынас орнаған. [[Алматы]]да Пәкістан елшілігі, Исламабадта Қазақстан елшілігі ашылды. [[1995 жыл]]ы Б.Бхутто, 1996 жылы С.Ф. Легари Қазақстанға ресми сапармен келіп қайтты.

== Әкімшілік бөлінуі ==
{{main|Пәкістанның Әкімшілік бөлінуі}}

=== Провинциялар ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
|+
! |№
! |Аймақ
! |Әкімшілік орталығы
! |Статусы
! |Ауданы&lt;ref&gt;[http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx Information of Pakistan&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410023847/http://www.infopak.gov.pk/BasicFacts.aspx |date=2012-04-10 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;км²
! |Тұрғындары&lt;ref&gt;[http://www.observingliberalpakistan.blogspot.fr/2012/03/census-preliminary-pakistan-population.html&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de City Population&amp;nbsp;— Statistics &amp; Maps of the Major Cities, Agglomerations &amp; Administrative Divisions for all Countries of the World&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;чел. (2011)
! |Тығыздығы,&lt;br /&gt;адам/км²
|-----
| 1
| [[Белуджистан (Пәкістан)|Белуджистан]]
| [[Кветта]]
| провинция
| align=&quot;right&quot; |347 190
| align=&quot;right&quot; |13 162 222
| align=&quot;right&quot; |37,91
|-----
| 2
| [[Хайбер-Пахтунхва]]
| [[Пешавар]]
| провинция
| align=&quot;right&quot; |74 521
| align=&quot;right&quot; |26 896 829
| align=&quot;right&quot; |360,93
|-----
| 3
| [[Пенджаб (Пәкістан)|Пенджаб]]
| [[Лахор]]
| провинция
| align=&quot;right&quot; |205 344
| align=&quot;right&quot; |91 379 615
| align=&quot;right&quot; |445,01
|-----
| 4
| [[Синд]]
| [[Карачи]]
| провинция
| align=&quot;right&quot; |140 914
| align=&quot;right&quot; |55 245 497
| align=&quot;right&quot; |392,05
|-----
| 5
| [[Федеральдық астаналық территориясы (Пәкістан)|Федеральдық астаналық территориясы]]
| [[Исламабад]]
| федералдық аумақ
| align=&quot;right&quot; |906
| align=&quot;right&quot; |1 151 868
| align=&quot;right&quot; |1269,98
|-----
| 6
| [[Федералдық басқарылатын тайпалық аумақтар]]
| [[Пешавар]]
| федералдық аумақ
| align=&quot;right&quot; |27 220
| align=&quot;right&quot; |4 452 913
| align=&quot;right&quot; |163,60
|-----
| 7
| [[Азад Кашмир]]
| [[Музаффарабад]]
| Пәкістандық Кашмир аймағы
| align=&quot;right&quot; |11 639
| align=&quot;right&quot; |3 631 224
| align=&quot;right&quot; |311,99
|-----
| 8
| [[Гилгит-Балтистан]]
| [[Гилгит]]
| Пәкістандық Кашмир аймағы 
| align=&quot;right&quot; |72 520
| align=&quot;right&quot; |1 155 755
| align=&quot;right&quot; |15,94
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|   ||Всего||   ||   ||880 254&lt;sup&gt;1)&lt;/sup&gt;||197 075 923||223,89
|-
| colspan=9 bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |&lt;sup&gt;1)&lt;/sup&gt;Қазіргі уақытта Пәкістанмен басқарылатын жалпы аумағына [[Джамму және Кашмир]] Үнді штатының бөліктерінен тұрады (Үндістан мен Пәкістан арасындағы даулы аумақ).
|+
|}

=== Ең ірі қалалар ===
{{main|Пәкістан қалаларының тізімі}}
=== Аймақ ===
{| width=&quot;39%&quot; style=&quot;border:1px solid black; text-align:left&quot; bgcolor=&quot;#ace1af&quot;
|+
|-
! width=&quot;50%&quot; bgcolor=&quot;#ace1af&quot; | Провинция
! width=&quot;50%&quot; bgcolor=&quot;#ace1af&quot; |Ауыл округтерінің саны
|-
| [[Белуджистан (Пәкістан)|Белуджистан]] || '''30'''
|-
| [[Хайбер-Пахтунхва]] || '''25'''
|-
| [[Пенджаб (Пәкістан)|Пенджаб]] || '''36'''
|-
| [[Синд]] || '''23'''
|-
| [[Федеральдық астаналық аумақ (Пәкістан)|Астаналық аумақ]] || '''1'''
|-
| [[Зона Племён]] || '''7 агентств и 6 [[Шекаралық өңірлер]]'''
|-
| [[Азад Кашмир]] || '''10'''
|-
| [[Гилгит-Балтистан]] || '''7'''
|-
! width=&quot;50%&quot; bgcolor=&quot;#ace1af&quot; | Пәкістан
! width=&quot;50%&quot; bgcolor=&quot;#ace1af&quot; | 132 аудан, 7 агенттік, 6 шекара ауданы бар
|}

== Мәдениет ==
Пәкістанның мәдениеті мұсылман мұрасына негізделген, сонымен қатар үнді субконтинентінің халықтарының исламға дейінгі дәстүрлерін қамтиды. Оның ғасырлық британдық билігі үлкен әсер етті. Соңғы онжылдықтарда, әсіресе, жастар арасында американдық мәдениеттің әсері байқалады: голливудтық фильмдер, американдық видео ойындары, мультфильмдер, комикстер, кітаптар, сондай-ақ сән (джинсы мен бейсболка киюі), фастфуд, сусындар және т.б.

=== Музыка ===
музыка және би, Пенджаб байқалады жергілікті үрдістер, Хайбер Пахтунхва, Синд және Белуджистан, қоғамдастықтың урдутілдік Пәкістанда тән сол өте қатты ерекшеленеді. Осы сарынның урду мәдениет фон шегеріледі, ал бірінші жағдайда, халық әндері мен билері туралы екпін байқалады. себебі негізінен еліміздің Осы тілде сөйлеген көпшілігі Үндістанда үйлерінен түбір қосылымдарды жоғалған мухаджирам, тиесілі факт болып табылады. Пәкістан өнер Кеңес би, музыка, мүсін және кескіндеме аймақтық стильдер тұрақтылығын қолдау ұмтылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Навигациялық блок
 |тақырып       = Пәкістан
 |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}};
 |state         = collapsed
 |Азия елдері
 |Оңтүстік Азия
 |Арабия теңізімен шектесетін елдер
 |ЭЫҰ
 |Шанхай ынтымақтастық ұйымы
 |Ислам ынтымақтастық ұйымы
 |SAARC
 |Ұлттар достастығы
}}

[[Санат:Пәкістан|*]]
[[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]]</text>
      <sha1>r71yfrk9qru1mikvpkjubycyursjw0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Форум/Жаңалықтар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>6718</id>
    <revision>
      <id>3689909</id>
      <parentid>3678255</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>28897</id>
      </contributor>
      <comment>/* The Signpost: 1 November 2026 */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3689909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="200051" sha1="faehhuhoazw1camoua0kwnfc8d5locs" xml:space="preserve">{{/Header}}&lt;!-- Бұл жолды өшірмеңіз, АСТЫНА жазыңыз! және  == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --&gt;
{{Жинақталған мазмұн|30|400}}

== ''The Signpost'': 15 January 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/From the editors|Looking back, looking forward]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Traffic report|The most viewed articles of 2024]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In the media|Will you be targeted?]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Technology report|New Calculator template brings interactivity at last]]

* Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Essay|Meet the Canadian who holds the longest editing streak on Wikipedia]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Opinion|Reflections one score hence]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/News and notes|It's a new dawn, it's a new day, it's a new life for me... and I'm feeling free]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Serendipity|What we've left behind, and where we want to go next]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Op-ed|Elon Musk and the right on Wikipedia]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/In focus|Twenty years of The Signpost: What did it take?]]

* Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Arbitration report|Analyzing commonalities of some contentious topics]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-01-15/Humour|How to make friends on Wikipedia]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:57, 2025 ж. қаңтардың 15 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28061132 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 06:11, 2025 ж. қаңтардың 24 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=27746256 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Презентация «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» ==
Уважаемые участники,

CEE Hub приглашет вас принять участие в первом мероприятии из серии специально для русскоязычного сообщества Викимедиа. Эта инициатива призвана объединить участников, энтузиастов и экспертов со всего региона CEE (Центральной и Восточной Европы), а также Центральной Азии для обмена опытом и сотрудничества в продвижении проектов Викимедиа.
Эта серия открыта для всех русскоязычных участников Викимедиа, независимо от уровня опыта.

* '''Даты:''' в течение 2025 года (подробное расписание будет опубликовано в ближайшее время)
* '''Формат:''' через Zoom
* '''Язык:''' английский или украинский с последующим переводом на русский.

Участие может быть анонимным, и мы не планируем записывать вопросы.

Зарегистрироваться на первое мероприятие, «Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии?» Наталия Цвик, (до недавнего времени исполнительный директор Викимедия Польша) можно '''[[meta:Event:Как ИИ может помочь вам в вашей жизни в Википедии? Наталия Цвик|здесь]]'''.

3 февраля, понедельник: 16:00 UTC / 17:00 CET / 18:00 EET / 21:00 UZT / 22:00 KGT

От себя добавлю, что видела её презентацию на Украинской викиконференции, и это было интересно и полезно.--[[Қатысушы:Victoria|Victoria]] ([[Қатысушы талқылауы:Victoria|талқылау]]) 14:46, 2025 ж. қаңтардың 28 (+05)

== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. қаңтардың 29 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. 

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:48, 2025 ж. ақпанның 3 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28198931 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 7 February 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Recent research|GPT-4 writes better edit summaries than human Wikipedians]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/News and notes|Let's talk!]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Opinion|Fathoms Below, but over the moon]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/In the media|Wikipedia is an extension of legacy media propaganda, says Elon Musk]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Community view|24th Wikipedia Day in New York City]]

* Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Arbitration report|Palestine-Israel articles 5 has closed]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-07/Traffic report|A wild drive]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:59, 2025 ж. ақпанның 7 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28179470 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt; Upcoming Language Community Meeting (Feb 28th, 14:00 UTC) and Newsletter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone!
[[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=An image symbolising multiple languages]]
We’re excited to announce that the next '''Language Community Meeting''' is happening soon, '''February 28th at 14:00 UTC'''! If you’d like to join, simply sign up on the '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|wiki page]]'''.

This is a participant-driven meeting where we share updates on language-related projects, discuss technical challenges in language wikis, and collaborate on solutions. In our last meeting, we covered topics like developing language keyboards, creating the Moore Wikipedia, and updates from the language support track at Wiki Indaba.

'''Got a topic to share?''' Whether it’s a technical update from your project, a challenge you need help with, or a request for interpretation support, we’d love to hear from you! Feel free to '''reply to this message''' or add agenda items to the document '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|here]]'''.

Also, we wanted to highlight that the sixth edition of the Language &amp; Internationalization newsletter (January 2025) is available here: [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. This newsletter provides updates from the October–December 2024 quarter on new feature development, improvements in various language-related technical projects and support efforts, details about community meetings, and ideas for contributing to projects. To stay updated, you can subscribe to the newsletter on its wiki page: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]].

We look forward to your ideas and participation at the language community meeting, see you there!
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 13:29, 2025 ж. ақпанның 22 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28217779 тізімін пайдаланып User:SSethi (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 27 February 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/News and notes|Administrator elections up for reapproval and 1bil GET snagged on Commons]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Serendipity|Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Technology report|Hear that? The wikis go silent twice a year]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/In the media|The end of the world]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Recent research|What's known about how readers navigate Wikipedia; Italian Wikipedia hardest to read]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Opinion|Sennecaster's RfA debriefing]]

* Tips and tricks: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Tips and tricks|One year after this article is posted, will every single article on Wikipedia have a short description?]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Community view|Open letter from French Wikipedians says &quot;no&quot; to intimidation of volunteer contributors]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Traffic report|Temporary scars, February stars]]

* Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Essay|The source, the whole source, and nothing but the source]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-02-27/Obituary|Ümüt Çınar (Kmoksy) and Vinícius Medina Kern (Vmkern)]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:31, 2025 ж. ақпанның 27 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28313070 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
My apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes.
[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 23:51, 2025 ж. наурыздың 7 (+05)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28307738 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== An improved dashboard for the Content Translation tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{Int:hello}} Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;filter-type=automatic&amp;filter-id=previous-edits&amp;active-list=suggestions&amp;from=en&amp;to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device.

With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below.
[[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the &quot;For you&quot; and &quot;...More&quot; buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups (&quot;Create new pages&quot; and &quot;Expand with new sections&quot;)-one for each activity.]]
[[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]]
We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''.
Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. 

Thank you!

On behalf of the Language and Product Localization team.
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 07:55, 2025 ж. наурыздың 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&amp;oldid=28382282 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 22 March 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* From the editor: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/From the editor|''Hanami'']]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/News and notes|Deeper look at takedowns targeting Wikipedia]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/In the media|The good, the bad, and the unusual]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Recent research|Explaining the disappointing history of Flagged Revisions; and what's the impact of ChatGPT on Wikipedia so far?]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Traffic report|All the world's a stage, we are merely players...]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Gallery|WikiPortraits rule!]]

* Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Essay|Unusual biographical images]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-03-22/Obituary|Rest in peace]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:11, 2025 ж. наурыздың 22 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28391577 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon.

Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. 

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 07:04, 2025 ж. сәуірдің 4 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 9 April 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Special report|Wikipedian and physician Ziyad al-Sufiani reportedly released from Saudi prison]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In focus|WMF to explore &quot;common standards&quot; for NPOV policies; implications for project autonomy remain unclear]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/In the media|Indian judges demand removal of content critical of Asian News International]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News and notes|35,000 user accounts compromised, locked in attempted credential-stuffing attack]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Op-ed|How crawlers impact the operations of the Wikimedia projects]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Opinion|Crawlers, hogs and gorillas]]

* Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Debriefing|Giraffer's RfA debriefing]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Obituary|RHaworth, TomCat4680 and PawełMM]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Traffic report|Heigh-Ho, Heigh-Ho, off to report we go...]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/News from Diff|Strengthening Wikipedia’s neutral point of view]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-04-09/Comix|Thirteen]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 23:25, 2025 ж. сәуірдің 9 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28494227 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]]
{{int:please-translate}}

Hello, dear Wikipedians!&lt;br/&gt;

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! 

The most active contesters will receive prizes.

If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.
&lt;br/&gt;

We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]])
&lt;/div&gt;

21:11, 2025 ж. сәуірдің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:Hide on Rosé@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines (&quot;UCoC EG&quot;) and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 05:34, 2025 ж. сәуірдің 17 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28469465 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Global bot approval request for KiranBOT ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:hello}}!

I apologise for sending the message in English. {{int:please-translate}}.

In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot.

The discussion is available at [[:m:Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT|Steward requests/Bot status#Global bot status for KiranBOT]] on Meta.&lt;br /&gt;Kindly note that the request will remain open for 14 days starting today.

Thank you for your time.

Best regards,&lt;br /&gt;[[Қатысушы:Usernamekiran|Usernamekiran]] ([[Қатысушы талқылауы:Usernamekiran|талқылау]]) 14:17, 2025 ж. сәуірдің 19 (+05)

&lt;!-- Message manually sent by User:usernamekiran@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&amp;oldid=28423712 --&gt;

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 20:03, 2025 ж. сәуірдің 28 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 тізімін пайдаланып User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki.

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well.

In cooperation with the U4C -- &lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 08:41, 2025 ж. сәуірдің 29 (+05)&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 1 May 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News and notes]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In the media]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Recent research]]

* Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Arbitration report]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Discussion report]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Traffic report]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Disinformation report]]

* News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/News from the WMF]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Humour]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Comix]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/In focus]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Community view]]

* Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Debriefing]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Gallery]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-01/Obituary]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:20, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28562138 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE Meeting 2025 ==

=== Nurtenge ===

Қайырлы таң/күн/кеш/түн, құрметті Қазақша Уикипедия қауымдастығы! Осы жылғы қыркүйек айында өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына қазақ тілді делегация ретінде өзімді ұсынамын. Өткен жылы да мен өзімді [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|ұсынған]] болатынмын. Өкінішке қарай, жеке себептерге байланысты менің қатысудан бас тартуыма тура келді. Осы жылы олай тағы да қайталамауға уәде беремін. Осыған дейін әртүрлі халықаралық уикиконференциялар мен кездесулерге қатысып көрген соң менің әжептәуір тәжірибем бар. Және де сол тәжірибемді осы CEE Meeting-ке алғашқы рет қатысу арқылы молайтқым келеді. Халықаралық тәжірибе алу мен жаңа уикимедиашылармен танысу уики-үлесіме жақсы жағынан әсер ететініне сенімдімін. — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 06:50, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05)
#{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 09:12, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05)
#{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:56, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:50, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:32, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:05, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қарсымын}}, жөні түзу мақаланы жоюға ұсынды. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 22:35, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қарсымын}}, шыныменде өте күмәнді өңдеме болды. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:06, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:59, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
#{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:17, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:45, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
# {{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:58, 2025 ж. мамырдың 17 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05)
#{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:06, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
#{{Қолдаймын}}, бұрынғы іс-шаралардан тәжірибесі бар қатысушы, қауымдастығымызды халықаралық деңгейде көрсете алатындай ағылшын тілін жақсы меңгерген [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:27, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- Іске сәт! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:29, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:04, 2025 ж. мамырдың 25 (+05)
#{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Шешен Исмаил}} даусыңызға рақмет! Не үшін қарсы екеніңізді жазып өтсеңіз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 10:00, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
# {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05)
=== Muzaffar ===

Ассалаумағалайкум Қазақша Уикипедия қауымдастығы. Мен 2025 жыл қыркүйекте өтетін [[:meta:CEE Meeting 2025|CEE Meeting 2025]] конференциясына баруға кандидат ретінде өзімді ұсынамын. Осы кезге дейін халықаралық конференциялар мен марафондардан көп тәжірибе жинадым. Әр айда белсенді 10 қатысушылар тізіміндемін. Халықаралық конференцияда қатысу келесі уикипедиядағы белсенділігімге оң нәтиже береді деген үміттемін. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 13:00, 2025 ж. Мамырдың 12 (+05)

#{{Қолдаймын}}. Менің ойымша Мұзаффар Уикипедия концепциясын жақсы түсінеді. Сонымен қатар, қазақ тіліндегі Уики қауымдастығының ішінде өзін өте белсенді көрсете білді --Алмас Мұстафа 12:40, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:51, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:Alpasli|Alpasli]] ([[Қатысушы талқылауы:Alpasli|талқылау]]) 20:11, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:18, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
#{{Қолдаймын}} –  Мен википедияға үлес қосқандардың барлығын бағалаймын. Мұзаффар өзбекше және қазақша Уикипедияларға да үлкен үлес қосуда. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:45, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:00, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Sagzhan|талқылау]]) 06:15, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қарсымын}}, былтырғы себеппен. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
##[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2024|Былтырғы себепте]] мені атап өтпеген сияқты сіз? [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:27, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қолдаймын}} — [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:02, 2025 ж. мамырдың 17 (+05)
#{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:11, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Mahmud Abduvaliyev|Mahmud Abduvaliyev]] ([[Қатысушы талқылауы:Mahmud Abduvaliyev|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- Сәттілік! [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:30, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
#{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:31, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)
# {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05)
=== Batyrbek ===

Қайырлы күн, әріптестер! Биыл Грекияның Салоники қаласында болатын [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Meeting_2025/Registration CEE Meeting 2025] конференциясына біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. Конференция тек ағылшын тілінде өтеді. Онда қатысушылар арасынан қауымдастыққа қатысты шешім шығаруға қатысатын адамдар болғаны жақсы деген ұсыныс бар. '''Соған байланысты өз үміткерлігімді ұсынамын'''. Көбіңіз білетіндей, Қазақ Уикипедиясында админ әрі бітікші қызметін атқарамын. Уикипедияға қатысты іс-шаралар ұйымдастыруда да тәжірибем бар. Жақында өткен [https://meta.wikimedia.org/wiki/Central_Asian_WikiCon_2025/Team/kk Орталық Азия WikiCon конференциясының ұйымдастырушылары қатарында болғам]. Бұған дейін 2017, 2018, 2022 жылдардағы CEE конференцияларына қатысқам. Биылғы жиында басқа уики-қауымдастықтарға өз қауымдастығымыз туралы айтып, жаңа идеялар әкелетін жоспарым бар. Қауымдастық атынан баратын болғандықтан, бастапқыда сіздердің дауысыңыз керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:54, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} – ұсынысыңыз орынды. [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 17:42, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}}. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 21:04, 2025 ж. Мамырдың 14 (+05)
#{{Қолдаймын}} Batyrbek қазақ тіліндегі Уикипедияға үлес қосып жүрген көрнекті уикипедияшы. Бұл Википедияшы соңғы жылдары Қырғызстандағы бірнеше студенттермен тәжірибесімен бөліскен кәсіби википедияшылардың бірі. — [[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
#{{Қолдаймын}} – --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:29, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Орел Карл|Орел Карл]] ([[Қатысушы талқылауы:Орел Карл|талқылау]]) 17:46, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 11:03, 2025 ж. мамырдың 17 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
#{{Қолдаймын}}. Айтып жатқан жоспарларыңызды көрсетсеңіз --Алмас Мұстафа 13:03, 2025 ж. мамырдың 19 (+05)
#{{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2025 ж. мамырдың 19 (+05)
#{{Қарсымын}} --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:13, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
#{{Қолдаймын}}, жақсы өкіліміз бола алатын қатысушы, Уикипедияда да, конференцияларда да тәжірибесі бар [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 00:31, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 23:33, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
#{{Қолдаймын}} -- --[[Қатысушы:Alphy Haydar|Alphy Haydar]] ([[Қатысушы талқылауы:Alphy Haydar|талқылау]]) 18:06, 2025 ж. мамырдың 25 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

:@Mustafaalmas, шамамен [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%91._%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%E2%80%93_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B осындай], бірақ әлдеқайда жаңартылған презентация жасамақпын, сондай-ақ конференция тақырыбына сай (problem solver) бейімдейтін жоспарым бар.
@Джамбульский, пікіріңізге рахмет! Не үшін қарсы екеніңізді білсем деп едім. Мүмкін жақсарту керек бір нәрсе бар шығар. Айтып жіберсеңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
# {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05)
=== Nurken ===
Армысыңдар, әріптестерім! Жоғарыдағы үміткерлердей өзімді осы жылғы қыркүйектегі CEE Meeting 2025 конференциясына ұсынамын. Осы мамырдағы [https://meta.wikimedia.org/wiki/Youth_Conference_2025 CEE Жастар конференциясында] қазақтілді қоғамдастықтың өкілі болған да мен едім. Тәжірибесі бар, ағылшын тілін меңгерген, CEE қоғамының мүшелерін танитын қатысушы ретінде өзімді нашар емес үміткер деп көремін. Қазақша Уикипедияда администратор атағым да бар. Халықаралық әріптестікті одан әрі нығайтуға, жобамызға одан әрі үлес қосуға үнемі дайынмын. Болашақ жоспарлар қатарында Қазақша Уикипедияның әлеуметтік желілеріне назар аудару, мүмкін халықаралық edit-a-thon (өңдеу марафондарын) ұйымдастыру бар. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 05:16, 2025 ж. мамырдың 27 (+05)
# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:27, 2025 ж. мамырдың 27 (+05)
# {{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. мамырдың 27 (+05)
# {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:32, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ұлы мәртебелім, бұл айтқандарыңыз тым қарапайым, ұлы мәртебеліңізге лайық емес. Сіз бұл мінберде өте үлкен миссия, өте үлкен мақсат туралы сыр шертуіңіз керек.
:Мәңгі лаулап жану үшін ғаламда,
:Үлкен бақыт табу үшін ғаламда,
:Үлкен болып қалу үшін ғаламда,
:Үлкен арман керек екен адамға
:[[Мұхтар Шаханов]]
:[[Қатысушы талқылауы:Arystanbek/Мұрағат/1#Үлесіңіз|Мында жазғанымды]] 4-5 жылдан кейін оқып шынымен мынаны мен жаздым ба деп ойланатын кездерім болады. Бір емес  бірнеше рет 2 жылға кетіп қайта қайта орала беруімнің мәнісі де осында шығар, білмеймін. Сондықтан әлдеқайда ұлы мақсаттарды армандап қияли болып жазсаңыз менде сізге өз дауысымды беремін. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 06:13, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)
#{{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Шешен Исмаил|Шешен Исмаил]] ([[Қатысушы талқылауы:Шешен Исмаил|талқылау]]) 15:34, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)
# {{Қолдаймын}}--[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылау]]) 19:21, 2025 ж. мамырдың 31 (+05)

===Қорытынды===
Дауыс беру нәтижесінде:
[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] және [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] көп дауыс жинап, конференцияға қатысуға лайықты деп табылды. Сәттілік тілейміз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 21:05, 2025 ж. маусымның 10 (+05)
: {{@|Нұрлан Рахымжанов}}, бауырым, Nurtenge деген қатысушы керекті 75%  дауыс жинай алмады ғой. 29% қарсы болды емеес пе... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 03:00, 2025 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] байқауымша бірнеше адам бірігіп ұйымдасқан түрде қарсы шығып отырған сияқтысыздар, немесе бір адам бірнеше тіркелгі жасап бір адам бірнеше рет дауыс беріп отырған сияқты. Ал мына қатысушы есіміңіз бірден бұғаттауға лайық деп санаймын. Біз мында қазақша орта қалыптастырамыз, мәңгүрттікке қарсы күресеміз, қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтеміз деп үлес қосып жүрміз ал сен сияқтылар кері кетіп прогеске қарсы шығып регреске кетіп барасыңдар. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:07, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
:::Ал менің байқауымша сен өте тәрбиесіз баласың! Біріншіден, жасы үлкен адамдарға ізет білдіріп жазғаның жөн. Екіншіден, менің жазғаным саған емес, басқа адамға арналған еді. Үшіншіден, менің осы сайттағы есіміме қатысты не шатағың бар? Мен сенің есімің туралы ештеңе айтып отырған жоқпын ғой. Мысалы, ол неге түрлі-түсті болып жазылған, бұл гомосексуализм бе? Неге латын әліпбиін пайдаландың, тыңшысың ба? Көрдің ба, ондай қарапайым дүниелерге қадала берме. Төртіншіден, өзің сияқты өз дауысымды еркін беріп отырмын, жоқ жерден қастандық іздей берме. Бесіншіден, менің зиянды деп санайтын өңдемелерімді атап шық, әйтпесе құр нақақа жала жапқаннан не пайда??? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 13:52, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::Несіне кектеніп, мазаң кетіп отыр? Жасың қай жерде жазылған еді? Оны қайдан білейік? Тап үлкен болсаң, жасыңа сай болсайшы! Өз қазағыңды көре алмай, әр жерде қарсылық білдіріп жүргенің аз ба? Не өзің үміткер болмайсың, не үміткерді қолдамайсың да! Уикипедияда бір де бір дұрыс белсенділігіңді көрмедім, тек талқылауға кіріп жұртқа әңгіме айтасың да жүресің. Сөзің мен ісіңді дұрыстамағанша саған ешқандай сыйластық жоқ! Ескертемін, бұлай жалғаса берсе аяусыз бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::: Енді қарасаш, Nurtenge деген бала [[Эрнест Төреханов|қазақтың дана жазушысын]] көре алмай, оны ешкіммен ақылдаспай жоюға ұсынды. Бұл нақұрыстың қылығы емес пе? Оған неге ешкім ештеңе демеді? Былтыр осы сияқты тағы біреше мәселе туындап еді, бірақ ол дұрыс жауап беруден қашқақтай бастады.  Санасы аздау бір қатысушы екен. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 14:50, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::Сенің сол мақалаға қолыңның ұшы да тимеген ғой. Сақтап қалуға да тырыспағансың. Ол мақала әлі жойылмаған, тек жоюға ұсынылған. Сенің сол мақаланы реттеп, толықтырып, жаңартуға қарайтын уақытың болды ғой.
::::::Былай келісейік: мен мақаладан «жедел жойылсын» үлгісін және бұғаттауыңды алып тастаймын, бірақ сен ойыңды өзгерт — 10 күн ішінде сол мақаланы толықтыр, қосатын дерегіңді қос және қарсылық білдіруді тоқтат. Егер нәтиже болмаса, мақаланы да жоямын, сені де қайтадан бұғаттаймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:13, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::: Бауырым, сен өйтіп сөйлеме... Ондай талаптарыңды бас-аяғы бар мақаланы жоюға ұсынған адамға айт. Мынау кім, досың ба? Ертең ол Есенберлинді және Әуезовты жоюға ұсынса, тағы да лям-мим демей тыныш отырасың ба? --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 15:25, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::::Мен саған тиімді жағын айтамын.
::::::::Жедел жоюға ұсынылған себептері міне: Энциклопедиялық маңызы жоқ, қысқа мақала, жетім мақала, мақала сапасы төмен.
::::::::Саған жақсы мақала болып көрінгенімен, бұл уикипедияның ережелеріне қайшы. Мақалада тек Еңбек жолы мен Шығармалары бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 15:35, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::::: Уикипедия не көп, ереже көп қой. Нақты қай ережеге қайшы? Сосын энциклопедиялық маңызы жоқ дегенді қалай түсінуге болады? Мысалы мен оны көріп тұрмын. Мақала көлемі туралы айтсаң да жақсы болады. Сапа жағынан нақты қай жері ұнамай тұр? Ашып айтсаш... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 16:16, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] [[Уикипедия:Маңыздылық]] осы бетті оқып шығыңыз, сосын қатысушы есіміңізді өзгертуге сұраныс жіберіңіз, түрлі түсті тек гомосексуализмнің симболы емес әр жерде тіпті табиғаттың өзінде бар, мысалы [[кемпірқосақ]]. Ал латынға келсек әлемнің көп бөлігі латынды қолданады, көп ел бір жазу түрін қолданса олардың арасындай қарым-қатынас жеңілдеп байланыс арады, кейбір елдер қырсығып латынға көшпей жатыр, мысалы біз, мына жазу орыстың жазуы, кейбір елдер өздерінің төл жазуын мәдени байлық ретінде бағалап керісінше сол өз жазуларын сақтап қалғысы келеді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:23, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::::::: Ережені оқыдым делік. Бірақ мақала соның нақты қай тұсына қайшы? Және бір өтініш - кемпірқосақ туралы айта бермеш. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 20:09, 2025 ж. маусымның 12 (+05)
::::::::::::@[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] айта берген жоқпын, бірінші рет айтып тұрмын. Сіз айтқан мақала маңызды болмағасын жойған болуы мүмкін. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:03, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::::::::::::: Мәңгүрт болсаң, жоя бер... --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:54, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::::::: 1nter pares, көрдің ба, сен досыңды жақтаймын деп, өзің де өтірік сылтауларға қосылдың. Бұл мақала ешбір ережеге қайшы болып тұрған жоқ, сондықтан оны жоюға нақұрыс қана ұсынады. --[[Қатысушы:Джамбульский|Джамбульский]] ([[Қатысушы талқылауы:Джамбульский|талқылау]]) 23:45, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::::::::Қатырасың... Мен саған мақаланы жоюға ұсынған кездегі себептерді жібердім, ал сен болсаң, әлі көпіріп отырсың. Басқа дұрыс мақалалармен салыстырып көр. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:51, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

== ''The Signpost'': 14 May 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/News and notes|WMF to kick off new-CEO quest as Iskandar preps to move on — Supreme Court nixes gag of Wiki page for other India court row on ANI — code-heads give fix-up date for Charts in lieu of long-dead Graph gizmo]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In the media|Wikimedia Foundation sues over UK government decision that might require identity verification of editors worldwide]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Disinformation report|What does Jay-Z know about Wikipedia?]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/In focus|On the hunt for sources: Swedish AfD discussions]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Technology report|WMF introduces unique but privacy-preserving browser cookie]]

* Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Debriefing|Goldsztajn's RfA debriefing]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Obituary|Max Lum (User:ICOHBuzz)]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 2)]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/Comix|Collection]]

* From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-05-14/From the archives|Humor from the Archives]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:01, 2025 ж. Мамырдың 15 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28671646 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]].

You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC.

If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, &lt;/div&gt;&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|талқылау]])&lt;/bdi&gt; 03:07, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)''

Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. 

We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation.

You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 20:26, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28768453 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection &amp; Call for Questions&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear all,

This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats.

The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4].

Here are the key planned dates:

* May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6]
* June 17 – July 1, 2025: Call for candidates
* July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5]
* August 2025: Campaign period
* August – September 2025: Two-week community voting period
* October – November 2025: Background check of selected candidates
* Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated

Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]].

'''Call for Questions'''

In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]]

'''Election Volunteers'''

Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]]

Thank you!

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter

[3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024

[4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles

[5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ

[6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates

Best regards,

Victoria Doronina

Board Liaison to the Elections Committee

Governance Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 08:07, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28618011 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;  Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Hello everyone,  

''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)''

The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''.

This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable.

The three main features of this extension are:

* '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki.
*  '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''.
*  '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions.

'''Note''': The extension comes with a new user right called '''&quot;Event Organizer&quot;''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment.

The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]])

If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout.

Thank you! &lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|талқылау]]) 21:47, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&amp;oldid=28803829 тізімін пайдаланып User:Udehb-WMF@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Стратегия 2030 ==

Армысыздар! Бұл тақырыпта мақала бар ма? Қайдан көруге болады? [[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 02:13, 2025 ж. маусымның 10 (+05)

:Армысыз! [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy Мына жерден] көрсеңіз болады. Қазақшасы бар сияқты еді, бірақ бұл жерде жоқ екен. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 20:54, 2025 ж. маусымның 10 (+05)

== Vote now in the 2025 U4C Election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}

Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 04:00, 2025 ж. маусымның 14 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28848819 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]&lt;/div&gt;
Hello all,

The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position.

This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3]

Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election.

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;
Chair of the Elections Committee

On behalf of the Elections Committee and Governance Committee

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates

[2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term.

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:44, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=28866958 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 24 June 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News and notes|Happy 7 millionth!]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/In the media|Playing professor pong with prosecutorial discretion]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Disinformation report|Pardon me, Mr. President, have you seen my socks?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Recent research|Wikipedia's political bias; &quot;Ethical&quot; LLMs accede to copyright owners' demands but ignore those of Wikipedians]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Traffic report|All Sinners, a future, all Saints, a past]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/News from Diff|Call for candidates is now open: Wikimedia Foundation Board of Trustees]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Opinion|Russian Wiki-fork flails, failing readers and editors]]

* Debriefing: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Debriefing|EggRoll97's RfA&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; debriefing]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 3)]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-06-24/Comix|Hamburgers]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:31, 2025 ж. маусымның 24 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28849846 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
Dear Wikimedia Community,

The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]]  of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]].

A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity.

Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact.

Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement.

Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate.

Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended.

=== Wikispore ===

The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects.

After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. 

We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future.

As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting.

Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed.

=== Wikinews ===

We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways.

Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf &lt;nowiki&gt;[1]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 &lt;nowiki&gt;[2]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[3]&lt;/nowiki&gt;] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years.

While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews &lt;nowiki&gt;[4]&lt;/nowiki&gt;][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F &lt;nowiki&gt;[5]&lt;/nowiki&gt;, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? &lt;nowiki&gt;[6]&lt;/nowiki&gt;].

[[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews.

Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs.

SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives.

'''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to:
*Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects,
*Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace,
*Merge content into compatibly licensed external projects,
*Archive Wikinews projects.
Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels.

=== Feedback and next steps ===

We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language.

I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. 
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 01:56, 2025 ж. маусымның 28 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&amp;oldid=28911188 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 18 July 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News and notes|Is no WikiNews good WikiNews? — Election season returns!]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In the media|How bad (or good) is Wikipedia?]]

* WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/WikiProject report|WikiProject Medicine reaches milestone of zero unreferenced articles]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/In focus|Wikimania 2025: Connecting Wikimedians across the world for 20 years]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Recent research|Knowledge manipulation on Russia's Wikipedia fork; Marxist critique of Wikidata license; call to analyze power relations of Wikipedia]]

* News from the WMF: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/News from the WMF|Form 990 released for the Wikimedia Foundation’s fiscal year 2023-2024]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Discussion report|Six thousand noticeboard discussions in 2025 electrically winnowed down to a hundred]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Comix|Divorce]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Opinion|Women are somewhat under-represented on the English-language Wikipedia, and other observations from analysis]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Community view|A Deep Dive Into Wikimedia (part 4): The Future Of Wikimedia and Conclusion]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Obituary|Pvmoutside, Atomicjohn, Rdmoore6, Jaknouse, Morven, Martin of Sheffield, MarnetteD, Herewhy, BabelStone]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Traffic report|God only knows]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-07-18/Humour|New forum created for people who don't care about Wikipedia]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:53, 2025 ж. шілденің 18 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=28903822 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 9 August 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/News and notes|Court order snips out part of Wikipedia article, editors debate whether to frame shreds or pulp them]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Discussion report|News from ANI, AN, RSN, BLPN, ELN, FTN, and NPOVN]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Disinformation report|The article in the most languages]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Community view|News from the Villages Pump]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/In the media|Disgrace, dive bars, deceased despots, and diverse dispatches]]

* Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Crossword|Accidental typography]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Comix|best-laid schemes o' wikis an' men]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-08-09/Traffic report|I'm not the antichrist or the Superman]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:27, 2025 ж. тамыздың 9 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29085669 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Temporary accounts will be rolled out soon&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot;/&gt;
Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''.

Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. 

'''Why we are building temporary accounts'''

Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. 

Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users.

'''How temporary accounts work'''
[[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]]
Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: &lt;code dir=ltr&gt;~2025-12345-67&lt;/code&gt; (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it.

'''What does this mean for different groups of users?'''

'''For logged-out editors'''

* This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki.
* If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice.

'''For community members interacting with logged-out editors'''

* A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address).
* Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community.

'''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki'''

* '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.)
* '''For admins blocking logged-out editors''':
** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option.
** It will still be possible to block an IP address or IP range.
* Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this.

'''Our requests for you, and next steps'''

* If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]].
* If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in.
* Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options.
* Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses.

To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]&lt;/bdi&gt; 02:36, 2025 ж. тамыздың 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&amp;oldid=29181713 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 9 September 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/News and notes|Wikimedia Foundation loses a round in court]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/In the media|Congress probes, mayor whitewashed, AI stinks]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Disinformation report|A guide for Congress]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Recent research|Minority-language Wikipedias, and Wikidata for botanists]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Technology report|A new way to read Wikisource]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Traffic report|Check out some new ''Weapons'', weapon of choice]]

* Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-09-09/Essay|The one question]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:08, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29233676 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Global discussion on Welcome messages ==

&lt;div lang{{=}}&quot;en&quot; dir{{=}}&quot;ltr&quot;&gt;Sorry that this message is in English. {{int:please-translate}}. There is a request for comment at [[:m:Special:MyLanguage/Requests for comment/Welcoming policy]] on a proposal to forbid sending [[:m:welcome messages|welcome messages]] to users who have not made an edit, which is currently in practice at your wiki. Your comment on this matter would be appreciated.&lt;/div&gt;
[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 07:39, 2025 ж. қыркүйектің 13 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:DreamRimmer/MMS_list&amp;oldid=29262336 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 2 October 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/News and notes|Larry Sanger returns with &quot;Nine Theses on Wikipedia&quot;; WMF publishes transparency report]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/In the media|Extraordinary eruption of &quot;EVIL&quot; explained]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Disinformation report|Emails from a paid editing client]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Discussion report|Sourcing, conduct, policy and LLMs: another 1,339 threads analyzed]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Community view|The pressing questions of the modern WWW, as seen from the Village Pump]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Recent research|Is Wikipedia a merchant of (non-)doubt for glyphosate?; eight projects awarded Wikimedia Research Fund grants]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Opinion|Some disputes aren't worth it]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Obituary|Michael Q. Schmidt]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Traffic report|Death, hear me call your name]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-02/Comix|A grand spectacle]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:54, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29367448 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Hello all,

The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board.

To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]].

Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]].

When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]].

'''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.'''

Best regards,

Abhishek Suryawanshi&lt;br /&gt;Chair, Elections Committee&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 09:48, 2025 ж. қазанның 9 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29360896 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function1&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere).

There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function1&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:43, 2025 ж. қазанның 20 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29432175 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 20 October 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/News and notes|Board shuffles, LLM blocks increase, IPs are going away]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Special report|The election that isn't]]

* Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Interview|The BoT bump]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/In the media|An incident at WikiConference North America; WMF reports AI-related traffic drop and explains Wikipedia to US conservatives]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Traffic report|One click after another]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-10-20/Humour|Wikipedia pay rates]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:45, 2025 ж. қазанның 21 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29377595 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Global bot approval request for SchlurcherBot ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
{{int:hello}}! {{#ifeq:{{CONTENTLANGUAGE}}|en||I apologize for sending this message in English. {{int:please-translate}}.}}

In accordance to [[:m:Bot policy#Global bots|the policy]], this message is to notify you that there is a new approval request for a global bot.

The discussion is available at [[:m:Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot|Steward_requests/Bot_status#Global_bot_status_for_User:SchlurcherBot]] on Meta-Wiki. All Wikimedia community members are invited to participate.

Thank you for your time.

Best regards, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 03:10, 2025 ж. қазанның 22 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Bot_policy/New_global_bot_discussion&amp;oldid=29480590 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Seeking volunteers to join several of the movement’s committees&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. 

Read more about the committees on their Meta-wiki pages:
* [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]]
* [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]]

Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have.

For the Committee Support team,
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

-[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 19:12, 2025 ж. қазанның 30 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29517125 тізімін пайдаланып User:MKaur (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 10 November 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/News and notes|Temporary accounts go live and WMF board member self-suspends]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Community view|Six Wikipedians' thoughts on Grokipedia, and the humanity of it all]]

* Wikicup report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Wikicup report|BeanieFan11, WikiCup victor of 2025, covers the results]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/In the media|Jimbo's book, an argument about genocide, and a train of shame]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Recent research|Taking stock of the 2024–2025 research grants]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Opinion|With Grokipedia, top-down control of knowledge is new again]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Obituary|Struway]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Traffic report|The documentaried, the disowned, the deceased, Diwali and the Dodgers]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-11-10/Comix|Head of steam]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 17:56, 2025 ж. қарашаның 10 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29568932 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;function2&quot;/&gt;
{{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki&lt;/span&gt;. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki.
{{Int:Feedback-thanks-title}}
&lt;section end=&quot;function2&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 19:22, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29583860 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 1 December 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/News and notes|Election cycles come and go, and Wikimedia Foundation achieves record revenue in 2024–2025!]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/In the media|Wales walk-off, antisemitism, supernatural powers, feminism turmoil, saints, and sex]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Recent research|At least 80 million inconsistent facts on Wikipedia – can AI help find them?]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Disinformation report|Epstein email exchanges planned strategy, edits and reported progress]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Traffic report|It's a family affair]]

* Book review: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Book review|''The Seven Rules of Trust'']]

* From the archives: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/From the archives|&quot;I have been asked by Jeffrey Epstein ...&quot;]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Humour|An interview with Wikipe-tan]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Opinion|AI finds errors in 90% of Wikipedia's best articles]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Serendipity|Highlights from the itWikiCon 2025]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-01/Comix|Madness]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 05:16, 2025 ж. желтоқсанның 1 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 17 December 2025 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Interview|Part 1: Bernadette Meehan]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/News and notes|We're gonna have a party!]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/In the media|The &quot;bigg&quot; bosses: Robertsky and the Pope]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Traffic report|Death and stranger things]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Gallery|A feast of holidays and carols]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Obituary|Michal Lewi (Iwelam) and Alan R. King (A R King)]]

* Concept: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Concept|List of xxtreme sports (redirected from Electrojousting)]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2025-12-17/Comix|display: flex-inline;]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 01:05, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29700455 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 15 January 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/News and notes|Wikipedia's 25th anniversary is here!]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Special report|Wikipedia at 25: A Wake-Up Call]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Serendipity|The WMF wants to buy you books!]]

* WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/WikiProject report|Time for a health check: the Vital Signs 2026 campaign]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/In the media|Fake Acting President Trump and a Wikipedia infobox]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Community view|The inbox behind Wikipedia]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Recent research|Art museums on Wikidata; comparing three comparisons of Grokipedia and Wikipedia]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Traffic report|Tonight I'm gonna rock you]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-15/Comix|Oh come on man.]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 20:18, 2026 ж. қаңтардың 15 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29899914 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:21, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 тізімін пайдаланып User:Tiven2240@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]].

The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]].

Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate.

-- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

02:01, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=29905753 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 29 January 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Traffic report|The most viewed articles of 2025]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News and notes|Good news... but also bad news for the Public Domain]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/News from Diff|Solving puzzles together]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/In the media|Every view on the 25th anniversary of everything]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-01-29/Comix|Perspectives]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:31, 2026 ж. қаңтардың 29 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=29988053 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 17 February 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/In the media|Global powers see Wikipedia as fundamental target for manipulation]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/News and notes|Discussions open for the next WMF Annual Plan]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Serendipity|Maintenance crews continue to slog through Wikipedia's oldest Featured Articles]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Disinformation report|Epstein's obsessions]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Technology report|Wikidata Graph Split and how we address major challenges]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Traffic report|Deaths, killings, films, and the Olympics]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Opinion|Incoming Incurables]]

* Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Crossword|Pop quiz]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-02-17/Comix|herculean]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 13:03, 2026 ж. ақпанның 17 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30039447 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 10 March 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* Interview: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Interview|Bernadette Meehan, new Wikimedia Foundation CEO]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/News and notes|Security testing unleashes computer worm on Meta-wiki]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Special report|What actually happened during the Wikimedia security incident?]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In the media|Indonesian government blocks Wikimedia logins; archive site scoured from Wikipedia after owner runs malware]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Recent research|To wiki, perchance to groki]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Obituary|Madhav Gadgil, Fredrick Brennan, Mark Miller, Chip Berlet]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Opinion|Interface administrators and trusting trust]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Technology report|English Wikipedia deprecates archive.today after DDoS against blog, altered content]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Op-ed|Why is &quot;Trypsin-sensitive photosynthetic activities in chloroplast membranes&quot; cited in &quot;List of tallest buildings in Chicago&quot;?]]

* Essay: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Essay|The pursuit of a button click]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/In focus|Short descriptions: One year later]]

* WikiProject report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/WikiProject report|Unreferenced articles backlog drive]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Community view|Speaking of planning ...]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Traffic report|Over the mountain, kissing silver inlaid clouds]]

* Crossword: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Crossword|&quot;It will never happen&quot;]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-10/Comix|BRIEn't]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 09:14, 2026 ж. наурыздың 10 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30121359 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 31 March 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/News and notes|Entirety of Wikinews to be shut down]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/In the media|AI ban, newspapers disrupt archiving; and antisemitism complaints]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Community view|Videos from WikiConference North America 2025 in NYC]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Disinformation report|Cleaning up after Jeffrey Epstein, Peter Nygard, and Mohamed Al-Fayed]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/WikiConference report|WikiConference North America 2025 in NYC review]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Obituary|Dr. Subas Chandra Rout]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Traffic report|Call in the dogs of war, soldier of fortune]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Gallery|Canadian Rangers participate in Operation ''Enduring Encyclopedia'']]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-03-31/Comix|n00bsitting]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:08, 2026 ж. наурыздың 31 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30329870 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}

Dear Wikipedians!

[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge &quot;'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''&quot;, which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.

The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.

🧩'''How to participate?'''

Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.

🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.

'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''

If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&amp;messages=&amp;language=en&amp;x=D banner] into your own language.

Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! 

[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&amp;oldid=28552112 тізімін пайдаланып User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 21 April 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/News and notes|Six Serbian Wikipedia editors banned following controversy about political bias]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/In the media|Could Wikipedia be involved in Massachusetts' proposed social media ban for minors?]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Gallery|March equinox]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Traffic report|Time to change my galaxy in case, we outta space!]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-04-21/Comix|Of skirts and articles]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 11:50, 2026 ж. сәуірдің 21 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30434643 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Request for comment (global AI policy) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 05:57, 2026 ж. сәуірдің 26 (+05)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30424282 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]&lt;/bdi&gt; 04:28, 2026 ж. сәуірдің 28 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-30_Wikipedias&amp;oldid=30466145 тізімін пайдаланып User:ABreault (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE Meeting 2026 ==
{{жабық}}
[[Клуж-Напока]]да ([[Румыния]]) өтпек [[meta:Wikimedia CEE Meeting 2026|Wikimedia CEE Meeting 2026]] (Орталық және Шығыс Еуропа Уикимедиясы) конференциясына қатысамын деген ұсыныстар:

=== Nurken 2026 ===
Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақпын. Уикипедиядағы «мансабым» бойы белсенділігім жалғаса берді.

Қазақша Уикипедияда соңғы 365 күнде [https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken 6 100] өңдеме жасадым. Жалпы стастикасын алсақ, күніне 10.709 өңдеме жасап жүрмін. Осы жылғы 1 қаңтардан бері 45 мақала жаздым (Қазақша Уикипедияны ғана санасақ).

Уикипедия сыртындағы да үлесімді алсақ. Жақында Қазақша Уикипедияның [https://www.instagram.com/wikimediakz/ Instagram-дағы аккаунтын] қайта бастадық, соның иллюстрацияларына, жаңғыру идеясына жауаптымын. Уикимедия Аустрия кеңсесінен камера сұрап алып, жақында ғана аяқталған Еуровидениеге қатысы бар түрлі фото жасап, оларды [[commons:Category:Images taken by Nurken/Eurovision 2026|Ортаққорға жүктедім]]. Уикидерек, басқа да жобаларға үлесімді қосып жүремін.

Еуропадағы осы ағылшынтілді конференцияға баруға қабілеттімін: ағылшын тілін жақсы меңгергенмін, Еуропада тұрамын, белсенді қатысушымын, халықаралық қоғамдастықтан таныстарым бар, коммуникациядан жаман емеспін. [[Қатысушы:Nurken|Nurken]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurken|талқылау]]) 03:31, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)

# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 08:15, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)
# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)
# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:22, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)
# {{Қолдаймын}} Қос қолдап дауыс беремін. Әбден лайық қатысушы.[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:02, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)
# {{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:36, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)
# {{Қолдаймын}} —-[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:36, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 19:22, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:28, 2026 ж. мамырдың 22 (+05)

=== TheNomadEditor (Muzaffar Turgunov) ===
Кеш жарық, әріптестер! Биылғы CEE Meeting конференциясына өзімді ұсынбақшымын.

Қазақша Уикипедияда 7800+ өңдеме жасадым. Жыл бойы белсенді қатысушымын. Уикипедияда [[Жоба:Уики-көктем_2026#Қатысушылар|Уики-көктем 2026]] байқауына 60+ мақала жаздым және [[meta:Wikipedia 25/Turkic Marathon/Participants|Turkic Marathon 2025]] байқауына 60 мақала жазып қатыстым. 2026 жылда Тіл комитеті ұйымдастырған 2 семинарда баяндамашы болдым. Ортаққорға суреттер жүктедім.

Осы жылғы конференцияда Қазақша Уикипедиядағы медициналық мақалалар туралы презентация оқуға өтініш тапсырдым. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 18:38, 2026 ж. мамырдың 19 (+05)

#{{Қолдаймын}} --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:35, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:22, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:04, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:10, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)
# {{Қолдаймын}} – [[Қатысушы:Салиха]]--Салиха 12:28, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 14:16, 2026 ж. мамырдың 21 (+05)
# {{Қолдаймын}} -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 14:31, 2026 ж. мамырдың 22 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:28, 2026 ж. мамырдың 22 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Mirzoulugʻbek|талқылау]]) 22:05, 2026 ж. мамырдың 22 (+05)
# {{Қолдаймын}} --[[Қатысушы:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] ([[Қатысушы талқылауы:Дауткулова Ақмарал|талқылау]]) 22:55, 2026 ж. мамырдың 22 (+05)
# {{Қолдаймын}} Мұзаффар жақсы дайындалып барады деп ойлаймын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 10:25, 2026 ж. мамырдың 23 (+05)
{{жабық-соңы}}

== ''The Signpost'': 22 May 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/News and notes|Offline: Osama Khalid still in prison]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In the media|Indonesian editors, you shall return!]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Disinformation report|Who is a typical paid editor? Who are their typical clients?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Recent research|WikiLambda the Ultimate]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Traffic report|This is where I'll be, so heavenly, so come and dance with me Michael!]]

* Forum: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Forum|WikiAnnotate: help us build a dataset of article quality evaluations]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/In focus|Demystifying the 2026-27 Annual Plan]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Opinion|Wikipedia isn't a battleground. So why does it feel like one?]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Serendipity|Wikinews: Into the Wikiverse]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Special report|Wikimedia Foundation closes Wikinews after 21 years]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Community view|Wikipedia's traffic drop: more on languages and freshness]]

* Gallery: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Gallery|Earth Day and Mother's Day]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-05-22/Comix|Brother, can you spare a page?]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 10:19, 2026 ж. мамырдың 22 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30513885 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Vote now in the 2026 U4C election&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC].

Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 22:14, 2026 ж. мамырдың 27 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 21 June 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* From the editors: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/From the editors|Ways for beginners to support ''The Signpost'' community journalism]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/News and notes|Community Tech development team disbanded]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Disinformation report|PR for the people?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Recent research|Proposed tagging system for AI involvement; successful and unsuccessful AI tools for contributors]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In the media|Who won a 14th century battle and who won the 2026 Iran war?]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Community view|Putting the Wish into the Wishlist]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/In focus|A global standard for Neutral Point of View]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/On the bright side|Flowers, blue helmets, reefs, pride, and Juneteenth]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Op-ed|Breathe, Don’t Panic, there is a different story about Wikimedia + AI futures]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Opinion|Wikimedia Foundation staff develop union and Wikimedia user community reacts]]

* Technology report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Technology report|Community Tech team is disbanded, controversy erupts]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Traffic report|'Cause this is thriller, thriller night]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/WikiConference report|Report of Volunteer Supporters Network Annual Meeting 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Comix|Take your turn]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-06-21/Humour|Group of banned T-shirt makers comes out of hiding to sell new Wikipedia-themed merchandise]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 08:21, 2026 ж. маусымның 21 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30604303 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|талқылауы]])&lt;/bdi&gt; 22:11, 2026 ж. маусымның 23 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:Codename Noreste@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Message&quot;/&gt;
'''Legal &amp; Safety Contacts'''

Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]].

&lt;section end=&quot;Message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

-- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 18:29, 2026 ж. маусымның 25 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=30731267 тізімін пайдаланып User:Sannita (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 13 July 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News and notes|An exclusive club]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/In the media|Battle for a soul - who won?]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Opinion|We need to innovate with Wikimedia decision-making]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Recent research|LLMs and NPOV, 20 years of user blocks, Esperanto and Volapük Wikipedias]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/News from Diff|How to host Wikicurious in your own community]]

* Community view: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Community view|CUNY Newmark Wikimedian-in-Residence Quarterly Brief – April to June 2026]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Special report|Wikipedia escapes Category 1 designation under the UK Online Safety Act - for now]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/On the bright side|Fatherhood, weather, and diplomacy]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Op-ed|A Layup Easy Proposal for Wikimedia at 25: Spend 25% of Donations on the Community]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Traffic report|The grass was greener, the light was brighter]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-07-13/Comix|schnozzed]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 12:27, 2026 ж. шілденің 13 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30775662 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) ==

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}}
You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}}
[[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]])  17:24, 2026 ж. шілденің 24 (+05)
&lt;/bdi&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&amp;oldid=30513860 тізімін пайдаланып User:DreamRimmer@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қазақстан ауылдарын суретке түсіруге арналған фотобайқау ==

Құрметті әріптестер!&lt;br&gt;
Қазақстандағы ауылдар туралы мақалалардың басым бөлігінде иллюстрациялар мүлде жоқ немесе бұрын Panoramio не Flickr сайттарынан жүктелген сапасы төмен фотосуреттер ғана бар. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында біз Қазақстанның ауылдық елді мекендерін суретке түсіруге арналған [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki%20Loves%20Villages%202026%20in%20Kazakhstan/kk фотобайқау] ұйымдастырдық. Бұл бастама алдымен пилоттық жоба ретінде жүзеге асырылып, кейін оны басқа елдерде де өткізуді көздеп отырмыз. Мысалы, мұндай байқауды Беларусьте өткізуге өтінім берілген.

Байқауға белсенді қатысуларыңызға және ұсыныстарыңызды бөлісулеріңізге қуанышты боламыз! --[[Қатысушы:Sofiemama|Sofiemama]] ([[Қатысушы талқылауы:Sofiemama|талқылау]]) 15:03, 2026 ж. тамыздың 2 (+05)

== ''The Signpost'': 2 August 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In the media|Union drive, most prolific editor make headlines]]

* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News and notes|Foundation rejects voluntary recognition of union, proposed board eligibility rules sharply restrict candidates]]

* WikiConference: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/WikiConference|&quot;Kurier, Signpost, wikipress: You can be a Wikimedia journalist&quot; - Wikimania presentation by User:Noé Recap]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/In focus|Is Larry Sanger the co-founder of Wikipedia?]]

* Arbitration report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Arbitration report|Think, and not just about content]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/News from Diff|Meet the Wikimedians of the Year 2026!]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/On the bright side|The beautiful game]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Traffic report|Odyssey and Oyarzabal]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-02/Comix|Well-spotted]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 15:17, 2026 ж. тамыздың 2 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30775662 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 24 August 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/News and notes|Union process progresses, unanswered questions about Littler Mendelson remain]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/In the media|Wikipedia editors save Sam Altman's life]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Recent research|Women in blue? Wikipedia's gender gap reverses in some areas]]

* Discussion report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Discussion report|Again and Again]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Traffic report|Look out, here comes the Spider-Man!]]

* Humour: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Humour|Her tastes, her Wikimania, her upcoming tour... Baby Globe reveals everything]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/On the bright side|The great outdoors]]

* Opinion: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Opinion|Are we embarrassed yet?]]

* Special report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Special report|Paris Syndrome: Labor Strife, AI Anxiety, and a Leadership Test at Wikimania 2026]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-08-24/Comix|WP:FAOWN]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 06:24, 2026 ж. тамыздың 24 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=30889666 тізімін пайдаланып User:Bri@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 16 September 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/News and notes|The Balance of Power]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/In the media|Shocking photos may be changed on Wikipedia]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Disinformation report|Have UN Secretary-General candidates manipulated Wikipedia?]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Recent research|Google's AI overviews may have reduced search engine referrals to English Wikipedia by 5%]]

* WikiConference report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/WikiConference report|The backwater symbiosis – reflections from Wiki Conference India 2026]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Traffic report|Heaven let your light shine down]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Serendipity|Wikipedia Family Mosh Pit]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Obituary|Passing of Gobonobo, community leader advocating for women and minorities]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/On the bright side|Fantasy video games, hopeful science fiction, and the change of seasons]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-09-16/Comix|The Adventure of the Unknown Corpse]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 07:11, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31028446 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges ==
''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)''

Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.&lt;br/&gt;
We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader).

We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.&lt;br/&gt;
Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis.
[[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of &quot;Language Link&quot; edits as seen in the Recent Changes feed]]

The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why?
Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. 

Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]]

Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 20:16, 2026 ж. қыркүйектің 22 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&amp;oldid=31067455 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist ==
''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)''

Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary.

The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the  Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].&lt;br/&gt;
Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes.

Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]])  sent via [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 14:28, 2026 ж. қазанның 9 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=31142775 тізімін пайдаланып User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 13 October 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/News and notes|AELECT returns, Jimbo gives a union update, VisualEditor is now default]]

* Serendipity: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Serendipity|From a rare portrait of a female millionaire in Nancy to a Japanese painter in Lyon]]

* Obituary: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Obituary|Doug Weller]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/In the media|A(I)pocalypses afoot]]

* WikiConference Report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/WikiConference Report|WikiConference 2026 &amp; the importance of in-person community]]

* By the numbers: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/By the numbers|Does the country of birth affect the likelihood of having a Wikipedia biography?]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/News from Diff|OpenAI &quot;rogue&quot; agent activities found on Wikimedia projects]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/On the bright side|Good people]]

* Op-ed: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Op-ed|Who are our readers?]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Traffic report|This world is big and wild and half insane]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-10-13/Comix|Fudging the numbers]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 03:46, 2026 ж. қазанның 14 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31092234 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== ''The Signpost'': 1 November 2026 ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;[[File:WikipediaSignpostIcon.svg|40px|right]] ''News, reports and features from the English Wikipedia's newspaper''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;column-count:2;&quot;&gt;
* News and notes: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/News and notes|AELECT5 concludes, a Wikimedian arrested for treason, and updates to GANs and FARs]]

* Recent research: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Recent research|How Wikipedians use (or don't use) LLMs; experienced editors contribute more to &quot;underproduced&quot; articles than newbies]]

* Disinformation report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Disinformation report|Better bots or bothersome baby borgs?]]

* In the media: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/In the media|Stop the internet, I was deleted]]

* News from Diff: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/News from Diff|Why Wikimedia Is Speaking Up in a Major AI Copyright Case]]

* By the numbers: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/By the numbers|Wikipedian Nobel Prize 2026]]

* On the bright side: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/On the bright side|Gone fishing]]

* Traffic report: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Traffic report|October, and the articles are stripped bare]]

* In focus: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/In focus|Two Roles, One Wikimedia Education Ecosystem]]

* Comix: [[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Comix|en:Wikipedia:Wikipedia Signpost/2026-11-01/Comix]]

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;&quot;&gt;'''[[w:en:Wikipedia:Wikipedia Signpost|Read this Signpost in full]]''' · [[w:en:Wikipedia:Signpost/Single|Single-page]] · [[m:Global message delivery/Targets/Signpost|Unsubscribe]] · [[m:Global message delivery|Global message delivery]] 18:52, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)
&lt;!-- Sent via script ([[w:en:User:JPxG/SPS]]) --&gt;&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Signpost&amp;oldid=31191200 тізімін пайдаланып User:JPxG@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;</text>
      <sha1>faehhuhoazw1camoua0kwnfc8d5locs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұматай Әлиұлы Әлиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7711</id>
    <revision>
      <id>3689973</id>
      <parentid>3452298</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3689973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3834" sha1="546w5ms4a18wo7u2nu1j5o40ic3eo9t" xml:space="preserve">{{Infobox Biography
| subject_name   = Әлиев, Жұматай Әлиұлы
| image_name     = Aliyev_Zhumatay.jpg
| image_size     = 180px
| image_caption  = 
| date_of_birth  = [[1952]] ж. [[маусымның 20]]
| place_of_birth = [[Жамбыл облысы]]
| date_of_death  = 
| place_of_death = 
| occupation     = [[Қазақстан халықы Ассамблеясы Хатшылығының меңгерушісі]]
| spouse         = 
}}
'''Әлиев, Жұматай Әлиұлы''' — Қазақстан халықы Ассамблеясы Хатшылығының меңгерушісі. 1952 жылдың 20 маусымында Жамбыл облысында дүниеге келген.

Ленинград мемлекеттік университетін, Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген, философ, экономист. Философия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ӘҒА академигі, ХАА академигі. 

Университетті бітіргеннен кейін Алматы мемлекеттік медицина институтында мұғалім болып еңбек еткен. 

1977-1982 жылдары ҚЛКЖО Алматы қалалық комитетінің нұсқаушысы, ҚЛКЖО Фрунзе аудандық комитетінің екінші хатшысы, ҚКП Алатау аудандық партия комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 

1982-1983 жж. – Алматы қалалық сүт зауытында аға технолог- инженер, бас инженердің орынбасары. 

1983-1997 жж – Алматы сәулет және құрылыс институтында аға оқытушы, Алматы мал дәрігерлік институтының әлеуметтік-экономика пәндері кафедрасының меңгерушісі, ҚазМАУ гуманитарлық даярлау орталығының басшысы. 

1997-2001 жж. – Орталық Азия университетінің президенті, ректоры. 

2001-2008 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Қазақстан халықтары Ассамблеясы хатшылығының меңгерушісі, [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы Ассамблеясы]] төрағасының орынбасары. 

2008-2012 жж. – Орталық Азия университетінің қамқоршы кеңесiнің төрағасы, профессор, «Тұрақты Қазақстан» қоғамдық қорының басшысы. 

2012 жылдың қаңтарынан бастап – бесінші сайланған [[Қазақстан Республикасының Парламенті]] Мәжілісінің депутаты. Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған. 

III, II дәрежелі «Барыс» ордендерімен марапатталған. 

Неміс, ағылшын, орыс, қазақ тілдерін біледі. 

Үйленген, балалары және немерелері бар.

==Сілтемелер==
[http://www.parlam.kz/kk/mazhilis/person/1588 Мәжілістің құрамы мен құрылымы, АЛИЕВ Жұматай]

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары]]
[[Санат:Жамбыл облысында туғандар]]
[[Санат:1952 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>546w5ms4a18wo7u2nu1j5o40ic3eo9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құдайберген Қуанұлы Жұбанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9315</id>
    <revision>
      <id>3689867</id>
      <parentid>3504657</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3689867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218816" sha1="iwu6m666hxucuyhry2v5ezqnqdyn7er" xml:space="preserve">{{мағына|Жұбанов}}
{{Тұлға
 |Есімі = Құдайберген Жұбанов
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Жұбанов Құдайберген.jpg
 |Сурет ені =200px
 |Сурет атауы  = 
 |Туылған кездегі есімі = Құдайберген Қуанұлы Жұбанов
 |Туған күні = 19.12.1899
 |Туған жері = Ақжар ауылы, {{туғанжері|Темір ауданы{{!}}Мұғалжар ауданы|Темір ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Ресей империясы]]
 |Мансабы = түркітанушы, [[педагог]]
 |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|25px]] [[Ресей империясы]]→ &lt;br /&gt; [[Сурет:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;br /&gt; {{байрақ|Қазақ КСР}}
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 25.2.1938
 |Қайтыс болған жері = [[Жаңалық (Алматы облысы)|Жаңалық ауылы]], {{қайтысболғанжері|Талғар ауданы|Талғар ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Әкесі = Қуан Жұбанов
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = [[Есет Құдайбергенұлы Жұбанов|Есет]], [[Акраб Құдайбергенұлы Жұбанов|Акраб]], [[Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов|Асқар]]; '''Қыздары''':[[Муслима Құдайбергенқызы Жұбанова|Муслима]], Қырмызы, Қызғалдақ
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
}}
'''Құдайберген Қуанұлы Жұбанов''' ([[19 желтоқсан]] [[1899 жыл]], [[Темір ауданы]], [[Ақтөбе облысы]] – [[25 ақпан]] [[1938 жыл]]) – тіл білімі саласындағы алғашқы қазақ [[профессор]]ы (1932), түркітанушы, [[педагог]] &lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
[[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан&lt;ref&gt;{{cite web|author=Жауапты редакторлар:Филол.ғ.д., профессор А.Қ.Жұбанов, Филол.ғ.к., доцент С.Құлманов|title=ҰЛЫДАЛА ТҰЛҒАЛАРЫ: ҚҰДАЙБЕРГЕН ЖҰБАНОВ|url=https://termincom.kz/assets/pdf/fccc01431d3e67547942d7aa722f633c.pdf|website=termincom.kz|publisher=А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты|date=2013|accessdate=2020-05-28|lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқыда Оспан ишанның мешітінен дәріс алып, араб тілін үйренеді. 1918 жылы [[Елек]]тегі екі кластық орыс-қазақ училищесін бітірген. [[Темір-Орқаш болысы]]ның әуелі хатшысы, кейін төрағасы болады. 1920 жылы [[Орынбор]] қаласындағы [[Құсаиния медресесі|Құсаиния]] медресесін бітіреді. [[Араб тілі|Араб]], [[парсы тілі|парсы]], [[орыс тілі|орыс]], [[латын тілі|латын]], [[түрік тілі|түрік]], [[жапон тілі|жапон]], [[француз тілі|француз]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[неміс тілі|неміс]] тілдерін меңгереді. 1920 жылы “[[Ай журналы|Ай]]” атты журнал ұйымдастырып, оның бетінде [[Максим Горький|М.Горькийдің]] “Сұңқар туралы жыр”, “Дауылпаз туралы жыр”, “Хан мен ұлы”, т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударып жариялаған. Ақындық, жазушылық өнерімен де танылып, өлең, пьеса, т.б. жазған. Мысалы, “Мақпал – Сегіз” дастанының желісі бойынша Жұбанов Тілепбергеновпен бірігіп жазған пьесасы Ақтөбедегі кеңес-партия мектебінің, педагог техникум оқушыларының қатысуымен сахнаға шығарылып, қала жұртшылығына көрсетіледі. “Ай” деген өлеңі жоғарыда аталған журналдың беташары ретінде жарияланды. Көпшілік көкейіне тез қонатын сықақ, фельетондары сахнада, сауық кештерінде айтылып жүрсе, кейбіреулері “[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші Қазақ]]та” жарияланған. 1925 жылы Жұбановтың режиссерлігімен Ақтөбе қаласында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]] “Еңлік – Кебек” пьесасы қойылады.

1920–22 жылдары ауылда мұғалім болып істейді. 1922 – 24 жылдары [[Темір уезі|Темір]] уездік оқу-ағарту бөлімінде басшы. 1924 – 29 жылдары [[Ақтөбе губерниясы]] оқу-ағарту бөлімінде басшы қызметтер атқарды, сонымен бір мезгілде [[Ақтөбе педагогикалық техникумы]]нда сабақ берді. Қызметтен қолы бос уақытта өз бетімен білімін толықтырған.

Түркі тілдес республикалардың жаңа әліпбиге көшуіне арналып, 1925 жылы Мәскеуде өткізілген кеңеске қатысып, онда сөз сөйледі. Жаңа әліпбиді енгізу мәселелерімен айналысқан Әзірбайжан ғалымы Ағамалы оғлымен жиі хат жазысып тұрды. 1927 жылдан бастап Жұбанов [[Санкт-Петербург]]тегі орыс ғалымдарымен байланыс жасады. Түркі тілдерін зерттеуші академик А.Н. [[Александр Николаевич Самойлович|Самойлович]], шығыстанушы В.В. [[Василий Владимирович Бартольд|Бартольд]], тілші ғалым А.В. Щерба, т.б. еңбектерін алдырып оқыды. [[1928 жыл]]ы Санкт-Петербургтегі Шығыс тілдері институтының ([[Шығыстану институты]]) толық курсын бітірді. 1929 жылы осы институттың академигі Самойлович басқаратын “түркітану семинарийіне” оқуға түсті. [[1930 жыл]]ы КСРО Ғылым Академиясының Тіл білімі институтының аспиранты болды. Н.Я. Марр, И.И. [[Иван Иванович Мещанинов|Мещанинов]], А.В. Богородицкий, т.б. белгілі тілші ғалымдардан дәріс алды. 1932 – 37 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]]) [[профессор]], [[қазақ тілі]] мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі болды.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Көпшілікке арналған танымдық басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған.&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
Қазақ тіл білімінің дүниеге келуі мен оның қалыптасуы туралы  айтқанда, бар өмірін, күш-жігерін отандық ғылымға сарп еткен жандардың есімін зор ізет, құрметпен еске аламыз. Осындай есімдердің бірі – 20-30 жылдарда қазақ филологиясы саласында табысты еңбек еткен профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов болатын. Қазақ лингвистикасының негізін салған деп ауыз толтырып айтарлық ірі ғалымдарымыздың қатарындағы терең білімдарлық пен зор дарын иесі, ірі оқымысты әрі қоғам қайраткері осы бір жанды шын мәнінде елдің бәрі біле бермейді.

«Қазақ КСР тарихында» («Социализм дәуірі» деген кітапта) республикамыздағы 30-жылдардағы ғылым мен ағарту жұмыстарының жайы жөнінде кең мағлұмат берілген. Кітаптың осы бөлімінен мынандай бір жолдарды оқимыз: {{Дәйексөз|«Екінші бесжылдықтың тұсында Қазақтың Абай атындағы педагогтік институты ірі оқу орнына, маңызды мәдени ошаққа айналды... Қазақ әдебиеті мен тіл білімінің, Қазақ КСР тарихының көкейкесті мәселелері осында зерттелетін-ді. Институттың профессоры Қ. Қ. Жұбанов қазақ тілінің ерекшелігіне лайықталған жаңа қазақ жазуы мен емлесін түзіп, қалыптастыруда елеулі еңбек етті. Қазақ тілінің алғашқы оқулықтарын жазу, оның грамматикасы мен тарихын зерттеу Қ. Қ. Жұбанов қаламының үлесіне тиген-ді».}}

Ол кезде мұсылман дінінің, оқуының қазақ арасындағы ықпалы зор болатын. Қ.Жұбанов мұны кейінірек былай деп түсіндірген: {{Дәйексөз|«Патшалық қазақты бұғауда ұстаудың бір амалы дін деп ұқты. Сондықтан да, ол халықты ислам дініне жанашырлық еткен боп алдарқатуды көздеді. Император екінші Екатерина 1781, 1784 жылдары қазақ сахарасында мешіттер мен медреселер салу туралы, қазақ балаларын мұсылманша оқыту туралы жарлық шығарды. 1797 жылы  Петербургте баспахана ашып, онда құранды басып шығарып, оны қазақ арасына тегін таратып отырды».}}

Әкесі берген ақыл-кеңес, ол ашқан мектеп қана Құдайбергенге ықпал етті деуден аулақпыз. Себебі ол кезде халық ағарту ісін прогреске жетелейтін жол деп ұққан жастар қазақ арасында бір шоғыр болып көріне бастады. Құдайбергеннің жас күніндегі жақын досы Жиенғали Тілепбергенов тек қазақ зиялылары арасында осындай бағыт ұстанған болатын. Ж.Тілепбергенов Құдайбергеннен ересектеу еді, ол кезде ол Ғалия медресесінде оқитын. Ол жастарға жоғары білім берген жақсы бір оқу орны саналатын. Сол кездегі Ақтөбе атырабындағы мәдени қауымға Ғалия медресесі зор ықпал етті.

Ж.Тілепбергенов өзінің «Таңбалылар» дейтін повесінде төменгі қауым арасынан шыққан Қалман деген бас кейіпкері арқылы феодалдық дәуірдің тап арасына тигізетін қайшылықтарын сынап, кедей қауымды жақтаушы дара күрескердің бейнесін жасады. Бұдан кейінгі «Сүйіскендер» деп аталатын пьесасының бас кейіпкерінің прототипі етіп Құдайберген Жұбановты алған-ды.

Бұл – Қ.Жұбанов өмірінің жарқын бір бейнесі іспетті шығарма болатын. Мұнда Құдайбергеннің қызыл штабта жұмыс істеп, жас кеңес үкіметін нығайту жолында Темір-Орқаш болысында  белсене іс атқарып жүрген кезі суреттеледі. Кейін Орқаш ауылдық кеңесі аталған бұл қоныстың Құдайбергеннің құрметіне Жұбанов ауылы болып қайта аталғаны мәлім. Ж. Тілепбергеновтің пьесасы жергілікті сауыққойлардың күшімен 20-жылдардың басында Темір қаласында сахнаға шығарылды. Осы Ж. Тілепбергеновтің прогрестік көзқарасының Құдайбергенге белгілі дәрежеде ықпал еткені сөзсіз. Қ. Жұбанов 1914 жылы Орынбордағы Хұсайния медресесіне оқуға барып түсуіне, бәлки, осы кісінің берген ақыл-кеңесі де себепші болған шығар. Осында жүріп ол жалпы білім беретін пәндерді тереңірек үйреніп, орыс тілін жетік меңгере бастады және [[Шамғали Харесұлы Сарыбаев]], Н. Манаев, Е. Жәрменов сынды абзал жолдастар тапты. Шамғали Сарыбаев кейін қазақ тілін оқыту әдістемесінің теориялық курсын жазған әдістеме ғалым атағына ие болды. Н. Манаев, Е. Жәрменов болса, халық ағарту саласында жемісті еңбек еткен белгілі қайраткерлер дәрежесіне көтерілді.

1917 жылы Жұрындағы екі класты орыс мектебін бітіргеннен кейін Құдайберген Орқаштағы бір кластық орыс мектебінің мұғалімі Құсайын Әшіғалиевтің кеңесімен Күйік Қалаға  (қ. Илек) барып, ондағы екі кластық училищеге түсіп, білімін әрмен қарай жалғастырады. 1918 жылы Құдайберген осы училищенің 5-6 кластарын бір жыл ішінде үздік бітіріп шығады. Оспан ишанның мешітінен құран үйренуден бастап, Күйік қаладағы орыс училищесінен орта білім тәмамдаған Құдайбергеннің білім алу жолындағы қадамының алғашқы кезеңі осымен аяқталды десек те болады.

Қ. Жұбановтың осы бастапқы білімі оның кейін тіл маманы болуына, тамаша лингвист аталуына ықпал етті деуімізге негіз бар. Ол сол бір жылдарда түркі тілдерімен түбегейлі айналыса жүріп, сонымен қатар өзге араб, парсы, орыс тілдерін де кәдіксіз игерді. Бұл тілдерде еркін сөйлеп, еркін жаза алатын еді ол кісі. 
Бала жасында Құдайберген көркем әдебиетке қатты елікті. Жоғарыда айтқанымыздай әкесі Қуан ескіше де, орысша да сауатты адам болған. Ол кісі сол кездегі газет-журналдарды, қазақша, татарша шыққан кітаптардың бәрін дерлік алдырып отыратын. Құдайберген әдеби шығармаларды, кітаптарды көп оқитын. Мұсылманша оқып, шығыс тілдерін жақсы игеруі оның Фердоусидің «Шахнамасы», Сағдидің «Гүлстаны», Низамидің «Ләйлә-Мәжнүні» сияқты шығыстың классикалық шығармаларын түпнұсқасынан оқуына көмектесті. Әсіресе Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтының профессоры болып істеген кезде, сондай-ақ шығыс халықтарының мәдениеті туралы өтіп жататын түрлі мәдени істерге белсене араласып, солардың басы-қасында жүруге тура келген кездерде араб, парсы тілдерін, сондай-ақ өзге де тілдерге жетіктігі ол кісіге мол көмек етті.

Өз қаламының құдіретін ерте байқатқан алғашқы өлеңдері мен фельетон, мақалалары Қазан төңкерісінен бұрынғы басылымдарда Құдайберген «шекті», «Қараша бала» деген лақап атпен жариялаған болатын. Сонымен қатар Қ. Жұбанов жас қазақ зиялылары машық еткен бірнеше қолжазба журналдың шығуына ұйытқы болған көрінеді. Мәселен, Күйік Қалада жүріп ол «Тез», ал Темірде «Ай» деген қолжазба журналдар шығарған. Бұл журналдарда ол орыс әдебиетінің өкілдері М. Горькийдің, В. Г. Короленконың шығармаларын да жариялаған. Төңкерістен бұрынғы үлгілі романтизм шығармаларын халыққа жеткізуде, оны түсіндіріп беруде Құдайберген мен редакция алқасының мүшелері көп жұмыс атқарған. «Ай» деген эпиграфтың өзінен-ақ журналдың ол кездегі ағартушылық-демократиялық идеямен астасып жатқаны, нені мақсат тұтқаны айқын аңғарылатын. Әсіресе Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары журнал идеясына дөп келетін.
Қ. Жұбанов журналдың беташары етіп жазған шағын ғана «Ай» деген өлеңнен  бұл журналдың көздегені – халықтың көзін ашып, көңілін ояту сияқты асыл іс екені елес береді. Толған айдай боп отанының бір түпкіріне өз жарығын түсіру – журналдың символикалық бейнесі есепті.

Оқумен қабат Қ. Жұбанов өз бетімен ғылыммен шұғылданады: жалпы тіл білімі, түркология салаларымен айналысады. Латын әліпбиіне көшу жөніндегі барлық жұмыстарға белсене араласады. 1929 жылы ғылыми емле мәселесіне арналған мәслихатта ұзақ сөз сөйлеп, қазақ емлесінің негізгі принциптері қандай болмақ деген жайдан әңгіме қозғайды.

Түсініксіз, қисынсыз ойлар туып кетпесі үшін осы жерде мына мәселенің басын аша кеткен жөн. Осы Қызылорда мәслихатына қатысқандар түркі тілдердің емле ережелері «морфологиялық» және «фонетикалық» принципке негізделу керек дегенді ұсынды. Бұл келісімдердің морфологиялық, фонетикалық деп атап отырғаны – бұл принциптер жөніндегі біздің қазіргі түсінігімізден мүлдем басқашалау еді. Морфологиялық принципті жақтаушылардың бірі Чобан-заде ([[Баку]]) бұл термин тек этимологиялық мән берді. Бірімен-бірі жарыса қолданылатын бір аффикстің әр түрлі фонетикалық нұсқаларының ішінен этимологиялық ең бастапқы нұсқа деген бір аффиксті ғана таңдап алып, соны ғана ережесімен заңдастырып, қалғандарын тек ауызша тілдің игілігі деп қана тану керек дегенді айтты.

Құдайберген Жұбанов бұл ұсынысқа қарсы шығып, өз жобасын ұсынды, өзі ұсынған принципті ол фонетикалық принцип деп атады. Бұл терминге Құдайберген жүктеген мағына біздің қазіргі емлеміздің принципімен, соның мазмұнымен толық сәйкес келеді десек болады.

Өз принципін фонетикалық деп атағанымен, бұл кісі ұстанған бағыт сөз ішіндегі дыбыстарды қалай естіп, қалай айтсақ, солай жазайық дегендік емес еді. Оның фонетикалық деп отырғаны сөзге жалғанатын қосымшалардың сингармонизм заңына бағынып құбылуын жазуда да сол күйінде сақтау болатын. Бұл жөніндегі пікірін ол кісі былай деп тұжырымдаған-ды: «Бір сөздің жазылу нұсқасында әрізділік болмасы үшін, морфологиялық принципке үнемі бас шұлғи берудің қажеті бола қоймас, сәл бір құбылуларын былай қойғанда, біздің тілімізде түбір аса үлкен құбылысқа түсе бермейді. Түбірден гөрі өзгеріске көбірек ұшырайтын қосымшалар. Сондықтан Чобан-заде айтқан сөздің түбірін сақтап жазу принципінен көз жазып қалмайық деген күдігінен келетін бәлендей қауіп жоқ. Өйткені түбір әлбетте этимологиялық дүниелік те, қосымша фонетикалық құбылмалы дүниелік».

1930 жылы Алматыда өткен Қазақстанның бірінші Өлкетану съезінде «Мағынасыз сөздердің мағынасы» деген тақырыпта баяндама жасады. Мұның өзі оның түркі текті тілдерді зерттеудегі ізденістерінің жан-жақты екенін аңғартқан еңбек болды. Мал шаруашылығына байланысты қолданылатын қазақ сөздерін өзге тілдердің дерегімен салыстыра отырып, бұл салада қолданылып жүрген сөздердің көпшілігінің құрамы күрделі екендігін, оларды құрайтын элементтердің әу баста дербес ұғымды білдірген сөздер болғандығын айқындап берді. Әсіресе автордың асыл тұқымды еркек малдың атын білдіретін сөздердің төркініне қатысты айтқан пікірлері аса көңіл аударарлық.

Мәселен, қошқар (М.Қашқариде ) және айғыр (Орхон азбасында, көнеұйғыр жазбасында, хакас тілінде adsьr//asqьr, кот тілінде asqar, сақа тілінде atь:r, шуваш тілінде айaр. Әуелде бұлар екі сөзден тұрған: қошқар қо+қар, айғыр ай+ғыр.

Мұндағы қош қой малына байланысты одағай сөз ретінде қазір де айтылады. Ол қошақан деген сөздің құрамында да бар. Қойдың қозысын білдіретін қозы дегендегі қоз да осы сөз. Бұл жердегі а редукцияға ұшырап ы дыбысына айналған да, қатаң ш ұяң з дауыссызымен алмасқан. Бұл ыңғайда қош, қозы дегендерді түрікпен тіліндегі қой мағынасындағы қош сөзімен салыстыруға болады – дейді Қ. Жұбанов.

Ал айғыр сөзінің бірінші бөлігі ай дегенге келетін болсақ, мұны Жұбанов ат сөзінің бір нұсқасы деп біледі. Қазақтағы ат қыпшақ фонетикасының заңымен жасалған сөз, өзге түркі тілдерде ай бұдан басқашарақ фонетикалық үлгіде орныққан. Мәселен, орхон, көне ұйғыр, тува тілінде оның ад, аз деген де нұсқалары бар, хақас тілінде ат және тағысын-тағыша.

Осы екі сөздің екеуінің соңғы бөлігіндегі қар (қошқар), ғыр (айғыр) дегендерді ғалым бір элементтің әр түрлі фонетикалық нұсқалары деп есептейді. Шуваш тілінде жуан айтылатын ар сөзі (еркек) – қазақ тіліндегі ер сөзімен бір сөз. Сонымен, – дейді зерттеуші, – қазақша қошқар деген мен айғыр дегендегі соңғы элементті малдың еркегін білдіретін сөз деп білсек, қошқарыңыз «еркек қой» болады да айғырыңыз «еркек жылқы (ат)» болады.

Әрмен қарай өк (сиыр малын айдағанда айтылатын сөз), моһ (жылқыны суарғанда, шақырғанда айтылатын сөз), көс-көс немесе кәуіс-кәуіс (түйені шақырғанда айтылады) секілді одағайларға этимологиялық талдау жасап, тарихи тұрғыдан алғанда мұндағы өк дегеннің өгіз-өкір дегендермен, маһ дегеннің екінші әуендегі қытай сөзі маа (жылқы) дегенмен, ал көс-көс дегеннің түрікпен тіліндегі көшек (бота, тайлақ) сөзімен өзектес сөздер екенін айтады. Сөйтіп, бұл сияқты одағайлардың әуелде сол малдың өзінің атын білдіретін зат есімдер болғанын айтады.

Бір әттеңі – бұл баяндама баспа жүзінде жария етілмеген күйінде қалды. Осы баяндамасының тағдыры жөнінде автор былай деп жазған еді: «Съездің қаулысы бойынша жариялауға тиісті болған бұл баяндама мен бастыруға берген жерде Қазақстанды зерттеу Қоғамының қағаздарының арасында жоғалып кетті. Бұл баяндаманы съездің алдында КСРО Ғылым академиясының Яфет институтында оқыған болатынмын. Н. Я. Маррдың оған жазбаша түрде берген пікірі менің Ғылым академиясының кадр комитетіндегі жеке ісімнің арасында тігулі тұр».

Тағы бір әттеңі: бұл мақала кезінде бір рет жоғалып кеткен соң, кейін қайта жазылыпты. Алайда заман ағымына орай қайтадан жоғалады да оны автор қайта жазып шығуға мәжбүр болады. Қ. Жұбановтың көзі тірі кезінде ғалымның әр дәуірде әр тақырыпқа жазған еңбектері «Қазақ тілі бойынша зерттеулер» деген атпен жеке серия болып жариялана бастаған болатын. Автордың ойы бойынша онда ол кісінің он еңбегі қамтылмақшы екен. Солардың ол кезде екеуі ғана жарыққа шығып үлгеріп, қалғандары жариялауға жетпей ізім-қайым жоқ болған. Республика баспа орындарының архивінен Қ. Жұбановтың осы еңбектерін із салып іздестіргенімізбен еш жерден таба алмадық. Сонымен, ғалымның құнды-құнды еңбектерінен қазір көз жазып қалып отырған жайымыз бар. Автордың өзі қайта жазып шыққан «Мал шаруашылығы одағайлары» дейтін баяндама да сол еңбектердің ішінде болатын.

Сондықтан қалған деректер мен автордың өзі келтірген дәлелдерге қарап отырып, ол кісінің лингвистикалық білімінің қаншалық терең болғанын, әр алған тақырыбын, жиған мәліметін ғылыми-теориялық тұрғыдан қалай қорытып, мазмұнын байытып, түйіндегенін көз алдыңызға айқын елестетесіз. 
Қ. Жұбановтың лингвистикалық мұраларын жиып, зерттеу жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясы Тіл білімі институты жанынан құрған комиссияның қорында осы аталған еңбектерге сәйкес келетін біраз қолжазба материал бар көрінеді. Бұл жұмыстардың әлі жан-жақты талқылынбағандығына байланысты басын ашып анықтап айта қою әзір ертерек секілді.

Кейбір мағлұматтар бойынша жоғарыдағы сериядан тыс 1937 жылы Қ. Жұбановтың: «Ғылыми грамматика материалдары» (І том, Фонетика), «Тағы да де етістігі хақында» деген еңбектері жарық көруге тиіс еді. Әзір бұл еңбектердің қандай күйге душар болғаны анықтала қойған жоқ.

Қ. Жұбанов тек түрік және басқа тілдердің білгірі ғана емес, сонымен бірге ерекше публицист болатын. Оның «Күй»  деген еңбегі мәселенің қойылысы тұрғысынан да, нақтылы деректерінің молдығы тұрғысынан да өте бір тың дүниелік болатын. Мұнда автор күй, домбыра, қобыз, жыр, толғау, бақсы, [[сыбызғы]], ән, би тағы басқа музыкалық терминдерге тарихи-лингвистикалық талдау жасайды.

Татар жұрты үшін ән де күй, күй де күй, ал қазақтар болса, тек домбыра мен қобызда тартылатын аспаптық музыка жанрын ғана күй деп біледі. Бұл сөздің өзге түркі тілдердегі фонетикалық нұсқасы да түрлі-түрлі. Мысалы, шағатай , ұйғыр тілдерінде, сондай-ақ анадолы түріктерінде ол көк деген нұсқада қолданылады. Мұның дәлелі үшін автор М. Қашқари сөздігінен Ол көк ләнәр деген мысал келтіріп, оны қазақша «Ол ән салып тұр» деп аударады. Қазақ сөзі ән дегеннің түріктердегі көк сөзімен мәндес келуі, қазақ музыкасында күй мен әннің бір-бірінен жігінің бірі аспаптық, бірі вокалдық жанрды білдіретін болып жіктеліске түсуі – кейінгі бір дәуірлердің жемісі екенін аңғартады дейді зерттеуші. Күйдің дербес музыка жанры болып қалыптасуы жөніндегі алғашқы деректі автор XVI ғасырда жазылған еңбектерден алған. Иран музыкашысы Әбдул-Қадыр Мұрағидың «Зүбдатил Әдвәр» деген кітабында сол XVI ғасырдың өзінде түрік-моңғол мелодиясы үш салаға бөлінетіндігін айтқан көрінеді. Олар: аспаптық түр – көк һа және вокалдық түр – ыр және дола. Осыларды келтіре отырып, Қ. Жұбанов олардың қазақша баламаларын көрсетеді.

Көк һа – бұл күй сөзінің көпше тұлғадағы түрі, ыр қазақтағы жыр сөзімен сәйкес келеді (қырғыздар күні қазір де бұл сөзді ыр деп қолданады), дола – толғау (әндетіп айтатын өлең үлгісі). Қазақ тіліндегі жырламақ, толғамақ деген секілді жыр, толғау деген сөзден жасалған етістік тұлғасына кей түркі тілдерде, мәселен, түрік тілінде, даламақ етістігі тура келеді.

Қазақ сөзі әнге келетін болсақ – дейді автор – ол түркі түбірлі сөз емес, ол – кейініректе иран тілінен енген кірме сөз. Оның алғашқы нұсқасы оһәник. Біздегі ән сөзінің басындағы ә қазақ тілінде кейіннен араб-иран кірмелері арқылы пайда болған, бұл – араб-иран сөзінің ассимиляциялық құбылуға ұшыраған түрі. 
Халықтық музыка жанрындағы терминдерді жүйелеу, талдау арқылы түркі тілдердің тарихи-лингвистикалық даму заңдылықтарына сүйене отырып, сондай-ақ Әбдул-Қадыр Мұрағи, Рауар Екта, Әл-Фараби, Кизеветтер, Беляев, Успенский, профессор Фитрат, профессор Оганезашвили сынды музыка зерттеушілерінің еңбектерінен дәлелдер келтіре отырып, Қ. Жұбанов бұл ыңғайда тек қана фонологтарға қажетті нәрселердің сыр-сипатын түсіндіріп қоймай, бүкіл музыка зерттеушілерге, өнер зерттеушілерге қажетті жаңалықтардың бетін ашып берді.

Қазақ әдебиетінің классигі Абайдың қайтыс болғанына отыз жыл өтуіне байланысты ұлы ақынның тілі туралы жазған мақаласы танымдық жағынан маңызы аса зор тартымды да өзекті еңбек болды. Мұның өзі қазақтың әдебиеттану іліміне қосылған үлкен үлес-олжа болғаны кәміл. Мақала Абай өлеңдерінің өзгеден озық тұрған ерекшелігін тап баса көрсетіп берді. Абайдың халық тілін шеберлікпен пайдалана біліп, жаңалыққа оза шапқан оқшау тұрған даралығын ғалым айқын дәйектермен дәлелдеп шықты. Оқымысты мұнда Абай Құнанбаев қазақ мәдениеті тарихында алатын орнын дұрыс, дәл көрсете отырып, өзінің бүкіл әлем мәдениеті қазынасын, соның ішінде классикалық Шығысты керемет  білетін білгір адам ретінде Абайдың өзгеден мойнының озықтығын көрсету мақсатында өткендегі мәдениет тарихына шолу жасағандай болады. Бұл жөнінде ол былай деп жазады: «Мұсылман күншығысының мәдени қалыбын бұзып, көнерген халық даналығының тар аумағынан шығып, әдебиет маңдайын жаңа арнаға қарай бұрған, жер жүзі әдебиетінің кеуде жеріне жетелеген ақын-жазушы ол кезде Орта Азия былай тұрсын, Ресей күншығысы ғана емес, мемлекетті ел – Түркияда да кем болатын... Абайды көрші елдердегі замандастары, бәсекелестерімен салыстырсақ, оған Мырза-Фаталиден басқа ешкім де шендесе алмайды. Ұлт тіліне, әдебиетіне сіңірген еңбегін бағамдасақ, ақындықтың шеңберінде толысқан сәтінде Абай бәрінен де озып шығады. Өйткені ол кезде таза халық тілімен жазып тұрып, ол жазғанын классик әдебиет үлгісімен шығарған ол елдерде адам болған жоқ. Абайдың бірқатар сыншылар ескермей жүрген бір оқшаулығы – осы.

Абайды өзгеден бөліп тұратын оның тағы бір ерекшелігі бар: бұл – Тоқай мен Дәрдімәндей, Ғали Асқар Камал мен Фатих Әмірхандай, тіпті Маржани мен Насридай – кезінің қолайлы жағдайы жарыққа шығарған, өсіңкі тұрмыс тілегі тікелей тудырған адам емес. Ол – ояну дәуірінің толқынынан пайда болған неміс Лютері, француз Малербиі де емес. Сондықтан Ренессанстай ұлы нөсердің ірі жемістері: Леонардо да Винчи, Альбрехт Дюрер болуы да Абайға бұйырмаған» . 
Белгілі оқымысты қазақ лингвисінің бағалауындағы ұлы қазақ ақыны Абай осындай кісі болатын.

Қ.Жұбанов – шын мәніндегі ірі зерттемпаз түрколог. Петербордың Шығыс институтында, одан кейін Яфетидология институтында (қазіргі КСРО Ғылым академиясы Тіл білімі институты) оқып жүрген кезінде-ақ байқағыштығы нәзік, шығысты жақсы білетін қарымды зерттеуші лингвист ретінде танылған-ды. Осы бір қазақ ғалымының дарыны мен қабілеті әсіресе Қазақтың Абай атындағы педагогтік институтында бірнеше жыл қатарынан сабақ беріп, қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болып істеп жүрген тұста мейлінше айқын да жарқын көрінген болатын. Жалпы тіл білімі, қазіргі қазақ тілі және түркология саласынан ол оқыған лекциялар тек студенттер ғана емес, қазақ зиялыларының қалың қауымының назарын өзіне кеңінен аударған еді. Қ. Жұбанов өз пәнін жетік білетін. Лекцияны оқудың да асқан шебері еді. Лекциялары түркі тілдердің қазіргі жайы мен өткенін баян ететін деректерге аса бай келетін. Ежелгі түркі жазбаларының тілін де еркін білетін, құлпы тастардағы орхон-енисей жазуларының сырына да жетік болатын, оның лексикалық, грамматикалық, фонетикалық белгілерінің бәрін бүге-шегесіне дейін игерген адам еді. Өзінің ұстаздық мамандығын қазақ тілі мен түркі тілдердің қыруар құбылыстарын тынымсыз зерттеумен ұштастырудан қол үзген емес. Оның қаламынан туған ғылыми зерттеулер өзінің нәрі мен мәнін, зәрулігін әлі күнге жоғалтқан жоқ. Ол кісінің «Из истории порядка слов в казахском предложении» (1936), «Заметки о вспомогательных и сложных глаголах», «Күй» деп аталатын сериясы, түрлі мәслихаттар мен съездерде сөйлеген сөздері, «Буын жігін қалай табуға болады», «Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайында», шылаулар, қос сөздер, біріккен сөздер секілді қыруар зерттеулері арқылы мамандар арасында зор бедел, құрметке ие болғаны талассыз. Оның зерттеулеріне тән бір қасиет – салыстырмалы-тарихи деректердің мол болуы. Әрине, өз заманына тән Н. Я. Маррдың ілімінің жетегіне еріп кейде мүлт басқан жерлері де жоқ емес.

Қазақ сөйлеміндегі сөздердің орналасу тәртібін зерттеуге арналған еңбегінде тіліміздің қазіргі синтаксистік құрылымындағы сөздердің орын тәртібін бар ынта-жігермен құлшына зерттеп, синтаксистің бұл саласының тарихи даму ерекшелігін, сөздердің орналасу тәртібінің қалыптасуы мен қазіргі жай-күйін бұлтартпас фактілермен талдап, түсіндіріп береді.

Сөйлем мүшелерінің барша түркі тілдерге ортақ бұлжымас заңдылығын былай көрсетуге болады – деп жазады Қ.Жұбанов, – анықтауыш анықтайтын сөздің алдында, толықтауыш толықталатын сөздің алдында, ол сөйлемнің барлық мүшелері баяндауыштың алдында тұрады .

Күн ұзаққа деген қазіргі сөйлеуімізде жиі қолданылатын екі сөздің тізбегін алатын болсақ, мұндағы сөздердің орналасу тәртібінің қазақ тіліне тән еместігін оңай байқаймыз, өйткені мұның анықтауыш сөзі анықталатын сөзден кейін тұр, егер қазақ синтаксисіндегі сөздердің тіркесу жөн-жосығына салсақ, мұндағы сөздер ұзақ күн болып орналасуы керек еді. Осы жерде автор жоғарыдағы күн ұзаққа деген тізбекпен синоним болып келетін ұзақты күн деген тіркеске де назар аударады. Бұл тіркесті күн ұзаққа деген тіркеспен синонимдес етіп тұрған -ты деген меншіктік аффикстің қызметі деп көрсетеді Қ. Жұбанов. Расында да, бұл жерде меншіктік аффиксті алып тастасақ, тіркесіміз ұзақ күн болып шығар еді. Бірақ ұзақты күн деген мен ұзақ күн дегендер – мағыналары басқа-басқа тіркестер. Кейінгі тіркес күннің ұзақтығын тек астрономиялық тұрғыда ғана білдіреді. Сөйтіп, автор күн ұзаққа деген тізбектің ұзақты күн деген сөз тізбегімен қатар өмір сүруіне назар аударта келіп: «Қазақ тілінде сөздердің орналасу тәртібі ертеректе қазіргіден басқашарақ болған, яғни анықтауыш сөз анықталатын сөздің алдында келмей, одан кейін тұрған. Ал мына күн ұзаққа деген тіркес болса, ол қазіргі тілімізде ескі тілдік заңдылықтың қалдығы ретінде сақталған».

Әрине, авторды мұндай қорытындыға жетелеп отырған осы бір ғана мысалдың жай-жапсары емес. Ол қазақ тілінің қазіргі заңдылығына керісінше үлгіде құрылған мұндай сөз тізбектерінің талайын талдап барып, жоғарыдағы қорытындыға келген. Автордың зерттеуіндегі осындай кері үлгіде құрылған тіркестің бірі – адам тағы. Бұл – фольклорда кездесетін кейіпкер. Мұнда да тағы деген анықтауыш анықталатын адам сөзінен кейін тұр.

Қазақтағы кісі аттарында жиі байқалатын, әсіресе әйел адамдардың аттарындағы Күн сұлу, Ай сұлу, Таң сұлу, сондай-ақ ер адамдардың есіміндегі Күн жарық, Ай жарық, Таң жарық дегендердегі күн, ай, таң сөздерінің сұлу, жарық деген сын есімдердің алдында келуін автор мысалға келтіреді. 
Бұл мысалдар да зерттеушінің болжамының дұрыстығын байқатып тұр. Ғалымның мысалдары көңілге қонымды, адамға ой салатын мысалдар екені сөзсіз. Ол өзінің қорытындысына тіліміздің қазіргі заңдылығынан ауытқи айтылатын фактілерді арқау еткен. Бірақ менің айтқаным ғана ақиқат, осыны ғана ұстанып, осыдан таймаңдар деген кеңес бермейді. Осы орайда ол былай деп жазады: «Сөздердің орналасуындағы көне тәртіптің мысалдары тілімізде, әрине некен саяқ қана. Олай болмаған жағдайда көне тәртіптің қазіргі тәртіпті ығыстырып шығаруы кәдік қой. Анықталатын сөздің анықтауыштан бұрын келуі біздің қазіргі грамматикалық түсінігіміз тұрғысынан алғанда оғаш көрінетіні рас. Сондықтан біздің анықталатын сөзді анықтауыш сөз деп қабылдай салуымызға таң қалуға да болмайды».
 
Историзм болмаған жерде, тіл құбылысына ғылыми талдау жасау мүмкін емес. Алайда сол кездегі елдің бәрі әуестенген яфетидологиялық ілімге еліктеу – Қ. Жұбанов еңбегінің құнын түсіре алмаса керек.

Бұл айтып отырған Қ. Жұбанов теориясының мәні жалғыз сөздердің орналасу тәртібін білу үшін ғана қажет болып қоймай, түркі тілдердің тарихын, этимологиялық сырын түсіндіруге қолғабыс етер теория екенін де атауымыз керек. Түркі тілдердің деректерін салыстырмалы-тарихи әдісті қолдана зерттеудің керектігі бұл жайлардан айқын аңғарылады.

Көмекші етістіктер мен етістіктің күрделі зерттеуге арналған еңбектерінен автордың ана тілінің лексикалық, грамматикалық заңдылықтарын егжей-тегжейлі білетіндігі айқын елес береді . Қазақ лингвистикасы топырағында бірінші болып отыр, тұр, жатыр, жүр көмекші етістіктеріне ғылыми талдау жасаған адам – осы Қ. Жұбанов. Нақтылы да айқын деректерге сүйене отырып, аталған көмекші етістіктердің грамматикалық қызметін, олардың негізгі етістерге жапсарлас тәуелділігін ашып берген осы кісінің зерттеуі болатын. Жіктік жалғауы жалғанатын грамматикалық тұлға осы көмекші етістіктер болғандықтан лексикалық мағынаға ие негізгі етістіктердің өзі де бір жағынан оларға тәуелді сияқты боп көрінетіні бекер емес. Оның үстіне бұл көмекші етістіктердің сөйлемде дербес тұрып та предикаттық қызметте жұмсалатын кезі бар. Мысалы: отыр+мын, жүр+мін, тұр+мын, жатыр+сың т.б.

Орта мектептің 5-6 кластарына арналған қазақ тілі оқулығын  терген алғашқы авторлардың бірі осы кісі болғанын еске сала кетудің де орайы бар. Бұл кітабында автор қазақ тіліндегі сөздің құрылымын, фонетикалық құбылыстардың жай-жапсарын жүйелі түрде әңгіме етеді. Ғалымның бұл оқулығы қазақ тіліне арналған одан кейінгі оқулықтардың жасалуына игі ықпал етті.

Грамматиканың пәнін түсіндіре келіп, Қ.Жұбанов мұнда қазақ синтаксисі жөнінде оқушыларға түсінікті тілде мәлімет береді, қазақ лексикасының негізіне талдау жасайды.

Ең қажетті деген материалды оқушыларға қарапайым тілмен түсіндіріп береді. Осының арқасында кітап алғашқы еңбектердің ішіндегі маңыздысының бірі болды. Кітаптан республикадағы сол кездегі лингвистикалық білім берудің деңгейін, шама-шарқын аңғаруға болады.

Қазақ фонетикасының өзі зерттеген өзекті мәселелерін де автор кітабында қамтуға тырысқан. Мұны қазақ фонетикасы саласындағы бас-аяғы бар тәмамдалған еңбек десек болады. Кітаптан үндестік заңы, екпіннің сөз ішіндегі орны туралы қысқа да болса нұсқа түсінік алуға болады.

Қазақ тілінің дыбыстық құрылымын талдау барысында сөз дыбыстарының мағына ажыратуға қатысты жағын да назардан тыс қалдырмаған. Мағына жағынан сөздердің бір-бірінен дараланып тұруы үшін оның барлық дыбыстарының өзге сөзден түбегейлі өзгерісі болуы шарт емес, сөз құрамындағы бір ғана фонеманың өзге сөздікінен өзгеше болуы олардың семантикасын ажыратуымызға жетіп жатыр дейді Қ.Жұбанов.

Мәселенің ғылыми жағына еш нұқсан келтірместен, фонеманың осындай қасиетін оқулығында шәкірттерге ұғымды тілмен түсіндіріп береді. Сөйтіп, Қ. Жұбанов жалпы фонологияның өзекті бір түйіні – фонеманың жай-жапсары туралы байыпты қорытынды жасайды.

Ғалымның фонеманың сандық және сапалық құрамы жөнінде де айтқан сындарлы пікірлері бар. Қай тілді алсаңыз да сөз дыбысы атаулы сан жағынан толып жатыр, бірақ олардың бәрі бірдей фонемалық қасиетке ие емес. Сөздердің мағыналық тұрғыдан бір-бірінен ажырата көрсетуге қабілетті дыбыстар аса көп емес. Қ. Жұбановтың бұл тұжырымдары жалпы фонологияның  принциптерімен сабақтасып жатыр.

Оқулықтың авторы қазақ тілі дыбыстарының құрамын дауысты, дауыссыз және үнді (сонор) дыбыстар деп аталатын үш топқа бөледі. Тілдің сөйлеген кезде жоғары көтерілу, төмен түсу ыңғайына  қарай а/ә, о/ө, е дауыстыларын толық дауысты, ы/і, ұ/ү дауыстыларын келте дауысты деп атайды. Yнсіз дауыссыздарды екі жікке ажыратып, б, д, ж, з, ғ, г дауыссыздарын ұяңдар тобына, п, т, ж, с, қ, к дауыссыздарын қатаңдар тобына жатқызады. Жасалу жолына қарай п-б, т-д, қ-ғ, к-г дегендерді үздікті дауыссыз, с-з, ш-ж дегендерді үздіксіз дауыссыз деп бөлген.

Yнсіз дауыссыздарды жасалу орнына қарай көмей, тіс, ерін дауыссыздары деп аталатын үш топқа ажыратады. Оқушылардың түсінуіне жеңіл келу үшін дыбыстардың өзара жіктелісін әдейі қарапайым үлгіде жеткізуге тырысқандығы көрінеді.

Yнді дауыссыздарды Қ.Жұбанов алдымен тура жолды сонорлар, айналма жолды сонорлар деп екі топқа бөліп, оның алғашқысына ү, и, кейінгісіне р, л, м, н, ң дауыссыздарын жатқызады.

Соңғы топтағы сонорларды әрмен қарай ауыз жолды, мұрын жолды деп екіге айыра көрсетеді.

Ұзын сөздің қысқасы, Қ.Жұбанов дыбыстардың жасалу жолдарын жан-жақты қарастыра келе, олардың толық топтастыру жүйесін жасап берген.
Лингвист ғалым өзінің бір тиянақталған еңбегін қазақ сөзінің буынын зерттеуге арнады. Буын жасауға қатысатын дыбыстарды санына қарай қазақ тіліндегі буынды төртке, ал дыбыстардың буын ішінде орналасу тәртібіне қарай үшке бөледі. Қазақ сөзіндегі буын санының сөз ішіндегі дауыстылардың санымен бірдей болатындығы жөнінде толық мағлұмат береді. Буынның түрлері оның құрамына енетін дыбыстардың бір-бірімен тіркесу ыңғайына тәуелді. Буындардың бірімен-бірінің бірігіп, жымдасып кететіні де, бірімен-бірінің орындарының ауысып қолданылатын кездері де бар. Қазақ тілі буын құрылысының бұл да бір ерекшелігі деуімізге болады.

Профессор Қ. Жұбанов бұл саладағы зерттеулерінде қазақ тіліндегі буындардың бірігуі немесе олардың орын алмастыруы, сондай-ақ екпін, әсіресе сингармонизм заңы секілді құбылыстардың һәммесі сөз элементтері арасында берік байланыстың болуы үшін қызмет ететін категориялар деген ғылыми қорытынды жасайды.
Қ. Жұбанов қазақ фонетикасының пәнін анықтап, дыбыстардың жіктеліс жүйесін саралауда қисапсыз мол еңбек етті. Өзінің қазақ әліпбиі (алфавит), емлесі және өзге де қолданбалы салаларына арналған еңбектерінде сол кездегі фонологиялық ілімнің қағидаларына сүйенді.

Грамматика оқулығынан тыс Қ. Жұбанов [[1936 жыл]]ы орта мектептің 5-7 кластарының қазақ тілі оқу бағдарламасын түзді. Бұл бағдарлама қазақ тілі пәнін ғылыми зерттеудің объектісіне айналдыруды көздеген алғаш жарық көрген құжаттардың бірі болды. Мұнда ғалымның құрмалас сөйлемнің синтаксисі жөніндегі көзқарасы мейлінше толық баяндалған болатын. Республикадағы ағарту ісі қайраткерлерінің аға өкілдерінің бірі А. Сытдықов бұл бағдарлама туралы былай деп жазған еді: «Жаңа бағдарлама қазақ тілінің өсу, кемелдену жайын ескеріп жасалған тың еңбек болды... Мұнда емлеміздің жаңа жазуымызға лайықталған нұсқасын жасау, қоғамдық-саяси терминдер мен жер-су аттарын жаңаша  жазу мәселелері толық қамтылған».

Халық ағарту ісіне жан-тәнімен берілген тамаша педагог Қ. Жұбанов көптеген мектеп мұғалімдерімен толассыз хат жазысып, хат алысып тұратын. Хаттарында методикалық кеңестер беретін, ана тілін қалай оқытудың әдістерін түсіндіретін, грамматиканың, методиканың, терминологиялық сан қилы мәселелері туралы сөз қозғайтын. Осындай хаттарының бірінде қазақ тіліндегі көнеріп, ізі өшіп кеткен тұлғаларды балаларға үйретудің жолын былай нұсқаған-ды. «Кейде оқыту ісіндегі қиындықтың оқулықтың кінәсіне байланысты болмай, мұғалімнің өз басына байланысты болатын кездері бар. Сенің оқулыққа қойып отырған кінәратың, маған кінә сенің өзіңнен емес пе екен деген ой салды, өйткені бұл жайында маған сенен бөтен ешкім жаза қойған жоқ. Қандай қиындықтарға душар болсаң да маған хат арқылы жазып тұр. Егер менен кеткен кемшіліктер болса, дәлелде, мен де өз дегеніме бұрып, қарыса бермеспін». Педагогтік институттың құрметті профессоры бір ауыл мұғаліміне жазған хатында осылай деген еді.

Осындай бір үзік сырлар Қ.Жұбановтың қазақ мектептері тарихында алатын орнының ерекше екенін дәлелдесе керек.

Әрине, әрбір зерттенімпаз ғылым жолында жүрген адамның ісінде кейде селкеу шығып жататын жайлардың да болып қалуы ғажап емес қой. Бұл да бір әр пендеге тән, заңды құбылыс па деп ойлаймыз. Өзі қамшы салдырмай бұрқыратып жазып жүрген кездерінде, тым тәуір-ақ еңбектерін бірінің үстіне бірін беріп, қазақ тілі жөніндегі ғылымның көсегесін көгертіп жүрген кезінде бірер жерде аяғының кібіртіктеп кеткен ыңғайы да байқалған кездері бар. Мәселен, әбден ет-еке боп елдің құлағына сіңіп кеткен терминдерді құбылтып басқаша қолдануын жөн дей алмаймыз; жұрнақ дегенді үстеу деп, жалғаулықты – жалғауыш дегеннен ештеме ұтып тұрмағанымыз кәдіксіз.

Кезінде Қ.Жұбанов жазған оқулықтың мұғалімдер қауымынан жоғары баға алғаны белгілі. Бірақ кісінің жеке басына табыну етек алып тұрған кезде оның еңбектерінің орынсыз сынға ұшырағанын да білеміз. Қ. Жұбанов еңбектерінде ол ұсынған грамматикалық қағидаларда зиянкестік бар деп жазғандар да болды. Енді міне Қ. Жұбановтың құрметті есімі ақталып, аршылған тұста осы бір ғылым еңбекқорының еткен ісін елге таныту – біздердің борышымыз. 
Қ. Жұбановтың мақалалар сериясының енді бір тобының қазақ тілінің емле, терминология, методика сияқты практикалық мәселелеріне арналғаны мәлім. Ол кісі – республикадағы тілдік құрылыс''мәселесіне өте белсене араласқан адам. 30-жылдардағы қазақ емлесінің жайын әңгіме қылатын бір архив дерегінде былай делінген: ''Бөгде тілден енген сөздер мен терминологияның емлесінде'' күні қазірге дейін созылып келе жатқан ала-құлалықтар бұл мәселені мықтап қолға алу туралы Ағарту халық комиссариатына қозғау салғаны сөзсіз. Айталық, ''«коммунист немесе комиссарша»'' деген секілді сөздерді бес-алты үлгіде жазып келгеніміз белгілі. Мұны қалай да жөндеуіміз керек. Емле жобасын жасау, терминология ережелерін түзу жұмысы Қ. Жұбановқа тапсырылған болатын. Ол өз жобасын алдымен Өлкелік комитеттің үгіт-насихат бөлімінде талқылауға ұсынып, содан кейін оны Алматыдағы мәдениет қызметкерлерінің кең талқысына салды. Талқылау төрт күні ҚазПИ-де өтті. Талқылау өте қызу өтті, оған жергілікті халық өкілдері де, сондай-ақ студенттер де қатынасты.

Бұл құжатта әрмен қарай Қ.Жұбановтың еткен еңбегінің ғылыми дәлелді екені, оның қисынсыз еместігі, ғалымның бұрыннан белгілі ізбен кетпегені айтылады. Өзінің ғылыми тұжырымдарының бәрін автор мұнда қазақ тілінің табиғатынан шығарып барып, оның фонемалық құрамын ескере отырып айтқан. Жобаның авторы ретінде Қ.Жұбанов қазақ тіліне шет тілден енген мұндай сөздерді бағзы қалпынан өзгертпей жазуды ұсынды. Бірақ бұлай жазу ол кездегі қазақ қауымы үшін аса қиындық келтіретін болғандықтан жоба қабылданбай қалды. Өйткені ол жылдарда мұны түсінерліктей теориялық дайындығы бар мұғалімдер, сондай-ақ өзге кадрлар республикамызда тым аз еді. Сондықтан жобаны, шет сөздерді жазу туралы ондағы ұсынылған ережелерді уақытша тоқтата тұруға тура келді.

Қ. Жұбановтың бұл жобасын белгілі түрколог С.Е.Малов өте жоғары бағалады. Қазақстандағы мәдени құрылыс жұмысына арналған [[1935 жыл]]ғы мәслихатта: ''«Профессор Қ. Жұбановтың жобасы әрі ғылыми, әрі ол принциптік жағынан маңызды»''  – деп атады.

Қ.Жұбанов ол жылдарда Республика үкіметі жанындағы терминология мен емлені үйлестіру орталығын ұйымдастырушылардың бірі болатын. Мәдени құрылыс жөніндегі съезд қарсаңында Қ. Жұбановтың басшылығымен Мемлекеттік терминкомның бюллетенінің төрт нөмірі басылып шықты. Бюллетень емле жобасы мен көп ғылым саласы бойынша қазақша терминдердің үлгісін жариялады. Қ.Жұбановтың өзі Бюллетень бетінде емле мен терминология мәселелерін сөз еткен бірнеше мақала жариялады. Олардың бәрінде терминдердің ерекшелігі, емле мәселелерін сөз етті. Бұл мақалалар мұғалімдер үшін әлі күнге маңызын жойған жоқ.

Қ.Жұбанов емле ережелерін жүйелеу жағына қатты көңіл аударды. Емлені мектеп оқушыларын сауатты жазуға баулу мен республикадағы ересектерге хат білдіріп, қара танытуға қажетті құрал деп есептеді.

Төңкеріске дейін берік дәстүрі болып көрмеген қазақ тілінің емлесі арқаны, негізінен фонетикалық принципке сүйеді. Ал морфологиялық принцип болса, ол да осы принципке қарайластырыла жүргізілді. Әрине, өзге белгілі ғалымдар сияқты Қ. Жұбанов та фонетикалық принциптің сөздің сыртқы пішініне сүйеніп жүргізілетін, ал морфологиялық принциптің түбір сөзді сақтауға байланысты болатынын жақсы түсінді. Өз зерттеулерінде осы екі принципті бір-біріне орайластыра, жабыстыра отырып пайдаланды.

[[1938 жыл]]ы қазақ емлесінің кей мәселелері ішінара жүйеге түсірілгені мәлім. Қазақ әліпбиінде бұрын жоқ ф, х дауыссыздарының да енгізілгені осы кез болатын. Бұл латынға негізделген жазу емлемізді орыс емлесіне қарай бейімдей түсуге көмектесті. Асылында, ''ф'', ''х'' әріптерін ендіру жөніндегі идея да Қ. Жұбановтікі болатын, бірақ бір мәнәйі себептермен оны тоқтата тұруға тура келген-ді. Олай дейтініміз, Мемлекеттік терминология комиссиясының Ағарту халық комиссариаты жанындағы Бағдарлама-методика секторымен [[1934 жыл]]дың 27 қарашасында бірігіп өткізілген бір мәжілісінің бағдарламасында Қ. Жұбанов өзінің термин жасау мен оны бекітуге арнаған баяндамасында емле жобасын ұсынып, онда халықаралық терминдерді дұрыс жазу үшін қазақ әліпбиіне ''ф'', ''х'' дыбыстарының таңбасын ендірудің қажет екендігін айтты деп көрсетілген. Бірақ мәжіліс: «Өкілетті орындармен келісіп алғанға шейін ''ф'', ''х'' әріптерін қазақ жазуына ендіруді әзірге тоқтата тұру керек. Оған дейін бұл мәселе төңірегінде кең көлемді айтыс ұйымдастыру керек»  – деп қаулы алып, ұсынысты қабылдамай қойды.

у, и дыбыстарының жазылуын оңайлату жөніндегі ұсыныс та Қ. Жұбановтікі еді. Бұлардың әрқайсысы қосар әріппен белгіленіп келген болатын. 
Бұл идеяның тек [[1957 жыл]]ы ғана жүзеге асқанын бәріміз жақсы білеміз.

Тіл құбылыстарын зерттеуге жаңа тұрғыдан келуі жағынан болсын, филология саласындағы мамандарды әзірлеуге белсенді араласуы жағынан болсын Қ. Жұбановты қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі деп қарауға әбден болады.

Осы бір ғана мақалада Қ. Жұбановтың тіл білімі саласындағы ойға түйген нәрселерінің, идеяларының қаншалықты жүзеге асқанын анықтап шығу, әрине, мүмкін емес. Қ. Жұбановтың тіліміздің грамматикасы, фонологиясы, лексикологиясы және қолданбалы мәселелері хақындағы айтқандары, тұжырым-толғамдары, қағидалары біздің дәуіріміздің зерттеушілерінің еңбектерінде жүзеге асып жатыр, солардың ғылыми жұмыстарында әр түрлі дәрежеде көрініс тауып жатыр десек, артық айтқан болмаймыз. Қ.Жұбанов идеялары мен айтқандарының біздің қазіргі ғылымымызда қаншалықты жүзеге асқанын анықтау – арнаулы зерттеулердің тақырыбы болуға әбден лайық.

Біз Қ.Жұбановтың ғылымда кім екенін ел-жұртқа таныстырмақ болған ойымызға орай ол кісінің көзін көрген, қазақ тіл білімі саласында бірге қызмет істескен әріптесі ретінде Құдекеңнің жеке басына қатысты жайлардан оқушыларды хабардар ете кетсек пе деп отырмыз.

Ең алдымен бұл кісінің нағыз еңбеккер адам болғанын айтқым келеді. Әріптестері мен шәкірттері ол кісіні қатты сыйлап, зор ізет, құрмет тұтатын. Өзі қаншалық зор білімдар, асқан мағлұматты адам болғанымен, өзін әлбетте пәс ұстайтын, ғажайып сыпайы адам болатын, бір нәрсеге дауысын қаттырақ көтеріп, күйгелек мінез көрсеткенін өз басым байқаған емен. Бірақ өз пікірін дәлелдеуге келгенде зор айтыскер адам еді. 20-30 жылдардағы қазақ тіл білімінің проблемалары жөніндегі барлық істің басы-қасында жүретін. Қазақ тіл білімінің практикалық мәселелері болсын, теориялық мәселелері болсын бұлардың дамуына бұл кісінің игі ықпалы мейлінше зор болды. Тіл жөніндегі айтыс-тартыстардың бәрінде де, түптеп келгенде, осы кісінің пікірі өтетін. Ешкіммен қатты сөзге бармай-ақ білімінің арқасында үнемі жеңіп шығатын. Ауызша сөйлегенде де, жазып сөйлесе де ойларын қысқа тұжыратын. Ойының дәлелділігінен болуы керек бұл кісімен сөз жарыстырған қарсыластары тез келісетін. Осы секілді қасиеттері мен зор білімдарлығы ол кісіні қазақ зиялылары арасында зор ізет-ілтипатқа ие етті.

Қ.Жұбанов біреумен дүрдараздыққа еш уақыт барған адам емес. Кісіге еткен жақсылығын әсте міндет етіп көрген емес. Адамның білімге деген құштарлығы мен басына біткен қабілеті, дарыны – ол кісі нағыз қастер тұтатын нәрселер болатын. Бір жастың бойынан ғылымның, я өнердің бір саласына деген бейімділікті, талпынысты сезе қалса, соған көмектесуге, қалай да шылбыр ұшын беруге даяр тұратын. Ол үшін өзінің қолынан келгеннің бәрін істеп бағатын. Абай атындағы Қазақтың педагогтік институтында профессор болып істеп жүрген кезінде Ғ.Мұсабаев деген бір ізденгіш, тіл ғылымына бейімділігі бар студентті байқап қалып, ол баланың білім алуына, лингвистика саласына деген талабына қошеметті болып, көмектескенін әлі ұмытқан жоқпын. Ең соңғы курста оқып жүрген Мұсабаевты оқуын бітірмей жатып Ағарту халық комиссариатындағы бағдарлама-методика секторына нұсқаушы методист етіп жұмысқа алғызғаны бар. Бұл жөнінде кейін Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі болған профессор Ғ.Мұсабаев былай деп айтып отырады: «Студент боп оқып жүрген кезімде, лекциядан босаған сәттерде Ағарту комиссариатына баратынмын, маған жетекші Қ.Жұбанов әр барған сайын топ-топ ғылыми кітап дайындап қойып, оқып шық, таныс дейтін. Оларды белгілі бір уақыт ішінде оқып шығуға тиіс болатынмын. Солармен әбден танысып болғаннан кейін, әлгі кісі не біліп, не қойғанымды тексеріп, менен бейне бір  емтихан алып отырған адамша сұрақтар қоятын, әрмен қарай өзі түсіндіріп, өзі айтып кететін. Соның арқасында мен Пешковскийдің, Обнорскийдің, Бодуэн де Куртэнэ, Радлов, Мелиоранский, Казамбек еңбектерімен сол кезде-ақ таныс болдым».

Қ. Жұбанов өзінің студенттерінің арасынан ең қабілетті дегендерін таңдап алып, осыдан бірдеме шығады-ау дегендерін ірі оқу орындарына орналастыруға көмектесетін. Осы кісінің көмегі арқасында республикамызға бұл күнде аты мәлім ғалымдар Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, профессор М. Балақаев, филология ғылымының докторы, профессор М. Қаратаев Петерборға аспирантураға жіберілген еді.

Жалғыз жастар ғана емес-ау, кім болса да, ғылымның қай саласымен айналысқысы келсе де Қ. Жұбанов үшін... бәрібір еді, ол елдің бәріне де көмектесуге әзір тұратын. Оның өнерге, техникаға ұмтылған адамдардың талайына ақыл-кеңес беріп, білімін әрмен қарай жалғастыруға септік еткен жайлары көп. Өзінің туған інісі Ахметтің музыкаға қабілетін ерте танып, өзімен бірге Петерборға ала кетіп, консерваторияға оқуға түсіреді. Ахмет Жұбанов қазақ халқы тарихында – музыкалық жоғары оқу орны – [[Санкт-Петербург]] консерваториясын бітірген тұңғыш қазақ болды. Өзіне жақындап кеткен бір ғана адам болса, Құдекең бәріне шарапатын тигізгенше асығатын. Оларды оқуға, білімге тартуды өзінің мойнына біреу міндеттеп қойғандай борыш санайтын. Кейіннен [[КСРО]] Архитектура академиясының мүшесі болған, ол кезде бала жігіт, белгілі қазақ архитекторы Төлеу Бәсеновтің Петербордағы инженерлік құрылыс институтына түсіп кетуіне тікелей көмек көрсеткен адам – осы Құдайберген болды. Қазақстанның еңбек сіңірген суретшісі Әубәкір Ысмайылов, Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген қайраткер Асқар Тоқпанов, тағы басқа да осындай көп кісілер Қ. Жұбановты өзінің «әкесі» деп есептейді. Қазақтың белгілі жазушысы Хамза Есенжанов Қ. Жұбановты «әти» деп кеткен. Бұл – ол кісіге ерекше ілтипат білдіре айтқан «әке» деген сөз.

Өзінің отбасы, ошақ қасына деген сүйіспеншілігі ғаламат болатын. Балаларына еміреніп тұратын. (Ол кісінің үш ұл, үш қызы бар). Балаларының бәрі де жоғары білім иелері. Олардың білім алып, ер жетуіне көп еңбек еткен адам – Құдайбергеннің зайыбы Раушан Жұбанова.

Профессор Қ. Жұбановты қазақ зиялылары, ағарту саласының қызметкерлері өте жақсы білетін. И. И. Мещанинов, А. Н. Самойлович, В. В. Бартольд, С. Е. Малов, К. К. Юдахин, А. К. [[Александр Константинович Боровков|Боровков]] сынды ірі орыс оқымыстылары Қ. Жұбановты білікті ғалым, лингвист ретінде ерте танып бағалады.

Жастарға деген аралас-құралас болған адамдарға деген шексіз бауырмал, жаны ашығыштығының үстіне Құдайберген Жұбанов оларға сын көзімен қарап, талап қоюды да есінен шығарған емес. Республиканың мәдени өмірінің бірде-бір саласы Қ. Жұбанов назарын өзіне аудармай кеткен емес. Ғылым адамдары, өнер адамдары, әдебиет саласының адамдары – бұлардың бәрі Қ. Жұбановтың білімдарлығын, адамгершілік іс-харакетін жақсы білетін, оны қадірлеп сыйлайтын. Қазақтың Абай атындағы педагогтік институтының қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, беделді профессоры Қ. Жұбанов Қазақ КСР Ағарту халық комиссариаты оқу-методикалық кеңесінің жетекшісі, КСРО Ғылым академиясының Қазақстан филиалы Лингвистика секторының меңгерушісі секілді аса абыройлы жұмыстарды қоса атқарғаны белгілі. Қазақ тілі жөніндегі тұңғыш монографиялық зерттеудің авторы, алғашқы мектеп оқулығы мен оқу бағдарламасының авторы ретінде қазақ тіл білімі тарихына аты алтын әріппен жазылатын есімдердің бірі – осы профессор Қ. Жұбанов. Қ. Жұбанов қазақ филологиясы кадрларын даярлап, түлетіп өсірудегі қызметі ұшан-теңіз. Республикамыздағы аты белгілі ірі-ірі ғалымдар өздерін Қ. Жұбановтың шәкіртімін дегенді мақтан тұтады.

Ғылыми-педагогикалық жұмысымен қатар Қ. Жұбанов – қоғамдық істерге де белсене араласқан адам. Өткен дәуірлердегі ірі тұлғалар Фирдоусиге, Абайға арналған ғылыми конференцияларды шақыруға мұрындық болып, осы жиындарда мазмұнды баяндама жасаған адам да осы кісі.

[[1935 жыл]]ы [[Қазақстан]] мәдени құрылысшылары съезінің ұйымдастыру комитетінің төрағасы болып, осындай ірі форумды өткізуге тікелей араласқан да осы кісі. Осыған іле-шала Кеңестердің бүкілресейлік XVI съезіне делегат болып, онда Татарстан мәдениеті жайлы патриоттық сарында сөз сөйлеген де осы кісі. 
Қ. Жұбанов Қазақ КСР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болды. Оның есімін біз қазақ лингвистикасының негізін салушылардың бірі ретінде бұл күнде ерекше құрметпен еске аламыз.

==Тіл біліміндегі еңбектері==

Жұбанов тіл білімі мәселелерімен 1920 жылдан бастап шұғылдана бастады. Ол қазақ мектептері мен жоғары оқу орындары үшін қазақ тілін оқыту бағдарламаларын жасап, оқулықтар мен әдістемелік құралдар жазды. Сондай-ақ, оның “[[Қазақ тілі]]нің ғылыми грамматикасының материалдары” (1-том), “Фонетика” (орыс тілінде), “Қазақ тілі фонетикасының тарихын зерттеуге кіріспе”, “Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар”, “Буын жігін қалай табуға болады”, “Қазақ тілінде біріккен сөздің жазылуы”, “Қазақ сөйлеміндегі сөздердің орын тәртібі”, “Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан”, т.б. іргелі ғылыми жұмыстары қазақ тіл білімін қалыптастыруға қосылған елеулі үлес болды. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдарында Жұбанов қазақ халқының рухани-мәдени өмірінде саяси-әлеуметтік, халықтық мәні зор проблемалардың бірі – жазу, емле, термин мәселелерімен де шұғылданды. 1929 жылы Қызылордада өткізілген тұңғыш ғылыми-терминологиялық конференцияда Жұбанов қазақ тілінің емлесі жөнінде ғылыми негізделген ұсыныстар жасады. 1935 жылы қазақ әліпбиі мен емлесін жақсартудың жобасын ұсынды. Онда халықаралық және орыс тілінен енген терминдерді орысша жазылуына жақындатып таңбалау, кейбір қосар дыбыстарды жалаң әріппен беру, біріккен сөзді қосып жазу туралы пікір айтты. Жұбанов 1933 жылдан саяси қуғын-сүргінге ұшырағанға дейін Қазақстанның Мемлекеттік терминологиялық комиссиясының төрағасы болды. Бұл салада ол термин жасау ісіне мамандарды жұмылдырып, олардың дайындаған материалдарын ғылыми тұрғыдан реттеп, жұртшылық талқысына салып, тәжірибеге енгізуді қадағалады. Жұбанов – 1935 жылы Қазақстан мәдениет қызметкерлерінің съезіне Мемлекеттік терминкомның атынан ұсынылған жобаның негізгі авторы. Ол ұсынған принциптер қазақ терминологиясын жасаудың үлгісі ретінде әлі күнге дейін қолданылып келеді. 1936 жылы ғалымның “Қазақ сөйлем мүшелерінің орны тарихынан” деген кітабы баспадан шықты. Бұл кітабында ол қазақ тіліндегі сөйлем мүшелерінің тарихын басқа түркі тілдерінен бөліп қарамай, өзі еркін игерген түркі халықтары тілдерін бір-бірімен байланыстыра зерттеп, тарихи салыстырмалы әдісті шебер қолданды. Бұл еңбегімен Жұбанов қазақстандық түркітану ғылымының қалыптасуына зор үлес қосты. “Ауыл мұғалімі” (қазіргі “Қазақстан мектебі”) журналында мұғалімдерге арнап қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы, кітапты қалай пайдалану, оқулықтағы материалдарды оқушыларға қалай нәтижелі игерту мәселелерін көтеріп отырды. Осы журналда “Жаңа грамматиканың жақсылықтары”, “Шылаулар”, “Қос сөздер”, “Біріккен сөздер”, “Әдіс, бағдарлама мәселелері”, т.б. мақалаларын жариялады. Жұбанов қазақ әдеби тілі мен музыкалық өнері туралы да келелі пікірлер айтты. Ол өзінің “[[Абай]] – қазақ әдебиетінің классигі” (“Әдебиет майданы”, 1934, №11 – 12) атты аяқталмай қалған әдеби-публицистикалық еңбегінде Абайдың қазақ әдеби тілін дамытудағы, әлеуметтік ой-санадағы орнын, ақындық шеберлігін, композиторлығы мен өлең құрылысына енгізген жаңалығын тұңғыш көрсетіп, әділ бағалады. “Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен” (1936) деген зерттеуінде “ән”, “би”, “бақсы”, “жыр”, “домбыра”, “күй”, “қобыз”, “сыбызғы”, “толғау” сөздерінің этимологиясын ашу арқылы қазақ музыка мәдениетінің тарихы ертеден басталатынын көрсетті. Жұбанов тек ғылыммен ғана шұғылданып қоймай, Қазақстанның Оқу-ағарту халық комиссариаты жанындағы әдістеме, бағдарлама, оқулықтар секторының меңгерушісі міндетін атқара жүріп, бар ынта-жігерін аз уақыттың ішінде қазақ мектептерін ғылыми негізде жазылған оқулықтармен қамтамасыз етуге жұмсады. Мұғалімдердің білімін жетілдіру курстарында, семинарларында дәріс оқып, ақыл-кеңес беріп отырды. Ол қазақ тіл білімі мамандарын баулып, тәрбиелеуде де мол еңбек сіңірді. Республикадағы көрнекті тіл мамандары М.Балақаев, Ғ.Мұсабаев, А.Ысқақов, Ә.Шәріпов, Т.Қордабаев, т.б. өздерін Жұбановтың шәкіртіміз деп санады. Жұбанов республикамыздың саяси-әлеуметтік өміріне де белсене қатысты. 1935 жылғы Қазақстанның мәдениет қызметкерлері съезін ұйымдастыру комитетінің төрағасы, 1935 жылдан Қазақстан КСР ОАК-нің мүшесі болды. 1937 жылы жалған саяси айыппен тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1957 жылы 3 қазанда КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының шешімімен ақталды. Ақтөбе мемлекеттік университетіне, осы қаладағы бір көшеге Жұбанов есімі берілген.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Сыздықова Р., Ғалым-азамат, А., 1966; Құдайберген Жұбанов. Естеліктер, А., 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

==Өмірі мен еңбектері туралы әдебиет==
=== '''1937''' ===
* [[Ғали Орманов|Орманов]] Ғ. Профессор // Социалистік Қазақстан, 21 наурыз.
* Балақаев М. Қазақ тілі грамматикасы туралы // Социалистік Қазақстан, 15 мамыр, № 109.
* Жолымбетов Ө. Жұбановтың кітабындағы кейбір кемшіліктер (пікір алысу ретінде) // Социалистік Қазақстан, 27 сәуір.
* Смайылов Е. Грамматикадағы анархия туралы // Социалистік Қазақстан, 30 қыркүйек.
=== '''1957''' ===
* Ауэзов М., Кенесбаев С. Основоположник казахской лингвистики // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Әуезов М., Кеңесбаев І. Қазақ лингвистикасының негізін қалаушы // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан, № 50.
* Әуезов М., Кеңесбаев І. Ірі оқымысты // Қазақ әдебиеті, 5 желтоқсан, № 49.
* Жолаев Ж. Друг сельских учителей // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Жолаев Ж. Ауыл мұғалімінің ақылшысы // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан, № 50.
* Жұбанов А. Өнегелі өмір // Қазақ әдебиеті, 5 желтоқсан.
* Мұсабаев Г. Скромный и требовательный // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Мұсабаев Ғ. Қадірлі ұстаз // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан.
* Решетняк В. Народный интеллигент // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Решетняк В. Ұмытылмас дос // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан.
* Ситдыков А. Ученый-педагог // Учитель Казахстана, 1957,  5 желтоқсан.
* Сытдықов Ә. Педагог ғалым // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан,  № 50.
=== '''1958''' ===
* Кеңесбаев І. Профессор Құдайберген Жұбанов және оның ғылыми-педагогикалық мұралары // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 2.
* Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Көрнекті ғалым // Жұлдыз, № 6.
=== '''1959''' ===
* Алпанов О. Құдайберген мұғалімдердің де қамқоршысы еді // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Әбілкәрімов А. Қазақтың тұңғыш профессоры // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Беркінов А. Зейінді шәкірт еді ол // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Қожабаев Н. Естелік // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Сабырқұлов Ә. Жұбанов Құдайбергеннің есімімен аталса екен // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
=== '''1960''' ===
* Жанпейісов Е. Құдайберген Жұбанов // Білім және еңбек, № 11, 28-б.
=== '''1962''' ===
* Наурызғалиев С. Ғалым есімімен аталған мектеп // Коммунизм жолы, 21 ақпан, № 15.
=== '''1963''' ===
* История Казахской ССР (эпоха социализма). –Алма-Ата.
=== '''1964''' ===
* Есенов Қ. Тұңғыш филолог-профессор // Лениншіл жас, 24 желтоқсан.
* Сыздықова Р. Құдайберген Жұбанов – тіл білімінің классигі // Қазақ әдебиеті, 25 желтоқсан.
* Кенесбаев  С. Видный казахский ученый-лингвист // Казахский университет, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Сыздықова Р. Проф. Қ.Жұбановтың ғылыми-педагогикалық мұрасы // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Балақаев М. Ардагер ұстаз // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Мұсабаев Ғ. Қ.Жұбанов – полиглот // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Кенжебаев Б. Құдайберген жөніндегі есімдегілер // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Әлімжанов Д. Ірі методист ғалым // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
=== '''1965''' ===
* Бержанов К. Русско-казахское содружество в развитии просвещения (Историко-педагогическое исследование). –Алма-Ата.
* Ысқақов А. Жұбанов және қазақ тіл білімі // Қазақстан мектебі, № 3, –71-77-бб.
=== '''1966''' ===
* Кенесбаев С. Профессор Худайберген Куанович Жубанов // Жубанов Х. Исследования по казахскому  языку. –Алма-Ата: Наука, 1966. – С.9-31.
* Сыздықова Р. Ғалым-азамат. –Алматы, 72 б.
* Есенов Қ. Қазақ тіл білімінің беташары // Жұлдыз, № 10, 137-141-бб.
* Мұсабаев Ғ. Үлкен ғалымның бағалы еңбегі // Социалистік Қазақстан, 9 шілде, № 156.
* Нұрқанов С. Профессор Құдайберген Жұбановтың қазақ тілі жөніндегі зерттеулері // Қазақстан мектебі, № 9, 94-96-бб.
* Омарбеков С. Қазақ тіл білімінің бағалы қазынасы // Қазақстан коммунисі, № 12, 67-70-бб.
* Серғалиев М. Ғалым мұрасы // Қазақ әдебиеті, 12 қараша.

=== '''1967''' ===

*Әлсейітов Ж. Қос бұлан // Коммунизм жолы, 30 маусым.

=== '''1968''' ===

*Серғалиев М. Қ. Жұбановтың терминологиялық еңбектері // Қазақстан мектебі, № 6. –77-79-бб.
*Хайруллина Н. Профессор Қ. Жұбанов және алфавит мәселесі // Материалы Межвуз. науч.-теор.  конференции. 16-19 қыркүйек 1967 ж. (Тезисы докладов). –Алма-Ата, 1968. –C. 75-76.

'''1969'''

*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] Д. Қыран мен ұлан // Лениншіл жас, 24 желтоқсан.
*Қ. Жұбановқа арналған ғылыми мәжіліс // Социалистік Қазақстан,  21 желтоқсан, № 296.
*Қ. Жұбанов // Қазақстан мектебі, № 11, 94-б.
*Есенжанов Х. Ғалымдар ағасы // Қазақ әдебиеті, 20 желтоқсан, № 51.
*Ермеков Ә. Абзал жанды аяулы аға // Оңтүстік Қазақстан, 10 желтоқсан.

'''1970'''

*Ақшолақов Т. Педагог-ғалым // Қазақстан мұғалімі, 8 қаңтар.
*Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Ұстаздардың ұстазы // Жұлдыз, № 1, 156-159-бб.

'''1974'''

*Жұбанов Құдайберген Қуанұлы // Қазақ Совет Энциклопедиясы,  IV том (Док-Имантау). –Алматы, 492-493-бб.

'''1975'''

*Ибатов Ә. Құдайберген Жұбанов және қазақ тілі морфологиясының мәселелері // Қазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер. Мақалалар жинағы. –Алматы, 81-86-бб.
*Ибатов Ә. Құдайберген Жұбанов және тарихи морфология мәселелері // Қазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер. Мақалалар жинағы. –Алматы, 106-112-бб.

'''1979'''

*Балмағамбетова Ж. Білімімен үлгі // Коммунизм жолы, 20 желтоқсан, № 243.
*Бекниязов К. Мы помним его // Коммунист, 29 желтоқсан.
*Қазиев Р. Үлкен  дарын  иесі // Коммунизм  жолы,  20 желтоқсан, № 243.
*Қалиев Ғ. Аса көрнекті ғалым педагог // Педагог, 13 желтоқсан.
*Қожанов М.  Көрнекті  ғалым // Коммунизм жолы, 20 желтоқсан, № 243.
*Оралбаева Н. Ғалымның мол мұрасы (Проф. Қ. Жұбановтың туғанына 80 жыл) // Қазақстан мұғалімі, 14 желтоқсан.
*Сегізбаев Ж.  Асыл  азамат еді // Коммунизм жолы, 20 желтоқсан, № 243.
*Тлегенов А. Незабываемая встреча // Коммунист, 29 желтоқсан.
*Үтбаева А. Қ. Жұбановты еске алу // Педагог, 13 желтоқсан.

'''1980'''

*Баймолдин С. Ел есіндегі есім // Коммунизм жолы, 12 қаңтар, № 9.
*Балақаев М. Көрнекті ғалым // Қазақ КСР Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы, № 1, 35-37-бб. (Резюме орыс тілінде).
*Жубанов Худайберген Куанович // Развитие казахского советского языкознания. –Алма-Ата, –C.177-178.
*Казиев Р. Основоположник казахской лингвистики // Путь к коммунизму, 26 қаңтар.
*Оралбаева Н. Құнды мұра // Қазақстан мектебі, № 9.

'''1984'''

*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] Д. Сезімге адалдық // Қазақстан әйелдері, № 4, 16-17-бб.
*Ибатов Ә., Сарғожин Р. Ғалым мұрасы (Қ. Қ. Жұбановтың туғанына 85 жыл) // Қазақстан мектебі, № 12, 65-67-бб.

'''1985'''

*Әуезов М. Ірі оқымысты // М. Әуезов. Жиырма томдық шығармалар жинағы, 20-том. Алматы, 358-363-бб.

'''1986'''

*Ысқақов А., Ибатов Ә. Көш басы (Қ. Жұбановтың «Қазақ тілі грамматикасына» – 50 жыл) // Қазақстан мектебі, №12.

'''1987'''

*Айтбаев У., Жубанов Е. Проф. Х. Жубанов и некоторые вопросы теории перевода // Лексико-стилистические вопросы перевода. –Алматы: «Наука», –С. 67-77.

'''1988'''

*Әлсейітов Ж. Халық перзенті // Коммунизм жолы, 30 наурыз.
*Белботаев А.  Ғалым-қайраткер // Қазақстан мұғалімі, 25 қараша, № 47.

'''1989'''

*Сыздықова Р. Профессор Құдайберген Жұбанов // Мәдениет және тұрмыс, № 1, 13-б.
*Сыздықова Р.  Впереди  своего  времени // Путь  к  коммунизму, 17 мамыр, № 93.
*Сыздықова Р. Уақыт ақтаған азамат // Коммунизм жолы, 17 мамыр, № 93.
*Афанасьев В. Незавершенная статья // Путь к коммунизму, 17 мамыр, № 93.
*Меңдекеев Ә. Профессор Құдайберген Жұбанов // Қазақ әдебиеті, 10 ақпан.
*Мырзахметов М. Абайтанудың сын сағатында // Коммунизм жолы,  17 мамыр, № 93.
*Әлсейітов Ж. Ұмытылмас кездесулер // Коммунизм жолы, 17 мамыр, № 93.
*Пангереев А. Аяулы ағамен қауышу // Коммунизм жолы, 17 мамыр, № 93.
*Әнесов Ғ. Қаламгерлік пен қайраткерлік // Жалын, № 6, 77-78-бб.

'''1990'''

*Жұбанов Құдайберген.  Шығармалар мен естеліктер. –Алматы «Өнер» баспасы, 12 б/т.
*Әуезов М. Ірі оқымысты, 76-81-бб.
*Жұбанов А. Өнегелі өмір, 81-86-бб.
*Қаратаев М.  Патриот профессор, 87-96-бб.
*Есенжанов Х.  Ғалымдар ағасы, 96-99-бб.
*Орманов Ғ.  Профессор, 99-103-бб.
*Кеңесбаев І.  Ұстаздардың ұстазы, 104-115-бб.
*Сыздықова Р. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл біліміндегі аса зор тұлға, 115-124-бб.
*Дербісалин Ә.  Ұстаз-ғалым, 124-132-бб.
*Решетняк В.  Ұмытылмас дос, 132-135-бб.
*Меңдібаев Қ.  Асыл азамат еді, 135-140-бб.
*Ермеков Ә.  Абзал жанды аяулы аға, 140-147-бб.
*Жұбановр Ақырап және Есет. Әке шаңырағының шырағы, 148-162-бб.
*Жұбанова М.  Менің әкем, 170-192-бб.
*Жұбанова Р. Екі дүниеде естен кетпес серігім, 192-205-бб.
*Веселинов, Д. 120 години от рождението на Кудайберген Куанович Жубанов (1899–1938). - Съпоставително езикознание / Сопоставительное языкознание / Contrastive Linguistics, Т. ХLIV, бр. 3, с.103-104 [ISSN 0204-8701]

==90 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

*А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтында өткен ғылыми-теориялық конференция
*Қ. Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. К. Жубанов и казахское советское языкознание. Ғылыми еңбектер жинағы. Сборник научных трудов. –Алматы: «Ғылым», 1990. –368 б.
*Қайдаров Ә. Профессор Құдайберген Жұбанов, 9-16-бб.
*Кайдаров А.  Слово о профессоре Х.К.Жубанове, –С.16-20.

'''І бөлім. Ғұлама келбеті'''

*Ауэзов М., Кенесбаев С. Основоположник казахской лингвистики, –C.21-25.
*Жұбанов А. Өнегелі өмір, 26-29-бб.
*Сыздықова Р. Азамат-ғалым, 30-48-бб.
*Әлсейітов Ж. Халық перзенті, 48-54-бб.

'''ІІ бөлім. Қ.Жұбановтың ғылымдағы орны'''

*Дербісалин Ә. Ұстаз-ғалым, 55-61-бб.
*Оралбаева Н., Маралбаева С. Грамматика ілімінің бастау көздері, 61-69-бб.
*Есенов Қ. Профессор Қ.Жұбанов және  қазақ   тілінің   синтаксисі, 69-79-бб.
*Серғалиев М. Синтаксистің кейбір мәселелері, 79-88-бб.
*Әбілқасымов Б. Әдеби тіл хақындағы ауқымды ойлар, 88-100-бб.
*Жанұзақов Т. Кісі аттарының байыпты зерттеушісі, 101-108-бб.
*Бектаев Қ., Белботаев А., Смайылов Т. Қазақ тіл біліміндегі лингвистикалық статиканың алғашқы  көріністері, 108-116-бб.
*Исаев С. Қазақ тілі тарихи морфологиясының проблемалары, 116-127-бб.
*Ибатов А. Сөздің тұлғалану процесін зерделеуші, 128-136-бб.
*Мырзахметов М. Абайтанудың сын сағатында, 136-144-бб.
*Айтбаев Ө. Термин және аужарма, 144-152-бб.
*Молдажаров Ж. Унификатор лингвистической терминологии, 152-158-бб.
*Есенғұлов А. Грамматикалық қатынастар мен ұғымдардың номинациясы, 158-169-бб.
*Урекенова Р. Первый председатель Гостерминкома республики, 169-174-бб.
*Әбдірахманов А. Қазақ терминологиясының түп қазығы,  174-180-бб.
*Омарбеков С. Диалектілік құбылыстар төркінін тереңнен барлаушы, 180-191-бб.
*Жүнісбеков Ә. Қазақ   фонетикасының  ғылыми  курсын  жасаушы, 191-196-бб.
*Шакиева А. О семантическом синтаксисе сложных глаголов, 196-201-бб.
*Уәлиев Н. Қазақ орфографиясының негізгі принциптері хақында, 201-208-бб.
*Ақшолақов Т. Педагог-ғалым, 209-213-бб.

'''ІІІ бөлім. Есімі ел есінде'''

*Каратаев М. Испытание временем, –C. 214-218.
*Балақаев М. Ұстаздың жарқын бейнесі, 218-223-бб.
*Тәжібаев Ә. Аға туралы аз ғана сөз, 223-229-бб.
*Орманов Ғ. Профессор, 229-232-бб.
*Есенжанов Х. Ғалымдар ағасы, 233-235-бб.
*Жұбанова Р. Кебенек киіп кетіп еді, 235-249-бб.
*Ситдыков А. Ученый-педагог, –C.249-250.
*Решетняк В. Народный интеллигент, –C.251-253.
*Ермеков Ә. Абзал жанды аяулы аға, 253-259-бб.
*Баскаков Н. Один из первых советских тюркологов, –C.259-262.
*Карасаев Х. Кудайберген аганы эскерип (қырғыз тілінде),  263-267-бб.
*Ысқақов А. Ақылгөй аға, ұлағатты ұстаз, 267-277-бб.
*Кенжебаев Б. Құдайберген жөніндегі есімдегілер, 277-278-бб.
*Шәріпов Ә. Аяулы ұстаз еді ол, 279-290-бб.
*Әлімжанов Д. Ірі методист-ғалым, 290-291-бб.
*Қазиев Р. Үлкен дарын иесі, 291-293-бб.
*Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің көш бастаушысы, 293-295-бб.
*Мұсабаев Ғ. Қ. Жұбанов – полиглот, 296-296-бб.
*Меңдібаев Х. Ағаны көріп іні өсер, 297-301-бб.
*Беркінов А. Зейінді шәкірт еді ол, 301-302-бб.
*Жолаева Ж. Ағалардың ақ жолынан айнымай, 302-311-бб.
*Алпанов О. Құдайберген мұғалімдердің де қамқоршысы еді,  312-313-бб.
*Балмағамбетова Ж. Білімімен үлгі, 313-314-бб.
*Ержанов К. Жарыққа жетелегендер, 317-318-бб.
*Бірманов Е. Асыл аға, 319-321-бб.
*Бекниязов К. Мы помним его, –C.321-321.
*Тлегенов А. Незабываемая встреча, –C.322-322.
*Брусиловский Е. Таинственная сила памяти, –C.323-323.
*Жулаев Ж. Друг сельских учителей, –C.324-324.
*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] Д. Жарқын жүзің жадымызда, жақсы аға, 325-333-бб.
*Хаймулдин О. Бәрі де бүгінгідей сезіледі, 333-337-бб.
*Дияров Н. Ғалымның туған жерінде, 337-340-бб.
*Жұбанов Е. Ғалым мүшеліне арналған ғылыми-практикалық конференциялар, 340-353-бб.

'''Қазақ КСР ҒА Халыққа білім беру министрлігі Абай атындағы Қазақ педагогика институтында өткен ғылыми конференция'''

*Профессор Құдайберген Жұбановтың 90 жылдығына арналған ғылыми конференция (19 желтоқсан, 1989) материалдары. –Алматы: Полиграф. предприятие «Кітап», 5,7 п.л.
*Шаяхметов Ш. Құрметті жолдастар, қадірлі ағайындар! (Кіріспе сөз). 3-5-бб.
*Қайдаров Ә. Ел мақтаны, 5-11-бб.
*Сыздықова Р. Құдайберген Жұбанов, 11-21-бб.
*Оралбаева Н. Қазақ совет тіл білімінің негізін қалаушы, 21-29-бб.
*Қалиев С. Оқу-ағарту ісінің ұйымдастырушысы, 29-32-бб.
*Есенов Қ. Ғалымның синтаксис жайындағы ілімі, 32-35-бб.
*Томанов М. Қазақ тілі тарихының кейбір мәселелері, 35-40-бб.
*Әбілқасымов Б. Әдеби тіл мәселелері, 40-46-бб.
*Исаев С. Қазақ тілінің тарихы мен тарихи грамматикасы мәселелері, 46-52-бб.
*Айтбаев Ө. Ғалымның терминология мен аударма ғылымын қалыптастырудағы орны, 52-61-бб.
*Мырзахметов М. Абай дүниетанымының бастамасында, 61-66-бб.
*Жүнісбеков Ә., Уәлиев Н. Қазақ тілі фонетикасының проблемалары мен емлесінің ғылыми негіздері, 66-69-бб.
*Ақшолақов Т. Ірі педагог, методист ғалым, 69-76-бб.
*Шәкиева А. Көмекші және күрделі етістіктер хақында, 76-83-бб.
*Жанұзақов Т. Атаулар жайлы сыр шерткен, 83-88-бб.
*Мәжітаева Ш. Қазақ тіліндегі күрделі сөздердің бір типі жөнінде, 88-90-бб.

'''1993'''

*Терехова Ф. Х. Жубанов как лингвометодист. Записки группы «Структурно-семантический анализ языка», Вып. І, объем сб. – 111 м/п, –С.55-68. Актюбинский пед. институт им. Х.Жубанова, облысы типография.
*Жұбанов Е. Проф. Қ. Жұбанов тартқан тілтану желілері. «Ақтөбе» газеті, № 169, 171, қазан.

'''1994'''

*Оралбай Ә. Абай және Қ. Жұбанов. «Ақтөбе» газеті, 19 наурыз.
*Жұбанов Ақырап, Жұбанов Есет. Әке шаңырырағының шырашысы (деректі очерк). «Ақтөбе» газеті: № 43, 28 мамыр; № 44, 31 мамыр;  № 45, 2 маусым; № 46, 6 маусым.
*Жұбанов Е, Әнесов Ғ. Ғұлама тағылымы. «Ақтөбе» газеті, № 102, 13 қазан.
*Тайжанов А. Қ. Жұбановтың қазақ халқының рухани мәдениетін дамытудағы орны. «Ақтөбе» газеті, 5 қараша.
*Тайжанов А. Қ. Жұбанов және рухани мәдениет. «Серпін», № 16, «Ақтөбе» газеті, 11 қараша.
*Асқаров И. «Сүйер ұлың болса, сен сүй...» (Абай) (Қ. Жұбанов күндері. Шолу). «Ақтөбе» газеті, № 117, 17 қараша.
*[[Ертай Ашықбаев]]. Тіл кеспек жоқ (Ақтөбеде өткен Қ. Жұбановты еске алу кешінде оқылған өлең), «Қазақ әдебиеті» газеті, № 48, 2 желтоқсан.
*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] (Қаралдина) Д. Аруағыңа бас иемін, жақсы аға ... (Қ.Жұбанов күндеріне орай). «Ақтөбе» газеті, 20 желтоқсан.
*Тектіғұлова Ж. Қ. Жұбанов және қазақ тілі тарихи грамматикасының проблемалары. –Алматы. Кандидаттық диссертацияның авторефераты, 22 бет.
*Тектұғұлова Ж. Кейбір тілдік элементтердің этимологиялық табиғаты (Проф. Қ. Жұбановтың лингвистикалық концепциялары тұрғысынан. Лекциялар желісі). *Ақтөбе облысы типографиясы. 40 бет.

'''1997'''

*Ильясова А. Разработка Х. Жубановым вопросов педагогической теории. –Алматы, 1997, Республиканский издательский кабинет по учебной и методической литературе Министерства Образования и культуры Республики Казахстан, 1,2 п/л.
*Бәкіров О. Дара тұлға (очерк). Жинақ: «Нәубет жылдары». –Алматы: Қазақ университеті, 16-25-бб.

'''1998'''

*Шәріпов Ә. Аяулы ұстаз еді // Көргенім, көңілге түйгенім. –Алматы, 1998. –23-32-бб.

==Профессор құдайберген жұбановтың 100 жылдығы қарсаңында==

'''Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінде өткен Республикалық Жұбанов оқулары'''

*Материалы республиканских Жубановских чтений, посвященных актуальным проблемам современных гуманитарных наук (1989, 1994, 1996 годов) на казахском и русском языках. 10,5 печ. листов (47-мақала). Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің редакциялық-баспа бөлімінде теріліп, басылды. – Ақтөбе, 1998.
*Кенжебаев К. Отыз жылдың олжасы, 3-6-бб.
*Қайдаров Ә., Әбдірахманов Ә. Тіл білімінің тарланы, 7-13-бб.
*Сыздықова Р. Қ. Жұбановтың лингвистикалық мұрасын танып-игеру проблемалары, 13-18-бб.
*Копыленко М. Проблемы общего языкознания в трудах Х.К. Жубанова, 18-24-бб.
*Серғалиев М. Профессор Қ. Жұбановтың синтаксистік зерттеулері, 24-29-бб.
*Әбілқасымов Б. Профессор Қ. Жұбановтың тіл тарихына қатысты пікірлері жайында, 29-32-бб.
*Есенов К. Профессор Қ. Жұбановтың синтаксис жайындағы ілімі, 32-34-бб.
*Жүнісбеков Ә. Профессор Қ. Жұбанов қазақ фонетикасының ғылыми курсын жасаушы, 34-38-бб.
*Уәлиев Н. Профессор Қ. Жұбанов қазақ орфографиясының негізгі принципі хақында, 38-43-бб.
*Әнесов Ғ. Қаламгерлік пен қайраткерлік, 43-47-бб.
*Негимов С.  Қ. Жұбанов және қазақ фольклоры, 47-51-бб.
*Жұбанов А.Қ. Профессор Қ. Жұбанов және қазақ тілін зерттеудің кейбір қолданбалы тәсілдері, 51-56-бб.
*Омарбеков С. Профессор Қ. Жұбановтың қазақ тілінің диалектілік белгілері жөніндегі көзқарастары, 56-60-бб.
*Оразов М. Көмекші етістіктер, 60-64-бб.
*Жұбанов Е. Профессор Қ. Жұбановтың кейбір басылым көрмеген еңбектері хақында, 64-71-бб.
*Берікұлы Н. Профессор Қ. Жұбанов және дидактика мәселелері,  71-76-бб.
*Султангалиева Г. Х. Жубанов – видный деятель народного образования, -С. 81-85.
*Манкеева Ж. Қ. Жұбанов және тарихи морфология мәселелері, 85-91-бб.
*Шакиева А. Вопросы словообразования в трудах профессора Х.К. Жубанова, 91-93-бб.
*Жубанова А. К проблеме фоновой и компонентной субституции в казахских фразеосочетаниях в аспекте жубановедения, 93-99-бб.
*Тайжанов А. Мұхтар Әуезов профессор Қ. Жұбановтың қазақ халқының қоғамдық ойы мен мәдениетін дамытуға қосқан үлесі туралы,  99-104-бб.
*[[Ботагөз Қазбекқызы Мурзалина|Мурзалина]] Б. Проблемы интонации в работах Х. Жубанова и их современное состояние, 104-108-бб.
*Тектіғұлова Ж. Профессор Қ. Жұбанов предикаттық қатынастың қалыптасу тарихы хақында, 108-113-бб.
*Алдашева Н. Қ. Жұбанов және сөзжасам мәселесі, 113-117-бб.
*Садуақасов Н. Профессор Қ. Жұбанов – қазақ тілі фонетикасының негізін салушы, 117-122-бб.
*Қарағұлова Б. Профессор Қ. Жұбанов – қазақ терминологиясының негізін қалаушы, 122-127-бб.
*Байганина Н. Лингвистические исследования профессора Х. Жубанова в области казахской музыкальной терминологии (к проблеме «палеонтологии речи»), –С. 127-131.
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов және қазақ тіл біліміндегі сөз таптастыру принциптері, 131-134-бб.
*Жаманбаева К. Қ. Жұбанов және қазақ тілі пәнін оқыту мәселелері, 134-137-бб.
*Кенжеғұлова А. Қ. Жұбановтың «Буын жігін қалай табуға болады?» деген мақаласындағы методикалық	 көзқарастары, 137-143-бб.
*Бақытжанова А. Қ. Жұбанов және аударманың лексика-семантикалық проблемалары, 143-148-бб.
*Борашев Б. Қ. Жұбанов және Шығыс әдебиеті, 148-151-бб.
*Пангереев А. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі топономастикалық деректер, 151-156-бб.
*Ниязова Ғ. Қ. Жұбанов пен Ж. Тілепбергенов арасындағы рухани сабақтастық, 156-163-бб.
*Миров М. Қ. Жұбанов публицистикасындағы паремиялық қолданыстар, 163-167-бб.
*Есқалиева Ж. Профессор Қ. Жұбановтың сөз тұлғалары жайындағы танымдары, 167-170-бб.
*Тектіғұлова Ж. Қ. Жұбанов бір құрамды түбір негіздердің қазіргі тіліміздегі өлі түбірлерге қатысы жайында, 170-173-бб.
*Сүлейменова З. Относительно заметок о сложных и вспомогательных глаголах профессора Х. К. Жубанова, 173-176-бб.
*Байганина Н. Идеи профессора Х. Жубанова в области теории перевода и его роль в становлении казахской терминологии, 176-181-бб.
*Тайжанов А., Толыбаев М. Профессор Х. Жубанов и духовная культура казахского народа, 181-185-бб.
*Брязгалов Ю. К вопросу о формировании одаренности и таланта, 185-191-бб.
*Нурадинов А. О психологических аспектах лингвистического учения профессора Х. К. Жубанова, 191-195-бб.
*Жубанова А. Этнолингвистические воззрения профессора Х. К. Жубанова, 195-199-бб.
*Бокаева А. Об одной малоизвестной работе профессора Х. К. Жубанова, 199-202-бб.
*Сыздықова Р. Жеделхат. Құдайберген Жұбановтың туғанына  95 жыл толуына арналған ғылыми-теориялық конференцияға қатысушыларға, 202-203-бб.
*Әлсейітов Ж. Өмірде өшпес ізі бар, 203-206-бб.
*Сәдуақас Н. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі туралы (Қ. Жұбановтың туғанына 100 жыл). «Ақтөбе университеті» газеті, № 4, сәуір.

'''1999'''

*Жұбанов Қ. Қазақ тілінің жоғарғы курсы: Лекциялар желісі. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. –112 бет.

==100 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен республикалық ғылыми-теориялық конференция'''

*Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімі: Ғылыми мақалалар жинағы. –Алматы, «Арыс» баспасы, 1999. –376 бет.
*Қошанов А. – ҚР Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті, Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы. Құттықтау сөз, 8-9-бб.
*Сыздық Р. Ғылым көгінің жарық жұлдызы, 10-17-бб.
*Әбілқасымов Б.      Тіл      тарихын      зерттеудегі      Қ. Жұбанов тағылымы, 18-22-бб.
*Оралбай Н. Қ. Жұбанов – қазақ тілін ғылыми тұрғыдан зертгеуші ғалым, 23-29-бб.
*Айтбайұлы Ө. Профессор Қ. Қ. Жұбанов  және  терминжасам принциптері, 30-41-бб.
*Хасанұлы Б. Қ. Жұбановтың әлеуметтік-лингвистикалық пайымдаулары, 41-57-бб.
*Хұсайын К. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 58-66-бб.
*Уәлиұлы Н.   Профессор Қ. Жұбановтың буын туралы теориялық тұжырымдары, 66-72-бб.
*Жанұзақов Т. Қ. Жұбановтың  еңбектеріндегі жалқы  есімдердің зерттелуі, 72-80-бб.
*Жұбанов Е., Оралбай Ә. Профессор Қ. Жұбановтың қоғамдық, саяси және әлеуметтік ой-толғамдары, 80-86-бб.
*Айғабылұлы А. Қ. Жұбанов және морфонология мәселесі, 86-92-бб.
*Шалабай  Б.   Қ. Жұбанов  –  Абай   поэзиясын лингвопоэтикалық тұрғыдан тұңғыш зерттеуші, 92-97-бб.
*Жұбанова А. А. Профессор Құдайберген Жұбановтың терминологиялық принциптері негізінде қазақ биология терминдерін жасау, 97-102-бб.
*Жұбанов А. Қ. Жұбанов және қазақ мәтін мазмұнын статистикалық тәсілмен анықтау, 102-108-бб.	
*Манкеева Ж. Қ. Жұбанов зерттеулерінде тілдің тілдік философисы тұрғысынан қарастырылуы, 108-113-бб.	
*Бүркіт  О.    Қ. Жұбановтың   грамматикалық   ілімін   оқытудың ерекшеліктері, 113-118-бб.
*Оразалин С. Қ. Қ. Жұбановтың қазақ тіл білімі жайлы ойлары, 139-142-бб.
*Сәдуақас  Н.  Қ. Жұбановтың  фонема  заңдылықтары  туралы көзқарастары, 143-152-бб.
*Қасым Б.  Профессор  Қ. Жұбанов   және   күрделі   сөз   мәселелері, 152-157-бб.
*Құрманова   Н.   Қ. Жұбанов   грамматикалық   құбылыстар   туралы, 158-163-бб.
*Қобыланова А.  Қ. Жұбановтың буын  теориясы және оның оқу-әдістемелік маңызы, 163-165-бб.
*Карабалина А.  Психологизмы, психологические понятия и слова-термины в наследии К. К. Жубанова, 165-172-бб.                                                                              *Омарова А. Қ. Қ. Жұбановтың  көмекші  етістік туралы  зерттеулері, 172-177-бб.
*Нұржанқызы Ж. Қ. Жұбановтың    ғылыми мұрасын студенттерге оқытып, үйретудің жолдары, 177-182-бб.
*Ұлықпанова Ә.  Қ. Жұбановтың абайтанымы, 182-190-бб.	
*Миров    М. Қ. Жұбанов    лингвистикалық    терминдер    хақында, 190-198-бб.
*Макешева Ж. Профессор Қ. Жұбановтың терминологиялық принциптерінің қазақ іс жүргізу жүйесін қалыптастырудағы орны, 198-202-бб.
*Шәріпжанова F. Қ. Жұбанов пен Ы.Маманов еңбектеріндегі қалып етістіктерінің көрінісі, 202-209-бб.

'''1999'''
'''Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде өткен ғылыми-теориялық конференция'''

*Қазіргі қазақ тілі және лингводидактика мәселелері (2-шығуы). (Қ. Қ. Жұбановтың 100 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары). –Алматы, 1999. –138 бет
*Оразбаева Ф. Құдайберген Жұбанов – қазіргі қазақ тілі кафедрасының негізін салушы, 3-5-бб.
*Шалабай Б., Мүрсәлімов Т. Қ. Жұбановтың синтаксиске қатысты   еңбектері, 6-10-бб.
*Құрманова Н. Сөйлемнің ішкі құрылымы жасалуындағы синтагмалық мүшеленудің атқаратын қызметі және Қ. Қ. Жұбановтың сөздердің тіркесуі туралы пікірлеріндегі  озық талдау үлгілері, 10-16-бб.
*Балтабаева Ж. Құдайберген Жұбановтың әдістемелік көзқарастары туралы, 17-20-бб.
*Тамаева Б. Профессор Қ. Жұбановтың этнолингвистика жөніндегі ой-пікірлері, 20-24-бб.
*Қасым Б. Қ. Жұбанов күрделі сөз мәселелері жайында, 24-28-бб.
*Ноғайбаева Ж. Қ. Жұбанов үндестік заңы жайында, 29-31-бб.
*Сәменова С.Н. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі заттануға қатысты пікірлер және заттанудың жасалау жолдары, 31-37-бб.                                                                               *Арынова Р. Қ. Жұбанов сын есім жайында, 37-40-бб.
*Макешева Ж. Профессор Қ. Жұбановтың терминологиялық принциптерінің қазақ іс  жүргізу жүйесін қалыптастырудағы орны, 40-44-бб.                                           *Ибраимова И.  Қ. Жұбановтың терминологияға қосқан үлесі, 44-47-бб.
*Бердалина Т. Теңдесі жоқ тұлға, 47-50-бб.
*Османова З.Ж. Құдайберген Жұбанов  казақ  поэзиясының көркемдігі туралы  («Абай  қазақ  әдебиетінің  классигі»  мақаласы  бойынша), 51-53-бб.                          *Жетпісбаева О. Жұбанов еңбектеріндегі терминология және аударма мәселесі, 109-112-бб.
                                                               
     
'''1999'''
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Тілдерді дамыту департаментінде өткен ғылыми-тәжірибелік конференция'''

*Мемлекеттік тіл: терминология, іс қағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі (Қ.Жұбановтың 100 жылдығына арналған республикалық *ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары). –Астана, 1999. –464 бет.
*Сәрсенбаев А. – Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі. Кіріспе сөз, 5-7-бб.
*Кекілбаев Ә. – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы. Ұлттық руханиятымыздың өзегі, 7-14-бб.
*Хұсайын К. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 30-34-бб.
*Сыздық Р. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл білімінің теориялық негіздерін қалаушы, 43-50-бб.
*Айтбайұлы Ө. Профессор Қ. Қ. Жұбанов және қазақ терминологиясының кейбір мәселелері, 60-69-бб.
*Жубанов Е.К. Профессор Х. К. Жубанов и проблемы казахской терминологии, –С.99-109.
*Негимов С. Құдайберген Жұбанов және ұлттық фольклор, 109-114-бб.
*Жарықова Д. Қ. Жұбанов және қазіргі медицина тілі, 240-249-бб.
*Жұбанов А. Проф. Құдайберген Жұбановтың буын теориясы және оның компьютерлік лингвистикадағы орны, 298-305-бб.

'''1999'''
'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен ғылыми-теориялық семинар'''

*Қазақ тіл білімі: Ұрпақ жалғастығы мен дәстүр сабақтастығы: Ғылыми мақалалар жинағы (Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың 100 жылдығына *арналған ғылыми-теориялық семинар материалдары). –Алматы: «Арыс» баспасы, 1999. –416 б.
*Сыздықова Р. 1999 жыл – қазақ тіл білімі үшін Құдайберген Жұбанов жылы (жас ғалымдарға арнау сөз), 8-13-бб.
*Айтбайұлы Ө. Профессор Қ. Қ. Жұбанов және терминжасам принциптері, 14-27-бб.
*Салқынбай А. Қ. Жұбанов және тарихи грамматика мәселелері, 27-30-бб.
*Жаманбаева Қ. Қ. Жұбанов – абайтанушы, 30-32-бб.
*Садуақас Н. Профессор Қ. Жұбановтың қазақ тіліндегі буын туралы тұжырымдары, 32-39-бб.
*Мүрсәлімов Т. Қ. Жұбановтың сөздердің байланысу формаларын жіктеу принциптері, 43-49-бб.
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов қазақ тілі сөздерін таптастыру туралы, 49-55-бб.
*Балтымова М. Аударма теориясына байланысты профессор Қ. Қ. Жұбановтың ой-тағылымдары, 56-62-бб.
*Ержанова Ұ. Қ. Қ. Жұбановтың лингвистикалық терминологиясының ерекшеліктері, 62-65-бб.
*Жубанова А. Общелингвистические взгляды Х. К. Жубанова, –С. 65-71.

'''2000'''

*Хасанұлы Б. Қ. Жұбанов мұралары – отандық жалпы тіл білімі, әлеуметтік лингвистика, психолингвистика бастаулары. Тіл саласындағы қуғын-сүргін. –Ақтөбе, 2000. –119 бет.
*Хасанулы Б. Жубановедение: в контексте формирования общего языкознания, социолингвистики и психолингвистики в Казахстане. Репрессии в сфере языка. –Актобе, 2000. –120 с.

'''2002'''
'''Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде өткен Республикалық ғылыми-теориялық конференция'''

*Жұбанов тағылымы-V. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Ақтөбе: Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің *редакциялық-баспа бөлімі, 2002. –297 бет.
*Мырзахметов М. Қ. Жұбанов – қайраткер, ойшыл ғалым, 15-20-бб.
*Оразбаева Ф. Ұлылыққа тағзым, 20-23-бб.
*Хасанулы Б. Концепция Х. К. Жубанова в контексте гендерной лингвистики, –С.23-28.
*Сәдуақас Н. Қ. Жұбанов және қазақ тілі дыбыс жүйесі, 72-74-бб.
*Баяндина С.  Қ. Қ. Жұбанов мұрасындағы тіл қызметінің көрінісі, 77-79-бб.
*Айтжанова С., Тоқтыманова F. Профессор Қ. Қ. Жұбанов еңбектері, 91-93-бб.
*Кенжеғұлова А. Қ. Жұбанов тағлымы авторлық оқулықтарда, 93-98-бб.
*Садирова  К.  Қ. Жұбанов лексика мен синтаксистің байланысы туралы, 98-101-бб.
*Ниязова F. Қ. Жұбанов халық ағарту майданында, 101-104-бб.
*Миров  М.  Қ. Жұбанов және ғылым тілі,  111-114-бб.
*Қаңтарбай С. Қ. Жұбановтың оқу әрекетіндегі біртұтастық ұстанымы, 119-123-бб.
*Оралбай  Ә.  Қ. Жұбановтың публицистік шеберлігі, 127-130-бб.
*Аитова Н.  Қ. Жұбановтың когнитивтік пайымдаулары, 150-153-бб.
*Терекова Ф.  Языковая личность профессора Х. К. Жубанова: аспекты к изучению вопроса, –С. 173-176.
*Дүзмағамбетов Е. Қ. Жұбанов мұраларындағы «одағай» категориясының танымы, 176-178-бб.
*Ұлықпанова Ә. Қ. Жұбанов Қожа Ахмет Яссауи толғауларының тарихи мәні жайында, 181-185-бб.
*Кенжан   А.  Ұлы  Ұстаз  Қ. Жұбанов тұжырымдамаларының – келешек ұстаздар үшін құндылығы,  185-186-бб.
*Балтымова М. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың лингвистикалық еңбектеріндегі шығыстану мәселелері, 193-196-бб.
*Сәтер А.   Қ. Жұбанов және бүгінгі БАҚ: терминология мәселелері, 198-204-бб.
*Асылбаева  Р.  Құдайберген Жұбановтың күрделі сөздер туралы ойлары, 226-228-бб.
*Кенбай Ж. Тұғыры биік тұлғаның мүсіні қалай сомдалды, 237-240-бб.

'''2003'''

*Бүркіт О. Жұбановтану. Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің филология факультетінде оқытылатын арнаулы курстың бағдарламасы. –Алматы: «Арыс» баспасы, 2003. –48 бет

==105 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

'''Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында өткен Республикалық ғылыми-теориялық конференция'''

*Жұбанов тағылымы: IV Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Ақтөбе: Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты, 2004. –316 бет.
*Кенжебаев К. Ұлы адамның мүшелтойы, 5-6-бб.
*Кенжебаев К., Хасанұлы Б.. Профессор Қ. Жұбанов және XXI ғасыр тіл білімі, 6-11-бб.
*Нұрпейісов Ә. Халқымыздың рухани қазынасын жасаушылар, 11-12-бб.
*Жұбанов Е. «Жұбанов тағылымдары» ғылым көгіне бастайды, 12-18-бб.
*Оралбаева Н. Неоценимое научное значение трудов профессора Х. К. Жубанова, –С.18-23.
*Құсайынов К. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 23-30-бб.
*Оралбаева Н. Ұлттық тіл біліміміздің теориялық негізін қалаушы, 30-37-бб.
*Қасқабасов С. Құдайберген Жұбанов еңбектеріндегі фольклор теориясының мәселелері, 37-42-бб.
*Хасанұлы Б. Қ. Жұбановтың әлеуметтік-лингвистикалық пайымдаулары, 42-55-бб.
*Серғалиев М. Қ. Жұбанов және стилистика мәселелері, 55-60-бб.
*Сайрамбаев Т. Қ. Жұбанов «тіркесімділік» мәселесі хақында, 60-65-бб.
*Оразбаева Ф. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі тілге көзқарас, 65-68-бб.
*Айталы А. Ұлттанушы ғұлама, 72-79-бб.
*Молдаханов Ә. Дәстүр мен жалғастық, 79-84-бб.
*Кенжебаев К., Сартабанов Ж. Қ. Жұбанов және математика терминологиясының қазақша қалыптасуы, 85-90-бб.
*Айғабылұлы А. Қ. Жұбанов және қазақ тіліндегі буын жүйесі, 90-94-бб.
*Шалабай Б. Қ. Жұбановтың синтаксиске қатысты еңбектері, 106-109-бб.
*Жубанова А. Принципы и основные направления общелингвистических исследований Х. К. Жубанова, –С.116-122.
*Ержанова Ұ. Қ. Жұбановтың лингвистикалық терминологиясының ерекшеліктері, 122-125-бб.
*Миров М. Қ. Жұбановтың полемикалық стилі жайында, 125-128-бб.
*Жубанова А. Топо-ономасиологические концепции М. О. Ауэзова как аспект жубановедения, –С.139-147.
*Біләл Ш. Құдайберген Жұбановтың атаутаным принциптері хақында, 154-158-бб.
*Қоянбекова С.Б. Көрнекті ғалым Қ. Жұбановтың сөйлем мүшелері жайындағы көзқарасы, 162-164-бб
*Шоқым Г. Қ. Жұбанов және лингвопоэтика мәселелері, 167-171-бб.
*Алдашев Н. Қ. Жұбановтың «қиюлы сөз» туралы ілімі, 171-176-бб.
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов сөз таптары туралы, 179-183-бб.
*Жазықова М. Қ. Жұбанов көркем аударманың лингвистикалық мәселелері туралы, 188-191-бб.
*Бақтарбаев Қ. Қ. Жұбанов танымдарына сәйкес «сөз» ұғымының табиғаты, 191-194-бб.
*Даулетова Б. Проф. Қ. Жұбанов сөз тіркесінің информативтік- коммуникативтік құрылымы туралы («О формах словосочетания слов в казахском языке» деген еңбегі бойынша), 194-200-бб.
*Садулова Ж. Қ. Жұбанов танымы және байланыс саласындағы қазақ терминологиясы, 200-203-бб.
*Шалабай Б. Қ. Жұбанов – Абай поэзиясын лингвопоэтикалық тұрғыдан тұңғыш зерттеуші, 206-210-бб.
*Бораш Б. Түркі классиктері мен абай сабақтастығы Қ. Жұбанов көзқарасымен, 210-214-бб.
*Пангереев А. Халықтық топономастиканың жалпы филологиялық аспектілері / Қ. Жұбанов ілімдері негізінде, 214-218-бб.
*Ниязова F. Темір-орқаштан шыққан қос ағартушы, 218-226-бб.
*Ұлықпанова Ә. Қ. Қ. Жұбановтың абайтанымы, 235-241-бб.
*Оралбай Ә. Құдайберген Жұбанов публицистикасының ерекшеліктері, 241-247-бб.
*Жаксыгарина М. К. Жубанов в экслибрисе художников мира, –С.247-253.
*Меңкешев М., Меңкешева Т. Қ. Жұбановтың «Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жайлы» зерттеуі, 253-258-бб.
*Бүркіт О. Қ. Жұбановтың грамматикалық ілімін оқытудың ерекшеліктері, 268-272-бб.
*Қаңтарбай С. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі оқу әрекеті мәселелері, 272-275-бб.
*Терекова Ф. Х. К. Жубанов как педагог-методист, –С.275-279.
*Калюжный А.  К. Жубанов и профессиональная подготовка учителя, –С.279-282.
*Жубатканов К. Новая книга о нашем великом земляке, –С.282-287.
*Нұржанова Ж. Қ. Жұбановтың қазақ тілін оқыту әдістемесі жайлы пікірлері, 287-290-бб.
*Дауленова М. Роль принципов терминообразования К. Жубанова в формировании архивнои терминологии, –С.290-292.
*Джабасова А. Специфика выражений определительных отношений в работе Х. Жубанова, –С.292-295.
*Оралбай Ә. Ерекше есте қалған мерейтой, 304-311-бб.

'''2004'''
'''Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті'''

*Жұбановтану жылнамасынан. Био-библиографиялық дерек көздері. –Ақтөбе: Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті редакциялық-баспа бөлімі. «Жұбановтану» зертханасының» еңбектері, 12-жарияланым, 2004. –186 бет (Профессор Құдайберген Жұбановтың туғанына 105 жыл толу мерейіне орай жинақталған дерек көздері).
*Кудайберген Жубанов. История. Годы. Судьбы. Каяться некому? (Публикация этих материалов – возвращение к трагической судьбе казахского лингвиста *Худайбергена Жубанова), –С.6-13.
*Орманов Ғ. Профессор, 15-18-бб.
*Әуезов М. Ірі оқымысты, 18-22-бб.
*Жұбанов А.Қ. Өмірі өнеге, еңбегі – үлгі, 22-25-бб.
*Кеңесбаев I. Профессор Құдайберген Жұбанов және оның ғылыми-педагогикалық мұрасы, 25-34-бб.
*Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Көрнекті ғалым (Профессор Құдайберген Жұбановтың өмірі мен мұралары туралы)	, 34-42-бб.
*Қаратаев М. Профессор-патриот, 42-48-бб.
*Балақаев М. Ардақты ұстаздың жарқын жүзі есімде, 48-56-бб.
*Ысқақов А. Профессор Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі (шәкірт лебізі), 56-65-бб.
*Есенжанов X. Ғалымдар ағасы, 65-67-бб.
*Әлсейітов Ж. Қазірден бастап қолға алсақ, 67-69-бб.
*Байқадамқызы (Қаралдина) Д. Аруағыңа бас иемін, жақсы аға! 69-83-бб.
*Жұбанова М. Әкелер заманының күнгейі мен теріскейі (дерекнама), 83-86-бб.
*Жұбанова М. «Әке арманының шуағына жылынып...» (эссе), 86-95-бб.                                    86
*Варшавская Л. Кудайберген – богом данный (к 100-летию со дня рождения), –С.95-103.
*Жұбанов Е.Қ., Оралбай Ә. Профессор Құдайберген Жұбановтың саяси памфлеттері, 103-108-бб.
*Қайдари Ә. Т. Ел мақтаны, 109-114-бб.
*Сыздық Р. Ғылым көгінің жарық жұлдызы (Аса ірі филолог, лингвист Құдайберген Жұбановтың туғанына – 100 жыл), 114-120-бб.
*Оралбаева Н. Қ. Жұбановтың грамматика ілімі, 120-123-бб.
*Кажибеков Е. После юбилея, или думы в межъюбилейные будни, –С.127-128.
*Меңдекеев Ә. Сегіз қырлы, бір сырлы, 142-149-бб.
*Великая двадцатка столетия, –С.158.

==Ақтөбелік ақындар Қ. Жұбановты жыр етті==

*Құрманалин М. Ағайынды Жұбановтан көшесі, 159-б.
*Жұбанова М. Ескерткіш болып келді әкем	, 160-б.
*Ашықбаев Е. Тіл кеспек жоқ, 161-162-бб.
*Ашықбаев Е. Тіліммен сырласу (Құдайберген Жұбанов мүсіні түбінде), 163-б.
*Елеусізова Ж. Жұбановты іздеу, 164-б.
*Айжан Ж. Тіл туралы толғаныс, 166-б.
*Сарышева Ф. Ағамен сырласу, 167-б.
*Сатанов С. Құдайберген Жұбанов (толғау), 169-б.
*Нұрғалиев О. Замана жұлдызы (Құдайбереен Жұбановқа арналады), 173-б.
*Қауыс Ү. Есею, 175-б.
*Ағайынды Жұбановтар (Сөзі: Е.Ашықбаев, Әні: Н.Жүсіпов), 178-б.
*Әлімбаева Ш. Арнау, 179-б.
*Балмаханұлы Н. Жұбановтар сөйлейді, 180-б.
*Қалдина Г. Елім деп соққан жүрегі (Халқының біртуар ұлы Қ. Жұбановқа арнаймын), 181-б.
*Қалдина Г. Асыл аға (Есет Құдайбергенұлы Жұбановтың 70 жылдығына арнаймын), 182-б.
*Жұбанова М. Әкені еске алу (поэмадан үзінді), 183-б.

'''2004'''
'''Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінде өткен Республикалық ғылыми-практикалық конференция'''

*Құдайберген Жұбанов тағылымы // Профессор Қ.Жұбановтың 105 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдарына арналған мақалалар жинағы. –Алматы, 2004. –150 бет.
*Сыздықова Р. Азамат – ғалым, 5-19-бб.
*Оразбаева Ф. Ұлылыққа тағзым, 19-24-бб.
*Базарбаева З. Кудайберген Жубанов – первый профессор в области казахской филологии, –С.24-31.
*Қасым Б. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі ғылыми бағыттар, 31-35-бб.
*Қобланова А. Ғалымның дара тұлғасы, 35-40-бб.
*Есенова Қ. Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі мәтіннің дискурс ретіндегі сипаты, 40-49-бб.
*Оразалиева Э. Қ. Жұбанов идеяларының паралингвистика мәселелерімен сабақтастығы, 43-49-бб.
*Оразалиева Э. Қ. Жұбанов және шығыс елдерінің танымдық пәлсапасы, 49-55-бб.
*Мұхамади Қ. Профессор Қ. Жұбанов және кейбір көмекші сөздер мәселесі                55
*Исабекова Ұ. Қ. Жұбановтың қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің зерттелуіне қосқан үлесі, 59-62-б.
*Қожабекова Ш. Араб теңеулерінің құрылымдық семантакалық типтері, 62-68-бб.
*Уразбаева А. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 70-72-бб.
*Әлімбаев М. Профессор Қ. Жұбанов еңбектеріндегі дыбыстың физикалық сипаттамасы, 91-94-бб.
*Аймұрзаев Ф. Қ. Жұбанов және дыбыс физиологиясы, 94-97-бб.
*Тазабекова Д. Қ. Жұбанов және когнитивтік бағыт, 97-101-бб.
*Оразбаева Ф. Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы: лингводидактика және әдістеме, 101-105-бб.
*Балтабаева Ж. Профессор Қ. Жұбанов септік жалғауларының бірде ашық, бірде жасырын келуі туралы, 105-108-бб.
*Абдразақова Ф. Қ. Жұбанов сауаттылық жайында, 108-111-бб.
*Рахметова Р. Құдайберген Жұбанов зерттеулеріндегі жаңа технологияның нышандары, 111-113-бб.
*Ермағамбетова Л. Қ. Жұбановтың қазақ тілі синтаксисіне қатысты ой-тұжырымдары,  113-116-бб.
*Байғонұсова Ф. Қ. Жұбанов және етістікті оқыту мәселесі, 139-144-бб.

'''2005'''
'''Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында өткен Халықаралық ғылыми-теориялық конференция'''

*Жұбанов тағылымы: VI Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Ақтөбе, 2005. –530 б.
*Нұрышев Р. Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – ұстаз-ғалым, 3-4-бб.
*Ақтөбе облысының әкімі Е.Н.Сағындықов мырзаның құттықтау сөзі, 4-7-бб.
*Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрі Ж. Құлекеевтің «Жұбанов тағлымы» ғылыми-теориялық конференциясының кезекті VI мәжілісіне қатысушыларына құттықтау сөзі, 7-8-бб.
*Жұбанов Е. «Тағлымға» тағзым еткен жұрт. Шолу (Алғы сөз орнына), 8-12-бб.	
*Жанұзақ Т. Дарынды ғалым – ұлағатты ұстаз, 12-15-бб.
*Хасанов Б. Қ. Жұбановтың гендерлік жіктелімдер жөніндегі пайымдаулары, 15-24-бб.
*Жұбанов А.Қ. Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл біліміндегі статистикалық әдістің жетістіктері, 24-29-бб.
*Оразбаева Ф. Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы: лингводидактика және әдістеме, 29-32-бб.	
*Султангалиева Г.  К. Жубанов и Общество изучения Казахстана, –С.32-35.
*Бисенғали 3. Есет Жұбанов қазақ эпосы тілінің поэтикасы хақында, 35-39-бб.
*Юсупов Р., Абсалямова Ю. Межэтнические контакты башкир и казахов в Восточном Оренбуржье, –С. 39-43.
*Тектіғұл Ж. Профессор Қ. Жұбанов казақ тіліндегі қосымшалардың эволюциясы жайында, 43-48-бб.
*Жубанова А.Е. Наши комментарии к переводу на русский язык ответного выступления Х. К. Жубанова, –С. 48-54.
*Жанпеисова Н. Лингвистическое учение К. Жубанова в контексте антропоцентрического подхода к языку, –С. 54-58.
*Берікұлы Н. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың ұлттық дидактика мәселелерін
дамытудағы рөлі, 60-71-бб.
*Тайжанов А.Т. Құдайберген Жұбанов және мәдени мұра (Қ.Жұбановтың
Хожа Ахмет Яссауиді тануы), 71-83-бб.
*Оралбай Ә. Қ. Жұбановтың ғылыми-публицистикалық шығармашылығының кейбір кезеңдері, 83-87-бб.
*Манкеева Ж. Қ. Жұбановтың ғылыми мұраларының академиялық танымы хақында, 90-93-бб.
*Шоқым Г. А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов шығармашылығындағы гендерлік тұжырымдамалар, 96-100-бб.
*Оразалиева Э. Қ. Жұбанов идеяларының паралингвистика мәселелерімен сабақтастығы, 121-125-бб.
*Жұмағалиева Н. Профессор Қ. Жұбанов қазақ тіл біліміндегі ерлер тілінің
көрінісі жөнінде, 131-133-бб.	
*Дүзмағамбетов Е. Қ. Жұбанов ұстанымы және орман кодексіндегі ұғымдардың аударылу мәселесі, 133-136-бб.	
*Кемерова Ж. Профессор Қ. Жұбановтың когнитивтік пайымдаулары, тілдік негіздері, 136-139-бб.	
*Сұлтан Ж. Профессор Қ. Жұбанов өзіне дейінгі батыстық тілтанушылар туралы, 139-143-бб.
*Негимов С. Құдайберген Жұбанов және ұлттық фольклор, 154-157-бб.
*Жүнісбек Ә. Қ. Жұбанов және қазақ фонетикасы, 157-158-бб.
*Базарбаева З. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл білімінің негізін қалаушы, 158-162-бб.	
*Жұбанов Е.Х. Межэтнические устно-поэтические связи тюрков как культурный наддиалект, –С.162-165.	
*Салқынбай А. Қ. Жұбанов және тіл тарихы, 165-168-бб.	
*Бейсенов Қ. Ағайынды Жұбановтар күй туралы, 168-172-бб.	
*Момын Б. Құдайберген Жұбанов қазақ тілінің мәдениеті жайында, 172-175-бб.
*Ісімақова А. Құдайберген Жұбанов Абайдың мұрасын қалай жақтаған? 175-178-бб.	
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов одағай сөздердің категориялық белгілері туралы, 181-183-бб.	
*Баяндина С. Функции языковых единиц в творчестве К. К. Жубанова	, –С.183-187.
*Жаңабекова А. Профессор Құдайберген Жұбанов және қазақ грамматикасының кейбір мәселелері, 187-190-бб.	
*Сәдуақас Н. Қ. Жұбановтың қазақ жазуы мен әліпбиіне қатысты көзқарастары, 193-197-бб.
*Имаханбетова Р.  Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов арасындағы байланыс, 197-200.
*Нұрдаулетова Б. Қ. Жұбанов – «Диуани хикмет» тілін тұңғыш зерттеуші, 204-208-бб.	
*Миров М. Профессор Құдайберген Жұбановтың тілтанымы, 208-212-бб.
*Мұратбек Б. Профессор Қ. Жұбанов   стиль және тілмәдениеті жайында, 214-217-бб. 	
*Баймұханов Б. Қ. Жұбанов және артикуляциялық база проблемасы	, 220-224-бб.
*Жексенеалиев Б. Қ. Жұбанов зерттеулері және қазіргі қазақ тілі фонетикасы терминологиясындағы жарыспалылық мәселесі, 224-226-бб.
*Қарағұлова Б. Қ. Жұбановтың тіл тарихы туралы танымдары, 226-228-бб.
*Алдашев Н. Қ. Жұбановтың «Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан» атты еңбегіне қатысты кейбір ойлар, 233-235-бб.
*Исқарина Ж. Ағайынды Құдайберген мен Ахмет Жұбановтар еңбектерінің тіліндегі стильдік-эстетикалық өзектестіктер, 242-249-бб.
*Избагамбетова Г. Қ. Жұбановтың термин жасау принциптері және сауда саласындағы терминдердің қолданысы,	254-256-бб.
*Қалиев Е. Қ. Жұбановтың сөз тіркесі танымы, 258-261-бб.
*Меңкешев М., Меңкешева Т. Қ. Жұбанов – күйдің пайда болу тарихын зерттеу, 276-280-бб.
*Новые сведения к библиографии Х. К. Жубанова, –С.280-286.
*Қыдыршаев А. Ғалым шешен Құдайберген Жұбанов және шешендіктануды оқытудың ұстанымдарын таразылау мәселесі,	287-293-бб.
*Жұбанова М. Әкелер заманынан келіп жеткен достық нышандары (Ғалым Құдайберген мен ақын Ілияс шығармашылығын зерделеуге септігін тигізген), 293-296-бб.
*Бүркіт О. Профессор Қ. Жұбановтың ғылыми мұрасын оқытудың аспектілері,	296-299-бб.
*Мұхамбетова С., Қарабалина А. Қ. Қ. Жұбановтың психологиялық идеяларының әдіснамалық негізі, 299-303-бб.
*Өмірбаева К. Қ. Жұбанов және ұлттық дидактика мәселелері, 303-305-бб.
*Макешова Ж. Профессор Қ. Жұбановтың буын жігін оңай табуға арналған әдісінің буын жүйесін оқытудағы орны, 315-317-бб.
*Есқали Ж. Қазақ тілін оқыту әдістемесінің Қ. Жұбанов ілімімен сабақтастығы, 317-320-бб.
*Алдашева Г. Профессор Қ. Жұбановтың «Қазақ тілі грамматикасы» атты еңбегіндегі дидактикалық көзқарастар, 344-345-бб.	
*Жазықова М. Профессор Қ. Жұбановтың әдістемелік мұралары және қазіргі заманғы оқыту технологиялары, 349-353-бб.	
*Абдоллаев Н. Қ. Жұбанов заманындағы мемлекеттік саясат ерекшелігі, 403-406-бб.
*Алимбаева Б. Кудайберген Куанулы Жубанов и медресе «Хусаиния», –С.411-413.

'''2006'''

*Құдайберген Қуанұлы Жұбанов (Биобиблиографиялық көрсеткіш). –Ақтөбе, 2006. –68-б.

==110 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен халықаралық ғылыми-теориялық конференция'''

*Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері (Профессор Құдайберген Жұбановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары) / Жауапты ред. С. Құлманов. –Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы», 2009. –328 бет.
*Сыздық Р. Құдайберген Жұбанов есімі мен еңбектерін тағы бір еске алсақ, 3-6-бб.
*Оразбаева Ф. Өнегелі өмір, өрісті ғалым, 6-10-бб.
*Садыков Т. Профессор К. Жубанов илимий жанаморфофоностатистика жөнүндө (Қырғызстан), 10-13-бб.
*Жұбанова М. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл білімі тарихындағы ұлттық лингводидакт, 13-19-бб.
*Жанұзақов Т. Профессор Қ. Жұбановтың лексика бойынша зерттеулерінің ғылыми – теориялык негізі, 19-23-бб.
*Хасанов Б.  Қ. Жұбановтың ділдік лингвистикалық ой-пікірлері, 23-24-бб.
*Шалабай Б.  Қ. Жұбанов және қазіргі қазақ тіл білімінің даму бағыттары, 24-27-бб.
*Жұбанов  А.Қ. Проф. Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл білімінің жаңа бағыты, 27-32-бб.
*Манкеева Ж. Профессор Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі этнотаңбалық жүйе, 32-34-бб.
*Базарбаева З. Профессор Құдайберген Жұбановтың еңбектеріндегі тарихи фонетика мәселелері, 34-38-бб.
*Қосымова  Г. Қ. Жұбановтың грамматикалық атаулар мен ереже-түсініктерді
берудегі дүниетанымы, 38-41-бб. 
*Жүнісбек Ә.  Проф. Қ. Жұбанов фонетикасы жайлы сілтемелер, 42-43-бб.
*Қаршығаева А. Проф. Қ. Жұбановтың дыбыс жіктелімінің артикуляциялық талданымы, 83-86-бб.
*Ерубаева Ш. Проф. Қ. Жұбанов сөздік екпін жайлы, 91-94-бб.
*Бәйімбетова Ә., Молдашева А. Проф.Қ. Жұбанов еңбектеріндегі дыбыстардың үндесім/үйлесім түрленімі жайлы, 94-95-бб.
*Сайрамбаев Т., Хамитова  М.  Профессор Қ. Қ. Жұбановтың оқшау сөздер туралы зерттеуі, 109-113-бб.
*Садирова Қ. Профессор Қ. Жұбанов және қазіргі лингвистиканың кейбір мәселелері, 113-116-бб.
*Жұбаева О.  Қ.Жұбановтың қазақ тіліндегі шақ категориясын танудағы ұстанымдары, 120-125-бб.
*Жаңабекова А. Қ. Жұбанов және функционалды бағыт (семантикалық шақ категориясы негізінде), 128-131-бб.
*Құлманов С. Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі функционалды грамматика мәселелерінің көріністері, 131-134-бб.
*Жубанова  А.  О некоторых мифопоэтических и культурологических сведениях в трудах Х. К. Жубанова по истории языка, 182-186-бб.
*Смағұлова Г. Қ. Жұбанов және тілдегі гендерлік оппозиция, 240-242-бб.
*Сұлтан  Ж. Қ. Жұбанов және лингвистикалық прогностика мәселесі, 255-257-бб.
*Қалыбеков Б., Көшекеева Ж.  Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл білімі, 257-258-бб.
*Нұрлыбаев Н., Нурадинова  Г. Қазақ лингвостатистика ғылымында Қ. Жұбанов пен А. Қ. Жұбановтар еңбектерінің маңызы, 258-260-бб.
*Көбденова Г.  Профессор Қ. Жұбанов – қазақ тілі тарихын зерттеуші, 293-295-бб.
*Әміржанова Н. Профессор Қ. Жұбановтың күрделі сөздердің орфограммасына қатысты тұжырымдары, 309-312-бб.

'''2009'''
'''Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде өткен халықаралық ғылыми конференция материалдары'''

*«Жұбанов тағылымы – VII» халықаралық ғылыми конференция материалдары (Қазақ тілінің теориялық негізін қалаған лингвист, қоғам қайраткері, профессор Қ. Қ. Жұбановтың 110 жылдық және белгілі лингвист ғалым, профессор Е. Қ. Жұбановтың 80 жылдық мерейтойларына арналған). І-ІІ томдар. –Ақтөбе, Қ. Жұбанов атындағы АқМУ РББ, 2009. І том – 370 бет; ІІ  том – 264 бет.

'''І том'''

*Кенжебаев К. Дәстүрлі «Жұбанов тағылымы» VII халықаралық ғылыми конференциясының ашылу салтанатында сөйлеген сөзі, 3-4-бб.
*Жұбанов А.Қ. Профессор Қ. Жұбанов зерттеулері – қолданбалы тіл білімі саласына бағыт-бағдар, 28-31-бб.	                                                                            *Шалабай Б. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімінің қазіргі кезеңі, 31-34-бб.
*Бисенғали 3-F. Құдайберген Жұбанов және Абайтану, 34-39-бб.
*Оразбаева Ф. Профессор Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы, 39-42-бб.
*Молдаханов Ә. Құдайберген Жұбанов және Абайтану проблемалары, 47-53-бб.
*Осман А.Ә. Даналық дария иесі, аяулы аға! 57-59-бб.
*Балтымова М. Қ. Жұбанов және шығыс тілдері мәселесі, 81-85-бб.
*Қалиев Е. Қ. Жұбанов – когнитолог, 100-105-бб.
*Тектіғұл Ж. Қ. Жұбанов күрделі есімдер синтаксисінің танымдық сипаты жайында, 125-129-бб.
*Базарбаева З.  Профессор Құдайберген Жұбановтың ғылыми мұрасындағы фонология және интонология проблемалары, 154-158-бб.
*Дұзмағамбетпов Е. Қ. Жұбановтың тіл даму заңдылықтарына қатысты ойлары, 162-164-бб.
*Есқұлова Қ.  Қ. Жұбанов – қазақ фонетикасының ғылыми курсын жасаушы ғалым, 164-168-бб.
*Жұбанова Е.Б. Қ. Жұбанов және қазақ тіліндегі буын жігін табу теориясы, 168-172-бб.
*Жексенғалиев Б.  Қ. Жұбановтың лингвистикалық терминологиясы, 182-187-бб.
*Мамаділ Қ. Профессор Қ. Қ. Жұбанов және қазақ диалектологиясы мәселелері, 191-193-бб.
*Мұхамбетов Ж. Лингвист-ғалым Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімінің диалектілері туралы, 193-197-бб.
*Садирова Қ. Профессор Қ. Жұбановтың қазақ тілі синтаксисіне қатысты пайымдаулары, 204-207-бб.
*Сұлтан Ж. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі тіл синергетикасы, 218-221-бб.
*Тектіғұл Ж. Қ. Жұбанов және синкретизм құбылысының сөз табы категориясының пайда болуына қатысы, 225-228-бб.
*Абдуллина А. Жұбановтар еңбектеріндегі халықтың ежелгі наным сенімдеріне құрылған мифояогиялық әдебиет нұсқалары, 232-235-бб.
*Екибасова Б. Халық поэзиясы және Қ. Жұбанов шығармашылығы, 271-276-бб.
*Жонысова М. Профессор Қ. Жұбанов Қожа Ахмет Яссауидің тарихи тұлғасы хақында, 280-284-бб.
*Қожахметова А. «Диуани Хикмет» – ақын Есенбай Дүйсенбайұлының көркем аудармасы мен Қ. Жұбанов зерттеулері бойынша, 295-298-бб.
*Молдаханов Ә. Құдайберген Жұбанов және фольклор, 321-324-бб.
*Ниязова F.  Жұртын сүйген Жұбанов, 324-328-бб.
*Ұлықпанова Ә. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі фольклордың бастау арналары туралы сөз, 351-356-бб.
*Ұлықпанова Ә. Фольклортанудағы тың бағыт, терең тұжырымдар үндестігі (Ресей фольклортанушылары мен Қ. Жұбанов зерттеулері бойынша), 356-360-бб.

'''ІІ том'''

*Амангазиева М. Профессор Е. Қ. Жұбановтың «тәңірі» семантикасын талдаудағы көзқарасы, 7-11-бб.
*Бораш Б.  Құдайберген және Есет Жұбановтардың ғылымдағы өзіндік көзқарастары туралы бірер сөз, 13-15-бб.
*Ерназарова Г. «Қазақ» этнонимі және халық әдебиеті (Е. Жұбановтың «Қазақ» атауының халық поэзиясындағы көріністерін зерделеу» мақаласы бойынша), 15-17-бб.
*Жубанова А.Е. О роли межэтнических и внутренних общественных связей в развитии культурного наддиалекта, национального языка и диалектов в исследованиях Е. Х. Жубанова и Х. К. Жубанова, 17-23-бб.
*Жұмаеалиева Р. Е. Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі эпостанудың кейбір мәселелері, 23-27-бб.
*Күшпаева М. Е. Қ. Жұбановтың көне жазу ескерткіштері тіліндегі фольклоризм көріністері туралы пікірлері	, 27-29-бб.
*Мұратбек Б. Профессор Е. Қ. Жұбановтың лингвистикалық мұраларындағы баға, бағалау компоненттері,	41-45-бб.
*Оралбай Ә. Жұбановтанудың өзекті мәселелері және Есет Жұбанов тағылымы,	45-49-бб.
*Жазықова М. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі қазақ тілінің синтаксисін оқыту мәселесі,	96-100-бб.
*Жазықова М. Қ. Жұбановтың әдістемелік еңбектеріндегі оқыту ұстанымдары және олардың қазіргі білім беру жүйесімен сабақтастығы, 100-103-бб.
*Жұбанова М. Қ. Жұбанов және ұлттық тәрбие тарихы, 103-113-бб.
*Карабалина А. Қ. Жұбановтың психологияның терминологиялық принциптерін құрастыру, 119-122-бб.
*Күштаева М. Қ. Жұбанов және қазақ тілін оқыту бағдарламасы мәселесі, 131-133-бб.
*Мұхамбетова С. Психологияны оқыту әдістемесі мен Қ. Жұбанов идеяларының үндестігі,	142-147-бб.
*Уәлиұлы Н., Қобланова А. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың буын теориясы және оның оқу-әдістемелік маңызы,	170-174-бб.
*Жұбанов Е.Қ., Алдашев Н. Профессор Қ. Жұбановтың ғылыми-педагогикалық қызметіне қатысты тың деректер, 201-206-бб.
*Құрманбеков Б.  Құдайберген Жұбанов және Қазақстандағы 1916-жылғы ұлт-азаттық көтеріліс мәселелері,	229-231-бб.
*Сауытбаева С. Вклад личности К. Жубанова в культуру Казахстан, 253-256-бб.

'''2009'''
'''Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өткен республикалық ғылыми-практикалық конференция'''

*«Құдайберген Жұбанов тағылымы: ғылыми сабақтастық және жаңа бағыттар (Профессор Қ.Жұбановтың 110 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдарына арналған мақалалар жинағы). –Алматы: «Ан Арыс» баспасы, 2009. –268 б.
*Оразбаева Ф. Профессор Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы, 30-36-бб.
*Жұбанова М. Менің әкем, 36-46-бб
*Жұбанова Қ.  Өшпес өмір жалғасы, 47-63-бб.
*Нысанбаев Ә., Тайжанов А. Құдайберген Жұбанов жапон иероглифін не үшін үйренген? 64-69-бб.
*Жұбанова А.Қ. Проф. Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл біліміндегі формалды модельдер, 70-76-бб.
*Бекмағамбетов Ш. Қ. Жұбанов және тіл тарихының кейбір мәселелері, 77-84-бб.
*Балтабаева Ж. Қ. Жұбанов оқулығының әдістемелік ерекшеліктері, 85-88-бб.
*Рахметов Р. Құдайберген Жұбановтың қазақ тілі әдістемесіне қосқан үлесі, 89-92-бб.
*Абдризахова Ф. Құдайберген Жұбановтың емле жайлы ой-тұжырымдары, 93-96-бб.
*Қосылбаева А. Құдайберген Жұбанов еңбегіндегі қалып етістік мәселесі, 97-101-бб.

==Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановжайлы қорғалған диссертациялар==

*Сәдуақас Н. Ә. Профессор Құдайберген Жұбанов еңбектеріндегі қазақ тілі дыбыстары жіктелімінің фонологиялық жіктелемі: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.02.02 – қазақ тілі. –Алматы, 1999. –28 бет.
*Омарова А. Қ. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың етістіктер туралы ғылыми еңбегі, оның ғылымның кейінгі дамуына ықпалы: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.02.02 – қазақ тілі. –Алматы, 1999. –24 бет.
*Жубанова А. А. Общелингвистическая концепция Х. К. Жубанова: Афтореф.дисс... канд.филол.наук. 10.02.19 – общее языкознание, социолингвистика, психолингвистика. –Алматы, 2000. –28 с.
*Қарабалина А. Ә. Қ. Жұбановтың жалпылингвистикалық тұжырымдамаларындағы психологиялық ой-пікірлері: психология ғыл.канд. ... дисс. автореф. 19.00.01 –жалпы психология, жеке адам психологиясы, психология тарихы, этнопсихология. –Алматы, 2005. –24 бет.
*Сұлтан Ж. И. Тілтанымдағы антропологиялық парадигманың Қ.Жұбанов мұраларындағы көрінісі: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.02.02 – қазақ тілі. –Алматы, 2007. –26 бет.
*Оралбай Ә. Ә. Құдайберген Жұбановтың публицистикасы: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.01.10 –журналистика. –Алматы, 2007. –24 бет.

==Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов өмірінің негізгі кезеңдері==

[[Ақтөбе]] губерниясы, Темір уезі (қазіргі Мұғаджар ауданы) 9-шы ауыл, Ақжар деген жерде [[1899 жыл]]ы желтоқсанның 19 күні дүниеге келген. 
Бастапқы білімін әкесі ашқан ауыл мектебінен алып, әрі қарай сол маңдағы Оспан ишанның мешітінде 3-4 жыл оқиды. Келесі бірнеше жыл  жергілікті ауыл мектебінде өтеді. [[1914]]-[[1916 жыл]]дары Орынбор қаласындағы «Хұсайния» медресесінде оқуын жалғастырады, 1916-1917 жылдарда Жұрынның 2 кластық орыс мектебінің бірден 4-5 класына түсіп, оны үздік аяқтайды. Ал [[1917]]-[[1918 жыл]]дары Күйік қаладағы (Елек) екі кластық орыс училищесінің соңғы курсына қабылданып, орысша білімін жалғастырады.

[[1928 жыл]]ы Ленинградтың  шығыс тілдері институтын (экстерн ретінде) бітіріп, жоғарғы білімге ие болады. 
[[1929]]-[[1932 жыл]]дары Ленинградта аспирантурада оқиды: – 02.1929-09.1930 (1,5 жыл) шығыс тілдері институтында түрік тілдері мамандығы бойынша; – 10.1930-09.1932 (2 жыл) КСРО Ғылым Академиясында (жалпы тіл білімі бойынша). Анкетада өзінің көрсетуі бойынша мына тілдерді білген: неміс, араб, парсы, түрік, моңғол, чуваш,  коми, грузин, түркі тілдері.

==Қызметі жөнінде мәлімет==

# Темір аудандық, Құлжа-Темір болыстығы – әуелі хатшысы, кейін – председателі – 10.1918-04.1920 жж.;
# Темір аудандық бақылау комитеті басқармасы – 1920-1922 жж.;
# Темір аудандық атқару комитеті (РИК – мүшесі) – 1922-1923 жж.;
# Темір уездік оқу бөлімінде – инспектор, 12.1925-09.1928 жж.;
# Ақтөбе губерниялық оқу бөлімі – нұсқаушы методист – 12.1923-09.1925 жж.;
# Қазақ Мемлекеттік университеті (бастапқыда осылай аталып, кейін ҚазПИ болған) – салыстырмалы түрік тілдері кафедрасында ғылыми қызметкер – 12.1928 ж.;
# Қазақ педагогикалық институты (ҚазПИ), Алматы – қазақ тілі мен әдебиеті  кафедрасының меңгерушісі – 01.09.1932-19.11.1937 жж.;
# Ағарту Халық Коммисариаты – Коллегия мүшесі, программа, оқулықтар бөлімінің меңгерушісі, мемлекеттік терминология комиссиясының председателі, Мемлекеттік терминком бюллетенінің бас редакторы. 01.1933-19.11.1937 жж.;
# КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық филиалы – лингвистика секторының меңгерушісі, қазақ тілінің Академиялық сөздігінің бас редакторы, Қазақ филиалының Ғылыми советінің және Президиум мүшесі – 1936-19.11.1937 жж.;
# Қазақстандық ұлт мәдениетін ғылыми-зерттеу институтының Ғылыми кеңесінің мүшесі – 1935-1936 жж.;
# Бүкіл Одақтық жаңа әліп Орталық комитетінің Қазақстандық мүшесі – 1935-1937 жж.;

'''Сайланған:''' 
#Темір аудандық атқару комитетіне (РИК) – 1922-1923 жж.
#Қаз. ОАК мүшелігіне – 1935-1937 жж.
#XVI Бүкіл ресейлік Советтер Съезіне делегат  – 1935 ж.
#«Қазақстанның 15 жылдығы» Құрмет белгісімен марапатталған  (1935 ж.)
#Қ. Қ. Жұбанов туралы қосымша мәлімет:
#1937 жылы қарашаның 19-күні «Халық жауы» деген жаламен ұсталып (қамауға алынды), 1938 жылы ақпанның 25-күні «тройканың» үкімімен атылып кетті.
#1957 жылы қазан айының 3-күні азаматтық тұрғыдан ақталды. 1958 жылы ақпанның 22-күні партиялық қалпына келтірілді.

==Еңбектерінің хронологиялық көрсеткіштері==

'''1915'''

# Өнегелі мұғалім (мақала) // Қазақ, 11 ақпан, № 103. (Ж. Тілепбергеновпен бірігіп жазған).

'''1917'''

# Наурыз құтты  болсын (өлең) // Алаш, № 14.
# Аянышты хал (фельетон) // Алаш, №  20.

'''1924'''

# Әйел теңдігі туралы (мақала) // Еңбекші қазақ, №  232.
# Түс екен (оқшауша) // Еңбекші қазақ, 11 қыркүйек, № 243.
#  Yлгі  алыңдар (мақала) // Еңбекші қазақ, №  254.

'''1925'''

#. Темір уезінің оқушылар тобы (мақала) // Еңбекші қазақ, 14 қаңтар, №  276.
# Екі қой,  бір тоқты киіт  өтірік дейді (жауап сөз) // Кедей, 11 сәуір, №  41.
# Ойыл коммуна  мектебі  кімге  тиіс  // Кедей, 14 қазан, №  62.
# Сауатсыздықты жоятын нұсқаушы мектеп // Кедей, 14 қазан, №  62.
# Халық ағарту ағысында төңкеріс толқыны //Кедей, 2 қараша, №  65.
# Қазақ емлесі  жөнінен // Тілші, 6 ақпан, № 156.

'''1926'''

# Коммуна  мектептері жеті жылдық  болсын //Еңбекші қазақ, № 10.
# Біз де ұлт театрына қарай маңайладық // Еңбекші қазақ, № 11.
# Аулақтан оқыту // Еңбекші қазақ, 19 қаңтар, № 14.
# Газет  көпке ортақ  // Еңбекші қазақ, № 74.
# Хат  жолықпаған шығар (жауап) // Еңбекші  қазақ, № 157.
# Малды  қауіпсіздендіру шаруаның ырысы // Кедей, шілде, № 94.
# Мұғалімдер  курстері  тарады  // Кедей, 31 тамыз, № 101.

'''1927'''

# Таңжарықтың қуанышы (әңгіме) // Кедей, 7 қараша, № 36.

'''1928'''

# Түпсіз  астау,  құдай және Ақтөбенің ілім-мәдениет орындары  (фельтон) // Еңбекші қазақ, 21 тамыз, № 191.
# Жаңа  әліппені  алу  мәселесі туралы (баяндама сөздер) // Еңбекші қазақ, № 291.
# Төрт қызық, мың бейнет, жарық  өмір (әңгімесі) // Кедей, 4 қазан.
# Жаңа әліппені үйрен! Жаңа әліппе сабақтары: жаңа әліппенің әріптері, бірінші сабақ, екінші сабақ. Жаңа кітаптар: 1. Жаңа әліппе туралы, 2. Жаңа әліппе сабағы. Губерния ішінде. Округтың жаңа әліппе комитетінде. Қ. Ж. «Кедей» газеті, № 35, 36, 1928 жыл, қараша.
# Еңбек  мектебінің  он жылы // Кедей, 1928, 14 қазан, № 32.

'''1929'''

# Бас әріп керек пе? (жарыссөз) // Еңбекші қазақ, 2 желтоқсан, № 251.
# Емле  жайындағы  пікірлер // Еңбекші қазақ, № 69.

'''1930'''

# Қазақстан жаңа әліппешілерінің тұңғыш конференциясы / (1928ж., желтоқсан 9-12). Жұбан ұлының сөзі (Ақтөбеден), 27–29 және 56–57 беттерде. Қазақстан баспасы –  1930ж., Қызыл-Орда, (ВЦКНТА заказы бойынша).
# [Выступление на Научно-орфографической конференции] // Стенографический отчет Науч.-орфограф. конференции, созванной 2–4 шілде 1929 ж. науч.-метод. советом НКП и ЦК НКА. Кзыл-Орда,     1930, C. 51−58, 115.

'''1931'''

# [Выступление на IV пленуме ВЦКНА] // Стенографический отчет IV пленума Всесоюз. центр. комитета нового алфавита,  проходившего в г.Алматы. (Л.,1931). C. 177, 201–204.

'''1933'''

# Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар. 1-кесек. Қазақ тілінің  фонетикесі (Дыбыс жүйесі) // Политехникалық мектеп, № 7–8, 33−34-бб.

'''1934'''

# Буын жігін қалай  табуға  болады // Ауыл мұғалімі, № 2.
# Әдіс  бірлестіктері  мен әдіс  үйірмелерінде  оқу жылының  екінші жартысында  талқыланатын әдіс, программа мәселелері // Ауыл мұғалімі,  № 3, 25−28-бб.
# Абай – қазақ  әдебиетінің  классигі // Әдебиет  майданы, № 11–12, 29−44-бб.
# Абай // Социалды Қазақстан, 26 желтоқсан, № 297, 28 желтоқсан, № 299.

'''1935'''

# Қосар  ма, дара ма? (&quot;uv&quot;, &quot;yu&quot;, &quot;ьj&quot;, &quot;ij&quot;-лердің емлесі  жөнінен) // Қазақстанның  оқыту  істерін  басқаратын Халық комиссариатының жанындағы Мемлекеттік терминология  комиссиясының  бюллетені. № 1, 5 мамыр, 26−28-бб.
#  К пересмотру казахской орфографии // Бюллетень государственной  терминологической комиссии при Каз. Наркомпрос. № 1, 5 мамыр, C. 21−24.
#  Қазақ  тілінің  емлесі  мен әліппесіне  кіргізілетін өзгерістердің  жобасы // Мем. термин. ком. бюллетені, № 1, 5 мамыр, 29 б.
#  Қазақ әдебиет  тілінің  терминдерді туралы // Мем. термин. ком. бюллетені, № 1, 5 мамыр, 1−2-бб.
#  О терминологии казахской орфографии и алфавита казахского языка // Там же, № 2, 15 мамыр, C. 2−3.
#  О специфике слов-терминов // Там же. C. 1–2.
#  Термин-сөздердің  спецификасы жөнінде //... Мем. термин. ком. бюллетені, № 3, 20 мамыр, 1−2-бб.
#  Қазақ тілінің  емлесін  өзгерту жайлы // Мем. термин. ком. бюллетені. № 4, 25 мамыр, 1−3-бб.
#  Төңкеріс  және  қазақтың  ұлт тілі // Қазақ әдебиеті, 20 қараша.
#  К  постановке исследования истории фонетики казахского языка // Тр. Казахстанского НИИ  национальной культуры. Алма-Ата; Москва, вып. І, C. 3−13.
#  Примечание к статье С.Аманжолова «Элементы  флективности  в казахском языке»  // Там же, С. 155−158.
#  Примечание  к статье  Аманжолова «О языке перевода классиков марксизма-ленинизма» // Там же, С. 152−155.
#  Он үш жас  күш // Лениншіл жас, 14 қаңтар.
#  Қазақ тілі туралы (баяндама) // Қазақ әдебиеті, 23−27 мамыр; Казахстанская  правда, 21–30 мамыр.
#  Первый серьезный успех  казахского драматического театра // Казахстанская  правда, 16 қаңтар, № 14.

'''1936'''

#  Қазақ тілінің грамматикасы. I бөлім. Сөздің жалпы құрылысы (Жалпы морфология). Орта мектептің V класына арналған. Алматы, 74 бет.
#  Қазақ тілінің програмы. Програмы. V-VII класқа арналған. Алматы, 29 бет.
#  Из истории порядка слов в казахском предложении: (Исследования по казахскому языку. Вып. I). Алма-Ата, 57 стр.
#  Заметки о вспомогательных и сложных глаголах: (Исследования по казахскому языку. Вып. II). Алма-Ата, 36 стр..
#  Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы (тіл мен тарих деректері). Қызылорда, 26 бет.
#  Қазақ әдебиет тілінің терминологиясы жөнінде. Мемлекеттік Термин комиссиясы қолданған (Мәдениет қызметкерлерінің съезі мақұлдаған)  принциптер мыналар... // Қазақ тілінің терминдері, 1-кітап. Қызылорда.
#  Принципы терминологии казахского литературного языка, применяемые Гос. термин. комиссией (одобрено съездом культурных работников) // Қазақ тілінің терминдері, 1-кітап Қызылорда.
#  О Горьком: [Доклад] // Литературный Казахстан, № 3.
#  Соңғы екі-үш жылда // Қазақ әдебиеті, 31 шілде, № 29.

'''1937'''

#  Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан  // Ауыл мұғалімі, № 1¬–2, 27−39-бб.
#  Шылаулар, қос сөздер, біріккен сөздер //Ауыл мұғалімі, № 3, 31−42-бб.
#  Пушкин туралы (сөйлеген сөз) // Социалистік Қазақстан, 10–11 ақпан; Казахстанская правда, 10-11 ақпан; Қазақ әдебиеті, 10-16 ақпан.

'''1958'''

#  Жанғазы! (хат) // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 2.
#  О специфике слов-терминов // Учитель Казахстана, 10 сәуір.
#  Термин сөздердің спецификасы жөнінде // Қазақстан мұғалімі, 1958, 10 сәуір.
#  Буын жігін қалай табуға болады // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 8, 49−55-бб.
#  Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы  (тіл мен тарих деректері) // Жұлдыз, № 2.

'''1966'''

#  Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: «Ғылым», 1966. 362 б. Исследования по казахскому языку. Алма-Ата: «Наука», 362 с.

'''I. Қазақ тілі грамматикасының мәселелері'''

* Из истории порядка слов в казахском предложении. С. 32−75.
* Заметки о вспомогательных и сложных глаголах. C. 76−90.
* Образование сложных слов в казахском языке. C. 91−95.
* О формах сочетания слов в казахском языке. C. 96−101.
* О построении речи на казахском языке. C. 102−117.
* Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар. C. 118−134.
* Қазақ тілінің грамматикасы. 135-197 б.б.
* Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан. 198−228-бб.
* Қазақ емлесі мен грамматикасының кейбір мәселелері. 229−237-бб.

'''ІІ. Алфавит, орфография, терминология мәселелері'''

*Проект казахского алфавита. C. 238−241.
*К проекту реформы казахского алфавита. C. 242−244.
*Қосар ма, дара ма? 245−253-бб.
*Выступление на научно-терминологической конференции в г. Кзыл-Орде 2–4 маусым 1929 ж. 254−259 бб.
*К пересмотру казахской орфографии. 260−269 бб.
*Проект изменений орфографии и алфавита казахского языка.     C.270−272.
*О специфике слов-терминов. C. 273−277.
*О терминологии казахского литературного языка. C. 278−282.
*Принципы терминологии казахского литературного языка. C. 283−285.

'''III. Қазақ әдеби тілі мәселелері'''

*Абай – қазақ әдебиетінің классигі. 286−306-бб.

'''IV. Мәдениет пен өнер мәселелері'''

*Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен. 307−321-бб.
*Выступление на съезде учителей-ударников Казахстана. C. 322−326.
*Первый серъезный успех Казахского драматического театра. C. 327−329.

'''V. Программа мен методика мәселелері'''

* Буын жігін қалай табуға болады? 330−340-бб.
* Қазақ тілінің програмы. 341−360-бб.

'''1969'''

* Еленбеген ерекшелік («Абай – қазақ әдебиетінің классигі» деген мақаланың бірінші бөлімі) // Қазақ әдебиеті, 20 желтоқсан.

'''1971'''

* Абай және шағатай әдебиеті // Жұлдыз, № 6.

'''1986'''

* Абай – қазақ әдебиетінің классигі. «Абай тағлымы», (әдеби-сын, мақалалар, зерттеулер), «Жазушы» баспасы, Алматы. 14−33-бб., (24 б/т).

'''1987'''

* Этюды к переводу трех стилей (название условное) // В сб.: «Лексико-стилистические вопросы перевода». Алматы, «Наука», 152 стр. (8 п/л), стр. 77−82.

'''1989'''

* Төңкеріс және қазақтың ұлт тілі // Жалын, № 6. 80−82-бб.
* Төрт қызық, мың бейнет жарық өмір (әңгіме) // Жалын, № 6, 82−84-бб.

'''1990'''

# «Құдайберген Жұбанов», шығармалар мен естеліктер. Алматы, 12 б/т.
# Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жайлы. 8−28-бб.
# Абай – қазақ әдебиетінің классигі. 28−59-бб.
# Төңкеріс және қазақтың ұлт тілі. 59−67-бб.
# Қазақ драма театрының алғашқы күрделі жеңісі. 67−70-бб.
# Он үш жас күш. 70−73-бб.
# Біз де ұлт театрына қарай маңдайладық. 73−74-бб.

'''1994'''

# Әліппеміз бұқарашыл болсын. Ақтөбе газеті, 13-қазан.
# Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы. Ақтөбе газеті, 3-қараша.

'''1997'''

# К постановке исследований истории фонетики казахского языка // Вестник КазГУ, серия филологическая, № 12, стр. 5–12, объем 13,6 п/л.,  162 с. Алматы.
'''2019'''.
#К. Жубанов. Из истории порядка слов в казахском предложении: Сборник переводов на болгарском, английском, немецком, казахском языках/ Составители: К.К. Садирова, П.С. Сыдык. – Актобе,  Издательство &quot;Жубанов Университет&quot;, – 2019. – 150 с.. ISBN 978–7818–15–9

==Қ.Жұбановтың баспаға тапсырылған, бірақ жоғалған еңбектері==

# Смысл бессмысленных слов [Доклад].
# Скотоводческие междометия казахов [Доклад].
# Ғылыми грамматиканың материалдары, 1 т. Фонетика. 30 п. л.
# Ғылыми грамматиканың материалдары, 2 т. Морфология.
# Қазақ тілінің грамматикасы. II бөлім, 6-классқа арналған, 140 б.
# О частях речи в казахском языке [Исследования по казахскому языку. Вып. 3].
# Двойные слова синонимического типа [Исследования по казахскому языку. Вып. 4].
# Возникновение фонематического различия глухих и звонких [Исследования по казахскому языку. Вып. 5].
# &quot;Подражательные&quot; слова как особые формы словообразования [Исследования по казахскому языку. вып. 6].
# Скотоводческие междометия казахов [Исследования по казахскому языку. Вып. 7].
# К природе и генезису залоговых форм в казахском языке [Исследования по казахскому языку. Вып. 8].
# Структура местоимений в казахском языке [Исследования по казахскому языку. Вып. 9].
# Элементы кинетической сигнализации в женской речи казахов [Исследования по казахскому языку. Вып. 10].
# Вопросы казахского языкознания. Сборник. Под ред. проф. Х.Жубанова. Книга 1 (3).
# Еще раз о глаголе &quot;де&quot; // Вопросы казахского языкознания. Сборник.
# Причины выпадения беглых гласных в казахском языке // Вопросы казахского языкознания: Сборник.
17. Қазақ тілінің академиялық сөздігі. 1-бөлім [А-Азу]. Академический словарь казахского языка. Вып. 1 / Под. ред. акад. А. Самойловича и проф. Х. Жубанова. Объяснения слов на каз. и  рус. языках.

==Қ. Жұбановтың редакторлығымен басылған кітаптар==

# Труды Казахстанского научно-исследовательского института национальной культуры. Вып. 1. Редакторы: Х.Жубанов – раздел лингвистики, С.Асфандияров – раздел историй,  А.Алманов – раздел литературы и искусства.  Алма-Ата–Москва, 1935. Вып. 1. 160 с.
# Бюллетень № 1, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов, 1935, 5 мамыр, 31 c. (на каз. и рус. языках).
# Бюллетень № 2, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов, 1935, 15 мамыр, 18 c. (на каз. и рус. языках).
# Бюллетень № 3, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов,  1935, 20 мамыр. 22 c. (на каз. и рус. языках).
# Бюллетень № 4, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов, 1935, 25 мамыр, 21 c. (на каз. и рус. языках).
# Ермеков А. Ұлы матиматика курсы. Қызылорда, 1935.
# Шонанов Т., Бегалиев Г., Жиенбаев С. Методика  [преподавания] казахского языка в начальной школе. Кзыл-Орда, 1935. (на каз. и рус. языках).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]]
[[Санат:1938 жылы бұйрықпен өлтірілгендер]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>iwu6m666hxucuyhry2v5ezqnqdyn7er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689883</id>
      <parentid>3689867</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:35:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:~2025-64354-6|~2025-64354-6]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3504657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218804" sha1="4hskd20k12r6l6my7o64hzi3ual8fbi" xml:space="preserve">{{мағына|Жұбанов}}
{{Тұлға
 |Есімі = Құдайберген Жұбанов
 |Шынайы есімі = 
 |Сурет = Жұбанов Құдайберген.jpg
 |Сурет ені =200px
 |Сурет атауы  = 
 |Туылған кездегі есімі = Құдайберген Қуанұлы Жұбанов
 |Туған күні = 19.12.1899
 |Туған жері = Ақжар ауылы, {{туғанжері|Темір ауданы{{!}}Мұғалжар ауданы|Темір ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Ресей империясы]]
 |Мансабы = түркітанушы, [[педагог]]
 |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of Russia.svg|25px]] [[Ресей империясы]]→ &lt;br /&gt; [[Сурет:Flag of the Soviet Union (1936 – 1955).svg|25px]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;br /&gt; {{байрақ|Қазақ КСР}}
 |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні = 25.2.1938
 |Қайтыс болған жері = [[Жаңалық (Алматы облысы)|Жаңалық ауылы]], {{қайтысболғанжері|Талғар ауданы|Талғар ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Әкесі = Қуан Жұбанов
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = [[Есет Құдайбергенұлы Жұбанов|Есет]], [[Акраб Құдайбергенұлы Жұбанов|Акраб]], [[Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов|Асқар]]; '''Қыздары''':[[Муслима Құдайбергенқызы Жұбанова|Муслима]], Қырмызы, Қызғалдақ
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
}}
'''Құдайберген Қуанұлы Жұбанов''' ([[19 желтоқсан]] [[1899 жыл]], [[Темір ауданы]], [[Ақтөбе облысы]] – [[25 ақпан]] [[1938 жыл]]) – тіл білімі саласындағы алғашқы қазақ [[профессор]]ы (1932), түркітанушы, [[педагог]] &lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
[[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан&lt;ref&gt;{{cite web|author=Жауапты редакторлар:Филол.ғ.д., профессор А.Қ.Жұбанов, Филол.ғ.к., доцент С.Құлманов|title=ҰЛЫДАЛА ТҰЛҒАЛАРЫ: ҚҰДАЙБЕРГЕН ЖҰБАНОВ|url=https://termincom.kz/assets/pdf/fccc01431d3e67547942d7aa722f633c.pdf|website=termincom.kz|publisher=А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты|date=2013|accessdate=2020-05-28|lang=kk}}&lt;/ref&gt;.

Алғашқыда Оспан ишанның мешітінен дәріс алып, араб тілін үйренеді. 1918 жылы [[Елек]]тегі екі кластық орыс-қазақ училищесін бітірген. [[Темір-Орқаш болысы]]ның әуелі хатшысы, кейін төрағасы болады. 1920 жылы [[Орынбор]] қаласындағы [[Құсаиния медресесі|Құсаиния]] медресесін бітіреді. [[Араб тілі|Араб]], [[парсы тілі|парсы]], [[орыс тілі|орыс]], [[латын тілі|латын]], [[түрік тілі|түрік]], [[жапон тілі|жапон]], [[француз тілі|француз]], [[ағылшын тілі|ағылшын]], [[неміс тілі|неміс]] тілдерін меңгереді. 1920 жылы “[[Ай журналы|Ай]]” атты журнал ұйымдастырып, оның бетінде [[Максим Горький|М.Горькийдің]] “Сұңқар туралы жыр”, “Дауылпаз туралы жыр”, “Хан мен ұлы”, т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударып жариялаған. Ақындық, жазушылық өнерімен де танылып, өлең, пьеса, т.б. жазған. Мысалы, “Мақпал – Сегіз” дастанының желісі бойынша Жұбанов Тілепбергеновпен бірігіп жазған пьесасы Ақтөбедегі кеңес-партия мектебінің, педагог техникум оқушыларының қатысуымен сахнаға шығарылып, қала жұртшылығына көрсетіледі. “Ай” деген өлеңі жоғарыда аталған журналдың беташары ретінде жарияланды. Көпшілік көкейіне тез қонатын сықақ, фельетондары сахнада, сауық кештерінде айтылып жүрсе, кейбіреулері “[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші Қазақ]]та” жарияланған. 1925 жылы Жұбановтың режиссерлігімен Ақтөбе қаласында [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезовтің]] “Еңлік – Кебек” пьесасы қойылады.

1920–22 жылдары ауылда мұғалім болып істейді. 1922 – 24 жылдары [[Темір уезі|Темір]] уездік оқу-ағарту бөлімінде басшы. 1924 – 29 жылдары [[Ақтөбе губерниясы]] оқу-ағарту бөлімінде басшы қызметтер атқарды, сонымен бір мезгілде [[Ақтөбе педагогикалық техникумы]]нда сабақ берді. Қызметтен қолы бос уақытта өз бетімен білімін толықтырған.

Түркі тілдес республикалардың жаңа әліпбиге көшуіне арналып, 1925 жылы Мәскеуде өткізілген кеңеске қатысып, онда сөз сөйледі. Жаңа әліпбиді енгізу мәселелерімен айналысқан Әзірбайжан ғалымы Ағамалы оғлымен жиі хат жазысып тұрды. 1927 жылдан бастап Жұбанов [[Санкт-Петербург]]тегі орыс ғалымдарымен байланыс жасады. Түркі тілдерін зерттеуші академик А.Н. [[Александр Николаевич Самойлович|Самойлович]], шығыстанушы В.В. [[Василий Владимирович Бартольд|Бартольд]], тілші ғалым А.В. Щерба, т.б. еңбектерін алдырып оқыды. [[1928 жыл]]ы Санкт-Петербургтегі Шығыс тілдері институтының ([[Шығыстану институты]]) толық курсын бітірді. 1929 жылы осы институттың академигі Самойлович басқаратын “түркітану семинарийіне” оқуға түсті. [[1930 жыл]]ы КСРО Ғылым Академиясының Тіл білімі институтының аспиранты болды. Н.Я. Марр, И.И. [[Иван Иванович Мещанинов|Мещанинов]], А.В. Богородицкий, т.б. белгілі тілші ғалымдардан дәріс алды. 1932 – 37 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Алматы мемлекеттік университеті]]) [[профессор]], [[қазақ тілі]] мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі болды.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Көпшілікке арналған танымдық басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған.&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
Қазақ тіл білімінің дүниеге келуі мен оның қалыптасуы туралы  айтқанда, бар өмірін, күш-жігерін отандық ғылымға сарп еткен жандардың есімін зор ізет, құрметпен еске аламыз. Осындай есімдердің бірі – 20-30 жылдарда қазақ филологиясы саласында табысты еңбек еткен профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов болатын. Қазақ лингвистикасының негізін салған деп ауыз толтырып айтарлық ірі ғалымдарымыздың қатарындағы терең білімдарлық пен зор дарын иесі, ірі оқымысты әрі қоғам қайраткері осы бір жанды шын мәнінде елдің бәрі біле бермейді.

«Қазақ КСР тарихында» («Социализм дәуірі» деген кітапта) республикамыздағы 30-жылдардағы ғылым мен ағарту жұмыстарының жайы жөнінде кең мағлұмат берілген. Кітаптың осы бөлімінен мынандай бір жолдарды оқимыз: {{Дәйексөз|«Екінші бесжылдықтың тұсында Қазақтың Абай атындағы педагогтік институты ірі оқу орнына, маңызды мәдени ошаққа айналды... Қазақ әдебиеті мен тіл білімінің, Қазақ КСР тарихының көкейкесті мәселелері осында зерттелетін-ді. Институттың профессоры Қ. Қ. Жұбанов қазақ тілінің ерекшелігіне лайықталған жаңа қазақ жазуы мен емлесін түзіп, қалыптастыруда елеулі еңбек етті. Қазақ тілінің алғашқы оқулықтарын жазу, оның грамматикасы мен тарихын зерттеу Қ. Қ. Жұбанов қаламының үлесіне тиген-ді».}}

Ол кезде мұсылман дінінің, оқуының қазақ арасындағы ықпалы зор болатын. Қ.Жұбанов мұны кейінірек былай деп түсіндірген: {{Дәйексөз|«Патшалық қазақты бұғауда ұстаудың бір амалы дін деп ұқты. Сондықтан да, ол халықты ислам дініне жанашырлық еткен боп алдарқатуды көздеді. Император екінші Екатерина 1781, 1784 жылдары қазақ сахарасында мешіттер мен медреселер салу туралы, қазақ балаларын мұсылманша оқыту туралы жарлық шығарды. 1797 жылы  Петербургте баспахана ашып, онда құранды басып шығарып, оны қазақ арасына тегін таратып отырды».}}

Әкесі берген ақыл-кеңес, ол ашқан мектеп қана Құдайбергенге ықпал етті деуден аулақпыз. Себебі ол кезде халық ағарту ісін прогреске жетелейтін жол деп ұққан жастар қазақ арасында бір шоғыр болып көріне бастады. Құдайбергеннің жас күніндегі жақын досы Жиенғали Тілепбергенов тек қазақ зиялылары арасында осындай бағыт ұстанған болатын. Ж.Тілепбергенов Құдайбергеннен ересектеу еді, ол кезде ол Ғалия медресесінде оқитын. Ол жастарға жоғары білім берген жақсы бір оқу орны саналатын. Сол кездегі Ақтөбе атырабындағы мәдени қауымға Ғалия медресесі зор ықпал етті.

Ж.Тілепбергенов өзінің «Таңбалылар» дейтін повесінде төменгі қауым арасынан шыққан Қалман деген бас кейіпкері арқылы феодалдық дәуірдің тап арасына тигізетін қайшылықтарын сынап, кедей қауымды жақтаушы дара күрескердің бейнесін жасады. Бұдан кейінгі «Сүйіскендер» деп аталатын пьесасының бас кейіпкерінің прототипі етіп Құдайберген Жұбановты алған-ды.

Бұл – Қ.Жұбанов өмірінің жарқын бір бейнесі іспетті шығарма болатын. Мұнда Құдайбергеннің қызыл штабта жұмыс істеп, жас кеңес үкіметін нығайту жолында Темір-Орқаш болысында  белсене іс атқарып жүрген кезі суреттеледі. Кейін Орқаш ауылдық кеңесі аталған бұл қоныстың Құдайбергеннің құрметіне Жұбанов ауылы болып қайта аталғаны мәлім. Ж. Тілепбергеновтің пьесасы жергілікті сауыққойлардың күшімен 20-жылдардың басында Темір қаласында сахнаға шығарылды. Осы Ж. Тілепбергеновтің прогрестік көзқарасының Құдайбергенге белгілі дәрежеде ықпал еткені сөзсіз. Қ. Жұбанов 1914 жылы Орынбордағы Хұсайния медресесіне оқуға барып түсуіне, бәлки, осы кісінің берген ақыл-кеңесі де себепші болған шығар. Осында жүріп ол жалпы білім беретін пәндерді тереңірек үйреніп, орыс тілін жетік меңгере бастады және Шамғали Харесұлы Сарыбаев, Н. Манаев, Е. Жәрменов сынды абзал жолдастар тапты. Шамғали Сарыбаев кейін қазақ тілін оқыту әдістемесінің теориялық курсын жазған әдістеме ғалым атағына ие болды. Н. Манаев, Е. Жәрменов болса, халық ағарту саласында жемісті еңбек еткен белгілі қайраткерлер дәрежесіне көтерілді.

1917 жылы Жұрындағы екі класты орыс мектебін бітіргеннен кейін Құдайберген Орқаштағы бір кластық орыс мектебінің мұғалімі Құсайын Әшіғалиевтің кеңесімен Күйік Қалаға  (қ. Илек) барып, ондағы екі кластық училищеге түсіп, білімін әрмен қарай жалғастырады. 1918 жылы Құдайберген осы училищенің 5-6 кластарын бір жыл ішінде үздік бітіріп шығады. Оспан ишанның мешітінен құран үйренуден бастап, Күйік қаладағы орыс училищесінен орта білім тәмамдаған Құдайбергеннің білім алу жолындағы қадамының алғашқы кезеңі осымен аяқталды десек те болады.

Қ. Жұбановтың осы бастапқы білімі оның кейін тіл маманы болуына, тамаша лингвист аталуына ықпал етті деуімізге негіз бар. Ол сол бір жылдарда түркі тілдерімен түбегейлі айналыса жүріп, сонымен қатар өзге араб, парсы, орыс тілдерін де кәдіксіз игерді. Бұл тілдерде еркін сөйлеп, еркін жаза алатын еді ол кісі. 
Бала жасында Құдайберген көркем әдебиетке қатты елікті. Жоғарыда айтқанымыздай әкесі Қуан ескіше де, орысша да сауатты адам болған. Ол кісі сол кездегі газет-журналдарды, қазақша, татарша шыққан кітаптардың бәрін дерлік алдырып отыратын. Құдайберген әдеби шығармаларды, кітаптарды көп оқитын. Мұсылманша оқып, шығыс тілдерін жақсы игеруі оның Фердоусидің «Шахнамасы», Сағдидің «Гүлстаны», Низамидің «Ләйлә-Мәжнүні» сияқты шығыстың классикалық шығармаларын түпнұсқасынан оқуына көмектесті. Әсіресе Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтының профессоры болып істеген кезде, сондай-ақ шығыс халықтарының мәдениеті туралы өтіп жататын түрлі мәдени істерге белсене араласып, солардың басы-қасында жүруге тура келген кездерде араб, парсы тілдерін, сондай-ақ өзге де тілдерге жетіктігі ол кісіге мол көмек етті.

Өз қаламының құдіретін ерте байқатқан алғашқы өлеңдері мен фельетон, мақалалары Қазан төңкерісінен бұрынғы басылымдарда Құдайберген «шекті», «Қараша бала» деген лақап атпен жариялаған болатын. Сонымен қатар Қ. Жұбанов жас қазақ зиялылары машық еткен бірнеше қолжазба журналдың шығуына ұйытқы болған көрінеді. Мәселен, Күйік Қалада жүріп ол «Тез», ал Темірде «Ай» деген қолжазба журналдар шығарған. Бұл журналдарда ол орыс әдебиетінің өкілдері М. Горькийдің, В. Г. Короленконың шығармаларын да жариялаған. Төңкерістен бұрынғы үлгілі романтизм шығармаларын халыққа жеткізуде, оны түсіндіріп беруде Құдайберген мен редакция алқасының мүшелері көп жұмыс атқарған. «Ай» деген эпиграфтың өзінен-ақ журналдың ол кездегі ағартушылық-демократиялық идеямен астасып жатқаны, нені мақсат тұтқаны айқын аңғарылатын. Әсіресе Сұлтанмахмұт Торайғыровтың шығармалары журнал идеясына дөп келетін.
Қ. Жұбанов журналдың беташары етіп жазған шағын ғана «Ай» деген өлеңнен  бұл журналдың көздегені – халықтың көзін ашып, көңілін ояту сияқты асыл іс екені елес береді. Толған айдай боп отанының бір түпкіріне өз жарығын түсіру – журналдың символикалық бейнесі есепті.

Оқумен қабат Қ. Жұбанов өз бетімен ғылыммен шұғылданады: жалпы тіл білімі, түркология салаларымен айналысады. Латын әліпбиіне көшу жөніндегі барлық жұмыстарға белсене араласады. 1929 жылы ғылыми емле мәселесіне арналған мәслихатта ұзақ сөз сөйлеп, қазақ емлесінің негізгі принциптері қандай болмақ деген жайдан әңгіме қозғайды.

Түсініксіз, қисынсыз ойлар туып кетпесі үшін осы жерде мына мәселенің басын аша кеткен жөн. Осы Қызылорда мәслихатына қатысқандар түркі тілдердің емле ережелері «морфологиялық» және «фонетикалық» принципке негізделу керек дегенді ұсынды. Бұл келісімдердің морфологиялық, фонетикалық деп атап отырғаны – бұл принциптер жөніндегі біздің қазіргі түсінігімізден мүлдем басқашалау еді. Морфологиялық принципті жақтаушылардың бірі Чобан-заде (Баку) бұл термин тек этимологиялық мән берді. Бірімен-бірі жарыса қолданылатын бір аффикстің әр түрлі фонетикалық нұсқаларының ішінен этимологиялық ең бастапқы нұсқа деген бір аффиксті ғана таңдап алып, соны ғана ережесімен заңдастырып, қалғандарын тек ауызша тілдің игілігі деп қана тану керек дегенді айтты.

Құдайберген Жұбанов бұл ұсынысқа қарсы шығып, өз жобасын ұсынды, өзі ұсынған принципті ол фонетикалық принцип деп атады. Бұл терминге Құдайберген жүктеген мағына біздің қазіргі емлеміздің принципімен, соның мазмұнымен толық сәйкес келеді десек болады.

Өз принципін фонетикалық деп атағанымен, бұл кісі ұстанған бағыт сөз ішіндегі дыбыстарды қалай естіп, қалай айтсақ, солай жазайық дегендік емес еді. Оның фонетикалық деп отырғаны сөзге жалғанатын қосымшалардың сингармонизм заңына бағынып құбылуын жазуда да сол күйінде сақтау болатын. Бұл жөніндегі пікірін ол кісі былай деп тұжырымдаған-ды: «Бір сөздің жазылу нұсқасында әрізділік болмасы үшін, морфологиялық принципке үнемі бас шұлғи берудің қажеті бола қоймас, сәл бір құбылуларын былай қойғанда, біздің тілімізде түбір аса үлкен құбылысқа түсе бермейді. Түбірден гөрі өзгеріске көбірек ұшырайтын қосымшалар. Сондықтан Чобан-заде айтқан сөздің түбірін сақтап жазу принципінен көз жазып қалмайық деген күдігінен келетін бәлендей қауіп жоқ. Өйткені түбір әлбетте этимологиялық дүниелік те, қосымша фонетикалық құбылмалы дүниелік».

1930 жылы Алматыда өткен Қазақстанның бірінші Өлкетану съезінде «Мағынасыз сөздердің мағынасы» деген тақырыпта баяндама жасады. Мұның өзі оның түркі текті тілдерді зерттеудегі ізденістерінің жан-жақты екенін аңғартқан еңбек болды. Мал шаруашылығына байланысты қолданылатын қазақ сөздерін өзге тілдердің дерегімен салыстыра отырып, бұл салада қолданылып жүрген сөздердің көпшілігінің құрамы күрделі екендігін, оларды құрайтын элементтердің әу баста дербес ұғымды білдірген сөздер болғандығын айқындап берді. Әсіресе автордың асыл тұқымды еркек малдың атын білдіретін сөздердің төркініне қатысты айтқан пікірлері аса көңіл аударарлық.

Мәселен, қошқар (М.Қашқариде ) және айғыр (Орхон азбасында, көнеұйғыр жазбасында, хакас тілінде adsьr//asqьr, кот тілінде asqar, сақа тілінде atь:r, шуваш тілінде айaр. Әуелде бұлар екі сөзден тұрған: қошқар қо+қар, айғыр ай+ғыр.

Мұндағы қош қой малына байланысты одағай сөз ретінде қазір де айтылады. Ол қошақан деген сөздің құрамында да бар. Қойдың қозысын білдіретін қозы дегендегі қоз да осы сөз. Бұл жердегі а редукцияға ұшырап ы дыбысына айналған да, қатаң ш ұяң з дауыссызымен алмасқан. Бұл ыңғайда қош, қозы дегендерді түрікпен тіліндегі қой мағынасындағы қош сөзімен салыстыруға болады – дейді Қ. Жұбанов.

Ал айғыр сөзінің бірінші бөлігі ай дегенге келетін болсақ, мұны Жұбанов ат сөзінің бір нұсқасы деп біледі. Қазақтағы ат қыпшақ фонетикасының заңымен жасалған сөз, өзге түркі тілдерде ай бұдан басқашарақ фонетикалық үлгіде орныққан. Мәселен, орхон, көне ұйғыр, тува тілінде оның ад, аз деген де нұсқалары бар, хақас тілінде ат және тағысын-тағыша.

Осы екі сөздің екеуінің соңғы бөлігіндегі қар (қошқар), ғыр (айғыр) дегендерді ғалым бір элементтің әр түрлі фонетикалық нұсқалары деп есептейді. Шуваш тілінде жуан айтылатын ар сөзі (еркек) – қазақ тіліндегі ер сөзімен бір сөз. Сонымен, – дейді зерттеуші, – қазақша қошқар деген мен айғыр дегендегі соңғы элементті малдың еркегін білдіретін сөз деп білсек, қошқарыңыз «еркек қой» болады да айғырыңыз «еркек жылқы (ат)» болады.

Әрмен қарай өк (сиыр малын айдағанда айтылатын сөз), моһ (жылқыны суарғанда, шақырғанда айтылатын сөз), көс-көс немесе кәуіс-кәуіс (түйені шақырғанда айтылады) секілді одағайларға этимологиялық талдау жасап, тарихи тұрғыдан алғанда мұндағы өк дегеннің өгіз-өкір дегендермен, маһ дегеннің екінші әуендегі қытай сөзі маа (жылқы) дегенмен, ал көс-көс дегеннің түрікпен тіліндегі көшек (бота, тайлақ) сөзімен өзектес сөздер екенін айтады. Сөйтіп, бұл сияқты одағайлардың әуелде сол малдың өзінің атын білдіретін зат есімдер болғанын айтады.

Бір әттеңі – бұл баяндама баспа жүзінде жария етілмеген күйінде қалды. Осы баяндамасының тағдыры жөнінде автор былай деп жазған еді: «Съездің қаулысы бойынша жариялауға тиісті болған бұл баяндама мен бастыруға берген жерде Қазақстанды зерттеу Қоғамының қағаздарының арасында жоғалып кетті. Бұл баяндаманы съездің алдында КСРО Ғылым академиясының Яфет институтында оқыған болатынмын. Н. Я. Маррдың оған жазбаша түрде берген пікірі менің Ғылым академиясының кадр комитетіндегі жеке ісімнің арасында тігулі тұр».

Тағы бір әттеңі: бұл мақала кезінде бір рет жоғалып кеткен соң, кейін қайта жазылыпты. Алайда заман ағымына орай қайтадан жоғалады да оны автор қайта жазып шығуға мәжбүр болады. Қ. Жұбановтың көзі тірі кезінде ғалымның әр дәуірде әр тақырыпқа жазған еңбектері «Қазақ тілі бойынша зерттеулер» деген атпен жеке серия болып жариялана бастаған болатын. Автордың ойы бойынша онда ол кісінің он еңбегі қамтылмақшы екен. Солардың ол кезде екеуі ғана жарыққа шығып үлгеріп, қалғандары жариялауға жетпей ізім-қайым жоқ болған. Республика баспа орындарының архивінен Қ. Жұбановтың осы еңбектерін із салып іздестіргенімізбен еш жерден таба алмадық. Сонымен, ғалымның құнды-құнды еңбектерінен қазір көз жазып қалып отырған жайымыз бар. Автордың өзі қайта жазып шыққан «Мал шаруашылығы одағайлары» дейтін баяндама да сол еңбектердің ішінде болатын.

Сондықтан қалған деректер мен автордың өзі келтірген дәлелдерге қарап отырып, ол кісінің лингвистикалық білімінің қаншалық терең болғанын, әр алған тақырыбын, жиған мәліметін ғылыми-теориялық тұрғыдан қалай қорытып, мазмұнын байытып, түйіндегенін көз алдыңызға айқын елестетесіз. 
Қ. Жұбановтың лингвистикалық мұраларын жиып, зерттеу жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясы Тіл білімі институты жанынан құрған комиссияның қорында осы аталған еңбектерге сәйкес келетін біраз қолжазба материал бар көрінеді. Бұл жұмыстардың әлі жан-жақты талқылынбағандығына байланысты басын ашып анықтап айта қою әзір ертерек секілді.

Кейбір мағлұматтар бойынша жоғарыдағы сериядан тыс 1937 жылы Қ. Жұбановтың: «Ғылыми грамматика материалдары» (І том, Фонетика), «Тағы да де етістігі хақында» деген еңбектері жарық көруге тиіс еді. Әзір бұл еңбектердің қандай күйге душар болғаны анықтала қойған жоқ.

Қ. Жұбанов тек түрік және басқа тілдердің білгірі ғана емес, сонымен бірге ерекше публицист болатын. Оның «Күй»  деген еңбегі мәселенің қойылысы тұрғысынан да, нақтылы деректерінің молдығы тұрғысынан да өте бір тың дүниелік болатын. Мұнда автор күй, домбыра, қобыз, жыр, толғау, бақсы, сыбызғы, ән, би тағы басқа музыкалық терминдерге тарихи-лингвистикалық талдау жасайды.

Татар жұрты үшін ән де күй, күй де күй, ал қазақтар болса, тек домбыра мен қобызда тартылатын аспаптық музыка жанрын ғана күй деп біледі. Бұл сөздің өзге түркі тілдердегі фонетикалық нұсқасы да түрлі-түрлі. Мысалы, шағатай , ұйғыр тілдерінде, сондай-ақ анадолы түріктерінде ол көк деген нұсқада қолданылады. Мұның дәлелі үшін автор М. Қашқари сөздігінен Ол көк ләнәр деген мысал келтіріп, оны қазақша «Ол ән салып тұр» деп аударады. Қазақ сөзі ән дегеннің түріктердегі көк сөзімен мәндес келуі, қазақ музыкасында күй мен әннің бір-бірінен жігінің бірі аспаптық, бірі вокалдық жанрды білдіретін болып жіктеліске түсуі – кейінгі бір дәуірлердің жемісі екенін аңғартады дейді зерттеуші. Күйдің дербес музыка жанры болып қалыптасуы жөніндегі алғашқы деректі автор XVI ғасырда жазылған еңбектерден алған. Иран музыкашысы Әбдул-Қадыр Мұрағидың «Зүбдатил Әдвәр» деген кітабында сол XVI ғасырдың өзінде түрік-моңғол мелодиясы үш салаға бөлінетіндігін айтқан көрінеді. Олар: аспаптық түр – көк һа және вокалдық түр – ыр және дола. Осыларды келтіре отырып, Қ. Жұбанов олардың қазақша баламаларын көрсетеді.

Көк һа – бұл күй сөзінің көпше тұлғадағы түрі, ыр қазақтағы жыр сөзімен сәйкес келеді (қырғыздар күні қазір де бұл сөзді ыр деп қолданады), дола – толғау (әндетіп айтатын өлең үлгісі). Қазақ тіліндегі жырламақ, толғамақ деген секілді жыр, толғау деген сөзден жасалған етістік тұлғасына кей түркі тілдерде, мәселен, түрік тілінде, даламақ етістігі тура келеді.

Қазақ сөзі әнге келетін болсақ – дейді автор – ол түркі түбірлі сөз емес, ол – кейініректе иран тілінен енген кірме сөз. Оның алғашқы нұсқасы оһәник. Біздегі ән сөзінің басындағы ә қазақ тілінде кейіннен араб-иран кірмелері арқылы пайда болған, бұл – араб-иран сөзінің ассимиляциялық құбылуға ұшыраған түрі. 
Халықтық музыка жанрындағы терминдерді жүйелеу, талдау арқылы түркі тілдердің тарихи-лингвистикалық даму заңдылықтарына сүйене отырып, сондай-ақ Әбдул-Қадыр Мұрағи, Рауар Екта, Әл-Фараби, Кизеветтер, Беляев, Успенский, профессор Фитрат, профессор Оганезашвили сынды музыка зерттеушілерінің еңбектерінен дәлелдер келтіре отырып, Қ. Жұбанов бұл ыңғайда тек қана фонологтарға қажетті нәрселердің сыр-сипатын түсіндіріп қоймай, бүкіл музыка зерттеушілерге, өнер зерттеушілерге қажетті жаңалықтардың бетін ашып берді.

Қазақ әдебиетінің классигі Абайдың қайтыс болғанына отыз жыл өтуіне байланысты ұлы ақынның тілі туралы жазған мақаласы танымдық жағынан маңызы аса зор тартымды да өзекті еңбек болды. Мұның өзі қазақтың әдебиеттану іліміне қосылған үлкен үлес-олжа болғаны кәміл. Мақала Абай өлеңдерінің өзгеден озық тұрған ерекшелігін тап баса көрсетіп берді. Абайдың халық тілін шеберлікпен пайдалана біліп, жаңалыққа оза шапқан оқшау тұрған даралығын ғалым айқын дәйектермен дәлелдеп шықты. Оқымысты мұнда Абай Құнанбаев қазақ мәдениеті тарихында алатын орнын дұрыс, дәл көрсете отырып, өзінің бүкіл әлем мәдениеті қазынасын, соның ішінде классикалық Шығысты керемет  білетін білгір адам ретінде Абайдың өзгеден мойнының озықтығын көрсету мақсатында өткендегі мәдениет тарихына шолу жасағандай болады. Бұл жөнінде ол былай деп жазады: «Мұсылман күншығысының мәдени қалыбын бұзып, көнерген халық даналығының тар аумағынан шығып, әдебиет маңдайын жаңа арнаға қарай бұрған, жер жүзі әдебиетінің кеуде жеріне жетелеген ақын-жазушы ол кезде Орта Азия былай тұрсын, Ресей күншығысы ғана емес, мемлекетті ел – Түркияда да кем болатын... Абайды көрші елдердегі замандастары, бәсекелестерімен салыстырсақ, оған Мырза-Фаталиден басқа ешкім де шендесе алмайды. Ұлт тіліне, әдебиетіне сіңірген еңбегін бағамдасақ, ақындықтың шеңберінде толысқан сәтінде Абай бәрінен де озып шығады. Өйткені ол кезде таза халық тілімен жазып тұрып, ол жазғанын классик әдебиет үлгісімен шығарған ол елдерде адам болған жоқ. Абайдың бірқатар сыншылар ескермей жүрген бір оқшаулығы – осы.

Абайды өзгеден бөліп тұратын оның тағы бір ерекшелігі бар: бұл – Тоқай мен Дәрдімәндей, Ғали Асқар Камал мен Фатих Әмірхандай, тіпті Маржани мен Насридай – кезінің қолайлы жағдайы жарыққа шығарған, өсіңкі тұрмыс тілегі тікелей тудырған адам емес. Ол – ояну дәуірінің толқынынан пайда болған неміс Лютері, француз Малербиі де емес. Сондықтан Ренессанстай ұлы нөсердің ірі жемістері: Леонардо да Винчи, Альбрехт Дюрер болуы да Абайға бұйырмаған» . 
Белгілі оқымысты қазақ лингвисінің бағалауындағы ұлы қазақ ақыны Абай осындай кісі болатын.

Қ.Жұбанов – шын мәніндегі ірі зерттемпаз түрколог. Петербордың Шығыс институтында, одан кейін Яфетидология институтында (қазіргі КСРО Ғылым академиясы Тіл білімі институты) оқып жүрген кезінде-ақ байқағыштығы нәзік, шығысты жақсы білетін қарымды зерттеуші лингвист ретінде танылған-ды. Осы бір қазақ ғалымының дарыны мен қабілеті әсіресе Қазақтың Абай атындағы педагогтік институтында бірнеше жыл қатарынан сабақ беріп, қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болып істеп жүрген тұста мейлінше айқын да жарқын көрінген болатын. Жалпы тіл білімі, қазіргі қазақ тілі және түркология саласынан ол оқыған лекциялар тек студенттер ғана емес, қазақ зиялыларының қалың қауымының назарын өзіне кеңінен аударған еді. Қ. Жұбанов өз пәнін жетік білетін. Лекцияны оқудың да асқан шебері еді. Лекциялары түркі тілдердің қазіргі жайы мен өткенін баян ететін деректерге аса бай келетін. Ежелгі түркі жазбаларының тілін де еркін білетін, құлпы тастардағы орхон-енисей жазуларының сырына да жетік болатын, оның лексикалық, грамматикалық, фонетикалық белгілерінің бәрін бүге-шегесіне дейін игерген адам еді. Өзінің ұстаздық мамандығын қазақ тілі мен түркі тілдердің қыруар құбылыстарын тынымсыз зерттеумен ұштастырудан қол үзген емес. Оның қаламынан туған ғылыми зерттеулер өзінің нәрі мен мәнін, зәрулігін әлі күнге жоғалтқан жоқ. Ол кісінің «Из истории порядка слов в казахском предложении» (1936), «Заметки о вспомогательных и сложных глаголах», «Күй» деп аталатын сериясы, түрлі мәслихаттар мен съездерде сөйлеген сөздері, «Буын жігін қалай табуға болады», «Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайында», шылаулар, қос сөздер, біріккен сөздер секілді қыруар зерттеулері арқылы мамандар арасында зор бедел, құрметке ие болғаны талассыз. Оның зерттеулеріне тән бір қасиет – салыстырмалы-тарихи деректердің мол болуы. Әрине, өз заманына тән Н. Я. Маррдың ілімінің жетегіне еріп кейде мүлт басқан жерлері де жоқ емес.

Қазақ сөйлеміндегі сөздердің орналасу тәртібін зерттеуге арналған еңбегінде тіліміздің қазіргі синтаксистік құрылымындағы сөздердің орын тәртібін бар ынта-жігермен құлшына зерттеп, синтаксистің бұл саласының тарихи даму ерекшелігін, сөздердің орналасу тәртібінің қалыптасуы мен қазіргі жай-күйін бұлтартпас фактілермен талдап, түсіндіріп береді.

Сөйлем мүшелерінің барша түркі тілдерге ортақ бұлжымас заңдылығын былай көрсетуге болады – деп жазады Қ.Жұбанов, – анықтауыш анықтайтын сөздің алдында, толықтауыш толықталатын сөздің алдында, ол сөйлемнің барлық мүшелері баяндауыштың алдында тұрады .

Күн ұзаққа деген қазіргі сөйлеуімізде жиі қолданылатын екі сөздің тізбегін алатын болсақ, мұндағы сөздердің орналасу тәртібінің қазақ тіліне тән еместігін оңай байқаймыз, өйткені мұның анықтауыш сөзі анықталатын сөзден кейін тұр, егер қазақ синтаксисіндегі сөздердің тіркесу жөн-жосығына салсақ, мұндағы сөздер ұзақ күн болып орналасуы керек еді. Осы жерде автор жоғарыдағы күн ұзаққа деген тізбекпен синоним болып келетін ұзақты күн деген тіркеске де назар аударады. Бұл тіркесті күн ұзаққа деген тіркеспен синонимдес етіп тұрған -ты деген меншіктік аффикстің қызметі деп көрсетеді Қ. Жұбанов. Расында да, бұл жерде меншіктік аффиксті алып тастасақ, тіркесіміз ұзақ күн болып шығар еді. Бірақ ұзақты күн деген мен ұзақ күн дегендер – мағыналары басқа-басқа тіркестер. Кейінгі тіркес күннің ұзақтығын тек астрономиялық тұрғыда ғана білдіреді. Сөйтіп, автор күн ұзаққа деген тізбектің ұзақты күн деген сөз тізбегімен қатар өмір сүруіне назар аударта келіп: «Қазақ тілінде сөздердің орналасу тәртібі ертеректе қазіргіден басқашарақ болған, яғни анықтауыш сөз анықталатын сөздің алдында келмей, одан кейін тұрған. Ал мына күн ұзаққа деген тіркес болса, ол қазіргі тілімізде ескі тілдік заңдылықтың қалдығы ретінде сақталған».

Әрине, авторды мұндай қорытындыға жетелеп отырған осы бір ғана мысалдың жай-жапсары емес. Ол қазақ тілінің қазіргі заңдылығына керісінше үлгіде құрылған мұндай сөз тізбектерінің талайын талдап барып, жоғарыдағы қорытындыға келген. Автордың зерттеуіндегі осындай кері үлгіде құрылған тіркестің бірі – адам тағы. Бұл – фольклорда кездесетін кейіпкер. Мұнда да тағы деген анықтауыш анықталатын адам сөзінен кейін тұр.

Қазақтағы кісі аттарында жиі байқалатын, әсіресе әйел адамдардың аттарындағы Күн сұлу, Ай сұлу, Таң сұлу, сондай-ақ ер адамдардың есіміндегі Күн жарық, Ай жарық, Таң жарық дегендердегі күн, ай, таң сөздерінің сұлу, жарық деген сын есімдердің алдында келуін автор мысалға келтіреді. 
Бұл мысалдар да зерттеушінің болжамының дұрыстығын байқатып тұр. Ғалымның мысалдары көңілге қонымды, адамға ой салатын мысалдар екені сөзсіз. Ол өзінің қорытындысына тіліміздің қазіргі заңдылығынан ауытқи айтылатын фактілерді арқау еткен. Бірақ менің айтқаным ғана ақиқат, осыны ғана ұстанып, осыдан таймаңдар деген кеңес бермейді. Осы орайда ол былай деп жазады: «Сөздердің орналасуындағы көне тәртіптің мысалдары тілімізде, әрине некен саяқ қана. Олай болмаған жағдайда көне тәртіптің қазіргі тәртіпті ығыстырып шығаруы кәдік қой. Анықталатын сөздің анықтауыштан бұрын келуі біздің қазіргі грамматикалық түсінігіміз тұрғысынан алғанда оғаш көрінетіні рас. Сондықтан біздің анықталатын сөзді анықтауыш сөз деп қабылдай салуымызға таң қалуға да болмайды».
 
Историзм болмаған жерде, тіл құбылысына ғылыми талдау жасау мүмкін емес. Алайда сол кездегі елдің бәрі әуестенген яфетидологиялық ілімге еліктеу – Қ. Жұбанов еңбегінің құнын түсіре алмаса керек.

Бұл айтып отырған Қ. Жұбанов теориясының мәні жалғыз сөздердің орналасу тәртібін білу үшін ғана қажет болып қоймай, түркі тілдердің тарихын, этимологиялық сырын түсіндіруге қолғабыс етер теория екенін де атауымыз керек. Түркі тілдердің деректерін салыстырмалы-тарихи әдісті қолдана зерттеудің керектігі бұл жайлардан айқын аңғарылады.

Көмекші етістіктер мен етістіктің күрделі зерттеуге арналған еңбектерінен автордың ана тілінің лексикалық, грамматикалық заңдылықтарын егжей-тегжейлі білетіндігі айқын елес береді . Қазақ лингвистикасы топырағында бірінші болып отыр, тұр, жатыр, жүр көмекші етістіктеріне ғылыми талдау жасаған адам – осы Қ. Жұбанов. Нақтылы да айқын деректерге сүйене отырып, аталған көмекші етістіктердің грамматикалық қызметін, олардың негізгі етістерге жапсарлас тәуелділігін ашып берген осы кісінің зерттеуі болатын. Жіктік жалғауы жалғанатын грамматикалық тұлға осы көмекші етістіктер болғандықтан лексикалық мағынаға ие негізгі етістіктердің өзі де бір жағынан оларға тәуелді сияқты боп көрінетіні бекер емес. Оның үстіне бұл көмекші етістіктердің сөйлемде дербес тұрып та предикаттық қызметте жұмсалатын кезі бар. Мысалы: отыр+мын, жүр+мін, тұр+мын, жатыр+сың т.б.

Орта мектептің 5-6 кластарына арналған қазақ тілі оқулығын  терген алғашқы авторлардың бірі осы кісі болғанын еске сала кетудің де орайы бар. Бұл кітабында автор қазақ тіліндегі сөздің құрылымын, фонетикалық құбылыстардың жай-жапсарын жүйелі түрде әңгіме етеді. Ғалымның бұл оқулығы қазақ тіліне арналған одан кейінгі оқулықтардың жасалуына игі ықпал етті.

Грамматиканың пәнін түсіндіре келіп, Қ.Жұбанов мұнда қазақ синтаксисі жөнінде оқушыларға түсінікті тілде мәлімет береді, қазақ лексикасының негізіне талдау жасайды.

Ең қажетті деген материалды оқушыларға қарапайым тілмен түсіндіріп береді. Осының арқасында кітап алғашқы еңбектердің ішіндегі маңыздысының бірі болды. Кітаптан республикадағы сол кездегі лингвистикалық білім берудің деңгейін, шама-шарқын аңғаруға болады.

Қазақ фонетикасының өзі зерттеген өзекті мәселелерін де автор кітабында қамтуға тырысқан. Мұны қазақ фонетикасы саласындағы бас-аяғы бар тәмамдалған еңбек десек болады. Кітаптан үндестік заңы, екпіннің сөз ішіндегі орны туралы қысқа да болса нұсқа түсінік алуға болады.

Қазақ тілінің дыбыстық құрылымын талдау барысында сөз дыбыстарының мағына ажыратуға қатысты жағын да назардан тыс қалдырмаған. Мағына жағынан сөздердің бір-бірінен дараланып тұруы үшін оның барлық дыбыстарының өзге сөзден түбегейлі өзгерісі болуы шарт емес, сөз құрамындағы бір ғана фонеманың өзге сөздікінен өзгеше болуы олардың семантикасын ажыратуымызға жетіп жатыр дейді Қ.Жұбанов.

Мәселенің ғылыми жағына еш нұқсан келтірместен, фонеманың осындай қасиетін оқулығында шәкірттерге ұғымды тілмен түсіндіріп береді. Сөйтіп, Қ. Жұбанов жалпы фонологияның өзекті бір түйіні – фонеманың жай-жапсары туралы байыпты қорытынды жасайды.

Ғалымның фонеманың сандық және сапалық құрамы жөнінде де айтқан сындарлы пікірлері бар. Қай тілді алсаңыз да сөз дыбысы атаулы сан жағынан толып жатыр, бірақ олардың бәрі бірдей фонемалық қасиетке ие емес. Сөздердің мағыналық тұрғыдан бір-бірінен ажырата көрсетуге қабілетті дыбыстар аса көп емес. Қ. Жұбановтың бұл тұжырымдары жалпы фонологияның  принциптерімен сабақтасып жатыр.

Оқулықтың авторы қазақ тілі дыбыстарының құрамын дауысты, дауыссыз және үнді (сонор) дыбыстар деп аталатын үш топқа бөледі. Тілдің сөйлеген кезде жоғары көтерілу, төмен түсу ыңғайына  қарай а/ә, о/ө, е дауыстыларын толық дауысты, ы/і, ұ/ү дауыстыларын келте дауысты деп атайды. Yнсіз дауыссыздарды екі жікке ажыратып, б, д, ж, з, ғ, г дауыссыздарын ұяңдар тобына, п, т, ж, с, қ, к дауыссыздарын қатаңдар тобына жатқызады. Жасалу жолына қарай п-б, т-д, қ-ғ, к-г дегендерді үздікті дауыссыз, с-з, ш-ж дегендерді үздіксіз дауыссыз деп бөлген.

Yнсіз дауыссыздарды жасалу орнына қарай көмей, тіс, ерін дауыссыздары деп аталатын үш топқа ажыратады. Оқушылардың түсінуіне жеңіл келу үшін дыбыстардың өзара жіктелісін әдейі қарапайым үлгіде жеткізуге тырысқандығы көрінеді.

Yнді дауыссыздарды Қ.Жұбанов алдымен тура жолды сонорлар, айналма жолды сонорлар деп екі топқа бөліп, оның алғашқысына ү, и, кейінгісіне р, л, м, н, ң дауыссыздарын жатқызады.

Соңғы топтағы сонорларды әрмен қарай ауыз жолды, мұрын жолды деп екіге айыра көрсетеді.

Ұзын сөздің қысқасы, Қ.Жұбанов дыбыстардың жасалу жолдарын жан-жақты қарастыра келе, олардың толық топтастыру жүйесін жасап берген.
Лингвист ғалым өзінің бір тиянақталған еңбегін қазақ сөзінің буынын зерттеуге арнады. Буын жасауға қатысатын дыбыстарды санына қарай қазақ тіліндегі буынды төртке, ал дыбыстардың буын ішінде орналасу тәртібіне қарай үшке бөледі. Қазақ сөзіндегі буын санының сөз ішіндегі дауыстылардың санымен бірдей болатындығы жөнінде толық мағлұмат береді. Буынның түрлері оның құрамына енетін дыбыстардың бір-бірімен тіркесу ыңғайына тәуелді. Буындардың бірімен-бірінің бірігіп, жымдасып кететіні де, бірімен-бірінің орындарының ауысып қолданылатын кездері де бар. Қазақ тілі буын құрылысының бұл да бір ерекшелігі деуімізге болады.

Профессор Қ. Жұбанов бұл саладағы зерттеулерінде қазақ тіліндегі буындардың бірігуі немесе олардың орын алмастыруы, сондай-ақ екпін, әсіресе сингармонизм заңы секілді құбылыстардың һәммесі сөз элементтері арасында берік байланыстың болуы үшін қызмет ететін категориялар деген ғылыми қорытынды жасайды.
Қ. Жұбанов қазақ фонетикасының пәнін анықтап, дыбыстардың жіктеліс жүйесін саралауда қисапсыз мол еңбек етті. Өзінің қазақ әліпбиі (алфавит), емлесі және өзге де қолданбалы салаларына арналған еңбектерінде сол кездегі фонологиялық ілімнің қағидаларына сүйенді.

Грамматика оқулығынан тыс Қ. Жұбанов [[1936 жыл]]ы орта мектептің 5-7 кластарының қазақ тілі оқу бағдарламасын түзді. Бұл бағдарлама қазақ тілі пәнін ғылыми зерттеудің объектісіне айналдыруды көздеген алғаш жарық көрген құжаттардың бірі болды. Мұнда ғалымның құрмалас сөйлемнің синтаксисі жөніндегі көзқарасы мейлінше толық баяндалған болатын. Республикадағы ағарту ісі қайраткерлерінің аға өкілдерінің бірі А. Сытдықов бұл бағдарлама туралы былай деп жазған еді: «Жаңа бағдарлама қазақ тілінің өсу, кемелдену жайын ескеріп жасалған тың еңбек болды... Мұнда емлеміздің жаңа жазуымызға лайықталған нұсқасын жасау, қоғамдық-саяси терминдер мен жер-су аттарын жаңаша  жазу мәселелері толық қамтылған».

Халық ағарту ісіне жан-тәнімен берілген тамаша педагог Қ. Жұбанов көптеген мектеп мұғалімдерімен толассыз хат жазысып, хат алысып тұратын. Хаттарында методикалық кеңестер беретін, ана тілін қалай оқытудың әдістерін түсіндіретін, грамматиканың, методиканың, терминологиялық сан қилы мәселелері туралы сөз қозғайтын. Осындай хаттарының бірінде қазақ тіліндегі көнеріп, ізі өшіп кеткен тұлғаларды балаларға үйретудің жолын былай нұсқаған-ды. «Кейде оқыту ісіндегі қиындықтың оқулықтың кінәсіне байланысты болмай, мұғалімнің өз басына байланысты болатын кездері бар. Сенің оқулыққа қойып отырған кінәратың, маған кінә сенің өзіңнен емес пе екен деген ой салды, өйткені бұл жайында маған сенен бөтен ешкім жаза қойған жоқ. Қандай қиындықтарға душар болсаң да маған хат арқылы жазып тұр. Егер менен кеткен кемшіліктер болса, дәлелде, мен де өз дегеніме бұрып, қарыса бермеспін». Педагогтік институттың құрметті профессоры бір ауыл мұғаліміне жазған хатында осылай деген еді.

Осындай бір үзік сырлар Қ.Жұбановтың қазақ мектептері тарихында алатын орнының ерекше екенін дәлелдесе керек.

Әрине, әрбір зерттенімпаз ғылым жолында жүрген адамның ісінде кейде селкеу шығып жататын жайлардың да болып қалуы ғажап емес қой. Бұл да бір әр пендеге тән, заңды құбылыс па деп ойлаймыз. Өзі қамшы салдырмай бұрқыратып жазып жүрген кездерінде, тым тәуір-ақ еңбектерін бірінің үстіне бірін беріп, қазақ тілі жөніндегі ғылымның көсегесін көгертіп жүрген кезінде бірер жерде аяғының кібіртіктеп кеткен ыңғайы да байқалған кездері бар. Мәселен, әбден ет-еке боп елдің құлағына сіңіп кеткен терминдерді құбылтып басқаша қолдануын жөн дей алмаймыз; жұрнақ дегенді үстеу деп, жалғаулықты – жалғауыш дегеннен ештеме ұтып тұрмағанымыз кәдіксіз.

Кезінде Қ.Жұбанов жазған оқулықтың мұғалімдер қауымынан жоғары баға алғаны белгілі. Бірақ кісінің жеке басына табыну етек алып тұрған кезде оның еңбектерінің орынсыз сынға ұшырағанын да білеміз. Қ. Жұбанов еңбектерінде ол ұсынған грамматикалық қағидаларда зиянкестік бар деп жазғандар да болды. Енді міне Қ. Жұбановтың құрметті есімі ақталып, аршылған тұста осы бір ғылым еңбекқорының еткен ісін елге таныту – біздердің борышымыз. 
Қ. Жұбановтың мақалалар сериясының енді бір тобының қазақ тілінің емле, терминология, методика сияқты практикалық мәселелеріне арналғаны мәлім. Ол кісі – республикадағы тілдік құрылыс''мәселесіне өте белсене араласқан адам. 30-жылдардағы қазақ емлесінің жайын әңгіме қылатын бір архив дерегінде былай делінген: ''Бөгде тілден енген сөздер мен терминологияның емлесінде'' күні қазірге дейін созылып келе жатқан ала-құлалықтар бұл мәселені мықтап қолға алу туралы Ағарту халық комиссариатына қозғау салғаны сөзсіз. Айталық, ''«коммунист немесе комиссарша»'' деген секілді сөздерді бес-алты үлгіде жазып келгеніміз белгілі. Мұны қалай да жөндеуіміз керек. Емле жобасын жасау, терминология ережелерін түзу жұмысы Қ. Жұбановқа тапсырылған болатын. Ол өз жобасын алдымен Өлкелік комитеттің үгіт-насихат бөлімінде талқылауға ұсынып, содан кейін оны Алматыдағы мәдениет қызметкерлерінің кең талқысына салды. Талқылау төрт күні ҚазПИ-де өтті. Талқылау өте қызу өтті, оған жергілікті халық өкілдері де, сондай-ақ студенттер де қатынасты.

Бұл құжатта әрмен қарай Қ.Жұбановтың еткен еңбегінің ғылыми дәлелді екені, оның қисынсыз еместігі, ғалымның бұрыннан белгілі ізбен кетпегені айтылады. Өзінің ғылыми тұжырымдарының бәрін автор мұнда қазақ тілінің табиғатынан шығарып барып, оның фонемалық құрамын ескере отырып айтқан. Жобаның авторы ретінде Қ.Жұбанов қазақ тіліне шет тілден енген мұндай сөздерді бағзы қалпынан өзгертпей жазуды ұсынды. Бірақ бұлай жазу ол кездегі қазақ қауымы үшін аса қиындық келтіретін болғандықтан жоба қабылданбай қалды. Өйткені ол жылдарда мұны түсінерліктей теориялық дайындығы бар мұғалімдер, сондай-ақ өзге кадрлар республикамызда тым аз еді. Сондықтан жобаны, шет сөздерді жазу туралы ондағы ұсынылған ережелерді уақытша тоқтата тұруға тура келді.

Қ. Жұбановтың бұл жобасын белгілі түрколог С.Е.Малов өте жоғары бағалады. Қазақстандағы мәдени құрылыс жұмысына арналған [[1935 жыл]]ғы мәслихатта: ''«Профессор Қ. Жұбановтың жобасы әрі ғылыми, әрі ол принциптік жағынан маңызды»''  – деп атады.

Қ.Жұбанов ол жылдарда Республика үкіметі жанындағы терминология мен емлені үйлестіру орталығын ұйымдастырушылардың бірі болатын. Мәдени құрылыс жөніндегі съезд қарсаңында Қ. Жұбановтың басшылығымен Мемлекеттік терминкомның бюллетенінің төрт нөмірі басылып шықты. Бюллетень емле жобасы мен көп ғылым саласы бойынша қазақша терминдердің үлгісін жариялады. Қ.Жұбановтың өзі Бюллетень бетінде емле мен терминология мәселелерін сөз еткен бірнеше мақала жариялады. Олардың бәрінде терминдердің ерекшелігі, емле мәселелерін сөз етті. Бұл мақалалар мұғалімдер үшін әлі күнге маңызын жойған жоқ.

Қ.Жұбанов емле ережелерін жүйелеу жағына қатты көңіл аударды. Емлені мектеп оқушыларын сауатты жазуға баулу мен республикадағы ересектерге хат білдіріп, қара танытуға қажетті құрал деп есептеді.

Төңкеріске дейін берік дәстүрі болып көрмеген қазақ тілінің емлесі арқаны, негізінен фонетикалық принципке сүйеді. Ал морфологиялық принцип болса, ол да осы принципке қарайластырыла жүргізілді. Әрине, өзге белгілі ғалымдар сияқты Қ. Жұбанов та фонетикалық принциптің сөздің сыртқы пішініне сүйеніп жүргізілетін, ал морфологиялық принциптің түбір сөзді сақтауға байланысты болатынын жақсы түсінді. Өз зерттеулерінде осы екі принципті бір-біріне орайластыра, жабыстыра отырып пайдаланды.

[[1938 жыл]]ы қазақ емлесінің кей мәселелері ішінара жүйеге түсірілгені мәлім. Қазақ әліпбиінде бұрын жоқ ф, х дауыссыздарының да енгізілгені осы кез болатын. Бұл латынға негізделген жазу емлемізді орыс емлесіне қарай бейімдей түсуге көмектесті. Асылында, ''ф'', ''х'' әріптерін ендіру жөніндегі идея да Қ. Жұбановтікі болатын, бірақ бір мәнәйі себептермен оны тоқтата тұруға тура келген-ді. Олай дейтініміз, Мемлекеттік терминология комиссиясының Ағарту халық комиссариаты жанындағы Бағдарлама-методика секторымен [[1934 жыл]]дың 27 қарашасында бірігіп өткізілген бір мәжілісінің бағдарламасында Қ. Жұбанов өзінің термин жасау мен оны бекітуге арнаған баяндамасында емле жобасын ұсынып, онда халықаралық терминдерді дұрыс жазу үшін қазақ әліпбиіне ''ф'', ''х'' дыбыстарының таңбасын ендірудің қажет екендігін айтты деп көрсетілген. Бірақ мәжіліс: «Өкілетті орындармен келісіп алғанға шейін ''ф'', ''х'' әріптерін қазақ жазуына ендіруді әзірге тоқтата тұру керек. Оған дейін бұл мәселе төңірегінде кең көлемді айтыс ұйымдастыру керек»  – деп қаулы алып, ұсынысты қабылдамай қойды.

у, и дыбыстарының жазылуын оңайлату жөніндегі ұсыныс та Қ. Жұбановтікі еді. Бұлардың әрқайсысы қосар әріппен белгіленіп келген болатын. 
Бұл идеяның тек [[1957 жыл]]ы ғана жүзеге асқанын бәріміз жақсы білеміз.

Тіл құбылыстарын зерттеуге жаңа тұрғыдан келуі жағынан болсын, филология саласындағы мамандарды әзірлеуге белсенді араласуы жағынан болсын Қ. Жұбановты қазақ тіл білімінің негізін салушылардың бірі деп қарауға әбден болады.

Осы бір ғана мақалада Қ. Жұбановтың тіл білімі саласындағы ойға түйген нәрселерінің, идеяларының қаншалықты жүзеге асқанын анықтап шығу, әрине, мүмкін емес. Қ. Жұбановтың тіліміздің грамматикасы, фонологиясы, лексикологиясы және қолданбалы мәселелері хақындағы айтқандары, тұжырым-толғамдары, қағидалары біздің дәуіріміздің зерттеушілерінің еңбектерінде жүзеге асып жатыр, солардың ғылыми жұмыстарында әр түрлі дәрежеде көрініс тауып жатыр десек, артық айтқан болмаймыз. Қ.Жұбанов идеялары мен айтқандарының біздің қазіргі ғылымымызда қаншалықты жүзеге асқанын анықтау – арнаулы зерттеулердің тақырыбы болуға әбден лайық.

Біз Қ.Жұбановтың ғылымда кім екенін ел-жұртқа таныстырмақ болған ойымызға орай ол кісінің көзін көрген, қазақ тіл білімі саласында бірге қызмет істескен әріптесі ретінде Құдекеңнің жеке басына қатысты жайлардан оқушыларды хабардар ете кетсек пе деп отырмыз.

Ең алдымен бұл кісінің нағыз еңбеккер адам болғанын айтқым келеді. Әріптестері мен шәкірттері ол кісіні қатты сыйлап, зор ізет, құрмет тұтатын. Өзі қаншалық зор білімдар, асқан мағлұматты адам болғанымен, өзін әлбетте пәс ұстайтын, ғажайып сыпайы адам болатын, бір нәрсеге дауысын қаттырақ көтеріп, күйгелек мінез көрсеткенін өз басым байқаған емен. Бірақ өз пікірін дәлелдеуге келгенде зор айтыскер адам еді. 20-30 жылдардағы қазақ тіл білімінің проблемалары жөніндегі барлық істің басы-қасында жүретін. Қазақ тіл білімінің практикалық мәселелері болсын, теориялық мәселелері болсын бұлардың дамуына бұл кісінің игі ықпалы мейлінше зор болды. Тіл жөніндегі айтыс-тартыстардың бәрінде де, түптеп келгенде, осы кісінің пікірі өтетін. Ешкіммен қатты сөзге бармай-ақ білімінің арқасында үнемі жеңіп шығатын. Ауызша сөйлегенде де, жазып сөйлесе де ойларын қысқа тұжыратын. Ойының дәлелділігінен болуы керек бұл кісімен сөз жарыстырған қарсыластары тез келісетін. Осы секілді қасиеттері мен зор білімдарлығы ол кісіні қазақ зиялылары арасында зор ізет-ілтипатқа ие етті.

Қ.Жұбанов біреумен дүрдараздыққа еш уақыт барған адам емес. Кісіге еткен жақсылығын әсте міндет етіп көрген емес. Адамның білімге деген құштарлығы мен басына біткен қабілеті, дарыны – ол кісі нағыз қастер тұтатын нәрселер болатын. Бір жастың бойынан ғылымның, я өнердің бір саласына деген бейімділікті, талпынысты сезе қалса, соған көмектесуге, қалай да шылбыр ұшын беруге даяр тұратын. Ол үшін өзінің қолынан келгеннің бәрін істеп бағатын. Абай атындағы Қазақтың педагогтік институтында профессор болып істеп жүрген кезінде Ғ.Мұсабаев деген бір ізденгіш, тіл ғылымына бейімділігі бар студентті байқап қалып, ол баланың білім алуына, лингвистика саласына деген талабына қошеметті болып, көмектескенін әлі ұмытқан жоқпын. Ең соңғы курста оқып жүрген Мұсабаевты оқуын бітірмей жатып Ағарту халық комиссариатындағы бағдарлама-методика секторына нұсқаушы методист етіп жұмысқа алғызғаны бар. Бұл жөнінде кейін Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі болған профессор Ғ.Мұсабаев былай деп айтып отырады: «Студент боп оқып жүрген кезімде, лекциядан босаған сәттерде Ағарту комиссариатына баратынмын, маған жетекші Қ.Жұбанов әр барған сайын топ-топ ғылыми кітап дайындап қойып, оқып шық, таныс дейтін. Оларды белгілі бір уақыт ішінде оқып шығуға тиіс болатынмын. Солармен әбден танысып болғаннан кейін, әлгі кісі не біліп, не қойғанымды тексеріп, менен бейне бір  емтихан алып отырған адамша сұрақтар қоятын, әрмен қарай өзі түсіндіріп, өзі айтып кететін. Соның арқасында мен Пешковскийдің, Обнорскийдің, Бодуэн де Куртэнэ, Радлов, Мелиоранский, Казамбек еңбектерімен сол кезде-ақ таныс болдым».

Қ. Жұбанов өзінің студенттерінің арасынан ең қабілетті дегендерін таңдап алып, осыдан бірдеме шығады-ау дегендерін ірі оқу орындарына орналастыруға көмектесетін. Осы кісінің көмегі арқасында республикамызға бұл күнде аты мәлім ғалымдар Қазақстан Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, профессор М. Балақаев, филология ғылымының докторы, профессор М. Қаратаев Петерборға аспирантураға жіберілген еді.

Жалғыз жастар ғана емес-ау, кім болса да, ғылымның қай саласымен айналысқысы келсе де Қ. Жұбанов үшін... бәрібір еді, ол елдің бәріне де көмектесуге әзір тұратын. Оның өнерге, техникаға ұмтылған адамдардың талайына ақыл-кеңес беріп, білімін әрмен қарай жалғастыруға септік еткен жайлары көп. Өзінің туған інісі Ахметтің музыкаға қабілетін ерте танып, өзімен бірге Петерборға ала кетіп, консерваторияға оқуға түсіреді. Ахмет Жұбанов қазақ халқы тарихында – музыкалық жоғары оқу орны – [[Санкт-Петербург]] консерваториясын бітірген тұңғыш қазақ болды. Өзіне жақындап кеткен бір ғана адам болса, Құдекең бәріне шарапатын тигізгенше асығатын. Оларды оқуға, білімге тартуды өзінің мойнына біреу міндеттеп қойғандай борыш санайтын. Кейіннен [[КСРО]] Архитектура академиясының мүшесі болған, ол кезде бала жігіт, белгілі қазақ архитекторы Төлеу Бәсеновтің Петербордағы инженерлік құрылыс институтына түсіп кетуіне тікелей көмек көрсеткен адам – осы Құдайберген болды. Қазақстанның еңбек сіңірген суретшісі Әубәкір Ысмайылов, Қазақстан өнеріне еңбек сіңірген қайраткер Асқар Тоқпанов, тағы басқа да осындай көп кісілер Қ. Жұбановты өзінің «әкесі» деп есептейді. Қазақтың белгілі жазушысы Хамза Есенжанов Қ. Жұбановты «әти» деп кеткен. Бұл – ол кісіге ерекше ілтипат білдіре айтқан «әке» деген сөз.

Өзінің отбасы, ошақ қасына деген сүйіспеншілігі ғаламат болатын. Балаларына еміреніп тұратын. (Ол кісінің үш ұл, үш қызы бар). Балаларының бәрі де жоғары білім иелері. Олардың білім алып, ер жетуіне көп еңбек еткен адам – Құдайбергеннің зайыбы Раушан Жұбанова.

Профессор Қ. Жұбановты қазақ зиялылары, ағарту саласының қызметкерлері өте жақсы білетін. И. И. Мещанинов, А. Н. Самойлович, В. В. Бартольд, С. Е. Малов, К. К. Юдахин, А. К. [[Александр Константинович Боровков|Боровков]] сынды ірі орыс оқымыстылары Қ. Жұбановты білікті ғалым, лингвист ретінде ерте танып бағалады.

Жастарға деген аралас-құралас болған адамдарға деген шексіз бауырмал, жаны ашығыштығының үстіне Құдайберген Жұбанов оларға сын көзімен қарап, талап қоюды да есінен шығарған емес. Республиканың мәдени өмірінің бірде-бір саласы Қ. Жұбанов назарын өзіне аудармай кеткен емес. Ғылым адамдары, өнер адамдары, әдебиет саласының адамдары – бұлардың бәрі Қ. Жұбановтың білімдарлығын, адамгершілік іс-харакетін жақсы білетін, оны қадірлеп сыйлайтын. Қазақтың Абай атындағы педагогтік институтының қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, беделді профессоры Қ. Жұбанов Қазақ КСР Ағарту халық комиссариаты оқу-методикалық кеңесінің жетекшісі, КСРО Ғылым академиясының Қазақстан филиалы Лингвистика секторының меңгерушісі секілді аса абыройлы жұмыстарды қоса атқарғаны белгілі. Қазақ тілі жөніндегі тұңғыш монографиялық зерттеудің авторы, алғашқы мектеп оқулығы мен оқу бағдарламасының авторы ретінде қазақ тіл білімі тарихына аты алтын әріппен жазылатын есімдердің бірі – осы профессор Қ. Жұбанов. Қ. Жұбанов қазақ филологиясы кадрларын даярлап, түлетіп өсірудегі қызметі ұшан-теңіз. Республикамыздағы аты белгілі ірі-ірі ғалымдар өздерін Қ. Жұбановтың шәкіртімін дегенді мақтан тұтады.

Ғылыми-педагогикалық жұмысымен қатар Қ. Жұбанов – қоғамдық істерге де белсене араласқан адам. Өткен дәуірлердегі ірі тұлғалар Фирдоусиге, Абайға арналған ғылыми конференцияларды шақыруға мұрындық болып, осы жиындарда мазмұнды баяндама жасаған адам да осы кісі.

[[1935 жыл]]ы [[Қазақстан]] мәдени құрылысшылары съезінің ұйымдастыру комитетінің төрағасы болып, осындай ірі форумды өткізуге тікелей араласқан да осы кісі. Осыған іле-шала Кеңестердің бүкілресейлік XVI съезіне делегат болып, онда Татарстан мәдениеті жайлы патриоттық сарында сөз сөйлеген де осы кісі. 
Қ. Жұбанов Қазақ КСР Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болды. Оның есімін біз қазақ лингвистикасының негізін салушылардың бірі ретінде бұл күнде ерекше құрметпен еске аламыз.

==Тіл біліміндегі еңбектері==

Жұбанов тіл білімі мәселелерімен 1920 жылдан бастап шұғылдана бастады. Ол қазақ мектептері мен жоғары оқу орындары үшін қазақ тілін оқыту бағдарламаларын жасап, оқулықтар мен әдістемелік құралдар жазды. Сондай-ақ, оның “[[Қазақ тілі]]нің ғылыми грамматикасының материалдары” (1-том), “Фонетика” (орыс тілінде), “Қазақ тілі фонетикасының тарихын зерттеуге кіріспе”, “Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар”, “Буын жігін қалай табуға болады”, “Қазақ тілінде біріккен сөздің жазылуы”, “Қазақ сөйлеміндегі сөздердің орын тәртібі”, “Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан”, т.б. іргелі ғылыми жұмыстары қазақ тіл білімін қалыптастыруға қосылған елеулі үлес болды. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдарында Жұбанов қазақ халқының рухани-мәдени өмірінде саяси-әлеуметтік, халықтық мәні зор проблемалардың бірі – жазу, емле, термин мәселелерімен де шұғылданды. 1929 жылы Қызылордада өткізілген тұңғыш ғылыми-терминологиялық конференцияда Жұбанов қазақ тілінің емлесі жөнінде ғылыми негізделген ұсыныстар жасады. 1935 жылы қазақ әліпбиі мен емлесін жақсартудың жобасын ұсынды. Онда халықаралық және орыс тілінен енген терминдерді орысша жазылуына жақындатып таңбалау, кейбір қосар дыбыстарды жалаң әріппен беру, біріккен сөзді қосып жазу туралы пікір айтты. Жұбанов 1933 жылдан саяси қуғын-сүргінге ұшырағанға дейін Қазақстанның Мемлекеттік терминологиялық комиссиясының төрағасы болды. Бұл салада ол термин жасау ісіне мамандарды жұмылдырып, олардың дайындаған материалдарын ғылыми тұрғыдан реттеп, жұртшылық талқысына салып, тәжірибеге енгізуді қадағалады. Жұбанов – 1935 жылы Қазақстан мәдениет қызметкерлерінің съезіне Мемлекеттік терминкомның атынан ұсынылған жобаның негізгі авторы. Ол ұсынған принциптер қазақ терминологиясын жасаудың үлгісі ретінде әлі күнге дейін қолданылып келеді. 1936 жылы ғалымның “Қазақ сөйлем мүшелерінің орны тарихынан” деген кітабы баспадан шықты. Бұл кітабында ол қазақ тіліндегі сөйлем мүшелерінің тарихын басқа түркі тілдерінен бөліп қарамай, өзі еркін игерген түркі халықтары тілдерін бір-бірімен байланыстыра зерттеп, тарихи салыстырмалы әдісті шебер қолданды. Бұл еңбегімен Жұбанов қазақстандық түркітану ғылымының қалыптасуына зор үлес қосты. “Ауыл мұғалімі” (қазіргі “Қазақстан мектебі”) журналында мұғалімдерге арнап қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы, кітапты қалай пайдалану, оқулықтағы материалдарды оқушыларға қалай нәтижелі игерту мәселелерін көтеріп отырды. Осы журналда “Жаңа грамматиканың жақсылықтары”, “Шылаулар”, “Қос сөздер”, “Біріккен сөздер”, “Әдіс, бағдарлама мәселелері”, т.б. мақалаларын жариялады. Жұбанов қазақ әдеби тілі мен музыкалық өнері туралы да келелі пікірлер айтты. Ол өзінің “[[Абай]] – қазақ әдебиетінің классигі” (“Әдебиет майданы”, 1934, №11 – 12) атты аяқталмай қалған әдеби-публицистикалық еңбегінде Абайдың қазақ әдеби тілін дамытудағы, әлеуметтік ой-санадағы орнын, ақындық шеберлігін, композиторлығы мен өлең құрылысына енгізген жаңалығын тұңғыш көрсетіп, әділ бағалады. “Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен” (1936) деген зерттеуінде “ән”, “би”, “бақсы”, “жыр”, “домбыра”, “күй”, “қобыз”, “сыбызғы”, “толғау” сөздерінің этимологиясын ашу арқылы қазақ музыка мәдениетінің тарихы ертеден басталатынын көрсетті. Жұбанов тек ғылыммен ғана шұғылданып қоймай, Қазақстанның Оқу-ағарту халық комиссариаты жанындағы әдістеме, бағдарлама, оқулықтар секторының меңгерушісі міндетін атқара жүріп, бар ынта-жігерін аз уақыттың ішінде қазақ мектептерін ғылыми негізде жазылған оқулықтармен қамтамасыз етуге жұмсады. Мұғалімдердің білімін жетілдіру курстарында, семинарларында дәріс оқып, ақыл-кеңес беріп отырды. Ол қазақ тіл білімі мамандарын баулып, тәрбиелеуде де мол еңбек сіңірді. Республикадағы көрнекті тіл мамандары М.Балақаев, Ғ.Мұсабаев, А.Ысқақов, Ә.Шәріпов, Т.Қордабаев, т.б. өздерін Жұбановтың шәкіртіміз деп санады. Жұбанов республикамыздың саяси-әлеуметтік өміріне де белсене қатысты. 1935 жылғы Қазақстанның мәдениет қызметкерлері съезін ұйымдастыру комитетінің төрағасы, 1935 жылдан Қазақстан КСР ОАК-нің мүшесі болды. 1937 жылы жалған саяси айыппен тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1957 жылы 3 қазанда КСРО Жоғарғы Соты Әскери алқасының шешімімен ақталды. Ақтөбе мемлекеттік университетіне, осы қаладағы бір көшеге Жұбанов есімі берілген.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 4 том; Әдеб.: Сыздықова Р., Ғалым-азамат, А., 1966; Құдайберген Жұбанов. Естеліктер, А., 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

==Өмірі мен еңбектері туралы әдебиет==
=== '''1937''' ===
* [[Ғали Орманов|Орманов]] Ғ. Профессор // Социалистік Қазақстан, 21 наурыз.
* Балақаев М. Қазақ тілі грамматикасы туралы // Социалистік Қазақстан, 15 мамыр, № 109.
* Жолымбетов Ө. Жұбановтың кітабындағы кейбір кемшіліктер (пікір алысу ретінде) // Социалистік Қазақстан, 27 сәуір.
* Смайылов Е. Грамматикадағы анархия туралы // Социалистік Қазақстан, 30 қыркүйек.
=== '''1957''' ===
* Ауэзов М., Кенесбаев С. Основоположник казахской лингвистики // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Әуезов М., Кеңесбаев І. Қазақ лингвистикасының негізін қалаушы // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан, № 50.
* Әуезов М., Кеңесбаев І. Ірі оқымысты // Қазақ әдебиеті, 5 желтоқсан, № 49.
* Жолаев Ж. Друг сельских учителей // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Жолаев Ж. Ауыл мұғалімінің ақылшысы // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан, № 50.
* Жұбанов А. Өнегелі өмір // Қазақ әдебиеті, 5 желтоқсан.
* Мұсабаев Г. Скромный и требовательный // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Мұсабаев Ғ. Қадірлі ұстаз // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан.
* Решетняк В. Народный интеллигент // Учитель Казахстана, 5 желтоқсан, № 50.
* Решетняк В. Ұмытылмас дос // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан.
* Ситдыков А. Ученый-педагог // Учитель Казахстана, 1957,  5 желтоқсан.
* Сытдықов Ә. Педагог ғалым // Қазақстан мұғалімі, 5 желтоқсан,  № 50.
=== '''1958''' ===
* Кеңесбаев І. Профессор Құдайберген Жұбанов және оның ғылыми-педагогикалық мұралары // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 2.
* Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Көрнекті ғалым // Жұлдыз, № 6.
=== '''1959''' ===
* Алпанов О. Құдайберген мұғалімдердің де қамқоршысы еді // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Әбілкәрімов А. Қазақтың тұңғыш профессоры // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Беркінов А. Зейінді шәкірт еді ол // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Қожабаев Н. Естелік // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
* Сабырқұлов Ә. Жұбанов Құдайбергеннің есімімен аталса екен // Коммунизм жолы, 22 желтоқсан, № 122.
=== '''1960''' ===
* Жанпейісов Е. Құдайберген Жұбанов // Білім және еңбек, № 11, 28-б.
=== '''1962''' ===
* Наурызғалиев С. Ғалым есімімен аталған мектеп // Коммунизм жолы, 21 ақпан, № 15.
=== '''1963''' ===
* История Казахской ССР (эпоха социализма). –Алма-Ата.
=== '''1964''' ===
* Есенов Қ. Тұңғыш филолог-профессор // Лениншіл жас, 24 желтоқсан.
* Сыздықова Р. Құдайберген Жұбанов – тіл білімінің классигі // Қазақ әдебиеті, 25 желтоқсан.
* Кенесбаев  С. Видный казахский ученый-лингвист // Казахский университет, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Сыздықова Р. Проф. Қ.Жұбановтың ғылыми-педагогикалық мұрасы // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Балақаев М. Ардагер ұстаз // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Мұсабаев Ғ. Қ.Жұбанов – полиглот // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Кенжебаев Б. Құдайберген жөніндегі есімдегілер // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
* Әлімжанов Д. Ірі методист ғалым // Қазақ университеті, 23 желтоқсан, № 41-42.
=== '''1965''' ===
* Бержанов К. Русско-казахское содружество в развитии просвещения (Историко-педагогическое исследование). –Алма-Ата.
* Ысқақов А. Жұбанов және қазақ тіл білімі // Қазақстан мектебі, № 3, –71-77-бб.
=== '''1966''' ===
* Кенесбаев С. Профессор Худайберген Куанович Жубанов // Жубанов Х. Исследования по казахскому  языку. –Алма-Ата: Наука, 1966. – С.9-31.
* Сыздықова Р. Ғалым-азамат. –Алматы, 72 б.
* Есенов Қ. Қазақ тіл білімінің беташары // Жұлдыз, № 10, 137-141-бб.
* Мұсабаев Ғ. Үлкен ғалымның бағалы еңбегі // Социалистік Қазақстан, 9 шілде, № 156.
* Нұрқанов С. Профессор Құдайберген Жұбановтың қазақ тілі жөніндегі зерттеулері // Қазақстан мектебі, № 9, 94-96-бб.
* Омарбеков С. Қазақ тіл білімінің бағалы қазынасы // Қазақстан коммунисі, № 12, 67-70-бб.
* Серғалиев М. Ғалым мұрасы // Қазақ әдебиеті, 12 қараша.

=== '''1967''' ===

*Әлсейітов Ж. Қос бұлан // Коммунизм жолы, 30 маусым.

=== '''1968''' ===

*Серғалиев М. Қ. Жұбановтың терминологиялық еңбектері // Қазақстан мектебі, № 6. –77-79-бб.
*Хайруллина Н. Профессор Қ. Жұбанов және алфавит мәселесі // Материалы Межвуз. науч.-теор.  конференции. 16-19 қыркүйек 1967 ж. (Тезисы докладов). –Алма-Ата, 1968. –C. 75-76.

'''1969'''

*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] Д. Қыран мен ұлан // Лениншіл жас, 24 желтоқсан.
*Қ. Жұбановқа арналған ғылыми мәжіліс // Социалистік Қазақстан,  21 желтоқсан, № 296.
*Қ. Жұбанов // Қазақстан мектебі, № 11, 94-б.
*Есенжанов Х. Ғалымдар ағасы // Қазақ әдебиеті, 20 желтоқсан, № 51.
*Ермеков Ә. Абзал жанды аяулы аға // Оңтүстік Қазақстан, 10 желтоқсан.

'''1970'''

*Ақшолақов Т. Педагог-ғалым // Қазақстан мұғалімі, 8 қаңтар.
*Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Ұстаздардың ұстазы // Жұлдыз, № 1, 156-159-бб.

'''1974'''

*Жұбанов Құдайберген Қуанұлы // Қазақ Совет Энциклопедиясы,  IV том (Док-Имантау). –Алматы, 492-493-бб.

'''1975'''

*Ибатов Ә. Құдайберген Жұбанов және қазақ тілі морфологиясының мәселелері // Қазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер. Мақалалар жинағы. –Алматы, 81-86-бб.
*Ибатов Ә. Құдайберген Жұбанов және тарихи морфология мәселелері // Қазақ тілі грамматикасы бойынша зерттеулер. Мақалалар жинағы. –Алматы, 106-112-бб.

'''1979'''

*Балмағамбетова Ж. Білімімен үлгі // Коммунизм жолы, 20 желтоқсан, № 243.
*Бекниязов К. Мы помним его // Коммунист, 29 желтоқсан.
*Қазиев Р. Үлкен  дарын  иесі // Коммунизм  жолы,  20 желтоқсан, № 243.
*Қалиев Ғ. Аса көрнекті ғалым педагог // Педагог, 13 желтоқсан.
*Қожанов М.  Көрнекті  ғалым // Коммунизм жолы, 20 желтоқсан, № 243.
*Оралбаева Н. Ғалымның мол мұрасы (Проф. Қ. Жұбановтың туғанына 80 жыл) // Қазақстан мұғалімі, 14 желтоқсан.
*Сегізбаев Ж.  Асыл  азамат еді // Коммунизм жолы, 20 желтоқсан, № 243.
*Тлегенов А. Незабываемая встреча // Коммунист, 29 желтоқсан.
*Үтбаева А. Қ. Жұбановты еске алу // Педагог, 13 желтоқсан.

'''1980'''

*Баймолдин С. Ел есіндегі есім // Коммунизм жолы, 12 қаңтар, № 9.
*Балақаев М. Көрнекті ғалым // Қазақ КСР Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы, № 1, 35-37-бб. (Резюме орыс тілінде).
*Жубанов Худайберген Куанович // Развитие казахского советского языкознания. –Алма-Ата, –C.177-178.
*Казиев Р. Основоположник казахской лингвистики // Путь к коммунизму, 26 қаңтар.
*Оралбаева Н. Құнды мұра // Қазақстан мектебі, № 9.

'''1984'''

*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] Д. Сезімге адалдық // Қазақстан әйелдері, № 4, 16-17-бб.
*Ибатов Ә., Сарғожин Р. Ғалым мұрасы (Қ. Қ. Жұбановтың туғанына 85 жыл) // Қазақстан мектебі, № 12, 65-67-бб.

'''1985'''

*Әуезов М. Ірі оқымысты // М. Әуезов. Жиырма томдық шығармалар жинағы, 20-том. Алматы, 358-363-бб.

'''1986'''

*Ысқақов А., Ибатов Ә. Көш басы (Қ. Жұбановтың «Қазақ тілі грамматикасына» – 50 жыл) // Қазақстан мектебі, №12.

'''1987'''

*Айтбаев У., Жубанов Е. Проф. Х. Жубанов и некоторые вопросы теории перевода // Лексико-стилистические вопросы перевода. –Алматы: «Наука», –С. 67-77.

'''1988'''

*Әлсейітов Ж. Халық перзенті // Коммунизм жолы, 30 наурыз.
*Белботаев А.  Ғалым-қайраткер // Қазақстан мұғалімі, 25 қараша, № 47.

'''1989'''

*Сыздықова Р. Профессор Құдайберген Жұбанов // Мәдениет және тұрмыс, № 1, 13-б.
*Сыздықова Р.  Впереди  своего  времени // Путь  к  коммунизму, 17 мамыр, № 93.
*Сыздықова Р. Уақыт ақтаған азамат // Коммунизм жолы, 17 мамыр, № 93.
*Афанасьев В. Незавершенная статья // Путь к коммунизму, 17 мамыр, № 93.
*Меңдекеев Ә. Профессор Құдайберген Жұбанов // Қазақ әдебиеті, 10 ақпан.
*Мырзахметов М. Абайтанудың сын сағатында // Коммунизм жолы,  17 мамыр, № 93.
*Әлсейітов Ж. Ұмытылмас кездесулер // Коммунизм жолы, 17 мамыр, № 93.
*Пангереев А. Аяулы ағамен қауышу // Коммунизм жолы, 17 мамыр, № 93.
*Әнесов Ғ. Қаламгерлік пен қайраткерлік // Жалын, № 6, 77-78-бб.

'''1990'''

*Жұбанов Құдайберген.  Шығармалар мен естеліктер. –Алматы «Өнер» баспасы, 12 б/т.
*Әуезов М. Ірі оқымысты, 76-81-бб.
*Жұбанов А. Өнегелі өмір, 81-86-бб.
*Қаратаев М.  Патриот профессор, 87-96-бб.
*Есенжанов Х.  Ғалымдар ағасы, 96-99-бб.
*Орманов Ғ.  Профессор, 99-103-бб.
*Кеңесбаев І.  Ұстаздардың ұстазы, 104-115-бб.
*Сыздықова Р. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл біліміндегі аса зор тұлға, 115-124-бб.
*Дербісалин Ә.  Ұстаз-ғалым, 124-132-бб.
*Решетняк В.  Ұмытылмас дос, 132-135-бб.
*Меңдібаев Қ.  Асыл азамат еді, 135-140-бб.
*Ермеков Ә.  Абзал жанды аяулы аға, 140-147-бб.
*Жұбановр Ақырап және Есет. Әке шаңырағының шырағы, 148-162-бб.
*Жұбанова М.  Менің әкем, 170-192-бб.
*Жұбанова Р. Екі дүниеде естен кетпес серігім, 192-205-бб.
*Веселинов, Д. 120 години от рождението на Кудайберген Куанович Жубанов (1899–1938). - Съпоставително езикознание / Сопоставительное языкознание / Contrastive Linguistics, Т. ХLIV, бр. 3, с.103-104 [ISSN 0204-8701]

==90 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

*А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтында өткен ғылыми-теориялық конференция
*Қ. Жұбанов және қазақ совет тіл білімі. К. Жубанов и казахское советское языкознание. Ғылыми еңбектер жинағы. Сборник научных трудов. –Алматы: «Ғылым», 1990. –368 б.
*Қайдаров Ә. Профессор Құдайберген Жұбанов, 9-16-бб.
*Кайдаров А.  Слово о профессоре Х.К.Жубанове, –С.16-20.

'''І бөлім. Ғұлама келбеті'''

*Ауэзов М., Кенесбаев С. Основоположник казахской лингвистики, –C.21-25.
*Жұбанов А. Өнегелі өмір, 26-29-бб.
*Сыздықова Р. Азамат-ғалым, 30-48-бб.
*Әлсейітов Ж. Халық перзенті, 48-54-бб.

'''ІІ бөлім. Қ.Жұбановтың ғылымдағы орны'''

*Дербісалин Ә. Ұстаз-ғалым, 55-61-бб.
*Оралбаева Н., Маралбаева С. Грамматика ілімінің бастау көздері, 61-69-бб.
*Есенов Қ. Профессор Қ.Жұбанов және  қазақ   тілінің   синтаксисі, 69-79-бб.
*Серғалиев М. Синтаксистің кейбір мәселелері, 79-88-бб.
*Әбілқасымов Б. Әдеби тіл хақындағы ауқымды ойлар, 88-100-бб.
*Жанұзақов Т. Кісі аттарының байыпты зерттеушісі, 101-108-бб.
*Бектаев Қ., Белботаев А., Смайылов Т. Қазақ тіл біліміндегі лингвистикалық статиканың алғашқы  көріністері, 108-116-бб.
*Исаев С. Қазақ тілі тарихи морфологиясының проблемалары, 116-127-бб.
*Ибатов А. Сөздің тұлғалану процесін зерделеуші, 128-136-бб.
*Мырзахметов М. Абайтанудың сын сағатында, 136-144-бб.
*Айтбаев Ө. Термин және аужарма, 144-152-бб.
*Молдажаров Ж. Унификатор лингвистической терминологии, 152-158-бб.
*Есенғұлов А. Грамматикалық қатынастар мен ұғымдардың номинациясы, 158-169-бб.
*Урекенова Р. Первый председатель Гостерминкома республики, 169-174-бб.
*Әбдірахманов А. Қазақ терминологиясының түп қазығы,  174-180-бб.
*Омарбеков С. Диалектілік құбылыстар төркінін тереңнен барлаушы, 180-191-бб.
*Жүнісбеков Ә. Қазақ   фонетикасының  ғылыми  курсын  жасаушы, 191-196-бб.
*Шакиева А. О семантическом синтаксисе сложных глаголов, 196-201-бб.
*Уәлиев Н. Қазақ орфографиясының негізгі принциптері хақында, 201-208-бб.
*Ақшолақов Т. Педагог-ғалым, 209-213-бб.

'''ІІІ бөлім. Есімі ел есінде'''

*Каратаев М. Испытание временем, –C. 214-218.
*Балақаев М. Ұстаздың жарқын бейнесі, 218-223-бб.
*Тәжібаев Ә. Аға туралы аз ғана сөз, 223-229-бб.
*Орманов Ғ. Профессор, 229-232-бб.
*Есенжанов Х. Ғалымдар ағасы, 233-235-бб.
*Жұбанова Р. Кебенек киіп кетіп еді, 235-249-бб.
*Ситдыков А. Ученый-педагог, –C.249-250.
*Решетняк В. Народный интеллигент, –C.251-253.
*Ермеков Ә. Абзал жанды аяулы аға, 253-259-бб.
*Баскаков Н. Один из первых советских тюркологов, –C.259-262.
*Карасаев Х. Кудайберген аганы эскерип (қырғыз тілінде),  263-267-бб.
*Ысқақов А. Ақылгөй аға, ұлағатты ұстаз, 267-277-бб.
*Кенжебаев Б. Құдайберген жөніндегі есімдегілер, 277-278-бб.
*Шәріпов Ә. Аяулы ұстаз еді ол, 279-290-бб.
*Әлімжанов Д. Ірі методист-ғалым, 290-291-бб.
*Қазиев Р. Үлкен дарын иесі, 291-293-бб.
*Маманов Ы. Қазақ тіл білімінің көш бастаушысы, 293-295-бб.
*Мұсабаев Ғ. Қ. Жұбанов – полиглот, 296-296-бб.
*Меңдібаев Х. Ағаны көріп іні өсер, 297-301-бб.
*Беркінов А. Зейінді шәкірт еді ол, 301-302-бб.
*Жолаева Ж. Ағалардың ақ жолынан айнымай, 302-311-бб.
*Алпанов О. Құдайберген мұғалімдердің де қамқоршысы еді,  312-313-бб.
*Балмағамбетова Ж. Білімімен үлгі, 313-314-бб.
*Ержанов К. Жарыққа жетелегендер, 317-318-бб.
*Бірманов Е. Асыл аға, 319-321-бб.
*Бекниязов К. Мы помним его, –C.321-321.
*Тлегенов А. Незабываемая встреча, –C.322-322.
*Брусиловский Е. Таинственная сила памяти, –C.323-323.
*Жулаев Ж. Друг сельских учителей, –C.324-324.
*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] Д. Жарқын жүзің жадымызда, жақсы аға, 325-333-бб.
*Хаймулдин О. Бәрі де бүгінгідей сезіледі, 333-337-бб.
*Дияров Н. Ғалымның туған жерінде, 337-340-бб.
*Жұбанов Е. Ғалым мүшеліне арналған ғылыми-практикалық конференциялар, 340-353-бб.

'''Қазақ КСР ҒА Халыққа білім беру министрлігі Абай атындағы Қазақ педагогика институтында өткен ғылыми конференция'''

*Профессор Құдайберген Жұбановтың 90 жылдығына арналған ғылыми конференция (19 желтоқсан, 1989) материалдары. –Алматы: Полиграф. предприятие «Кітап», 5,7 п.л.
*Шаяхметов Ш. Құрметті жолдастар, қадірлі ағайындар! (Кіріспе сөз). 3-5-бб.
*Қайдаров Ә. Ел мақтаны, 5-11-бб.
*Сыздықова Р. Құдайберген Жұбанов, 11-21-бб.
*Оралбаева Н. Қазақ совет тіл білімінің негізін қалаушы, 21-29-бб.
*Қалиев С. Оқу-ағарту ісінің ұйымдастырушысы, 29-32-бб.
*Есенов Қ. Ғалымның синтаксис жайындағы ілімі, 32-35-бб.
*Томанов М. Қазақ тілі тарихының кейбір мәселелері, 35-40-бб.
*Әбілқасымов Б. Әдеби тіл мәселелері, 40-46-бб.
*Исаев С. Қазақ тілінің тарихы мен тарихи грамматикасы мәселелері, 46-52-бб.
*Айтбаев Ө. Ғалымның терминология мен аударма ғылымын қалыптастырудағы орны, 52-61-бб.
*Мырзахметов М. Абай дүниетанымының бастамасында, 61-66-бб.
*Жүнісбеков Ә., Уәлиев Н. Қазақ тілі фонетикасының проблемалары мен емлесінің ғылыми негіздері, 66-69-бб.
*Ақшолақов Т. Ірі педагог, методист ғалым, 69-76-бб.
*Шәкиева А. Көмекші және күрделі етістіктер хақында, 76-83-бб.
*Жанұзақов Т. Атаулар жайлы сыр шерткен, 83-88-бб.
*Мәжітаева Ш. Қазақ тіліндегі күрделі сөздердің бір типі жөнінде, 88-90-бб.

'''1993'''

*Терехова Ф. Х. Жубанов как лингвометодист. Записки группы «Структурно-семантический анализ языка», Вып. І, объем сб. – 111 м/п, –С.55-68. Актюбинский пед. институт им. Х.Жубанова, облысы типография.
*Жұбанов Е. Проф. Қ. Жұбанов тартқан тілтану желілері. «Ақтөбе» газеті, № 169, 171, қазан.

'''1994'''

*Оралбай Ә. Абай және Қ. Жұбанов. «Ақтөбе» газеті, 19 наурыз.
*Жұбанов Ақырап, Жұбанов Есет. Әке шаңырырағының шырашысы (деректі очерк). «Ақтөбе» газеті: № 43, 28 мамыр; № 44, 31 мамыр;  № 45, 2 маусым; № 46, 6 маусым.
*Жұбанов Е, Әнесов Ғ. Ғұлама тағылымы. «Ақтөбе» газеті, № 102, 13 қазан.
*Тайжанов А. Қ. Жұбановтың қазақ халқының рухани мәдениетін дамытудағы орны. «Ақтөбе» газеті, 5 қараша.
*Тайжанов А. Қ. Жұбанов және рухани мәдениет. «Серпін», № 16, «Ақтөбе» газеті, 11 қараша.
*Асқаров И. «Сүйер ұлың болса, сен сүй...» (Абай) (Қ. Жұбанов күндері. Шолу). «Ақтөбе» газеті, № 117, 17 қараша.
*[[Ертай Ашықбаев]]. Тіл кеспек жоқ (Ақтөбеде өткен Қ. Жұбановты еске алу кешінде оқылған өлең), «Қазақ әдебиеті» газеті, № 48, 2 желтоқсан.
*[[Данабике Байқадамова|Байқадамова]] (Қаралдина) Д. Аруағыңа бас иемін, жақсы аға ... (Қ.Жұбанов күндеріне орай). «Ақтөбе» газеті, 20 желтоқсан.
*Тектіғұлова Ж. Қ. Жұбанов және қазақ тілі тарихи грамматикасының проблемалары. –Алматы. Кандидаттық диссертацияның авторефераты, 22 бет.
*Тектұғұлова Ж. Кейбір тілдік элементтердің этимологиялық табиғаты (Проф. Қ. Жұбановтың лингвистикалық концепциялары тұрғысынан. Лекциялар желісі). *Ақтөбе облысы типографиясы. 40 бет.

'''1997'''

*Ильясова А. Разработка Х. Жубановым вопросов педагогической теории. –Алматы, 1997, Республиканский издательский кабинет по учебной и методической литературе Министерства Образования и культуры Республики Казахстан, 1,2 п/л.
*Бәкіров О. Дара тұлға (очерк). Жинақ: «Нәубет жылдары». –Алматы: Қазақ университеті, 16-25-бб.

'''1998'''

*Шәріпов Ә. Аяулы ұстаз еді // Көргенім, көңілге түйгенім. –Алматы, 1998. –23-32-бб.

==Профессор құдайберген жұбановтың 100 жылдығы қарсаңында==

'''Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінде өткен Республикалық Жұбанов оқулары'''

*Материалы республиканских Жубановских чтений, посвященных актуальным проблемам современных гуманитарных наук (1989, 1994, 1996 годов) на казахском и русском языках. 10,5 печ. листов (47-мақала). Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің редакциялық-баспа бөлімінде теріліп, басылды. – Ақтөбе, 1998.
*Кенжебаев К. Отыз жылдың олжасы, 3-6-бб.
*Қайдаров Ә., Әбдірахманов Ә. Тіл білімінің тарланы, 7-13-бб.
*Сыздықова Р. Қ. Жұбановтың лингвистикалық мұрасын танып-игеру проблемалары, 13-18-бб.
*Копыленко М. Проблемы общего языкознания в трудах Х.К. Жубанова, 18-24-бб.
*Серғалиев М. Профессор Қ. Жұбановтың синтаксистік зерттеулері, 24-29-бб.
*Әбілқасымов Б. Профессор Қ. Жұбановтың тіл тарихына қатысты пікірлері жайында, 29-32-бб.
*Есенов К. Профессор Қ. Жұбановтың синтаксис жайындағы ілімі, 32-34-бб.
*Жүнісбеков Ә. Профессор Қ. Жұбанов қазақ фонетикасының ғылыми курсын жасаушы, 34-38-бб.
*Уәлиев Н. Профессор Қ. Жұбанов қазақ орфографиясының негізгі принципі хақында, 38-43-бб.
*Әнесов Ғ. Қаламгерлік пен қайраткерлік, 43-47-бб.
*Негимов С.  Қ. Жұбанов және қазақ фольклоры, 47-51-бб.
*Жұбанов А.Қ. Профессор Қ. Жұбанов және қазақ тілін зерттеудің кейбір қолданбалы тәсілдері, 51-56-бб.
*Омарбеков С. Профессор Қ. Жұбановтың қазақ тілінің диалектілік белгілері жөніндегі көзқарастары, 56-60-бб.
*Оразов М. Көмекші етістіктер, 60-64-бб.
*Жұбанов Е. Профессор Қ. Жұбановтың кейбір басылым көрмеген еңбектері хақында, 64-71-бб.
*Берікұлы Н. Профессор Қ. Жұбанов және дидактика мәселелері,  71-76-бб.
*Султангалиева Г. Х. Жубанов – видный деятель народного образования, -С. 81-85.
*Манкеева Ж. Қ. Жұбанов және тарихи морфология мәселелері, 85-91-бб.
*Шакиева А. Вопросы словообразования в трудах профессора Х.К. Жубанова, 91-93-бб.
*Жубанова А. К проблеме фоновой и компонентной субституции в казахских фразеосочетаниях в аспекте жубановедения, 93-99-бб.
*Тайжанов А. Мұхтар Әуезов профессор Қ. Жұбановтың қазақ халқының қоғамдық ойы мен мәдениетін дамытуға қосқан үлесі туралы,  99-104-бб.
*[[Ботагөз Қазбекқызы Мурзалина|Мурзалина]] Б. Проблемы интонации в работах Х. Жубанова и их современное состояние, 104-108-бб.
*Тектіғұлова Ж. Профессор Қ. Жұбанов предикаттық қатынастың қалыптасу тарихы хақында, 108-113-бб.
*Алдашева Н. Қ. Жұбанов және сөзжасам мәселесі, 113-117-бб.
*Садуақасов Н. Профессор Қ. Жұбанов – қазақ тілі фонетикасының негізін салушы, 117-122-бб.
*Қарағұлова Б. Профессор Қ. Жұбанов – қазақ терминологиясының негізін қалаушы, 122-127-бб.
*Байганина Н. Лингвистические исследования профессора Х. Жубанова в области казахской музыкальной терминологии (к проблеме «палеонтологии речи»), –С. 127-131.
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов және қазақ тіл біліміндегі сөз таптастыру принциптері, 131-134-бб.
*Жаманбаева К. Қ. Жұбанов және қазақ тілі пәнін оқыту мәселелері, 134-137-бб.
*Кенжеғұлова А. Қ. Жұбановтың «Буын жігін қалай табуға болады?» деген мақаласындағы методикалық	 көзқарастары, 137-143-бб.
*Бақытжанова А. Қ. Жұбанов және аударманың лексика-семантикалық проблемалары, 143-148-бб.
*Борашев Б. Қ. Жұбанов және Шығыс әдебиеті, 148-151-бб.
*Пангереев А. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі топономастикалық деректер, 151-156-бб.
*Ниязова Ғ. Қ. Жұбанов пен Ж. Тілепбергенов арасындағы рухани сабақтастық, 156-163-бб.
*Миров М. Қ. Жұбанов публицистикасындағы паремиялық қолданыстар, 163-167-бб.
*Есқалиева Ж. Профессор Қ. Жұбановтың сөз тұлғалары жайындағы танымдары, 167-170-бб.
*Тектіғұлова Ж. Қ. Жұбанов бір құрамды түбір негіздердің қазіргі тіліміздегі өлі түбірлерге қатысы жайында, 170-173-бб.
*Сүлейменова З. Относительно заметок о сложных и вспомогательных глаголах профессора Х. К. Жубанова, 173-176-бб.
*Байганина Н. Идеи профессора Х. Жубанова в области теории перевода и его роль в становлении казахской терминологии, 176-181-бб.
*Тайжанов А., Толыбаев М. Профессор Х. Жубанов и духовная культура казахского народа, 181-185-бб.
*Брязгалов Ю. К вопросу о формировании одаренности и таланта, 185-191-бб.
*Нурадинов А. О психологических аспектах лингвистического учения профессора Х. К. Жубанова, 191-195-бб.
*Жубанова А. Этнолингвистические воззрения профессора Х. К. Жубанова, 195-199-бб.
*Бокаева А. Об одной малоизвестной работе профессора Х. К. Жубанова, 199-202-бб.
*Сыздықова Р. Жеделхат. Құдайберген Жұбановтың туғанына  95 жыл толуына арналған ғылыми-теориялық конференцияға қатысушыларға, 202-203-бб.
*Әлсейітов Ж. Өмірде өшпес ізі бар, 203-206-бб.
*Сәдуақас Н. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі туралы (Қ. Жұбановтың туғанына 100 жыл). «Ақтөбе университеті» газеті, № 4, сәуір.

'''1999'''

*Жұбанов Қ. Қазақ тілінің жоғарғы курсы: Лекциялар желісі. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. –112 бет.

==100 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен республикалық ғылыми-теориялық конференция'''

*Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімі: Ғылыми мақалалар жинағы. –Алматы, «Арыс» баспасы, 1999. –376 бет.
*Қошанов А. – ҚР Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті, Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы. Құттықтау сөз, 8-9-бб.
*Сыздық Р. Ғылым көгінің жарық жұлдызы, 10-17-бб.
*Әбілқасымов Б.      Тіл      тарихын      зерттеудегі      Қ. Жұбанов тағылымы, 18-22-бб.
*Оралбай Н. Қ. Жұбанов – қазақ тілін ғылыми тұрғыдан зертгеуші ғалым, 23-29-бб.
*Айтбайұлы Ө. Профессор Қ. Қ. Жұбанов  және  терминжасам принциптері, 30-41-бб.
*Хасанұлы Б. Қ. Жұбановтың әлеуметтік-лингвистикалық пайымдаулары, 41-57-бб.
*Хұсайын К. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 58-66-бб.
*Уәлиұлы Н.   Профессор Қ. Жұбановтың буын туралы теориялық тұжырымдары, 66-72-бб.
*Жанұзақов Т. Қ. Жұбановтың  еңбектеріндегі жалқы  есімдердің зерттелуі, 72-80-бб.
*Жұбанов Е., Оралбай Ә. Профессор Қ. Жұбановтың қоғамдық, саяси және әлеуметтік ой-толғамдары, 80-86-бб.
*Айғабылұлы А. Қ. Жұбанов және морфонология мәселесі, 86-92-бб.
*Шалабай  Б.   Қ. Жұбанов  –  Абай   поэзиясын лингвопоэтикалық тұрғыдан тұңғыш зерттеуші, 92-97-бб.
*Жұбанова А. А. Профессор Құдайберген Жұбановтың терминологиялық принциптері негізінде қазақ биология терминдерін жасау, 97-102-бб.
*Жұбанов А. Қ. Жұбанов және қазақ мәтін мазмұнын статистикалық тәсілмен анықтау, 102-108-бб.	
*Манкеева Ж. Қ. Жұбанов зерттеулерінде тілдің тілдік философисы тұрғысынан қарастырылуы, 108-113-бб.	
*Бүркіт  О.    Қ. Жұбановтың   грамматикалық   ілімін   оқытудың ерекшеліктері, 113-118-бб.
*Оразалин С. Қ. Қ. Жұбановтың қазақ тіл білімі жайлы ойлары, 139-142-бб.
*Сәдуақас  Н.  Қ. Жұбановтың  фонема  заңдылықтары  туралы көзқарастары, 143-152-бб.
*Қасым Б.  Профессор  Қ. Жұбанов   және   күрделі   сөз   мәселелері, 152-157-бб.
*Құрманова   Н.   Қ. Жұбанов   грамматикалық   құбылыстар   туралы, 158-163-бб.
*Қобыланова А.  Қ. Жұбановтың буын  теориясы және оның оқу-әдістемелік маңызы, 163-165-бб.
*Карабалина А.  Психологизмы, психологические понятия и слова-термины в наследии К. К. Жубанова, 165-172-бб.                                                                              *Омарова А. Қ. Қ. Жұбановтың  көмекші  етістік туралы  зерттеулері, 172-177-бб.
*Нұржанқызы Ж. Қ. Жұбановтың    ғылыми мұрасын студенттерге оқытып, үйретудің жолдары, 177-182-бб.
*Ұлықпанова Ә.  Қ. Жұбановтың абайтанымы, 182-190-бб.	
*Миров    М. Қ. Жұбанов    лингвистикалық    терминдер    хақында, 190-198-бб.
*Макешева Ж. Профессор Қ. Жұбановтың терминологиялық принциптерінің қазақ іс жүргізу жүйесін қалыптастырудағы орны, 198-202-бб.
*Шәріпжанова F. Қ. Жұбанов пен Ы.Маманов еңбектеріндегі қалып етістіктерінің көрінісі, 202-209-бб.

'''1999'''
'''Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде өткен ғылыми-теориялық конференция'''

*Қазіргі қазақ тілі және лингводидактика мәселелері (2-шығуы). (Қ. Қ. Жұбановтың 100 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары). –Алматы, 1999. –138 бет
*Оразбаева Ф. Құдайберген Жұбанов – қазіргі қазақ тілі кафедрасының негізін салушы, 3-5-бб.
*Шалабай Б., Мүрсәлімов Т. Қ. Жұбановтың синтаксиске қатысты   еңбектері, 6-10-бб.
*Құрманова Н. Сөйлемнің ішкі құрылымы жасалуындағы синтагмалық мүшеленудің атқаратын қызметі және Қ. Қ. Жұбановтың сөздердің тіркесуі туралы пікірлеріндегі  озық талдау үлгілері, 10-16-бб.
*Балтабаева Ж. Құдайберген Жұбановтың әдістемелік көзқарастары туралы, 17-20-бб.
*Тамаева Б. Профессор Қ. Жұбановтың этнолингвистика жөніндегі ой-пікірлері, 20-24-бб.
*Қасым Б. Қ. Жұбанов күрделі сөз мәселелері жайында, 24-28-бб.
*Ноғайбаева Ж. Қ. Жұбанов үндестік заңы жайында, 29-31-бб.
*Сәменова С.Н. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі заттануға қатысты пікірлер және заттанудың жасалау жолдары, 31-37-бб.                                                                               *Арынова Р. Қ. Жұбанов сын есім жайында, 37-40-бб.
*Макешева Ж. Профессор Қ. Жұбановтың терминологиялық принциптерінің қазақ іс  жүргізу жүйесін қалыптастырудағы орны, 40-44-бб.                                           *Ибраимова И.  Қ. Жұбановтың терминологияға қосқан үлесі, 44-47-бб.
*Бердалина Т. Теңдесі жоқ тұлға, 47-50-бб.
*Османова З.Ж. Құдайберген Жұбанов  казақ  поэзиясының көркемдігі туралы  («Абай  қазақ  әдебиетінің  классигі»  мақаласы  бойынша), 51-53-бб.                          *Жетпісбаева О. Жұбанов еңбектеріндегі терминология және аударма мәселесі, 109-112-бб.
                                                               
     
'''1999'''
'''Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі Тілдерді дамыту департаментінде өткен ғылыми-тәжірибелік конференция'''

*Мемлекеттік тіл: терминология, іс қағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі (Қ.Жұбановтың 100 жылдығына арналған республикалық *ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары). –Астана, 1999. –464 бет.
*Сәрсенбаев А. – Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі. Кіріспе сөз, 5-7-бб.
*Кекілбаев Ә. – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хатшысы. Ұлттық руханиятымыздың өзегі, 7-14-бб.
*Хұсайын К. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 30-34-бб.
*Сыздық Р. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл білімінің теориялық негіздерін қалаушы, 43-50-бб.
*Айтбайұлы Ө. Профессор Қ. Қ. Жұбанов және қазақ терминологиясының кейбір мәселелері, 60-69-бб.
*Жубанов Е.К. Профессор Х. К. Жубанов и проблемы казахской терминологии, –С.99-109.
*Негимов С. Құдайберген Жұбанов және ұлттық фольклор, 109-114-бб.
*Жарықова Д. Қ. Жұбанов және қазіргі медицина тілі, 240-249-бб.
*Жұбанов А. Проф. Құдайберген Жұбановтың буын теориясы және оның компьютерлік лингвистикадағы орны, 298-305-бб.

'''1999'''
'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен ғылыми-теориялық семинар'''

*Қазақ тіл білімі: Ұрпақ жалғастығы мен дәстүр сабақтастығы: Ғылыми мақалалар жинағы (Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановтың 100 жылдығына *арналған ғылыми-теориялық семинар материалдары). –Алматы: «Арыс» баспасы, 1999. –416 б.
*Сыздықова Р. 1999 жыл – қазақ тіл білімі үшін Құдайберген Жұбанов жылы (жас ғалымдарға арнау сөз), 8-13-бб.
*Айтбайұлы Ө. Профессор Қ. Қ. Жұбанов және терминжасам принциптері, 14-27-бб.
*Салқынбай А. Қ. Жұбанов және тарихи грамматика мәселелері, 27-30-бб.
*Жаманбаева Қ. Қ. Жұбанов – абайтанушы, 30-32-бб.
*Садуақас Н. Профессор Қ. Жұбановтың қазақ тіліндегі буын туралы тұжырымдары, 32-39-бб.
*Мүрсәлімов Т. Қ. Жұбановтың сөздердің байланысу формаларын жіктеу принциптері, 43-49-бб.
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов қазақ тілі сөздерін таптастыру туралы, 49-55-бб.
*Балтымова М. Аударма теориясына байланысты профессор Қ. Қ. Жұбановтың ой-тағылымдары, 56-62-бб.
*Ержанова Ұ. Қ. Қ. Жұбановтың лингвистикалық терминологиясының ерекшеліктері, 62-65-бб.
*Жубанова А. Общелингвистические взгляды Х. К. Жубанова, –С. 65-71.

'''2000'''

*Хасанұлы Б. Қ. Жұбанов мұралары – отандық жалпы тіл білімі, әлеуметтік лингвистика, психолингвистика бастаулары. Тіл саласындағы қуғын-сүргін. –Ақтөбе, 2000. –119 бет.
*Хасанулы Б. Жубановедение: в контексте формирования общего языкознания, социолингвистики и психолингвистики в Казахстане. Репрессии в сфере языка. –Актобе, 2000. –120 с.

'''2002'''
'''Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде өткен Республикалық ғылыми-теориялық конференция'''

*Жұбанов тағылымы-V. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Ақтөбе: Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің *редакциялық-баспа бөлімі, 2002. –297 бет.
*Мырзахметов М. Қ. Жұбанов – қайраткер, ойшыл ғалым, 15-20-бб.
*Оразбаева Ф. Ұлылыққа тағзым, 20-23-бб.
*Хасанулы Б. Концепция Х. К. Жубанова в контексте гендерной лингвистики, –С.23-28.
*Сәдуақас Н. Қ. Жұбанов және қазақ тілі дыбыс жүйесі, 72-74-бб.
*Баяндина С.  Қ. Қ. Жұбанов мұрасындағы тіл қызметінің көрінісі, 77-79-бб.
*Айтжанова С., Тоқтыманова F. Профессор Қ. Қ. Жұбанов еңбектері, 91-93-бб.
*Кенжеғұлова А. Қ. Жұбанов тағлымы авторлық оқулықтарда, 93-98-бб.
*Садирова  К.  Қ. Жұбанов лексика мен синтаксистің байланысы туралы, 98-101-бб.
*Ниязова F. Қ. Жұбанов халық ағарту майданында, 101-104-бб.
*Миров  М.  Қ. Жұбанов және ғылым тілі,  111-114-бб.
*Қаңтарбай С. Қ. Жұбановтың оқу әрекетіндегі біртұтастық ұстанымы, 119-123-бб.
*Оралбай  Ә.  Қ. Жұбановтың публицистік шеберлігі, 127-130-бб.
*Аитова Н.  Қ. Жұбановтың когнитивтік пайымдаулары, 150-153-бб.
*Терекова Ф.  Языковая личность профессора Х. К. Жубанова: аспекты к изучению вопроса, –С. 173-176.
*Дүзмағамбетов Е. Қ. Жұбанов мұраларындағы «одағай» категориясының танымы, 176-178-бб.
*Ұлықпанова Ә. Қ. Жұбанов Қожа Ахмет Яссауи толғауларының тарихи мәні жайында, 181-185-бб.
*Кенжан   А.  Ұлы  Ұстаз  Қ. Жұбанов тұжырымдамаларының – келешек ұстаздар үшін құндылығы,  185-186-бб.
*Балтымова М. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың лингвистикалық еңбектеріндегі шығыстану мәселелері, 193-196-бб.
*Сәтер А.   Қ. Жұбанов және бүгінгі БАҚ: терминология мәселелері, 198-204-бб.
*Асылбаева  Р.  Құдайберген Жұбановтың күрделі сөздер туралы ойлары, 226-228-бб.
*Кенбай Ж. Тұғыры биік тұлғаның мүсіні қалай сомдалды, 237-240-бб.

'''2003'''

*Бүркіт О. Жұбановтану. Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің филология факультетінде оқытылатын арнаулы курстың бағдарламасы. –Алматы: «Арыс» баспасы, 2003. –48 бет

==105 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

'''Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында өткен Республикалық ғылыми-теориялық конференция'''

*Жұбанов тағылымы: IV Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Ақтөбе: Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институты, 2004. –316 бет.
*Кенжебаев К. Ұлы адамның мүшелтойы, 5-6-бб.
*Кенжебаев К., Хасанұлы Б.. Профессор Қ. Жұбанов және XXI ғасыр тіл білімі, 6-11-бб.
*Нұрпейісов Ә. Халқымыздың рухани қазынасын жасаушылар, 11-12-бб.
*Жұбанов Е. «Жұбанов тағылымдары» ғылым көгіне бастайды, 12-18-бб.
*Оралбаева Н. Неоценимое научное значение трудов профессора Х. К. Жубанова, –С.18-23.
*Құсайынов К. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 23-30-бб.
*Оралбаева Н. Ұлттық тіл біліміміздің теориялық негізін қалаушы, 30-37-бб.
*Қасқабасов С. Құдайберген Жұбанов еңбектеріндегі фольклор теориясының мәселелері, 37-42-бб.
*Хасанұлы Б. Қ. Жұбановтың әлеуметтік-лингвистикалық пайымдаулары, 42-55-бб.
*Серғалиев М. Қ. Жұбанов және стилистика мәселелері, 55-60-бб.
*Сайрамбаев Т. Қ. Жұбанов «тіркесімділік» мәселесі хақында, 60-65-бб.
*Оразбаева Ф. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі тілге көзқарас, 65-68-бб.
*Айталы А. Ұлттанушы ғұлама, 72-79-бб.
*Молдаханов Ә. Дәстүр мен жалғастық, 79-84-бб.
*Кенжебаев К., Сартабанов Ж. Қ. Жұбанов және математика терминологиясының қазақша қалыптасуы, 85-90-бб.
*Айғабылұлы А. Қ. Жұбанов және қазақ тіліндегі буын жүйесі, 90-94-бб.
*Шалабай Б. Қ. Жұбановтың синтаксиске қатысты еңбектері, 106-109-бб.
*Жубанова А. Принципы и основные направления общелингвистических исследований Х. К. Жубанова, –С.116-122.
*Ержанова Ұ. Қ. Жұбановтың лингвистикалық терминологиясының ерекшеліктері, 122-125-бб.
*Миров М. Қ. Жұбановтың полемикалық стилі жайында, 125-128-бб.
*Жубанова А. Топо-ономасиологические концепции М. О. Ауэзова как аспект жубановедения, –С.139-147.
*Біләл Ш. Құдайберген Жұбановтың атаутаным принциптері хақында, 154-158-бб.
*Қоянбекова С.Б. Көрнекті ғалым Қ. Жұбановтың сөйлем мүшелері жайындағы көзқарасы, 162-164-бб
*Шоқым Г. Қ. Жұбанов және лингвопоэтика мәселелері, 167-171-бб.
*Алдашев Н. Қ. Жұбановтың «қиюлы сөз» туралы ілімі, 171-176-бб.
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов сөз таптары туралы, 179-183-бб.
*Жазықова М. Қ. Жұбанов көркем аударманың лингвистикалық мәселелері туралы, 188-191-бб.
*Бақтарбаев Қ. Қ. Жұбанов танымдарына сәйкес «сөз» ұғымының табиғаты, 191-194-бб.
*Даулетова Б. Проф. Қ. Жұбанов сөз тіркесінің информативтік- коммуникативтік құрылымы туралы («О формах словосочетания слов в казахском языке» деген еңбегі бойынша), 194-200-бб.
*Садулова Ж. Қ. Жұбанов танымы және байланыс саласындағы қазақ терминологиясы, 200-203-бб.
*Шалабай Б. Қ. Жұбанов – Абай поэзиясын лингвопоэтикалық тұрғыдан тұңғыш зерттеуші, 206-210-бб.
*Бораш Б. Түркі классиктері мен абай сабақтастығы Қ. Жұбанов көзқарасымен, 210-214-бб.
*Пангереев А. Халықтық топономастиканың жалпы филологиялық аспектілері / Қ. Жұбанов ілімдері негізінде, 214-218-бб.
*Ниязова F. Темір-орқаштан шыққан қос ағартушы, 218-226-бб.
*Ұлықпанова Ә. Қ. Қ. Жұбановтың абайтанымы, 235-241-бб.
*Оралбай Ә. Құдайберген Жұбанов публицистикасының ерекшеліктері, 241-247-бб.
*Жаксыгарина М. К. Жубанов в экслибрисе художников мира, –С.247-253.
*Меңкешев М., Меңкешева Т. Қ. Жұбановтың «Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жайлы» зерттеуі, 253-258-бб.
*Бүркіт О. Қ. Жұбановтың грамматикалық ілімін оқытудың ерекшеліктері, 268-272-бб.
*Қаңтарбай С. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі оқу әрекеті мәселелері, 272-275-бб.
*Терекова Ф. Х. К. Жубанов как педагог-методист, –С.275-279.
*Калюжный А.  К. Жубанов и профессиональная подготовка учителя, –С.279-282.
*Жубатканов К. Новая книга о нашем великом земляке, –С.282-287.
*Нұржанова Ж. Қ. Жұбановтың қазақ тілін оқыту әдістемесі жайлы пікірлері, 287-290-бб.
*Дауленова М. Роль принципов терминообразования К. Жубанова в формировании архивнои терминологии, –С.290-292.
*Джабасова А. Специфика выражений определительных отношений в работе Х. Жубанова, –С.292-295.
*Оралбай Ә. Ерекше есте қалған мерейтой, 304-311-бб.

'''2004'''
'''Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті'''

*Жұбановтану жылнамасынан. Био-библиографиялық дерек көздері. –Ақтөбе: Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті редакциялық-баспа бөлімі. «Жұбановтану» зертханасының» еңбектері, 12-жарияланым, 2004. –186 бет (Профессор Құдайберген Жұбановтың туғанына 105 жыл толу мерейіне орай жинақталған дерек көздері).
*Кудайберген Жубанов. История. Годы. Судьбы. Каяться некому? (Публикация этих материалов – возвращение к трагической судьбе казахского лингвиста *Худайбергена Жубанова), –С.6-13.
*Орманов Ғ. Профессор, 15-18-бб.
*Әуезов М. Ірі оқымысты, 18-22-бб.
*Жұбанов А.Қ. Өмірі өнеге, еңбегі – үлгі, 22-25-бб.
*Кеңесбаев I. Профессор Құдайберген Жұбанов және оның ғылыми-педагогикалық мұрасы, 25-34-бб.
*Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Көрнекті ғалым (Профессор Құдайберген Жұбановтың өмірі мен мұралары туралы)	, 34-42-бб.
*Қаратаев М. Профессор-патриот, 42-48-бб.
*Балақаев М. Ардақты ұстаздың жарқын жүзі есімде, 48-56-бб.
*Ысқақов А. Профессор Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі (шәкірт лебізі), 56-65-бб.
*Есенжанов X. Ғалымдар ағасы, 65-67-бб.
*Әлсейітов Ж. Қазірден бастап қолға алсақ, 67-69-бб.
*Байқадамқызы (Қаралдина) Д. Аруағыңа бас иемін, жақсы аға! 69-83-бб.
*Жұбанова М. Әкелер заманының күнгейі мен теріскейі (дерекнама), 83-86-бб.
*Жұбанова М. «Әке арманының шуағына жылынып...» (эссе), 86-95-бб.                                    86
*Варшавская Л. Кудайберген – богом данный (к 100-летию со дня рождения), –С.95-103.
*Жұбанов Е.Қ., Оралбай Ә. Профессор Құдайберген Жұбановтың саяси памфлеттері, 103-108-бб.
*Қайдари Ә. Т. Ел мақтаны, 109-114-бб.
*Сыздық Р. Ғылым көгінің жарық жұлдызы (Аса ірі филолог, лингвист Құдайберген Жұбановтың туғанына – 100 жыл), 114-120-бб.
*Оралбаева Н. Қ. Жұбановтың грамматика ілімі, 120-123-бб.
*Кажибеков Е. После юбилея, или думы в межъюбилейные будни, –С.127-128.
*Меңдекеев Ә. Сегіз қырлы, бір сырлы, 142-149-бб.
*Великая двадцатка столетия, –С.158.

==Ақтөбелік ақындар Қ. Жұбановты жыр етті==

*Құрманалин М. Ағайынды Жұбановтан көшесі, 159-б.
*Жұбанова М. Ескерткіш болып келді әкем	, 160-б.
*Ашықбаев Е. Тіл кеспек жоқ, 161-162-бб.
*Ашықбаев Е. Тіліммен сырласу (Құдайберген Жұбанов мүсіні түбінде), 163-б.
*Елеусізова Ж. Жұбановты іздеу, 164-б.
*Айжан Ж. Тіл туралы толғаныс, 166-б.
*Сарышева Ф. Ағамен сырласу, 167-б.
*Сатанов С. Құдайберген Жұбанов (толғау), 169-б.
*Нұрғалиев О. Замана жұлдызы (Құдайбереен Жұбановқа арналады), 173-б.
*Қауыс Ү. Есею, 175-б.
*Ағайынды Жұбановтар (Сөзі: Е.Ашықбаев, Әні: Н.Жүсіпов), 178-б.
*Әлімбаева Ш. Арнау, 179-б.
*Балмаханұлы Н. Жұбановтар сөйлейді, 180-б.
*Қалдина Г. Елім деп соққан жүрегі (Халқының біртуар ұлы Қ. Жұбановқа арнаймын), 181-б.
*Қалдина Г. Асыл аға (Есет Құдайбергенұлы Жұбановтың 70 жылдығына арнаймын), 182-б.
*Жұбанова М. Әкені еске алу (поэмадан үзінді), 183-б.

'''2004'''
'''Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінде өткен Республикалық ғылыми-практикалық конференция'''

*Құдайберген Жұбанов тағылымы // Профессор Қ.Жұбановтың 105 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдарына арналған мақалалар жинағы. –Алматы, 2004. –150 бет.
*Сыздықова Р. Азамат – ғалым, 5-19-бб.
*Оразбаева Ф. Ұлылыққа тағзым, 19-24-бб.
*Базарбаева З. Кудайберген Жубанов – первый профессор в области казахской филологии, –С.24-31.
*Қасым Б. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі ғылыми бағыттар, 31-35-бб.
*Қобланова А. Ғалымның дара тұлғасы, 35-40-бб.
*Есенова Қ. Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі мәтіннің дискурс ретіндегі сипаты, 40-49-бб.
*Оразалиева Э. Қ. Жұбанов идеяларының паралингвистика мәселелерімен сабақтастығы, 43-49-бб.
*Оразалиева Э. Қ. Жұбанов және шығыс елдерінің танымдық пәлсапасы, 49-55-бб.
*Мұхамади Қ. Профессор Қ. Жұбанов және кейбір көмекші сөздер мәселесі                55
*Исабекова Ұ. Қ. Жұбановтың қазақ тілінің дыбыстық жүйесінің зерттелуіне қосқан үлесі, 59-62-б.
*Қожабекова Ш. Араб теңеулерінің құрылымдық семантакалық типтері, 62-68-бб.
*Уразбаева А. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімі, 70-72-бб.
*Әлімбаев М. Профессор Қ. Жұбанов еңбектеріндегі дыбыстың физикалық сипаттамасы, 91-94-бб.
*Аймұрзаев Ф. Қ. Жұбанов және дыбыс физиологиясы, 94-97-бб.
*Тазабекова Д. Қ. Жұбанов және когнитивтік бағыт, 97-101-бб.
*Оразбаева Ф. Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы: лингводидактика және әдістеме, 101-105-бб.
*Балтабаева Ж. Профессор Қ. Жұбанов септік жалғауларының бірде ашық, бірде жасырын келуі туралы, 105-108-бб.
*Абдразақова Ф. Қ. Жұбанов сауаттылық жайында, 108-111-бб.
*Рахметова Р. Құдайберген Жұбанов зерттеулеріндегі жаңа технологияның нышандары, 111-113-бб.
*Ермағамбетова Л. Қ. Жұбановтың қазақ тілі синтаксисіне қатысты ой-тұжырымдары,  113-116-бб.
*Байғонұсова Ф. Қ. Жұбанов және етістікті оқыту мәселесі, 139-144-бб.

'''2005'''
'''Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық институтында өткен Халықаралық ғылыми-теориялық конференция'''

*Жұбанов тағылымы: VI Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Ақтөбе, 2005. –530 б.
*Нұрышев Р. Құдайберген Қуанұлы Жұбанов – ұстаз-ғалым, 3-4-бб.
*Ақтөбе облысының әкімі Е.Н.Сағындықов мырзаның құттықтау сөзі, 4-7-бб.
*Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрі Ж. Құлекеевтің «Жұбанов тағлымы» ғылыми-теориялық конференциясының кезекті VI мәжілісіне қатысушыларына құттықтау сөзі, 7-8-бб.
*Жұбанов Е. «Тағлымға» тағзым еткен жұрт. Шолу (Алғы сөз орнына), 8-12-бб.	
*Жанұзақ Т. Дарынды ғалым – ұлағатты ұстаз, 12-15-бб.
*Хасанов Б. Қ. Жұбановтың гендерлік жіктелімдер жөніндегі пайымдаулары, 15-24-бб.
*Жұбанов А.Қ. Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл біліміндегі статистикалық әдістің жетістіктері, 24-29-бб.
*Оразбаева Ф. Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы: лингводидактика және әдістеме, 29-32-бб.	
*Султангалиева Г.  К. Жубанов и Общество изучения Казахстана, –С.32-35.
*Бисенғали 3. Есет Жұбанов қазақ эпосы тілінің поэтикасы хақында, 35-39-бб.
*Юсупов Р., Абсалямова Ю. Межэтнические контакты башкир и казахов в Восточном Оренбуржье, –С. 39-43.
*Тектіғұл Ж. Профессор Қ. Жұбанов казақ тіліндегі қосымшалардың эволюциясы жайында, 43-48-бб.
*Жубанова А.Е. Наши комментарии к переводу на русский язык ответного выступления Х. К. Жубанова, –С. 48-54.
*Жанпеисова Н. Лингвистическое учение К. Жубанова в контексте антропоцентрического подхода к языку, –С. 54-58.
*Берікұлы Н. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың ұлттық дидактика мәселелерін
дамытудағы рөлі, 60-71-бб.
*Тайжанов А.Т. Құдайберген Жұбанов және мәдени мұра (Қ.Жұбановтың
Хожа Ахмет Яссауиді тануы), 71-83-бб.
*Оралбай Ә. Қ. Жұбановтың ғылыми-публицистикалық шығармашылығының кейбір кезеңдері, 83-87-бб.
*Манкеева Ж. Қ. Жұбановтың ғылыми мұраларының академиялық танымы хақында, 90-93-бб.
*Шоқым Г. А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов шығармашылығындағы гендерлік тұжырымдамалар, 96-100-бб.
*Оразалиева Э. Қ. Жұбанов идеяларының паралингвистика мәселелерімен сабақтастығы, 121-125-бб.
*Жұмағалиева Н. Профессор Қ. Жұбанов қазақ тіл біліміндегі ерлер тілінің
көрінісі жөнінде, 131-133-бб.	
*Дүзмағамбетов Е. Қ. Жұбанов ұстанымы және орман кодексіндегі ұғымдардың аударылу мәселесі, 133-136-бб.	
*Кемерова Ж. Профессор Қ. Жұбановтың когнитивтік пайымдаулары, тілдік негіздері, 136-139-бб.	
*Сұлтан Ж. Профессор Қ. Жұбанов өзіне дейінгі батыстық тілтанушылар туралы, 139-143-бб.
*Негимов С. Құдайберген Жұбанов және ұлттық фольклор, 154-157-бб.
*Жүнісбек Ә. Қ. Жұбанов және қазақ фонетикасы, 157-158-бб.
*Базарбаева З. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл білімінің негізін қалаушы, 158-162-бб.	
*Жұбанов Е.Х. Межэтнические устно-поэтические связи тюрков как культурный наддиалект, –С.162-165.	
*Салқынбай А. Қ. Жұбанов және тіл тарихы, 165-168-бб.	
*Бейсенов Қ. Ағайынды Жұбановтар күй туралы, 168-172-бб.	
*Момын Б. Құдайберген Жұбанов қазақ тілінің мәдениеті жайында, 172-175-бб.
*Ісімақова А. Құдайберген Жұбанов Абайдың мұрасын қалай жақтаған? 175-178-бб.	
*Мұхтаров С. Қ. Жұбанов одағай сөздердің категориялық белгілері туралы, 181-183-бб.	
*Баяндина С. Функции языковых единиц в творчестве К. К. Жубанова	, –С.183-187.
*Жаңабекова А. Профессор Құдайберген Жұбанов және қазақ грамматикасының кейбір мәселелері, 187-190-бб.	
*Сәдуақас Н. Қ. Жұбановтың қазақ жазуы мен әліпбиіне қатысты көзқарастары, 193-197-бб.
*Имаханбетова Р.  Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов арасындағы байланыс, 197-200.
*Нұрдаулетова Б. Қ. Жұбанов – «Диуани хикмет» тілін тұңғыш зерттеуші, 204-208-бб.	
*Миров М. Профессор Құдайберген Жұбановтың тілтанымы, 208-212-бб.
*Мұратбек Б. Профессор Қ. Жұбанов   стиль және тілмәдениеті жайында, 214-217-бб. 	
*Баймұханов Б. Қ. Жұбанов және артикуляциялық база проблемасы	, 220-224-бб.
*Жексенеалиев Б. Қ. Жұбанов зерттеулері және қазіргі қазақ тілі фонетикасы терминологиясындағы жарыспалылық мәселесі, 224-226-бб.
*Қарағұлова Б. Қ. Жұбановтың тіл тарихы туралы танымдары, 226-228-бб.
*Алдашев Н. Қ. Жұбановтың «Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан» атты еңбегіне қатысты кейбір ойлар, 233-235-бб.
*Исқарина Ж. Ағайынды Құдайберген мен Ахмет Жұбановтар еңбектерінің тіліндегі стильдік-эстетикалық өзектестіктер, 242-249-бб.
*Избагамбетова Г. Қ. Жұбановтың термин жасау принциптері және сауда саласындағы терминдердің қолданысы,	254-256-бб.
*Қалиев Е. Қ. Жұбановтың сөз тіркесі танымы, 258-261-бб.
*Меңкешев М., Меңкешева Т. Қ. Жұбанов – күйдің пайда болу тарихын зерттеу, 276-280-бб.
*Новые сведения к библиографии Х. К. Жубанова, –С.280-286.
*Қыдыршаев А. Ғалым шешен Құдайберген Жұбанов және шешендіктануды оқытудың ұстанымдарын таразылау мәселесі,	287-293-бб.
*Жұбанова М. Әкелер заманынан келіп жеткен достық нышандары (Ғалым Құдайберген мен ақын Ілияс шығармашылығын зерделеуге септігін тигізген), 293-296-бб.
*Бүркіт О. Профессор Қ. Жұбановтың ғылыми мұрасын оқытудың аспектілері,	296-299-бб.
*Мұхамбетова С., Қарабалина А. Қ. Қ. Жұбановтың психологиялық идеяларының әдіснамалық негізі, 299-303-бб.
*Өмірбаева К. Қ. Жұбанов және ұлттық дидактика мәселелері, 303-305-бб.
*Макешова Ж. Профессор Қ. Жұбановтың буын жігін оңай табуға арналған әдісінің буын жүйесін оқытудағы орны, 315-317-бб.
*Есқали Ж. Қазақ тілін оқыту әдістемесінің Қ. Жұбанов ілімімен сабақтастығы, 317-320-бб.
*Алдашева Г. Профессор Қ. Жұбановтың «Қазақ тілі грамматикасы» атты еңбегіндегі дидактикалық көзқарастар, 344-345-бб.	
*Жазықова М. Профессор Қ. Жұбановтың әдістемелік мұралары және қазіргі заманғы оқыту технологиялары, 349-353-бб.	
*Абдоллаев Н. Қ. Жұбанов заманындағы мемлекеттік саясат ерекшелігі, 403-406-бб.
*Алимбаева Б. Кудайберген Куанулы Жубанов и медресе «Хусаиния», –С.411-413.

'''2006'''

*Құдайберген Қуанұлы Жұбанов (Биобиблиографиялық көрсеткіш). –Ақтөбе, 2006. –68-б.

==110 жылдығына арналған ғылыми конференциялар==

'''А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен халықаралық ғылыми-теориялық конференция'''

*Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелері (Профессор Құдайберген Жұбановтың 110 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары) / Жауапты ред. С. Құлманов. –Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы», 2009. –328 бет.
*Сыздық Р. Құдайберген Жұбанов есімі мен еңбектерін тағы бір еске алсақ, 3-6-бб.
*Оразбаева Ф. Өнегелі өмір, өрісті ғалым, 6-10-бб.
*Садыков Т. Профессор К. Жубанов илимий жанаморфофоностатистика жөнүндө (Қырғызстан), 10-13-бб.
*Жұбанова М. Құдайберген Жұбанов – қазақ тіл білімі тарихындағы ұлттық лингводидакт, 13-19-бб.
*Жанұзақов Т. Профессор Қ. Жұбановтың лексика бойынша зерттеулерінің ғылыми – теориялык негізі, 19-23-бб.
*Хасанов Б.  Қ. Жұбановтың ділдік лингвистикалық ой-пікірлері, 23-24-бб.
*Шалабай Б.  Қ. Жұбанов және қазіргі қазақ тіл білімінің даму бағыттары, 24-27-бб.
*Жұбанов  А.Қ. Проф. Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл білімінің жаңа бағыты, 27-32-бб.
*Манкеева Ж. Профессор Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі этнотаңбалық жүйе, 32-34-бб.
*Базарбаева З. Профессор Құдайберген Жұбановтың еңбектеріндегі тарихи фонетика мәселелері, 34-38-бб.
*Қосымова  Г. Қ. Жұбановтың грамматикалық атаулар мен ереже-түсініктерді
берудегі дүниетанымы, 38-41-бб. 
*Жүнісбек Ә.  Проф. Қ. Жұбанов фонетикасы жайлы сілтемелер, 42-43-бб.
*Қаршығаева А. Проф. Қ. Жұбановтың дыбыс жіктелімінің артикуляциялық талданымы, 83-86-бб.
*Ерубаева Ш. Проф. Қ. Жұбанов сөздік екпін жайлы, 91-94-бб.
*Бәйімбетова Ә., Молдашева А. Проф.Қ. Жұбанов еңбектеріндегі дыбыстардың үндесім/үйлесім түрленімі жайлы, 94-95-бб.
*Сайрамбаев Т., Хамитова  М.  Профессор Қ. Қ. Жұбановтың оқшау сөздер туралы зерттеуі, 109-113-бб.
*Садирова Қ. Профессор Қ. Жұбанов және қазіргі лингвистиканың кейбір мәселелері, 113-116-бб.
*Жұбаева О.  Қ.Жұбановтың қазақ тіліндегі шақ категориясын танудағы ұстанымдары, 120-125-бб.
*Жаңабекова А. Қ. Жұбанов және функционалды бағыт (семантикалық шақ категориясы негізінде), 128-131-бб.
*Құлманов С. Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі функционалды грамматика мәселелерінің көріністері, 131-134-бб.
*Жубанова  А.  О некоторых мифопоэтических и культурологических сведениях в трудах Х. К. Жубанова по истории языка, 182-186-бб.
*Смағұлова Г. Қ. Жұбанов және тілдегі гендерлік оппозиция, 240-242-бб.
*Сұлтан  Ж. Қ. Жұбанов және лингвистикалық прогностика мәселесі, 255-257-бб.
*Қалыбеков Б., Көшекеева Ж.  Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл білімі, 257-258-бб.
*Нұрлыбаев Н., Нурадинова  Г. Қазақ лингвостатистика ғылымында Қ. Жұбанов пен А. Қ. Жұбановтар еңбектерінің маңызы, 258-260-бб.
*Көбденова Г.  Профессор Қ. Жұбанов – қазақ тілі тарихын зерттеуші, 293-295-бб.
*Әміржанова Н. Профессор Қ. Жұбановтың күрделі сөздердің орфограммасына қатысты тұжырымдары, 309-312-бб.

'''2009'''
'''Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінде өткен халықаралық ғылыми конференция материалдары'''

*«Жұбанов тағылымы – VII» халықаралық ғылыми конференция материалдары (Қазақ тілінің теориялық негізін қалаған лингвист, қоғам қайраткері, профессор Қ. Қ. Жұбановтың 110 жылдық және белгілі лингвист ғалым, профессор Е. Қ. Жұбановтың 80 жылдық мерейтойларына арналған). І-ІІ томдар. –Ақтөбе, Қ. Жұбанов атындағы АқМУ РББ, 2009. І том – 370 бет; ІІ  том – 264 бет.

'''І том'''

*Кенжебаев К. Дәстүрлі «Жұбанов тағылымы» VII халықаралық ғылыми конференциясының ашылу салтанатында сөйлеген сөзі, 3-4-бб.
*Жұбанов А.Қ. Профессор Қ. Жұбанов зерттеулері – қолданбалы тіл білімі саласына бағыт-бағдар, 28-31-бб.	                                                                            *Шалабай Б. Қ. Жұбанов және қазақ тіл білімінің қазіргі кезеңі, 31-34-бб.
*Бисенғали 3-F. Құдайберген Жұбанов және Абайтану, 34-39-бб.
*Оразбаева Ф. Профессор Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы, 39-42-бб.
*Молдаханов Ә. Құдайберген Жұбанов және Абайтану проблемалары, 47-53-бб.
*Осман А.Ә. Даналық дария иесі, аяулы аға! 57-59-бб.
*Балтымова М. Қ. Жұбанов және шығыс тілдері мәселесі, 81-85-бб.
*Қалиев Е. Қ. Жұбанов – когнитолог, 100-105-бб.
*Тектіғұл Ж. Қ. Жұбанов күрделі есімдер синтаксисінің танымдық сипаты жайында, 125-129-бб.
*Базарбаева З.  Профессор Құдайберген Жұбановтың ғылыми мұрасындағы фонология және интонология проблемалары, 154-158-бб.
*Дұзмағамбетпов Е. Қ. Жұбановтың тіл даму заңдылықтарына қатысты ойлары, 162-164-бб.
*Есқұлова Қ.  Қ. Жұбанов – қазақ фонетикасының ғылыми курсын жасаушы ғалым, 164-168-бб.
*Жұбанова Е.Б. Қ. Жұбанов және қазақ тіліндегі буын жігін табу теориясы, 168-172-бб.
*Жексенғалиев Б.  Қ. Жұбановтың лингвистикалық терминологиясы, 182-187-бб.
*Мамаділ Қ. Профессор Қ. Қ. Жұбанов және қазақ диалектологиясы мәселелері, 191-193-бб.
*Мұхамбетов Ж. Лингвист-ғалым Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімінің диалектілері туралы, 193-197-бб.
*Садирова Қ. Профессор Қ. Жұбановтың қазақ тілі синтаксисіне қатысты пайымдаулары, 204-207-бб.
*Сұлтан Ж. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі тіл синергетикасы, 218-221-бб.
*Тектіғұл Ж. Қ. Жұбанов және синкретизм құбылысының сөз табы категориясының пайда болуына қатысы, 225-228-бб.
*Абдуллина А. Жұбановтар еңбектеріндегі халықтың ежелгі наным сенімдеріне құрылған мифояогиялық әдебиет нұсқалары, 232-235-бб.
*Екибасова Б. Халық поэзиясы және Қ. Жұбанов шығармашылығы, 271-276-бб.
*Жонысова М. Профессор Қ. Жұбанов Қожа Ахмет Яссауидің тарихи тұлғасы хақында, 280-284-бб.
*Қожахметова А. «Диуани Хикмет» – ақын Есенбай Дүйсенбайұлының көркем аудармасы мен Қ. Жұбанов зерттеулері бойынша, 295-298-бб.
*Молдаханов Ә. Құдайберген Жұбанов және фольклор, 321-324-бб.
*Ниязова F.  Жұртын сүйген Жұбанов, 324-328-бб.
*Ұлықпанова Ә. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі фольклордың бастау арналары туралы сөз, 351-356-бб.
*Ұлықпанова Ә. Фольклортанудағы тың бағыт, терең тұжырымдар үндестігі (Ресей фольклортанушылары мен Қ. Жұбанов зерттеулері бойынша), 356-360-бб.

'''ІІ том'''

*Амангазиева М. Профессор Е. Қ. Жұбановтың «тәңірі» семантикасын талдаудағы көзқарасы, 7-11-бб.
*Бораш Б.  Құдайберген және Есет Жұбановтардың ғылымдағы өзіндік көзқарастары туралы бірер сөз, 13-15-бб.
*Ерназарова Г. «Қазақ» этнонимі және халық әдебиеті (Е. Жұбановтың «Қазақ» атауының халық поэзиясындағы көріністерін зерделеу» мақаласы бойынша), 15-17-бб.
*Жубанова А.Е. О роли межэтнических и внутренних общественных связей в развитии культурного наддиалекта, национального языка и диалектов в исследованиях Е. Х. Жубанова и Х. К. Жубанова, 17-23-бб.
*Жұмаеалиева Р. Е. Қ. Жұбанов зерттеулеріндегі эпостанудың кейбір мәселелері, 23-27-бб.
*Күшпаева М. Е. Қ. Жұбановтың көне жазу ескерткіштері тіліндегі фольклоризм көріністері туралы пікірлері	, 27-29-бб.
*Мұратбек Б. Профессор Е. Қ. Жұбановтың лингвистикалық мұраларындағы баға, бағалау компоненттері,	41-45-бб.
*Оралбай Ә. Жұбановтанудың өзекті мәселелері және Есет Жұбанов тағылымы,	45-49-бб.
*Жазықова М. Қ. Жұбанов еңбектеріндегі қазақ тілінің синтаксисін оқыту мәселесі,	96-100-бб.
*Жазықова М. Қ. Жұбановтың әдістемелік еңбектеріндегі оқыту ұстанымдары және олардың қазіргі білім беру жүйесімен сабақтастығы, 100-103-бб.
*Жұбанова М. Қ. Жұбанов және ұлттық тәрбие тарихы, 103-113-бб.
*Карабалина А. Қ. Жұбановтың психологияның терминологиялық принциптерін құрастыру, 119-122-бб.
*Күштаева М. Қ. Жұбанов және қазақ тілін оқыту бағдарламасы мәселесі, 131-133-бб.
*Мұхамбетова С. Психологияны оқыту әдістемесі мен Қ. Жұбанов идеяларының үндестігі,	142-147-бб.
*Уәлиұлы Н., Қобланова А. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың буын теориясы және оның оқу-әдістемелік маңызы,	170-174-бб.
*Жұбанов Е.Қ., Алдашев Н. Профессор Қ. Жұбановтың ғылыми-педагогикалық қызметіне қатысты тың деректер, 201-206-бб.
*Құрманбеков Б.  Құдайберген Жұбанов және Қазақстандағы 1916-жылғы ұлт-азаттық көтеріліс мәселелері,	229-231-бб.
*Сауытбаева С. Вклад личности К. Жубанова в культуру Казахстан, 253-256-бб.

'''2009'''
'''Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде өткен республикалық ғылыми-практикалық конференция'''

*«Құдайберген Жұбанов тағылымы: ғылыми сабақтастық және жаңа бағыттар (Профессор Қ.Жұбановтың 110 жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдарына арналған мақалалар жинағы). –Алматы: «Ан Арыс» баспасы, 2009. –268 б.
*Оразбаева Ф. Профессор Қ. Жұбановтың педагогикалық мұрасы, 30-36-бб.
*Жұбанова М. Менің әкем, 36-46-бб
*Жұбанова Қ.  Өшпес өмір жалғасы, 47-63-бб.
*Нысанбаев Ә., Тайжанов А. Құдайберген Жұбанов жапон иероглифін не үшін үйренген? 64-69-бб.
*Жұбанова А.Қ. Проф. Қ. Жұбанов және қолданбалы тіл біліміндегі формалды модельдер, 70-76-бб.
*Бекмағамбетов Ш. Қ. Жұбанов және тіл тарихының кейбір мәселелері, 77-84-бб.
*Балтабаева Ж. Қ. Жұбанов оқулығының әдістемелік ерекшеліктері, 85-88-бб.
*Рахметов Р. Құдайберген Жұбановтың қазақ тілі әдістемесіне қосқан үлесі, 89-92-бб.
*Абдризахова Ф. Құдайберген Жұбановтың емле жайлы ой-тұжырымдары, 93-96-бб.
*Қосылбаева А. Құдайберген Жұбанов еңбегіндегі қалып етістік мәселесі, 97-101-бб.

==Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбановжайлы қорғалған диссертациялар==

*Сәдуақас Н. Ә. Профессор Құдайберген Жұбанов еңбектеріндегі қазақ тілі дыбыстары жіктелімінің фонологиялық жіктелемі: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.02.02 – қазақ тілі. –Алматы, 1999. –28 бет.
*Омарова А. Қ. Профессор Қ. Қ. Жұбановтың етістіктер туралы ғылыми еңбегі, оның ғылымның кейінгі дамуына ықпалы: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.02.02 – қазақ тілі. –Алматы, 1999. –24 бет.
*Жубанова А. А. Общелингвистическая концепция Х. К. Жубанова: Афтореф.дисс... канд.филол.наук. 10.02.19 – общее языкознание, социолингвистика, психолингвистика. –Алматы, 2000. –28 с.
*Қарабалина А. Ә. Қ. Жұбановтың жалпылингвистикалық тұжырымдамаларындағы психологиялық ой-пікірлері: психология ғыл.канд. ... дисс. автореф. 19.00.01 –жалпы психология, жеке адам психологиясы, психология тарихы, этнопсихология. –Алматы, 2005. –24 бет.
*Сұлтан Ж. И. Тілтанымдағы антропологиялық парадигманың Қ.Жұбанов мұраларындағы көрінісі: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.02.02 – қазақ тілі. –Алматы, 2007. –26 бет.
*Оралбай Ә. Ә. Құдайберген Жұбановтың публицистикасы: филол.ғыл.канд. ... дисс. автореф. 10.01.10 –журналистика. –Алматы, 2007. –24 бет.

==Профессор Құдайберген Қуанұлы Жұбанов өмірінің негізгі кезеңдері==

[[Ақтөбе]] губерниясы, Темір уезі (қазіргі Мұғаджар ауданы) 9-шы ауыл, Ақжар деген жерде [[1899 жыл]]ы желтоқсанның 19 күні дүниеге келген. 
Бастапқы білімін әкесі ашқан ауыл мектебінен алып, әрі қарай сол маңдағы Оспан ишанның мешітінде 3-4 жыл оқиды. Келесі бірнеше жыл  жергілікті ауыл мектебінде өтеді. [[1914]]-[[1916 жыл]]дары Орынбор қаласындағы «Хұсайния» медресесінде оқуын жалғастырады, 1916-1917 жылдарда Жұрынның 2 кластық орыс мектебінің бірден 4-5 класына түсіп, оны үздік аяқтайды. Ал [[1917]]-[[1918 жыл]]дары Күйік қаладағы (Елек) екі кластық орыс училищесінің соңғы курсына қабылданып, орысша білімін жалғастырады.

[[1928 жыл]]ы Ленинградтың  шығыс тілдері институтын (экстерн ретінде) бітіріп, жоғарғы білімге ие болады. 
[[1929]]-[[1932 жыл]]дары Ленинградта аспирантурада оқиды: – 02.1929-09.1930 (1,5 жыл) шығыс тілдері институтында түрік тілдері мамандығы бойынша; – 10.1930-09.1932 (2 жыл) КСРО Ғылым Академиясында (жалпы тіл білімі бойынша). Анкетада өзінің көрсетуі бойынша мына тілдерді білген: неміс, араб, парсы, түрік, моңғол, чуваш,  коми, грузин, түркі тілдері.

==Қызметі жөнінде мәлімет==

# Темір аудандық, Құлжа-Темір болыстығы – әуелі хатшысы, кейін – председателі – 10.1918-04.1920 жж.;
# Темір аудандық бақылау комитеті басқармасы – 1920-1922 жж.;
# Темір аудандық атқару комитеті (РИК – мүшесі) – 1922-1923 жж.;
# Темір уездік оқу бөлімінде – инспектор, 12.1925-09.1928 жж.;
# Ақтөбе губерниялық оқу бөлімі – нұсқаушы методист – 12.1923-09.1925 жж.;
# Қазақ Мемлекеттік университеті (бастапқыда осылай аталып, кейін ҚазПИ болған) – салыстырмалы түрік тілдері кафедрасында ғылыми қызметкер – 12.1928 ж.;
# Қазақ педагогикалық институты (ҚазПИ), Алматы – қазақ тілі мен әдебиеті  кафедрасының меңгерушісі – 01.09.1932-19.11.1937 жж.;
# Ағарту Халық Коммисариаты – Коллегия мүшесі, программа, оқулықтар бөлімінің меңгерушісі, мемлекеттік терминология комиссиясының председателі, Мемлекеттік терминком бюллетенінің бас редакторы. 01.1933-19.11.1937 жж.;
# КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық филиалы – лингвистика секторының меңгерушісі, қазақ тілінің Академиялық сөздігінің бас редакторы, Қазақ филиалының Ғылыми советінің және Президиум мүшесі – 1936-19.11.1937 жж.;
# Қазақстандық ұлт мәдениетін ғылыми-зерттеу институтының Ғылыми кеңесінің мүшесі – 1935-1936 жж.;
# Бүкіл Одақтық жаңа әліп Орталық комитетінің Қазақстандық мүшесі – 1935-1937 жж.;

'''Сайланған:''' 
#Темір аудандық атқару комитетіне (РИК) – 1922-1923 жж.
#Қаз. ОАК мүшелігіне – 1935-1937 жж.
#XVI Бүкіл ресейлік Советтер Съезіне делегат  – 1935 ж.
#«Қазақстанның 15 жылдығы» Құрмет белгісімен марапатталған  (1935 ж.)
#Қ. Қ. Жұбанов туралы қосымша мәлімет:
#1937 жылы қарашаның 19-күні «Халық жауы» деген жаламен ұсталып (қамауға алынды), 1938 жылы ақпанның 25-күні «тройканың» үкімімен атылып кетті.
#1957 жылы қазан айының 3-күні азаматтық тұрғыдан ақталды. 1958 жылы ақпанның 22-күні партиялық қалпына келтірілді.

==Еңбектерінің хронологиялық көрсеткіштері==

'''1915'''

# Өнегелі мұғалім (мақала) // Қазақ, 11 ақпан, № 103. (Ж. Тілепбергеновпен бірігіп жазған).

'''1917'''

# Наурыз құтты  болсын (өлең) // Алаш, № 14.
# Аянышты хал (фельетон) // Алаш, №  20.

'''1924'''

# Әйел теңдігі туралы (мақала) // Еңбекші қазақ, №  232.
# Түс екен (оқшауша) // Еңбекші қазақ, 11 қыркүйек, № 243.
#  Yлгі  алыңдар (мақала) // Еңбекші қазақ, №  254.

'''1925'''

#. Темір уезінің оқушылар тобы (мақала) // Еңбекші қазақ, 14 қаңтар, №  276.
# Екі қой,  бір тоқты киіт  өтірік дейді (жауап сөз) // Кедей, 11 сәуір, №  41.
# Ойыл коммуна  мектебі  кімге  тиіс  // Кедей, 14 қазан, №  62.
# Сауатсыздықты жоятын нұсқаушы мектеп // Кедей, 14 қазан, №  62.
# Халық ағарту ағысында төңкеріс толқыны //Кедей, 2 қараша, №  65.
# Қазақ емлесі  жөнінен // Тілші, 6 ақпан, № 156.

'''1926'''

# Коммуна  мектептері жеті жылдық  болсын //Еңбекші қазақ, № 10.
# Біз де ұлт театрына қарай маңайладық // Еңбекші қазақ, № 11.
# Аулақтан оқыту // Еңбекші қазақ, 19 қаңтар, № 14.
# Газет  көпке ортақ  // Еңбекші қазақ, № 74.
# Хат  жолықпаған шығар (жауап) // Еңбекші  қазақ, № 157.
# Малды  қауіпсіздендіру шаруаның ырысы // Кедей, шілде, № 94.
# Мұғалімдер  курстері  тарады  // Кедей, 31 тамыз, № 101.

'''1927'''

# Таңжарықтың қуанышы (әңгіме) // Кедей, 7 қараша, № 36.

'''1928'''

# Түпсіз  астау,  құдай және Ақтөбенің ілім-мәдениет орындары  (фельтон) // Еңбекші қазақ, 21 тамыз, № 191.
# Жаңа  әліппені  алу  мәселесі туралы (баяндама сөздер) // Еңбекші қазақ, № 291.
# Төрт қызық, мың бейнет, жарық  өмір (әңгімесі) // Кедей, 4 қазан.
# Жаңа әліппені үйрен! Жаңа әліппе сабақтары: жаңа әліппенің әріптері, бірінші сабақ, екінші сабақ. Жаңа кітаптар: 1. Жаңа әліппе туралы, 2. Жаңа әліппе сабағы. Губерния ішінде. Округтың жаңа әліппе комитетінде. Қ. Ж. «Кедей» газеті, № 35, 36, 1928 жыл, қараша.
# Еңбек  мектебінің  он жылы // Кедей, 1928, 14 қазан, № 32.

'''1929'''

# Бас әріп керек пе? (жарыссөз) // Еңбекші қазақ, 2 желтоқсан, № 251.
# Емле  жайындағы  пікірлер // Еңбекші қазақ, № 69.

'''1930'''

# Қазақстан жаңа әліппешілерінің тұңғыш конференциясы / (1928ж., желтоқсан 9-12). Жұбан ұлының сөзі (Ақтөбеден), 27–29 және 56–57 беттерде. Қазақстан баспасы –  1930ж., Қызыл-Орда, (ВЦКНТА заказы бойынша).
# [Выступление на Научно-орфографической конференции] // Стенографический отчет Науч.-орфограф. конференции, созванной 2–4 шілде 1929 ж. науч.-метод. советом НКП и ЦК НКА. Кзыл-Орда,     1930, C. 51−58, 115.

'''1931'''

# [Выступление на IV пленуме ВЦКНА] // Стенографический отчет IV пленума Всесоюз. центр. комитета нового алфавита,  проходившего в г.Алматы. (Л.,1931). C. 177, 201–204.

'''1933'''

# Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар. 1-кесек. Қазақ тілінің  фонетикесі (Дыбыс жүйесі) // Политехникалық мектеп, № 7–8, 33−34-бб.

'''1934'''

# Буын жігін қалай  табуға  болады // Ауыл мұғалімі, № 2.
# Әдіс  бірлестіктері  мен әдіс  үйірмелерінде  оқу жылының  екінші жартысында  талқыланатын әдіс, программа мәселелері // Ауыл мұғалімі,  № 3, 25−28-бб.
# Абай – қазақ  әдебиетінің  классигі // Әдебиет  майданы, № 11–12, 29−44-бб.
# Абай // Социалды Қазақстан, 26 желтоқсан, № 297, 28 желтоқсан, № 299.

'''1935'''

# Қосар  ма, дара ма? (&quot;uv&quot;, &quot;yu&quot;, &quot;ьj&quot;, &quot;ij&quot;-лердің емлесі  жөнінен) // Қазақстанның  оқыту  істерін  басқаратын Халық комиссариатының жанындағы Мемлекеттік терминология  комиссиясының  бюллетені. № 1, 5 мамыр, 26−28-бб.
#  К пересмотру казахской орфографии // Бюллетень государственной  терминологической комиссии при Каз. Наркомпрос. № 1, 5 мамыр, C. 21−24.
#  Қазақ  тілінің  емлесі  мен әліппесіне  кіргізілетін өзгерістердің  жобасы // Мем. термин. ком. бюллетені, № 1, 5 мамыр, 29 б.
#  Қазақ әдебиет  тілінің  терминдерді туралы // Мем. термин. ком. бюллетені, № 1, 5 мамыр, 1−2-бб.
#  О терминологии казахской орфографии и алфавита казахского языка // Там же, № 2, 15 мамыр, C. 2−3.
#  О специфике слов-терминов // Там же. C. 1–2.
#  Термин-сөздердің  спецификасы жөнінде //... Мем. термин. ком. бюллетені, № 3, 20 мамыр, 1−2-бб.
#  Қазақ тілінің  емлесін  өзгерту жайлы // Мем. термин. ком. бюллетені. № 4, 25 мамыр, 1−3-бб.
#  Төңкеріс  және  қазақтың  ұлт тілі // Қазақ әдебиеті, 20 қараша.
#  К  постановке исследования истории фонетики казахского языка // Тр. Казахстанского НИИ  национальной культуры. Алма-Ата; Москва, вып. І, C. 3−13.
#  Примечание к статье С.Аманжолова «Элементы  флективности  в казахском языке»  // Там же, С. 155−158.
#  Примечание  к статье  Аманжолова «О языке перевода классиков марксизма-ленинизма» // Там же, С. 152−155.
#  Он үш жас  күш // Лениншіл жас, 14 қаңтар.
#  Қазақ тілі туралы (баяндама) // Қазақ әдебиеті, 23−27 мамыр; Казахстанская  правда, 21–30 мамыр.
#  Первый серьезный успех  казахского драматического театра // Казахстанская  правда, 16 қаңтар, № 14.

'''1936'''

#  Қазақ тілінің грамматикасы. I бөлім. Сөздің жалпы құрылысы (Жалпы морфология). Орта мектептің V класына арналған. Алматы, 74 бет.
#  Қазақ тілінің програмы. Програмы. V-VII класқа арналған. Алматы, 29 бет.
#  Из истории порядка слов в казахском предложении: (Исследования по казахскому языку. Вып. I). Алма-Ата, 57 стр.
#  Заметки о вспомогательных и сложных глаголах: (Исследования по казахскому языку. Вып. II). Алма-Ата, 36 стр..
#  Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы (тіл мен тарих деректері). Қызылорда, 26 бет.
#  Қазақ әдебиет тілінің терминологиясы жөнінде. Мемлекеттік Термин комиссиясы қолданған (Мәдениет қызметкерлерінің съезі мақұлдаған)  принциптер мыналар... // Қазақ тілінің терминдері, 1-кітап. Қызылорда.
#  Принципы терминологии казахского литературного языка, применяемые Гос. термин. комиссией (одобрено съездом культурных работников) // Қазақ тілінің терминдері, 1-кітап Қызылорда.
#  О Горьком: [Доклад] // Литературный Казахстан, № 3.
#  Соңғы екі-үш жылда // Қазақ әдебиеті, 31 шілде, № 29.

'''1937'''

#  Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан  // Ауыл мұғалімі, № 1¬–2, 27−39-бб.
#  Шылаулар, қос сөздер, біріккен сөздер //Ауыл мұғалімі, № 3, 31−42-бб.
#  Пушкин туралы (сөйлеген сөз) // Социалистік Қазақстан, 10–11 ақпан; Казахстанская правда, 10-11 ақпан; Қазақ әдебиеті, 10-16 ақпан.

'''1958'''

#  Жанғазы! (хат) // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 2.
#  О специфике слов-терминов // Учитель Казахстана, 10 сәуір.
#  Термин сөздердің спецификасы жөнінде // Қазақстан мұғалімі, 1958, 10 сәуір.
#  Буын жігін қалай табуға болады // Қазақ тілі мен әдебиеті, № 8, 49−55-бб.
#  Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы  (тіл мен тарих деректері) // Жұлдыз, № 2.

'''1966'''

#  Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: «Ғылым», 1966. 362 б. Исследования по казахскому языку. Алма-Ата: «Наука», 362 с.

'''I. Қазақ тілі грамматикасының мәселелері'''

* Из истории порядка слов в казахском предложении. С. 32−75.
* Заметки о вспомогательных и сложных глаголах. C. 76−90.
* Образование сложных слов в казахском языке. C. 91−95.
* О формах сочетания слов в казахском языке. C. 96−101.
* О построении речи на казахском языке. C. 102−117.
* Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен лекциялар. C. 118−134.
* Қазақ тілінің грамматикасы. 135-197 б.б.
* Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан. 198−228-бб.
* Қазақ емлесі мен грамматикасының кейбір мәселелері. 229−237-бб.

'''ІІ. Алфавит, орфография, терминология мәселелері'''

*Проект казахского алфавита. C. 238−241.
*К проекту реформы казахского алфавита. C. 242−244.
*Қосар ма, дара ма? 245−253-бб.
*Выступление на научно-терминологической конференции в г. Кзыл-Орде 2–4 маусым 1929 ж. 254−259 бб.
*К пересмотру казахской орфографии. 260−269 бб.
*Проект изменений орфографии и алфавита казахского языка.     C.270−272.
*О специфике слов-терминов. C. 273−277.
*О терминологии казахского литературного языка. C. 278−282.
*Принципы терминологии казахского литературного языка. C. 283−285.

'''III. Қазақ әдеби тілі мәселелері'''

*Абай – қазақ әдебиетінің классигі. 286−306-бб.

'''IV. Мәдениет пен өнер мәселелері'''

*Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен. 307−321-бб.
*Выступление на съезде учителей-ударников Казахстана. C. 322−326.
*Первый серъезный успех Казахского драматического театра. C. 327−329.

'''V. Программа мен методика мәселелері'''

* Буын жігін қалай табуға болады? 330−340-бб.
* Қазақ тілінің програмы. 341−360-бб.

'''1969'''

* Еленбеген ерекшелік («Абай – қазақ әдебиетінің классигі» деген мақаланың бірінші бөлімі) // Қазақ әдебиеті, 20 желтоқсан.

'''1971'''

* Абай және шағатай әдебиеті // Жұлдыз, № 6.

'''1986'''

* Абай – қазақ әдебиетінің классигі. «Абай тағлымы», (әдеби-сын, мақалалар, зерттеулер), «Жазушы» баспасы, Алматы. 14−33-бб., (24 б/т).

'''1987'''

* Этюды к переводу трех стилей (название условное) // В сб.: «Лексико-стилистические вопросы перевода». Алматы, «Наука», 152 стр. (8 п/л), стр. 77−82.

'''1989'''

* Төңкеріс және қазақтың ұлт тілі // Жалын, № 6. 80−82-бб.
* Төрт қызық, мың бейнет жарық өмір (әңгіме) // Жалын, № 6, 82−84-бб.

'''1990'''

# «Құдайберген Жұбанов», шығармалар мен естеліктер. Алматы, 12 б/т.
# Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жайлы. 8−28-бб.
# Абай – қазақ әдебиетінің классигі. 28−59-бб.
# Төңкеріс және қазақтың ұлт тілі. 59−67-бб.
# Қазақ драма театрының алғашқы күрделі жеңісі. 67−70-бб.
# Он үш жас күш. 70−73-бб.
# Біз де ұлт театрына қарай маңдайладық. 73−74-бб.

'''1994'''

# Әліппеміз бұқарашыл болсын. Ақтөбе газеті, 13-қазан.
# Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы. Ақтөбе газеті, 3-қараша.

'''1997'''

# К постановке исследований истории фонетики казахского языка // Вестник КазГУ, серия филологическая, № 12, стр. 5–12, объем 13,6 п/л.,  162 с. Алматы.
'''2019'''.
#К. Жубанов. Из истории порядка слов в казахском предложении: Сборник переводов на болгарском, английском, немецком, казахском языках/ Составители: К.К. Садирова, П.С. Сыдык. – Актобе,  Издательство &quot;Жубанов Университет&quot;, – 2019. – 150 с.. ISBN 978–7818–15–9

==Қ.Жұбановтың баспаға тапсырылған, бірақ жоғалған еңбектері==

# Смысл бессмысленных слов [Доклад].
# Скотоводческие междометия казахов [Доклад].
# Ғылыми грамматиканың материалдары, 1 т. Фонетика. 30 п. л.
# Ғылыми грамматиканың материалдары, 2 т. Морфология.
# Қазақ тілінің грамматикасы. II бөлім, 6-классқа арналған, 140 б.
# О частях речи в казахском языке [Исследования по казахскому языку. Вып. 3].
# Двойные слова синонимического типа [Исследования по казахскому языку. Вып. 4].
# Возникновение фонематического различия глухих и звонких [Исследования по казахскому языку. Вып. 5].
# &quot;Подражательные&quot; слова как особые формы словообразования [Исследования по казахскому языку. вып. 6].
# Скотоводческие междометия казахов [Исследования по казахскому языку. Вып. 7].
# К природе и генезису залоговых форм в казахском языке [Исследования по казахскому языку. Вып. 8].
# Структура местоимений в казахском языке [Исследования по казахскому языку. Вып. 9].
# Элементы кинетической сигнализации в женской речи казахов [Исследования по казахскому языку. Вып. 10].
# Вопросы казахского языкознания. Сборник. Под ред. проф. Х.Жубанова. Книга 1 (3).
# Еще раз о глаголе &quot;де&quot; // Вопросы казахского языкознания. Сборник.
# Причины выпадения беглых гласных в казахском языке // Вопросы казахского языкознания: Сборник.
17. Қазақ тілінің академиялық сөздігі. 1-бөлім [А-Азу]. Академический словарь казахского языка. Вып. 1 / Под. ред. акад. А. Самойловича и проф. Х. Жубанова. Объяснения слов на каз. и  рус. языках.

==Қ. Жұбановтың редакторлығымен басылған кітаптар==

# Труды Казахстанского научно-исследовательского института национальной культуры. Вып. 1. Редакторы: Х.Жубанов – раздел лингвистики, С.Асфандияров – раздел историй,  А.Алманов – раздел литературы и искусства.  Алма-Ата–Москва, 1935. Вып. 1. 160 с.
# Бюллетень № 1, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов, 1935, 5 мамыр, 31 c. (на каз. и рус. языках).
# Бюллетень № 2, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов, 1935, 15 мамыр, 18 c. (на каз. и рус. языках).
# Бюллетень № 3, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов,  1935, 20 мамыр. 22 c. (на каз. и рус. языках).
# Бюллетень № 4, гос. термин. комиссии... / Отв. ред. Х. Жубанов, 1935, 25 мамыр, 21 c. (на каз. и рус. языках).
# Ермеков А. Ұлы матиматика курсы. Қызылорда, 1935.
# Шонанов Т., Бегалиев Г., Жиенбаев С. Методика  [преподавания] казахского языка в начальной школе. Кзыл-Орда, 1935. (на каз. и рус. языках).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан филологтары]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]]
[[Санат:КСРО-да қуғындалғандар]]
[[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]]
[[Санат:1938 жылы бұйрықпен өлтірілгендер]]


{{Bio-stub}}</text>
      <sha1>4hskd20k12r6l6my7o64hzi3ual8fbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын қатынас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10283</id>
    <revision>
      <id>3689976</id>
      <parentid>2930875</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8634" sha1="57erjf5rm8fxaaixy9a7wxe4g0l8t92" xml:space="preserve">'''Алтын қатынас''' (шамамен 1.6180339887) [[File:ExempleDivHarm.svg|thumb|ExempleDivHarm|thumb| alt=A.| ''[[Алтын қима]]''.]]
«'''Алтын қима'''»  — гармониялық бөлу, шеткі және орта қатынаста бөлу – берілген АВ кесіндісін оның үлкен бөлігі (АС) сол кесінді (АВ) мен оның кіші бөлігінің (СВ) пропорционал ортасы болатындай етіп екі бөлікке бөлу. Ал АВ =а кесіндісінің Алтын қимасын алгебралық жолмен табу a:x = x (a-x) теңдеуін (мұндағы х=АС) шешуге келіп тіреледі. Бұдан  х=(√5-1)а/2≈0,62 а болады. х-тың а-ға қатынасын шамамен 2/3, 3/5,5/8, 8/13, 13/21,... т.б. бөлшектер арқылы өрнектеуге болады, мұндағы 2, 3, 5, 8, 13, 21,..., – Фибоначчи сандары. Алтын қима ертедегі грек ғалымдарына белгілі болған. Евклидтің «Негіздерінің» 2-кітабында алтын қиманы геометриялық салу жолы x(a+x) = a2  квадрат теңдеуін шешумен пара-пар екендігі көрсетілген. Евклидтен кейін алтын қиманы Гипсикл (біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасыр), Папп Александрийский (біздің заманымыздан бұрынғы 3 ғасыр), т.б. зерттеген. Алтын қима немесе оған жақын пропорционал қатынастар көптеген әлемдік өнер туындыларының композициялық құрылымына негіз болған. Сондықтан алтын қима 15 – 16 ғасырларда өнерде, әсіресе сәулет өнерінде, т.б. кеңінен қолданыла бастады. Алтын қима терминін 15 ғасырдың аяғында [[Леонардо да Винчи]] енгізген.
Табиғатта жиі кездеседі. a және b екі саны (a+b)/a = a/b өрнегін қанағаттандырса, онда олар алтын қатынасты сақтайтын болады, бұл жағдайда a/b алтын қатынасына тең болады. Бұл шама тікелей [[Фибоначи сандары]]на байланысты. Бұл құрылымды [[Леонардо да Винчи]] өз өнерінде пайдаланған. Бұл құрылым табиғатта кеңінен кездеседі: гүлдер спиралынан адам денесінің симметриясына дейін.

Әдетте бұл пропорцияны юнанның φ (сонымен бірге &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; деп те) әрпімен белгіленіп мынаған тең болады:
:&lt;math&gt;\varphi = \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \approx 1.61803398874989484\dots&lt;/math&gt;
==Қосымша мәліметтер==
* [http://53.astana-mektep.kz/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=129&amp;Itemid=143&amp;lang=ru]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Алтын қима
Біздің заманымызға дейінгі V ғасырда Грецияның Афины қаласында салынған Парфенон храмы туралы естімеген адам жоқ шығар, ол туралы: &quot;Егер де сен Афиныда болмасаң, түйемен бір есепсің, ал онда бола тұрып таңданбасаң, барып тұрған есексің&quot; (Балалар энциклопедиясы. 10-том, 372-бет) деп дәріптеген екен. Сол заманда осындай керемет сәулет ғимаратын алтын қатынас есебімен салу адамзат ойының есепке жүйріктігін көрсетсе керек. Біздің қазақ халқы да алтын қима есебін ежелден білген деуге болады. Оның мысалы, қазақтың қара домбырасы, ондағы әрбір бөліктер алтын қима қатынасына сай келеді. Күнделікті оқып жүрген кітаптар мен хат салатын конверт те алтын қима есебімен жасалғанына мән бермейміз. Осы қасиеттеріне қарай бұл қатынасты ертеде &quot;тәңірлік пропорция&quot; деп те атаған.

== Математикалық қасиеттері ==

[[Сурет:Pentagram2.png|right|thumb|200px|Бесжұлдыздағы алтын қатынас]]
&lt;math&gt;\varphi\; &lt;/math&gt; — [[иррационал сан|иррационал]] [[алгебралық сан]], келесі теңдеулерінің кез келгенінің оң шешуі болсын

:&lt;math&gt;\varphi^2 = \varphi + 1,\ \varphi - 1 = \frac{1}{\varphi}, \ \varphi ^ 3 = \frac{\varphi + 1}{\varphi - 1}.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; дегенді [[шынжырлы жарнақ]]пен көрсетеді
:&lt;math&gt;\varphi = 1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1+\,\cdots}}},&lt;/math&gt;
мұндағы сәйкес бөлшектер қатар келе жатқан [[Фибоначчи сандары]] қатынасы болып табылады &lt;math&gt;\frac{F_{n+1}}{F_n}&lt;/math&gt;. Осылайша, &lt;math&gt;\varphi = \lim_{n\to\infty} \frac{F_{n+1}}{F_n}&lt;/math&gt;.

Дұрыс бесжұлдызда әр сегмент оны қиятан басқа сегменттермен алтын қатынаста бөлінеді (яғни көк кесіндінің жасылға қатынасы, және қызылдың көкке, жасылдың күлгінге қатынасы &lt;math&gt;\varphi&lt;/math&gt; тең).

Және бір өрнектелуі:
:&lt;math&gt;\varphi = \sqrt{1 + \sqrt{1 + \sqrt{1 + \sqrt{1 + ...}}}}.&lt;/math&gt;

== Қызықты фактілер ==
* [[Қағба]]ның географиялық орналасуы [[алтын қатынас]]қа сәйкес келеді: [[оңтүстік полюс]]тен Қағбаға дейінгі арақашықтық Қағбадан [[солтүстік полюс]]ке дейінгі арақашықтықа қатынасы 1.618 мәнін береді.

== Сілтемелер ==
* Г. Б. Аракелян. Математика и история золотого сечения. М.: Логос, 2014, 404 с. ISBN 978-5-98704-663-0 
* А. Д. Бердукидзе, [http://kvant.mccme.ru/1973/08/zolotoe_sechenie.htm ''Золотое сечение''] [[Квант (журнал)|Квант]] №8, 1973.
* В. Лаврус, [http://www.n-t.ru/tp/iz/zs.htm ''Золотое сечение'']
* О.Н. Калюжный, [https://web.archive.org/web/20080423183647/http://gold-section.chat.ru/oleg2.htm ''О Золотой Пропорции и ее квадрате'']
* [http://www.znaki.org.ua/e107_plugins/content/content.php?content.31 Золотое сечение, как корень квадратного уравнения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014035100/http://znaki.org.ua/e107_plugins/content/content.php?content.31 |date=2007-10-14 }}
* А.В.Радзюкевич [http://www.sibdesign.ru/index.php?text=1&amp;razdel=stat&amp;textnew=20030615041954 ''Красивая сказка о ''золотом сечени''] 
* А.В.Радзюкевич [http://www.a3d.ru/architecture/stat/213 ''Знал ли Леонардо да Винчи &quot;код да Винчи&quot;''?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216215154/http://www.a3d.ru/architecture/stat/213 |date=2008-02-16 }} 
* А.И. Щетников [http://www.a3d.ru/architecture/stat/207 ''Золотое сечение в «древней» и в «новой» эстетике.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312025638/http://www.a3d.ru/architecture/stat/207 |date=2008-03-12 }} 
* [http://www.slideshare.net/lenalee_meow/golden-rectangle-12978176 Golden rectangle] slideshare.net

[[Санат:Математикалық логика]]
[[Санат:Алгебралық сандар]]
[[Санат:Математикалық тұрақтылар]]
[[Санат:Иррационал сандар]]
[[Санат:Планиметрия]]</text>
      <sha1>57erjf5rm8fxaaixy9a7wxe4g0l8t92</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңақорған ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14376</id>
    <revision>
      <id>3690080</id>
      <parentid>3662379</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almas Akniet</username>
        <id>186024</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>бөлігі сөзі бөліктерін болып өзгертілді</comment>
      <origin>3690080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15325" sha1="mfco5vcm1h9brl6szxr65xcsuoce983" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Жаңақорған ауданы
 |елтаңба             =Jañaqorğan seal.gif 
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 47 |lat_sec =32 
  |lon_dir = E |lon_deg = 67 |lon_min = 22 |lon_sec =05
 |облысы              = Қызылорда облысы
 |аудан орталығы          = [[Жаңақорған]]
 |ауылдық округтер саны   = 24 
 |кенттік әкімдіктер саны =  2    
 |қалалық әкімдіктер саны =      
 |ауылдар саны       = 34
 |әкімі              = Ғалымжан Жарқынбек
 |әкімдіктің мекенжайы  = Жаңақорған кенті, Көкенов көшесі, №33
 |құрылған уақыты    = 1928 
 |жер аумағы          = 16,6 мың
 |жер аумағы бойынша орны  = 7
 |тұрғыны             = 81515&lt;ref&gt;https://stat.gov.kz/ru/region/kyzylorda/#:~:text=%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C%20%2D%20%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%20%D0%A0%D0%9A,%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8E%20%D0%B8%20%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BC%20%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD&amp;text=%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0,%D0%B2%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%20397%2C8%D1%82%D1%8B%D1%81 &lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 2
 |санақ жылы          = 2024
 |тығыздығы           = 5,08
 |тығыздығы бойынша орны   = 3
 |ұлттық құрамы       =  {{nobr|[[қазақтар]] (99,15%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (0,25%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (0,23%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,37%)}}
 |телефон коды        = 72435  
 |пошта индексі       = 120300
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhanakorgan?lang=kk Жаңақорған ауданының әкімдігі
 |карта               =  Zhanakorgan District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы =      
 |ортаққордағы санаты = 
}}
'''Жаңақорған ауданы''' — [[Қызылорда облысы]]ның оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлік, [[1928 жыл|1928]] жылы құрылған. Жерінің аумағы — 16,6 мың км². Орталығы — [[Жаңақорған]] кенті.

== Географиялық орны, жер бедері ==
Аудан батысында [[Шиелі ауданы]]мен және [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасымен]], шығысында [[Түркістан облысы]]ның [[Созақ ауданы|Созақ]], [[Сауран ауданы|Сауран]], оңтүстігінде [[Отырар ауданы|Отырар]] аудандарымен шектеседі.

Аудан жерінің солтүстік-шығыс бөліктерін [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау жотасы]]ның солтүстік-батыс сілемдері алып жатыр. Ең биік жері — 1419 м (Бесарық өзенінің бастауында). Орталық бөлігін Сыр бойы жазығы, оңтүстігін, оңтүстік-батысын [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлі алып жатыр. Ауданның жер қойнауы кен байлықтарына бай. Қаратаудың [[Өгізмүйіз]] тауы етегінде [[Шалқия полиметалл кен орны|Шалқия]] кеніші орналасқан.

== Қазба байлықтары ==
Кен орнынан мырыш, қорғасын, күміс, кадмий, т.б. сирек кездесетін металл кентастары кездеседі. Сондай-ақ, ауданда құрылысқа жарамды тас, қиыршықтас, құм, саз (бентонит), т.б. кен қорлары бар.

== Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі ==
Климаты — континенттік. Қысы біршама жұмсақ, жылы күндер жиі болып тұрады. Жазы ыстық, аңызақ. Қаңтар айындағы ауаның орташа температурасы — 6–7°С, шілдеде — 27–28°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 150–200 мм. Өзен жүйесін Сырдария өзені және оның оң салалары (Бесарық, Ақұйық, Жиделі, т.б.) құрайды. Борықтыкөл, Нарсоққан, Бозкөл, Қандыарал, Шұқырой, т.б. көлдері бар. Топырағы аллювийлі-шалғынды, шалғынды-батпақты, сор, сортаң, оңт-ке қарай құмды келеді. Қаратау етегінде жусан, селеу, шеңгел, тобылғы, жиде, итмұрын, шөлде баялыш, көкпек, сораңшөп, сексеуіл, жыңғыл, су бойында қамыс-құрақ өседі. Қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, жабайы шошқа, ақбөкен, қырғауыл, шіл, т.б. мекендейді.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы, КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2024
|-
| 16472 || {{өсім}}23424 || {{өсім}}37029 || {{өсім}}50959 || {{өсім}}61643 || {{өсім}}67563 || {{өсім}}70128 || {{өсім}}81515
|}
Тұрғындар саны – 81 515 адам ([[2019 жыл|2024]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] – 99,12%, [[орыстар]] – 0,27%, басқа ұлт өкілдері – 0,61%.

== Әкімшілік бөлінісі ==
34 елді мекен 24 ауылдық округ пен 2 кенттік әкімдікке біріктірілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Әкімшілік бірлік !! Орталығы !! Елді мекендері !! Халқы (2021)
|-
| [[Аққорған ауылдық округі]] || [[Түгіскен (Қызылорда облысы)|Түгіскен]] ауылы || 1 || {{өсім}}4446
|-
| [[Ақүйік ауылдық округі]] || [[Бірлік (Жаңақорған ауданы)|Бірлік]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}2358
|-
| [[Байкенже ауылдық округі]] || [[Байкенже (Қызылорда облысы)|Байкенже]] ауылы || 2 || {{өсім}}1429
|-
| [[Екпінді ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Екпінді ауылдық округі]] || [[Екпінді (Қызылорда облысы)|Екпінді]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}926
|-
| [[Жайылма ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Жайылма ауылдық округі]] || [[Жайылма (Қызылорда облысы)|Жайылма]] ауылы || 1 || {{өсім}}1489
|-
| [[Жаманбай батыр ауылдық округі]] || [[Бесарық (Жаманбай батыр ауылдық округі)|Бесарық]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}3119
|-
| [[Жаңаарық ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Жаңаарық ауылдық округі]] || [[Жаңаарық (Қызылорда облысы)|Жаңаарық]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1865
|-
| [[Жаңақорған кенттік әкімдігі]] || [[Жаңақорған]] кенті || 1 || {{өсім}}31910
|-
| [[Кейден ауылдық округі]] || [[Кейден]] ауылы || 2 || {{өсім}}1470
|-
| [[Келінтөбе ауылдық округі]] || [[Келінтөбе]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}3183
|-
| [[Көктөбе ауылдық округі (Жаңақорған ауданы)|Көктөбе ауылдық округі]] || [[Көктөбе (Қызылорда облысы)|Көктөбе]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}503
|-
| [[Қандөз ауылдық округі]] || [[Қандөз]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1308
|-
| [[Қаратөбе ауылдық округі (Жаңақорған ауданы)|Қаратөбе ауылдық округі]] || [[Баспақкөл]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1611
|-
| [[Қожакент ауылдық округі]] || [[Қожакент]] ауылы || 1 || {{өсім}}3152
|-
| [[Қожамберді ауылдық округі]] || [[Қожамберді (Қызылорда облысы)|Қожамберді]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}786
|-
| [[Қосүйеңкі ауылдық округі]] || [[Қосүйеңкі (Жаңақорған ауданы)|Қосүйеңкі]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}776
|-
| [[Қыраш ауылдық округі]] || [[Қызылмақташы]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}829
|-
| [[Қыркеңсе ауылдық округі]] || [[Әбдіғаппар]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}1847
|-
| [[Манап ауылдық округі]] || [[Манап]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1023
|-
| [[Мәшбек Нәлібаев ауылдық округі]] || [[Ақжол (Қызылорда облысы)|Ақжол]] ауылы || 1 || {{өсім}}1026
|-
| [[Өзгент ауылдық округі]] || [[Өзгент]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}1701
|-
| [[Сунақата ауылдық округі]] || [[Сунақата]] ауылы || 2 || {{құлдырау}}2386
|-
| [[Сүттіқұдық ауылдық округі]] || [[Тақыркөл (Қызылорда облысы)|Тақыркөл]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}2082
|-
| [[Талап ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Талап ауылдық округі]] || [[Бесарық (Талап ауылдық округі)|Бесарық]] станциясы || 1 || {{өсім}}1146
|-
| [[Төменарық ауылдық округі]] || [[Төменарық]] ауылы || 1 || {{құлдырау}}3716
|-
| [[Шалқия кенттік әкімдігі]] || [[Шалқия]] кенті || 2 || {{өсім}}2655
|}

== Кәсіпорындары ==
Өнеркәсіп орындарынан Шалқия кен өндіру кешені, тас ұнтақтау зауыты, т.б. шағын кәсіпорындар (май, нан зауыттары) бар. Жаңақорған ауданындағы бұрынғы күріш, қаракөл қойын, етті-сүтті ірі қара, бау-бақша, жеміс жидек өсіруге маманданған 14 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі 1997 жылдан бері акционерлік қоғамдар, серіктестіктер, өндірістік кооперативтер және шаруа қожалықтары болып қайта құрылған. Одан басқа құрылыс, көлік, телекоммуникация, тұрмыстық қызмет көрсету кәсіпорындары бар.

== Ауыл шаруашылығы ==
Егін егуге жарамды жері — 1,4 млн га, оның ішінде: жыртылған жері — 16,2 мың га, шабындығы — 30,8 мың га, жайылымы — 1,3 млн га. Негізінен, күріш өсіріледі. 2000 жылдың басында ауданда 22,6 мың ірі қара (оның ішінде 7,0 мың сиыр), 131,1 мың қой мен ешкі, 5,7 мың жылқы, 0,6 мың түйе болды.

== Әлеуметтік құрылымдары ==
Жалпы білім беретін 40 мектеп, 2 музей, 20 мешіт, 32 кітапхана, 29 мәдениет үйлері мен клубтар, қонақ үйі, 2 спорт сарайы, 9 спорт кешені, стадиондар мен спортзалдар бар. 5 аурухана, 1 емхана, 22 фельдш.-акушерлік және 6 дәрігерлік пункттер жұмыс істейді. Аудандағы елді мекендерге 78,6 км су құбыры тартылған.

== Тарихи ескерткіштері ==
Жаңақорған ауданында Қарасопы, Хорасан ата, Құрбан ата, Сунақ ата кесенелері, Ақтас мешіті сияқты тарихи-мәдени ескерткіштер бар. [[Ақ Орда (мемлекет)|Ақ Орданың]] астанасы [[Сығанақ]] қаласының орны сақталған. Құм астында қалған Сауран, Өзгент, Аққорған, Ордакент сияқты ежелгі қалалардың орны бар. Аудан жерімен [[Қызылорда]]–Шымкент автомобиль және темір жолдары өтеді.

== Жаңақорғанан шықан атақты адамдар ==
* [[Исатай Әбдікәрімов]],
* [[Сұлтан Сартайұлы Сартаев]],
* [[Оңалбек Сапиев]],
* [[Сейілбек Шауқаманов]], 
* [[Қалтай Мұхамеджанов]],
* [[Дүкенбай Досжан]],
* [[Тынымбай Нұрмағамбетов]],
* [[Жадыра Дәрібаева]],
* [[Мәлібек Жандарбеков]],
* [[Төлепберген Әбдірашев]] — дирижер,
* [[Мұхтар Әлиұлы Әлиев]] — дәрігер-хирург,
* [[Бірлесбек Алдияров]] — академик,
* [[Сейфулла Әбдірайымов]],
* [[Қалила Нематұлы Омаров]] — режиссер,
* [[Әнуар Әбутәліпов]] — Кеңес Одағының батыры, 
* [[Бексұлтан Байкенжеев]] — ақын, жазушы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қызылорда облысы}}
{{Жаңақорған ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Жаңақорған ауданы]]</text>
      <sha1>mfco5vcm1h9brl6szxr65xcsuoce983</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаңырақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14395</id>
    <revision>
      <id>3690215</id>
      <parentid>3615648</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5525" sha1="7p9zje8bya9l39l0e1roacn2h5t8fw0" xml:space="preserve">[[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]]
[[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]]
'''Шаңырақ''' ({{lang-ba|сағыраҡ}}; [[Чуваш тілі|чув]]. ''шăнăркă'', {{lang-ky|түндүк}}, бур., {{lang-mn|тооно}}) — киіз үй [[күмбез]]ін  кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған [[Конструктив|конструктивті]] элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің  сыртқа шығуына орай арналады.


'''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).&lt;ref&gt;Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6&lt;/ref&gt;

==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.==
Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған.
Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырақ” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi.
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.&lt;ref&gt;Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0&lt;/ref&gt;

==Құрылысы==
Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады:
# [[Тоғын]] - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі. 
# [[Күлдіреуіш]] - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады.
# [[Беріктік]] - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі. 
# [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Мемлекеттік рәміздерде ==
Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгий]] облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген.

Шаңырақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік елтаңбасында да бейнеленген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үй тұрмысы]]
[[Санат:Тұрмыс]]
[[Санат:Киіз үй]]</text>
      <sha1>7p9zje8bya9l39l0e1roacn2h5t8fw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690227</id>
      <parentid>3690215</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3615648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="5t0plz048f4dqcp33ou2sfkfv8safdy" xml:space="preserve">[[Сурет:Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ.jpg|thumb|[[Ақтөбе]] алаңындағы Шаңырақ]]
[[Сурет:Shanyraq.jpg|thumb|[[Киіз үй]] төбесіндегі шаңырақ]]
'''Шаңырақ''' ({{lang-ba|сағыраҡ}}; [[Чуваш тілі|чув]]. ''шăнăркă'', {{lang-ky|түндүк}}, бур., {{lang-mn|тооно}}) — киіз үй [[күмбез]]ін  кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған [[Конструктив|конструктивті]] элемент. [[Күмбез]]дің бүйір элементтерін - [[уық]]тарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және [[ошақ]] түтіннің  сыртқа шығуына орай арналады.


'''Шаңырақ'''- [[киіз үй]]дің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні [[күмбез]] тәріздес, '''шаңырақ''' [[уық]]тардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).&lt;ref&gt;Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6&lt;/ref&gt;

==Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.==
Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген [[ұғым]]дарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр [[ру]]дың есiмiн жобалап отыратын болған.
Шаңырақ киiз үйдiң [[күмбез]]дiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырақ” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы [[сыбаға]]лар әкеледi.
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi ([[сүткенже]]сi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.&lt;ref&gt;Қазақтың киіз үйі / Сайын Назарбекұлы. - Астана : Елорда, 2005. - 93 б. : ISBN 9965-06-399-0&lt;/ref&gt;

==Құрылысы==
Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады:
# [[Тоғын]] - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі. 
# [[Күлдіреуіш]] - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады.
# [[Беріктік]] - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі. 
# [[Шаңырақтың көзі]] - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Мемлекеттік рәміздерде ==
Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгий]] облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Үй тұрмысы]]
[[Санат:Тұрмыс]]
[[Санат:Киіз үй]]</text>
      <sha1>5t0plz048f4dqcp33ou2sfkfv8safdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ тілі білімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17783</id>
    <revision>
      <id>3689969</id>
      <parentid>3656803</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3689969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22447" sha1="35gn5z01inzq7se5bpnsodv7slyz3b2" xml:space="preserve">'''Қазақ тілі білімі''' — [[қазақ тілі]]н зерттейтін ғылым саласы. Қазақ тілі білімінің тарихы шартты түрде: а) ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең, ә) ұлттық тіл білімі қалыптасқан кезең болып екіге бөлінеді. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең 19 ғасырдың 2-жартысынан басталады. Қазақ тілінің грамматикалық құрылысы туралы алғашқы мәліметтер Н.И. Ильминскийдің “Материалы к изучению киргиз-казахского наречия” деген еңбегінде ұшырасады. Бұл — қазақ тілінің кейбір ерекшеліктерімен таныстыруға арналған тұңғыш еңбек. Кейін М.А. Терентьевтің “Грамматика турецкая‚ персидская‚ киргизская и узбекская” (1875), П.М. Мелиоранскийдің “Краткая грамматика казах-киргизского языка” (1894‚ 1897)‚ В.В.Катаринскийдің “Грамматика киргизского языка” (1897)‚ т.б. еңбектер жарық көрді. Қазақ тілін таныстыру мақсатын көздегендіктен бұл еңбектерде белгілі бір категориялардың сырын ашу, оның ерекшеліктерін  анықтау жағы қарастырылмаған. Олар негізінен қазақ тілінің заңдылықтарын, ерекшеліктерін орыс тілімен салыстырып, сол тілдің негізінде түсіндіруге тырысты. 19 ғ-дың 2-жартысында қазақ тілінің  лексикогр. жұмыстары қауырт қолға алынып‚ дами бастады. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезеңде 40-қа жуық сөздік жарық көрді (А.Е. Алекторов, “Краткий казахско-русский словарь”‚ 1891;  “Начальное руководство к изучению арабского‚ персидского и татарского языков с наречиями бухарцев‚ башкир‚ киргизов и жителей Туркестана”‚ 1869; Т.Бокин “Русско-киргизский словарь”‚ 1913; Н.И. Ильминский “Материалы к изучению киргиз-казахского наречия”‚ 1861, т.б.). Орыстардың Ресей империясына қараған халықпен қарым-қатынас жасауына көмектесу мақсатын көздеген бұл сөздіктер қазақтың сөздік құрамын хатқа түсіріп‚ жаңа‚ көне сөздердің мағынасын ашып көрсетті. 
Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңнің өзі а) қуғын-сүргінге дейінгі кезең (1912 — 29); ә) қуғын-сүргіннен кейінгі кезең (1930 — 88) болып екіге бөлінеді. Қазақ тіл білімінің ғылым ретінде қалыптасып, дамуы [[Ахмет Байтұрсынұлы]]ның есімімен тығыз байланысты. Оның қазақ тілі оқулығы ретінде жазған “Тіл — құрал” атты еңбектерінде, мақалалары мен баяндамаларында тіл білімінің өзекті мәселелері сөз болады.

== Салалары ==

'''Әліппе мен емле'''
19 ғ-дың 2-жартысында [[Ыбырай Алтынсарин]] қазақ жазуын орыс графикасына негіздеуге талпыныс жасаса, 20 ғ-дың басында [[Байтұрсынов]] қолданылып келген араб графикасын жетілдіре отырып, қазақ жазуына икемдеді. Бұл орайда  ғалым қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстар санын анықтап, үндестік заңдылығын, тілдің фонол. ерекшеліктерін айқындап шықты. Байтұрсыновтың Қазақ тіл білімінің фонетика, фонология салалары бойынша жасаған тұжырымдары Е.Омаров, Қ.[[Кемеңгеров]], Т.[[Шонанов]], Ж.[[Аймауытов]], Қ.[[Жұбанов]] еңбектерінде жалғасын тапты. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі, дауыстылар мен дауыссыздар санын дәл айқындау, қазақ жазуына негіз болатын принцип таңдау  мәселесі көптеген талас тудырып, “Еңбекші қазақ”, “Жаңа мектеп”, т.б. басылым беттерінде мақалалар жарық көріп, қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде  талқыланды.

'''Грамматика'''
Байтұрсыновтың оқулықтары, мақалалары Қ. т. б-нің грамматика саласының қалыптасуына да негіз болды. Ғалым сөз жүйесі мен түрлері, сөйлем жүйесі мен түрлері деп атаған оқу құралдарында қазақ тілінің морфология, синтаксис салаларын арнайы зерттеп, оқушыларға түсінікті де жеңіл тілмен жеткізуге тырысты. Осы еңбектер арқылы сөз тіркесі, сөйлем, бастауыш, баяндауыш, зат есім, етістік, толықтауыш, т.б. атаулар қалыптасып‚ тұрақталды. Байтұрсыновтың грамматика саласындағы еңбектерінде функционалды грамматика, сөзжасам мәселелері де сөз болды. Ғалымның сөзжасамға қатысты тұжырымдары кейінгі еңбектерде дамытылды.

== Лексикология және лексикография ==
Оқулық  жазу ісімен бірге осы ғылым салалары бойынша атауларды қалыптастыру қатар жүрді. Мәселен, Байтұрсынов тілге қатысты зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, есімше, көсемше, т.б. атауларды қазақ тілінің өз байлығын пайдалана отырып ойластырды. Сол сиқты жаратылыстану және гуманитарлық сала бойынша оқулықтар жазған ғалымдар салалық атауларды қалыптастырып, бір атаудың бірнеше баламасы болуына байланысты оларды бір жүйеге түсіруге, тұрақтандыруға ерекше мән берді. Бүл кезеңдегі сөздіктердің дені уақыт талабына сәйкес атаулық сөздіктер болғанымен, түсіндірме сөздіктің де, фразеол. сөздіктің де, диалектол. сөздіктің де жүгін арқалады. 
Тіл тарихы және диалектология жеке ғылым ретінде қалыптаса қоймаса да, жекелеген мақалаларда тіл тарихы, диалектология мәселелері сөз болды. Мыс., Аймауытовтың “Тіл туралы” (“Еңбекші қазақ”, 1926, 9 наурыз), “Әдебиет тілі мен емле” (“Еңбекші қазақ”, 1929, 12 мамыр), Кемеңгеровтың “Қазақша-орысша тілмаш туралы түсініс” (“Еңбекші қазақ”, 1926, 24 қараша), “Дұрыс па? Бұрыс па?” (“Еңбекші қазақ” 1926‚ 10 қараша), т.б. мақалаларында жергілікті тіл ерекшеліктері, кейбір сөздердің этимологиясы сөз болды. Сонымен қатар Қ. т. б-нің өзекті мәселелеріне қатысты съезд, конференциялар ұйымдастырылды. Мысалы, 1924 ж. 12 — 18 маусымда [[Орынбор]]да өткен қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінің күн тәртібінде жазу ережелері, әліппе, қазақша пән атаулары мәселелері сөз болса, 1927 ж. 28 — 29 сәуірде [[Ташкент]]те өткен бас қосуда жазу‚ әліпби‚ емле мәселесі талқыланды. Ал 1929 ж. 2 — 4 маусымда [[Қызылорда]]да өткен ғылыми-орфографиялық конференцияда емле, атау мәселесі қаралды. 
1934 ж. Қазақтың ұлт мәдениеті ғылыми-зерттеу институтының құрылуына байланысты қазақ тілін зерттеу мәселесі жүйелі жүргізіле бастады. 1936 ж. КСРО  Ғылым Академиясының Қазақстандағы бөлімшесі құрылып, шағын сөздіктер, лингвистикалық жинақтар шығарылып, ғылыми-әдістемелік мақалалар жарық көрді, орфография‚ терминология мәселелері сөз болды. Осы жылдары орта мектеп пен педучилищелерге арналған грамматикалық ғылыми еңбектер, сөздіктер басылып шықты. 1946 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының құрылуы, оның құрамында Тіл мен әдебиет институтының ұйымдастырылуы, 1961 ж-дан Тіл білімі ин-тының бөлініп шығуы —  Қ. т. б-нің көптеген мәселелерін шешуге, ғыл.-зерттеу жұмыстарының жан-жақты жүргізілуіне, мамандардың көптеп даярлануына жағдай туғызды. 1960 — 70 жылдар аралығында. Қ. т. б-нің кенжелеп қалған салалары бойынша көптеген монографиялар жазылды. Фонетика мәселелерін салыстырмалы түрде зерттеу, ғыл., көркем әдебиет, мерзімді баспасөз тілдерінің, әдеби тіл тарихының, тіл мәдениеті, орыс тілі мен қазақ тілін салыстыра қарастыру мәселелері, т.б.  қолға алынды.

== Фонетика‚ емле ==
1930-жылдан бастап салыстырмалы фонетика саласы пайда болды. Жұбановтың еңбектерінде тіл дыбыстарының фонологиясы мен жіктелуі, дыбыстардың өзгеру заңдылығы, сөздердің буын құрылысы қарастырылды, араб графикасын латын жазуына ауыстыруға байланысты “Еңбекші қазақ” газетінде бас әріпті алу мәселелері көп талас тудырды. Жазу ауыстыруға орай әріп таңдау, қазақтың төл дыбыстарына әріп белгілеу төңірегінде баспасөз бетінде көптеген пікірталастар болды. Әсіресе, басқа тілдерден енген сөздерді жазу ерекше талас тудырды.  Дұрыс айту ережелеріне ерекше мән беріліп, қазақ тілінің орфогр. сөздігі бірнеше рет жарық көрді.

== Грамматика ==
1930 — 40 жылдардан бастап сөз таптары мен олардың жекелеген категориялары туралы арнайы еңбектер жарық көре бастады. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңде сөзжасам жеке сала ретінде қарастырылған болса‚ ұлт зиялылары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған 30-жылдары сөзжасам әр сөз табына қатысты‚ морфология шеңберінде сөз болды. 1940 жылдан бастап синтаксистің жекелеген мәселелері моногр. тұрғыдан зерттелді. Қазақ тіліндегі жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің түрлері анықталды, жақсыз сөйлемнің, құрмалас сөйлемдердің сыр-сипаты ашылып, ауызекі сөйлеу тілінің синтаксисі туралы едәуір мәлімет берілді. Қазақ тілінің ғыл. курсы 1954 ж. “Қазіргі қазақ тілі” деген атпен жарық көрді. 1962 ж. фонетика мен морфология тарауларынан құралған “Қазіргі қазақ тілі”‚ 1967 ж. морфология‚ синтаксис салаларын қамтыған “Қазақ тілінің грамматикасы” атты екі томдық басылып шықты. Ал 1980 жылдары сөзжасамның нысаны‚ өзіндік ерекшелігі анықталып‚ морфологиядан бөлек‚ дербес сала ретінде бөлініп шықты Сонымен қатар синтаксис саласы да едәуір дамыды. Қазақ тіліндегі сөздердің байланысу тәсілдері, сөздердің орын тәртібі зерттелді.

== Лексикология және лексикография ==
1950 жылдарға дейін лексикология жеке пән ретінде оқытылмай‚ негізінен мақала көлемінде ғана сөз болып келсе‚ Ғ.Мұсабаев тұңғыш рет лексиканың ғыл. курсын жазды. 1950 — 60 жылдардан бастап лексиканың түрлі топтарының ([[синоним]], омоним, архаизм, историзм, кірме, біріккен сөздер, т.б.) ерекшеліктерін анықтау жөнінде зерттеулер жүргізіліп келеді. І.Кеңесбаев идиома мен фразеология мәселелерін зерттеп‚ “Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігін” жасап шықты (1977). “Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі”‚ “[[Абай тілі сөздігі]]”‚ синонимдер сөздігі‚ лингвист.‚ орфогр.‚ диалектол.‚ орфоэп.‚ кері алфавиттік, т.б. сөздіктер жарық көрді. Сонымен қатар орыс‚ араб-иран‚ моңғол және Бат. Еуропа тілдерінің қазақ тілімен қарым-қатынасын зерттеуге мол материал беретін бірнеше екі тілді сөздіктер басылып шықты

== Ономастика ==
Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған тұста ономастика мәселелері ішінара  сөз болғанымен‚ көлемді еңбектер 1950 — 60 жылдардан бастап жазылды. 1960 ж. [[Тіл білімі институты]] жанынан ономастика бөлімі құрылып, топонимика, антропономика бойынша монографиялар жарық көрді.

== Терминология ==
Бұл сала заман талабына сай түрлі кезеңдерді бастан кешті. Ұлт зиялылары қудаланғаннан кейін қазақ тілінде баламасы бола тұрса да, шет тілден енген сөздерді орыс тіліндегі қалпында қазақ тіліне қабылдай беру үрдіске айналды. Атауларды орыс тіліндегі нұсқасына сәйкес жазу қазақ әліпбиіне е, ю, я, ъ, ь, ц, ч тәрізді әріптердің енуіне жол ашты. 1981 ж. [[Тіл білімі институты]]нда Терминология және аударма теориясы бөлімінің ашылуына байланысты атаулардың жасалу жолдары‚ тәсілдері‚ принциптері, тарихы жоспарлы түрде зерттеле бастады. Аударма теориясы бойынша бірқатар моногр. еңбектер жарық көрді.
Тіл тарихы және диалектология. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған тұста да әдеби тілдің кейбір белгілері, мақала көлемінде сөз болса, ендігі жерде монография көлемінде көптеген еңбектер жарық көрді: Мерзімді баспасөз тілінің әдеби тілді дамытудағы рөлі арнайы зерттелді. Қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар арнайы зерттеліп, олардың әдеби тілді дамытуға қосқан үлесі анықталды, 1920-30 жылдардағы әдеби тілдің жай-күйі, өзіндік ерекшеліктері, жартастағы жазулар, эпиграф. ескерткіштер қарастырылды. Қазақ диалектологиясы бойынша  1958 жылдан бастап “Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы” атты 7 жинақ шықты. Диалектол. атластар жасалды. Жергілікті ерекшеліктердің әдеби тілге қосар үлесі зерттеліп, Қазақстанның түрлі аймақтарындағы өзіндік ерекшеліктер арнайы зерттелді. Жергілікті ерекшеліктерді зерттеп жүрген диалектологтар жиырмаға жуық моногр. еңбек жариялады.

== Тіл мәдениеті және стилистика ==
Бұл саладағы  іргелі зерттеулер 1960 жылдардан басталады. 1969 ж. Тіл білімі ин-ының жанынан Тіл мәдениеті бөлімі құрылғаннан кейін зерттеулер жүйелене түсті. Фольклор тілі, көркем әдебиет тілі 1970 жылдардан бастап зерттелді. Қ. т. б-нде кейінгі кездері тіл статистикасы, әлеум. лингвистика, психолингвистика‚ этнолингвистика, т.б жаңа салалар дамып келеді. Қ. т. б-нде жалпы тіл білімі, алтаистика, жалпы түркі тілдерінің қарым-қатынасы мәселелеріне байланысты бірқатар зерттеулер жүргізілді. 1991 жылдан кейінгі Қ. т. б-нің негізгі бағыттары: жалпыхалықтық тілдің, оның ішінде, әдеби тілдің тарихын жасау, Қазақстан аумағындағы түрлі ұлт тілдерінің өзара әсерін, қостілділік, көптілділік барысын зерттеу, жеке жазушылардың сөздігін жасау, қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазу, диалектол. атлас жасау, тілдің дыбыстық жүйесін тәжірибелік тұрғыда зерттеу,  шет ел сөздерінің сөздігін жасау, әр түрлі ғылым салаларына байланысты толық атаулық. сөздіктер шығару, лексикография теориясындағы мәселелерді шешу, көркем әдебиет, фольклор тілін, тіл мәдениеті мен стилистика мәселелерін дамыту, қазақ тілінің дыбыс жүйесін синхрония және диахрония тұрғысынан құрылымдық, математ., лингвистик. әдістер арқылы жан-жақты зерттеу, т.б.

== Тағы қараңыз ==
*[[Қазақ тілі]]
*[[А.Байтұрсынов жазуы және емле ережелерінің тарихы]]
*[[Қазақ графикасының тарихы]]
*[[Қазақ жазуы]]
*[[Қазақ әліпбиі]]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ тілі|*]]</text>
      <sha1>35gn5z01inzq7se5bpnsodv7slyz3b2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түлкібас ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19056</id>
    <revision>
      <id>3690001</id>
      <parentid>3685383</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Coat_of_arms_of_Tulkibas_district.jpg|Coat_of_arms_of_Tulkibas_district.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] [[commons:File:Coat_of_arms_of_Tulkibas_district.jpg|жойған]], себебі: Copyright vio</comment>
      <origin>3690001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22038" sha1="ax00s1t4edu073n1qvjgui4qmgnhmrd" xml:space="preserve">{{Қазақстан ауданы
 |ауданның атауы      = Түлкібас ауданы
 |елтаңба             =
 |ту                  = 
 |елтаңба сипаттамасы   = 
 |ту сипаттамасы        = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 42 |lat_min = 23 |lat_sec =10
  |lon_dir = E |lon_deg = 70 |lon_min = 30 |lon_sec =15
 |облысы              = Түркістан облысы
 |аудан орталығы          = [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]]
 |ауылдық округтер саны   = 13 
 |кенттік әкімдіктер саны = 2   
 |қалалық әкімдіктер саны =   
 |ауылдар саны       = 59
 |қалалар саны       =   
 |әкімі              = Асқар Сұлтанұлы Естібаев
 |әкімдіктің мекенжайы  = Рысқұлов ауылы, Рысқұлов көшесі, №201
 |құрылған уақыты    = 1928 
 |жер аумағы          = 2,3 мың 
 |жер аумағы бойынша орны  = 
 |тұрғыны             = 106 342&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
 |халық саны бойынша орны  = 
 |санақ жылы          = 2023
 |тығыздығы           = 
 |тығыздығы бойынша орны   = 
 |ұлттық құрамы       =  {{nobr|[[қазақтар]] (82,23%)}}, {{nobr|[[әзербайжандар]] (5,98%)}}, {{nobr|[[өзбектер]] (5,38%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (4,72%)}}, {{nobr|[[татарлар]] (0,29%)}}, {{nobr|[[немістер]] (0,26%)}}, {{nobr|[[түріктер]] (0,25%)}}, {{nobr|[[қырғыздар]] (0,12%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (0,77%)}}&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
 |телефон коды        = 
 |пошта индексі       = 
 |сайты               = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-tyulkubas-audany?lang=kk Түлкібас ауданының әкімдігі
 |карта               = Tulkibas District Kazakhstan.png
 |әкімшілік бірліктің картасы =   
 |ортаққордағы санаты = 
}}

'''Түлкібас ауданы''' — [[Түркістан облысы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік бөлініс. Жер аумағы 2,3 мың км². Аудан орталығы – [[Тұрар Рысқұлов ауылы (Түркістан облысы)|Тұрар Рысқұлов]] ауылы.

== Географиялық орны ==
Солтүстігінде [[Бәйдібек ауданы]]мен, шығысында [[Жамбыл облысы]]ның [[Жуалы ауданы]]мен, батысында [[Сайрам ауданы|Сайрам]], оңтүстігінде [[Төле би ауданы|Төле би]]  аудандарымен шектеседі. 

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989&lt;ref&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php Ресей империясы,  КСРО халық санақтары]&lt;/ref&gt; !! 1999 !! 2009&lt;ref&gt;[https://old.stat.gov.kz/for_users/national/ ҚР халық санақтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010011948/https://old.stat.gov.kz/for_users/national |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; !! 2021
|-
| 48887 || {{өсім}}61089 || {{өсім}}74015 || {{өсім}}80169 || {{өсім}}85782 || {{өсім}}86465 || {{өсім}}95468 ||{{өсім}}104295 
|}
Тұрғындары 111 286 адам ([[2019 жыл|2019]]). Ұлттық құрамы: [[қазақтар]] (82,19%), [[өзбектер]] (5,08%), [[орыстар]] (4,99%), [[әзербайжандар]] (5,97%), [[татарлар]] (0,30%), [[немістер]] (0,28%), [[түріктер]] (0,23%), [[украиндар]] (0,17%), тағы басқа ұлт өкілдері (0,79%).

== Әкімшілік бөлінісі ==
59 елді мекен 2 кенттік әкімдік пен 13 ауылдық округке біріктірілген:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Халқының саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! Ауылдық округтері!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
| [[Ақбиік ауылдық округі]] ||3551 ||{{өсім}}3665 ||103,2 ||1838 ||{{өсім}}1948 ||106 ||1713 ||{{өсім}}1717 ||100,2
|-
| [[Арыс ауылдық округі (Түлкібас ауданы)|Арыс ауылдық округі]] ||2910 ||{{құлдырау}}2795 ||96 ||1454 ||{{құлдырау}}1440 ||99 ||1456 ||{{құлдырау}}1355 ||93,1
|-
| [[Балықты ауылдық округі]] ||8659 ||{{құлдырау}}8491 ||98,1 ||4361 ||{{құлдырау}}4309 ||98,8 ||4298 ||{{құлдырау}}4182 ||97,3
|-
| [[Жабағылы ауылдық округі]] ||2436 ||{{өсім}}2467 ||101,3 ||1221 ||{{өсім}}1299 ||106,4 ||1215 ||{{құлдырау}}1168 ||96,1
|-
| [[Жаскешу ауылдық округі]] ||5911 ||{{өсім}}6016 ||101,8 ||2979 ||{{өсім}}3105 ||104,2 ||2932 ||{{құлдырау}}2911 ||99,3
|-
| [[Келтемашат ауылдық округі]] ||4133 ||{{құлдырау}}4068 ||98,4 ||2100 ||{{құлдырау}}2074 ||98,8 ||2033 ||{{құлдырау}}1994 ||98,1
|-
| [[Кемербастау ауылдық округі]] ||4135 ||{{өсім}}4997 ||120,8 ||2101 ||{{өсім}}2586 ||123,1 ||2034 ||{{өсім}}2411 ||118,5
|-
| [[Майлыкент ауылдық округі]] ||19812 ||{{өсім}}27096 ||136,8 ||9644 ||{{өсім}}13452 ||139,5 ||10168 ||{{өсім}}13644 ||134,2
|-
| [[Машат ауылдық округі]] ||4303 ||{{құлдырау}}3911 ||90,9 ||2158 ||{{құлдырау}}2024 ||93,8 ||2145 ||{{құлдырау}}1887 ||88
|-
| [[Мичурин ауылдық округі (Түлкібас ауданы)|Мичурин ауылдық округі]] ||6604 ||{{өсім}}7142 ||108,1 ||3225 ||{{өсім}}3562 ||110,4 ||3379 ||{{өсім}}3580 ||105,9
|-
| [[Рысқұлов ауылдық округі (Түркістан облысы)|Рысқұлов ауылдық округі]] ||6517 ||{{өсім}}7004 ||107,5 ||3265 ||{{өсім}}3529 ||108,1 ||3252 ||{{өсім}}3475 ||106,9
|-
| [[Састөбе кенттік әкімдігі]] ||7705 ||{{құлдырау}}7572 ||98,3 ||3724 ||{{өсім}}3729 ||100,1 ||3981 ||{{құлдырау}}3843 ||96,5
|-
| [[Тастұмсық ауылдық округі]] ||3678 ||{{өсім}}3780 ||102,8 ||1799 ||{{өсім}}1932 ||107,4 ||1879 ||{{құлдырау}}1848 ||98,4
|-
| [[Түлкібас кенттік әкімдігі]] ||11596 ||{{өсім}}11634 ||100,3 ||5744 ||{{өсім}}5908 ||102,9 ||5852 ||{{құлдырау}}5726 ||97,8
|-
| [[Шақпақ ауылдық округі (Түркістан облысы)|Шақпақ ауылдық округі]] ||3518 ||{{өсім}}3657 ||104 ||1783 ||{{өсім}}1858 ||104,2 ||1735 ||{{өсім}}1799 ||103,7
|-
| '''ЖАЛПЫ САНЫ''' ||95468 ||{{өсім}}104295 ||109,2 ||47396 ||{{өсім}}52755 ||111,3 ||48072 ||{{өсім}}51540 ||107,2
|}

== Тарихы ==
Aудан Сырдария округіне қарасты, Шымкент уезі, Майлыкент болысының аумағында, орталығы Түлкібас стансасы болып, 1928 жылы 17-ші қаңтарда құрылғандығын мұрағат құжаттары растайды.

[[1930]] жылы 17-ші желтоқсандағы Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің қаулысына сәйкес, осы жылдың 23-ші шілдесінде Түлкібас ауданы, Жуалы ауданына қосылды. Бес жылдай Жамбыл облысының қарамағында болып, 1935 жылы 9-шы қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысының құрамында қайта шаңырақ көтеріп, орталығы Ванновка ауылы болып бекітілді. 1963-1966 жылдары Сайрам ауданында болды. 1928 жылдан тәуелсіздік алған жылдарға дейін ауданды 19 азамат басқарған. Тәуелсіздік алғаннан бүгінгі күнге дейін ауданды 9 әкім басқарған.

[[1993]] жылы 7-ші қазанда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен қазақтың қайсар ұлы Тұрар Рысқұловтың 100 жасқа толу құрметіне орай, аудан орталығы Ванновка ауылы Тұрар Рысқұлов ауылы болып өзгертілді. Қазіргі таңда аудан орталығы - Тұрар Рысқұлов болып аталады.

Аудан басшылары: Тұрашбеков Нұрбол Әбдісаттарұлы - аудан әкімі, аудан әкімінің орынбасарлары - Жанесен Марат Сүгірәліұлы, Күзембаев Ерлан Бақытжанұлы, Жабағы Асхат Базарбайұлы. Аудан әкімінің аппаратының басшысы - Орманов Ербол Керімбекұлы.
Аудан әкімдігінің мекенжайы: Т.Рысқұлов ауылы, Т.Рысқұлов көшесі, 201 үй. Индексі: 161300

== Этимологиясы ==
Түлкібас атауының шығу төркіні мен тарихи сыры қазіргі уақытқа дейін толық ашылмаған, әрі жұртшылықтың оған байланысты пікірлері де алуан түрлі. Алайда, санаулы зерттеулерге сүйенетін болсақ, бұл отаршылдық топонимнің негізгі атауы Түркібасы (кейбір деректерде Түрікбасы) ауданы екені анық. Оңтүстік Қазақстан облысындағы бұл ауданның аталуына, оның шығу тарихына қатысты бірқатар тұжырымдар бар.&lt;ref&gt;[https://okg.kz/post?id=12360&amp;slug=tulkibas-atauy-qaidan-shyqqan Түлкібас атауы қайдан шыққан]&lt;/ref&gt;

Сынаптай сырғыған уақытта дыбыстық өзгерістерге ұшыраған бұл мекен халық арасында Түлкібас деп аталып кеткен, оған қазақ тілінде «р» мен «л» дыбыстарының буындық ұқсастығына байланысты бір-бірінің орындарын жиі басуы себеп болды. Мысалы, «қаперімде» сөзі «қапелімде», «мұсылман» сөзі «мұсырман» сөзіне айналғандай «Түркібас» атауы да «Түлкібас» атауына ауысып, дыбыстардың өзара өзгеріске ұшырағанын байқалады.

“Түркі-басы” деген екі негізгі атауын  көне заманның көлбеуінде Қазақстан аймағын VI-XIII ғасырда мекендеген түркі тайпаларына байланысты этнотопнимдер қатарына жатқызамыз. Ауданның осылай аталу уәжін Махмутхан-шейх бабаның “түрік халқының басына барып жатамын” деп айтқан сөздерімен де жиі байланыстырады. Атаудың тура мағынасына үңілетін болсақ, түлкі басының бейнесінің орнына ежелгі заманның түркі тайпалары көз алдыңа елестейді.  Әдебиет әлемінің шексіз айдынында еңбек еткен жазушы, әрі Түлкібас ауданының тумасы Мархабат Байғұт та осы пікірді ұстанады. Жергілікті халықтың аузында болса, ауданда жайлаған түлкілер жайлы әңгімелер, аңыздар, не ертегілер де тарамаған. Тіпті, шығыстанушы В.В. Бартольд өзінің 1893 жыл­ы жарыққа шыққан “Орта Азия сапарының есебінде” Түркібас атауының жергілікті халық аузында Түлкібасыға айналуы жайлы тұжырымын ұсынады.&lt;ref&gt;[https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf Егемен Қазақстан газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927035705/https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt;
 
Ауданның Түркібасы болып аталуында қырғыз халқының дәстүрлі “Манас” эпосы да дәлел ретінде қарастырылады, себебі бұл дастанда қырғыз халқының түркі және қытай халықтарымен өзара әрекеттесуі баяндалады. Бұл дастанда Түркібасы атауы жайлы ақиқатты мына жолдардың өзі меңзеп тұрғандай сезіледі:

« Қазақ, қырғыз бірікті,

Қытайлардың соры екен.

Алты жүз мың қол болып,
 
Арада Қытай қамалып,

Бұрынғы аты Жылан су,

Түрікоғлы түмен барғаны.

Бас қосты бәрі түрік деп,

Жыланды аты жоғалып,

Түркібас атқы қалғаны.

Түркібас аты өшіпті,

Қазіргі ақыр заманда,
 
Түлкібас атқа көшіпті».

Осы жолдардың мұра ретінде бекер қалмағанын және осы сөздердің астарындағы мағынаны түсінген бойда, Түлкібас ауданының шынайы атауы Түркібасы деген тұжырыммен келіспеуге болмас.

Қазіргі таңда, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2018 жылғы 20 қарашадағы № 782 қаулысына сәйкес, Түлкібас ауданының тарихи Түркібасы атауын қайтару жайлы жобасы қарастырылуда.

== Табиғаты ==
Аудан байлығы - Ақсу-Жабағылы қорығы. Қоғамымыздың бір туар қайраткері Т.Рысқұловтың ұсынысымен жиырмасыншы жылдары Ақсу-Жабағылы қорығы жарияланды. Ақсу-Жабағылы қорығы ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген. Бұл қорық Талас Алатауының Солтүстік-Батыс бөлігінің және оған көршілес Өгем жотасын алып жатыр. Оның негізгі аймағы Оңтүстік Қазақстан облысының Түлкібас, Төле би және Бәйдібек аудандары және Жамбыл облысы Жуалы ауданы жерінде орналасқан. Сонымен қатар, қорық құрамына екі палентологиялық бөлім кіреді. Бірі Қарабастауда жер көлемі 126 га., екіншісі - «Әулие», жер көлемі 100 га. Екеуі де Бәйдібек ауданында қорықтың негізгі аймағынан 120 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Қорықтың қазіргі жер көлемі 85754 га. Оның ішінде: Түлкібас ауданында-21255 га., Төле би ауданында-53597 га, Бәйдібек ауданында-231 га., Жамбыл облысы, Жуалы ауданында-10682 га. Қорықтың орталығы Түлкібас темір жол станциясының шығысында, 18-20 шақырымдай жердегі Жабағылы ауылында. Қорықтағы ең ірі өзен - Ақсудың ұзындығы 120 шақырым, ені 10 метрге жетеді, тереңдігі жарты метр. Ақсу-Жабағылы қорығында аң мен құстың 550 түрі, өсімдіктің 200-ден астам түрі бар. Олардың көпшілігі Қызыл кітапқа енгізілген. Аудан орталығы Тұрар Рысқұлов ауылында 21 мыңнан астам адам тұрады. Ауылды қақ жарып өтетін орталық көше бұрын Ленин атында еді, 1994 жылы Тұрар Рысқұлов есімі берілді. Аудан орталығында бүкіл Әлемге белгілі тарихшы-ғалым, қолбасшы - қайраткер Мұхаммед Хайдар Дулати мен түрік жұртына ортақ тұлға Тұрар Рысқұловқа ескерткіш орнатылған.

Көне тарих - бұрынғы ата-бабаларымыздың жолы. Өткен ғасырдан біздің дәуірімізге дейін сан қилы құпиясын қойнына алып, ежелгі дүниенің көне көз елшісіндей болған тарихи ескерткіштер біздің ауданымызда да жетерлік. Аудан аумағында бұрындары болған «Шарафкент», «Будухкент», «Томтодж», «Абардадж» деген үлкен қалалардың орны анықталған.
==Әлеуметтік-экономикалық жағдайы==

=== Өнеркәсіп ===
Ауданның әлеуметтік-экономикалық дамуын арттыру мақсатында  2018 жылдың 9 айының қорытындысы бойынша ауданда 1 ірі, 4 орта,  23 кіші және 4 қосалқы барлығы 32 кәсіпорын жұмыс атқаруда. Оның ішінде белсенді жұмыс атқаратыны – 22, мезгілді жұмыс атқаратыны – 10.

Нәтижесінде 16624,4 млн теңгенің өнімі өндіріліп, нақты көлем индексі 102,2 пайызды құрады.

===Ауыл шаруашылығы===
Ауылшаруашылық саласының өнім көлемі 2018 жылдың 9 айының қорытындысымен 25767,9 млн теңгені құрады. Нақты көлем индексі 104,0 пайызды құрады. Ірі қара мал басы былтырғы жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 105,9% (45816), қой 86,7% (112342),  жылқы 119,8% (22967), түйе 114,3% (11), шошқа 48,8% (841) пайызды құрады.

Ет өндіру-104,7% (12490,9 тн), сүт-103,4% (41079,0 тн), жұмыртқа-100,6%  (13,0 млн  дана).

===Бюджет===
2018 жылдың 1 қараша аудан бюджетінің кіріс бөлігінің жоспары 12333,4 млн. теңге, орындалғаны 12488,0 млн. теңге  немесе 101,3 пайыз.
Жергілікті бюджеттің кіріс жоспары 2201,6 млн. теңге болса, нақты түскені  2356,2 млн. теңге немесе 107,0 пайызға барлық түрі орындалған.

===Әлеуметтік сала===
Аудан бойынша экономикалық белсенді халық саны 52,0 мың адамды құраса (Өткен жылдың тиісті кезеңінде 51,9 мың адам болған), Жұмыспен қамтылғандар 51,3 мың адам (Өткен жылдың тиісті кезеңінде 49,1 мың адам болған). Жұмыссыздық деңгейі 5,2% құрады.

===Білім беру саласы===
60 мектеп, 18 мемлекеттік және жекеменшік әріптестік шеңберіндегі 26 балабақшада жалпы 6560 бала тәрбиеленуде. Балаларды қамту көрсеткіші 
91,0%  құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Түркістан облысы}}
{{Түлкібас ауданы елді мекендері}}
([Түлкібас атауы қайдан шыққан] [https://okg.kz/post?id=12360&amp;slug=tulkibas-atauy-qaidan-shyqqan])
([Егемен Қазақстан газеті] [https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927035705/https://pdf.egemen.kz/pdfs/2017/10/13.10.2017-web.pdf |date=2020-09-27 }})

[[Санат:Түлкібас ауданы]]</text>
      <sha1>ax00s1t4edu073n1qvjgui4qmgnhmrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19211</id>
    <revision>
      <id>3690184</id>
      <parentid>3379789</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10051" sha1="hxm0tefmz9zwf5n37dktjga34piuyxa" xml:space="preserve">'''Сүт''' — барлық жастағы адамдар үшін жұғымдылығы жоғары оңай сіңетін өнім. 100 грамм сүтте 3 граммға жуық [[ақуыз]], 3,2 грамм эмульгацияланған оңай сіңетін [[май]], көптеген мөлшерде оңай сіңірілген [[кальций]] мен [[фосфор]] қосындылары, сондай-ақ белгілі мөлшерде А1, В2, Д [[витамин]]дері бар және де жазғы уақытта сиыр сүтіндегі бұл витаминдер қыстағыдан едəуір көп болады. 100 грамм сүт организмге 60-қа жуық килокалория береді. Сүт ақуызы негізінен, [[казеин]]нен (2,7 %), [[лактоальбумин]]нен (0,4 %) және [[лактоглобулин]]нен (0,1%) тұрады. Сүт ақуызының 75-96 пайызы организмге сіңімді келеді. Құрамындағы [[лактоза]] не сүт қанты тез ашиды. Бұл қасиетті сүт ашытуда пайдаланылады. [[Минералдық заттар|Минерал заттары]] органикалық және бейорганикалық қышқыл тұздары түрінде кездеседі. Сондай-ақ, 60-тан астам [[фермент]], әртүрлі гормон ([[окситоцин]], [[пролактин]], [[фолликулин]], [[адреналин]], [[инсулин]] т.б.), иммундық заттар ([[антитоксин]], [[глотинин]], [[онсонин]] т,б,), газдар (СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; , О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), микроорганизмдер болады. 
[[Сурет:Milk glass.jpg|thumb|right|210px|Бір стақан сиыр сүті]]
Сүтті пісіріп, бетіндегі қаймағын алып жеп, өзін ішеді, сүттен әртүрлі тағамдар әзірленеді. Сүтті тартып, шикі [[қаймақ]] алады. Ешкінің сүтін емге ішеді. Қымыз – биенің сауылған сүті – саумалды ашытып, күбіде пісіп, дайындайды. Өте шипалы, адам жанына күш-қуат беретін сусын.

Сүт сауын малдан, яғни жылқыда — биеден, түйеде — інгеннен, сиырда — сауын сиырдан, қой, ешкіде — саулықтан алынатын сүтті және оның қымыз, шұбат, айран, қатық сияқты өнімдерін бір сөзбен &quot;ақ&quot; деп атайтынын жоғарыда айттық. Сүт және одан жасалатын тағамдардың сапасы да, құнары да, нәрі де өте жоғары болады. Сондықтан да қазақ халқы ақтың орнын басқамен айырбастамайды. &quot;Аузы аққа тиді&quot;, &quot;уызында жарыған&quot; немесе &quot;уызында жарымаған&quot; деген сөздер арқылы адам өмірі мен денсаулығы үшін сүттің орны зор екенін көрсетеді. &quot;Ақты төкпе&quot;, &quot;ақты аттама&quot;, &quot;ақты ысыраптама, малдың желіні кетеді&quot; деген қағида қалыптасқан ел ішінде. Көш алдынан ақ алып шығу, ұшынған өртке қарсы ақ төгу, үйге кірген жыланның басына ақ құйып шығару, кісіге ақтан ауыз тигізу халық дәстүрінде бұлжымас заң, белгіленген жол-жоралғы болған. Ел ішінде, ауылда бұл әдет әлі де сақталған. [[Бала]]ларға сүт, басқа да ақ ішкізу, дімкәс, науқас адамдарды сүт, қымыз, шұбат, тосаппен емдеу сүттің қазақ өмірі мен тұрмыс-салтында, емшілік өнерінде ертеден келе жатқан тәжірибе қазір де бар. Мыңдаған жылдар мал өсірумен және оның қыр-сырын терең меңгерген қазақ елі оның сүтін тағам ретіңде ұтымды әрі сәтті пайдалана білді. Мысалы, бие сүтінен қымыз, түйе сүтінен шұбат, сиыр, қой-ешкі сүтінен май, қаймақ, құрт, ірімшік, ежігей тағы басқа алуан түрлі тамаша тағамдар жасап даланың дарқан дастарқанын барынша байыпты. Бұлардың бәрі де жеңсік, дару әрі зәру тамаққа айналды. Бір сөзбен айтқанда кәдімгі сүттің өзі де дәмді тағам. Оны қайнатып ішеді, [[шай]]ға қатады. Сөйтіп сүт және оның өнімдері аты да, заты да халық мәдениеті мен тұрмысындағы айтуға тұрарлық және мақтанарлық дастарқан мәзірі. Демек, сүт қазақтың тағам байлығының бірі жəне оның қайнар көзі.

Сүт – адам мен сүтқоректі жануарлардың сүт безінде лактация кезеңінде түзілетін сұйық зат.

Сүт – бағалы тағамдық өнім. Ана босанғаннан, мал төлдегеннен кейін алғашқы күндері сүт уыз түрінде шығады. Ана сүттінің уызы сәбиді әртүрлі аурулардан қорғайтын затқа (антиденелерге) бай. 7–10 күн өткен соң сүттің әдеттегі құрамы қалыптасады. Ана сүтінің құрамы сәбиге қажетті қоректік заттар, гормондар (әсіресе, қалқанша бездің гормоны), ферменттер, ақуыздар, көмірсулар мен витаминдерге бай болғандықтан сәбидің организмі оны жақсы сіңіреді. Сондай-ақ сүт құрамындағы минералды тұздардың (кальций мен фосфор) сәбидің [[қаңқа]] сүйегінің қалыптасуына әсері зор. Сондықтан баланың дұрыс дамып, өсуі үшін жас сәбиді ана Сүтімен емізудің маңызы өте зор.

Мал сүті – құнды тағамдық зат, одан әртүрлі сүт тағамдары, [[май]], [[балмұздақ]], т.б. жасалады. Адамның күнделікті тағамдық рационында сиыр сүті көп пайдаланылады. Сиыр сүтінің құрамында [[су]] (87,5%), сүт [[қант]]ы (4,7%), [[май]] (3,9%), [[ақуыз]]дар (3,3%), [[минералдық заттар]] (0,7%), [[витаминдер]] мен [[фермент]]тер бар. Мал сүтінің құрамындағы ақуыздар: [[Альбуминдер|альбумин]] – жас организмнің өсуі; [[Глобулиндер|глобулин]] – иммунитеттің қалыптасуы үшін қажет. Сүт майы глицеридті қоспалардан тұрады. Салқындатылған сүтте май түйіршіктерінің диам. 0,1–20 мкм болатын суспензия, ал жаңа сауылған сүт пен ысытылған сүтте эмульсия түрінде болады. Осы түйіршіктер сүт біраз тұрғаннан кейін оның бетіне кілегей болып жиналады. Сүт [[лактоза]]сы ([[Дисахаридтер|дисахарид]]) – таза күйінде ақ түсті, кристал тәрізді ұнтақ. Оны айран, қымыз ашыту үшін және медицинада, [[бактериология]]да қоректік орта дайындау үшін қолданады. Сүттің минералдық құрамы: макроэлементтер ([[кальций]], [[фосфор]], [[натрий]], [[калий]], [[күкірт]], [[хлор]], [[магний]], т.б.) мен микроэлементтерден ([[мырыш]], [[мыс]], [[темір]], [[күміс]], т.б.) тұрады. Сондай-ақ ферменттер, [[гормондар]], иммунды денелер, газдар да кездеседі. Сүт құрамындағы вегетативті микробты (оның ішінде патогендік түрін) жою үшін пастерлеу әдісін қолданады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;

сүттің құрамында 

* Cу;
* Ақуыз;
* Сүт майы;
* Лактоза (сүт қанты)
* Кальций
* Фосфор
* А,В тобы D дәрумендері болады.
{{wikify}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Айран]]
* [[Шұбат]]
* [[Қымыз]]
* [[Ақлақ]]
* [[Уыз]]
* [[Уызқағанақ]]
* [[Қатық]]
* [[Сарысу (сүт өнімі)]]
* [[Сүт көже]]

==Дереккөздер:==
&lt;references/&gt;

{{Сүт}}{{Шай}}
[[Санат:Сүт]]
[[Санат:Биологиялық сұйықтар]]</text>
      <sha1>hxm0tefmz9zwf5n37dktjga34piuyxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690190</id>
      <parentid>3690184</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:05:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3115765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9852" sha1="bjpq9b1j3lyd1in4o4rseo45mvtv3zx" xml:space="preserve">'''Сүт''' — барлық жастағы адамдар үшін жұғымдылығы жоғары оңай сіңетін өнім. 100 грамм сүтте 3 граммға жуық [[ақуыз]], 3,2 грамм эмульгацияланған оңай сіңетін [[май]], көптеген мөлшерде оңай сіңірілген [[кальций]] мен [[фосфор]] қосындылары, сондай-ақ белгілі мөлшерде А1, В2, Д [[витамин]]дері бар және де жазғы уақытта сиыр сүтіндегі бұл витаминдер қыстағыдан едəуір көп болады. 100 грамм сүт организмге 60-қа жуық килокалория береді. Сүт ақуызы негізінен, [[казеин]]нен (2,7 %), [[лактоальбумин]]нен (0,4 %) және [[лактоглобулин]]нен (0,1%) тұрады. Сүт ақуызының 75-96 пайызы организмге сіңімді келеді. Құрамындағы [[лактоза]] не сүт қанты тез ашиды. Бұл қасиетті сүт ашытуда пайдаланылады. [[Минералдық заттар|Минерал заттары]] органикалық және бейорганикалық қышқыл тұздары түрінде кездеседі. Сондай-ақ, 60-тан астам [[фермент]], әртүрлі гормон ([[окситоцин]], [[пролактин]], [[фолликулин]], [[адреналин]], [[инсулин]] т.б.), иммундық заттар ([[антитоксин]], [[глотинин]], [[онсонин]] т,б,), газдар (СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; , О&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), микроорганизмдер болады. 
[[Сурет:Milk glass.jpg|thumb|right|210px|Бір стақан сиыр сүті]]
Сүтті пісіріп, бетіндегі қаймағын алып жеп, өзін ішеді, сүттен әртүрлі тағамдар әзірленеді. Сүтті тартып, шикі [[қаймақ]] алады. Ешкінің сүтін емге ішеді. Қымыз – биенің сауылған сүті – саумалды ашытып, күбіде пісіп, дайындайды. Өте шипалы, адам жанына күш-қуат беретін сусын.

Сүт сауын малдан, яғни жылқыда — биеден, түйеде — інгеннен, сиырда — сауын сиырдан, қой, ешкіде — саулықтан алынатын сүтті және оның қымыз, шұбат, айран, қатық сияқты өнімдерін бір сөзбен &quot;ақ&quot; деп атайтынын жоғарыда айттық. Сүт және одан жасалатын тағамдардың сапасы да, құнары да, нәрі де өте жоғары болады. Сондықтан да қазақ халқы ақтың орнын басқамен айырбастамайды. &quot;Аузы аққа тиді&quot;, &quot;уызында жарыған&quot; немесе &quot;уызында жарымаған&quot; деген сөздер арқылы адам өмірі мен денсаулығы үшін сүттің орны зор екенін көрсетеді. &quot;Ақты төкпе&quot;, &quot;ақты аттама&quot;, &quot;ақты ысыраптама, малдың желіні кетеді&quot; деген қағида қалыптасқан ел ішінде. Көш алдынан ақ алып шығу, ұшынған өртке қарсы ақ төгу, үйге кірген жыланның басына ақ құйып шығару, кісіге ақтан ауыз тигізу халық дәстүрінде бұлжымас заң, белгіленген жол-жоралғы болған. Ел ішінде, ауылда бұл әдет әлі де сақталған. [[Бала]]ларға сүт, басқа да ақ ішкізу, дімкәс, науқас адамдарды сүт, қымыз, шұбат, тосаппен емдеу сүттің қазақ өмірі мен тұрмыс-салтында, емшілік өнерінде ертеден келе жатқан тәжірибе қазір де бар. Мыңдаған жылдар мал өсірумен және оның қыр-сырын терең меңгерген қазақ елі оның сүтін тағам ретіңде ұтымды әрі сәтті пайдалана білді. Мысалы, бие сүтінен қымыз, түйе сүтінен шұбат, сиыр, қой-ешкі сүтінен май, қаймақ, құрт, ірімшік, ежігей тағы басқа алуан түрлі тамаша тағамдар жасап даланың дарқан дастарқанын барынша байыпты. Бұлардың бәрі де жеңсік, дару әрі зәру тамаққа айналды. Бір сөзбен айтқанда кәдімгі сүттің өзі де дәмді тағам. Оны қайнатып ішеді, [[шай]]ға қатады. Сөйтіп сүт және оның өнімдері аты да, заты да халық мәдениеті мен тұрмысындағы айтуға тұрарлық және мақтанарлық дастарқан мәзірі. Демек, сүт қазақтың тағам байлығының бірі жəне оның қайнар көзі.

Сүт – адам мен сүтқоректі жануарлардың сүт безінде лактация кезеңінде түзілетін сұйық зат.

Сүт – бағалы тағамдық өнім. Ана босанғаннан, мал төлдегеннен кейін алғашқы күндері сүт уыз түрінде шығады. Ана сүттінің уызы сәбиді әртүрлі аурулардан қорғайтын затқа (антиденелерге) бай. 7–10 күн өткен соң сүттің әдеттегі құрамы қалыптасады. Ана сүтінің құрамы сәбиге қажетті қоректік заттар, гормондар (әсіресе, қалқанша бездің гормоны), ферменттер, ақуыздар, көмірсулар мен витаминдерге бай болғандықтан сәбидің организмі оны жақсы сіңіреді. Сондай-ақ сүт құрамындағы минералды тұздардың (кальций мен фосфор) сәбидің [[қаңқа]] сүйегінің қалыптасуына әсері зор. Сондықтан баланың дұрыс дамып, өсуі үшін жас сәбиді ана Сүтімен емізудің маңызы өте зор.

Мал сүті – құнды тағамдық зат, одан әртүрлі сүт тағамдары, [[май]], [[балмұздақ]], т.б. жасалады. Адамның күнделікті тағамдық рационында сиыр сүті көп пайдаланылады. Сиыр сүтінің құрамында [[су]] (87,5%), сүт [[қант]]ы (4,7%), [[май]] (3,9%), [[ақуыз]]дар (3,3%), [[минералдық заттар]] (0,7%), [[витаминдер]] мен [[фермент]]тер бар. Мал сүтінің құрамындағы ақуыздар: [[Альбуминдер|альбумин]] – жас организмнің өсуі; [[Глобулиндер|глобулин]] – иммунитеттің қалыптасуы үшін қажет. Сүт майы глицеридті қоспалардан тұрады. Салқындатылған сүтте май түйіршіктерінің диам. 0,1–20 мкм болатын суспензия, ал жаңа сауылған сүт пен ысытылған сүтте эмульсия түрінде болады. Осы түйіршіктер сүт біраз тұрғаннан кейін оның бетіне кілегей болып жиналады. Сүт [[лактоза]]сы ([[Дисахаридтер|дисахарид]]) – таза күйінде ақ түсті, кристал тәрізді ұнтақ. Оны айран, қымыз ашыту үшін және медицинада, [[бактериология]]да қоректік орта дайындау үшін қолданады. Сүттің минералдық құрамы: макроэлементтер ([[кальций]], [[фосфор]], [[натрий]], [[калий]], [[күкірт]], [[хлор]], [[магний]], т.б.) мен микроэлементтерден ([[мырыш]], [[мыс]], [[темір]], [[күміс]], т.б.) тұрады. Сондай-ақ ферменттер, [[гормондар]], иммунды денелер, газдар да кездеседі. Сүт құрамындағы вегетативті микробты (оның ішінде патогендік түрін) жою үшін пастерлеу әдісін қолданады.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;

{{wikify}}
== Тағы қараңыз ==
* [[Айран]]
* [[Шұбат]]
* [[Қымыз]]
* [[Ақлақ]]
* [[Уыз]]
* [[Уызқағанақ]]
* [[Қатық]]
* [[Сарысу (сүт өнімі)]]
* [[Сүт көже]]

==Дереккөздер:==
&lt;references/&gt;

{{Сүт}}{{Шай}}
[[Санат:Сүт]]
[[Санат:Биологиялық сұйықтар]]</text>
      <sha1>bjpq9b1j3lyd1in4o4rseo45mvtv3zx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиқым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20608</id>
    <revision>
      <id>3689975</id>
      <parentid>3665378</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ertai208</username>
        <id>187867</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Құлансейіт</comment>
      <origin>3689975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11715" sha1="cg1gfh0fr1dxic9j63xju5qi57zze4g" xml:space="preserve">[[File:Syikym-tas.jpg|thumb|]]
'''Сиқым''' Дулат руының төрт атасының бірі (№ 3 қосымшаны қараңыз). Қазақ шежіресі бойынша, Сиқым негізінен он атаға бөлінеді: Борас (Қарақойлы), Тоғатай, Шуылдақ (Байсейіт), Буас, Құлансейіт (Қусирақ), Ақылбек, Құттыбай, Есбол (Аққойлы), Есенгелді (Аққойлы мен Қарақойлы). Түрікмендер ішінде де Аққойлы, Қарақойлылар бар. Олар XIVXV ғасырда Азербайжан мен АрменияДа билікке таласты. М. Тынышбаевтың ескертуінше, оларды да Дулаттан шыққан деп шамалауға болады. Ел аузында Борас, Тоғатай мен Буасты Байсейіт атымен атайды. Байсейіттің шын есімі Шуылдақ. Есбол мен Есенгелдінің ұрпақтарын жай ғана «Естілер» атандырған.


== Шығу тегі ==
Этимология - кез келген этникалық топтың шығу түсіндіру мақсатында, оның этникалық атауы немесе этоним басында білу үшін қажет. Дыбыс с-ш-ч, қ-к-г, ы-i и л-н, м-д-л түркі тілдерінде және Алтай тіл отбасы (1 28 бар келісім лингвистикалық қайта жаңарту анықталған осы теория сыйқым этнонима айтуынша, тозған чигил қазақ тілінде 31.67 SS) сыйқым сөз басқа тілдерде оқылады чигил болып табылады. Жетісу мен Қашғарды мекендеген Орта ғасыр сыйқым қайта құру үшін түркі тайпалары чигил болды.

Француз ғалымы П. Пелльо этоним чжиси үш қарлұқ тайпаларының бірі чигил сияқты транскрипциясы. Бұл транскрипциясын, этнонима чигил бірінші бөлігінде үшін, Чи тілі Landyk Ғұндардың бір тайпасын құрайтын жылы «қызыл» деген мағынаны білдіреді.
[[File:Syikymbaba.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесі]]


== Тарихы ==

[[File:Syikymbaba2.jpg|thumb|Сыйқым баба кесенесінің алды]]
Бәлкім, олар бір-біріне рухани жақын болған соң басқа аталастары мен көршілер солай жақауратын атаған шығар. Сиқым руының жоғарыда аталған аталарының тегі туралы толық мағлұмат жоқ. Соыдықтан қолдағы бар деректерге сүйеніп, таратып отырмыз. Сөйтіп, халықта Қарақойлы аталатын Борас негізінен бес үрім-бұтаққа бөлінеді: Қораз, Рүстем, Әжі, Наурызбай мен Томай. Бұл буыннан әрі қарай жіктеуге деректер жеткіліксіз. Буас атасы бес бұтақтан тұрады: Боса, Борық, Құл, Есторы мен Қызылқармыс. Боса Құдайберді мен Алакүшікке бөлінеді.

Құдайбердіден Жарымбет, Сайкөк және Сары тарайды. Есторының екі ұлы бар: Тойшы мен Тілеуқабыл, Тойшыдан Қараби, ал одан Сүйіндік пен Аталық. Тілеуқабылдан үлкен үрімбұтақтың атасы болып есептелетін төрт ұл өсіп жетілді: Жаушы, Таңат, Көске, Қосмұрат. Ал, Көскедеи Есті мен Шотке. Естіден Қарабатыр, одан Шенет батыр; Шенет батырдан Тұрыс би мен Рысбек батыр.

Рысбек батырдан Батырбек датқа, одан Тастамбек, Қожай мен Иса; Тастанбектен Белқожа (М. Тынышбаевпен кездескенде 1925 жылы 50 жаста екен). Қосмұраттан Шахмұрат, одан Қараби, одан Мәлік би, одан Асыл би, одан Әлжібек датқа, одан Байсейіт. Ақылбек үш ата: Ағабек, Мырзабек және Атайысқа бөлінеді. Құттыбай тармағынан Бағлан өрбиді. Есболдың (Аққойлы) екі ұлы бар Омар мен Сатыбалды. Омардан Қаржау мен Қайқы. Сатыбалдыдан екі ұл: Елтүзер мен Бөрі. Елтүзерден Рысбай мен Құттыбай. Бөріден Елке мен Естембай. Ал, Есенгелдіден (Ақңойлы) төрт ата: Үлебай, Сырлыбай, Төле мен Болат бөлініп шығады.

Сонымен, Сиқымға кіретін 10 атаның тек алтауының тегін түгел болмаса да таратып, төртеуіне мәліметтер жетіспегендіктен, тоқталғанымыз жоқ. Соған ңарамастан, келтірілген мағлұматтар Дулат руының Сиқым атасы туралы неғұрлым анық деректер береді. Сиқым руының жауынгерлік ұраны «Сиқым» (Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов) және «Рысбек» (Н. Аристов, М. Тынышбаев бойынша). Рысбек XVIII ғасырда өмір сүрген әйгілі батыр. Сиқымдардың рулық таңбасы - бұл алғашңыда Н. Гродековтың еңбегінде көрсетіліп, кейіннен Н. Аристов, М. Тынышбаев, С. Аманжолов пен В. Востров оз жұмыстарында содан алып пайдаланады. Үшінші таңбаны жалпы Дулаттың белгісі О түрі деп есептеп, ал алғашқы екі таңба сиқымдардың құрамына енген кірме басқа бір аталардың еншісі деуге әбден болады.
== Тұлғалар ==
{{columns-list|4|
# [[Рысбек Батыр]] +
# [[Шінет Қарабатырұлы]] батыр +
# [[Құдайберген Байетұлы]] +
# [[Батырбек Рысбекұлы]] +
# [[Досмұхамбет би]] +
# [[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]]+
# [[Қалық Абдуллаұлы Абдуллаев]]+
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков]]+
# [[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай|Дархан Мыңбай]]+
# [[Дихан Қамзабекұлы]]+
# [[Асқар Алтынбекұлы Құлыбаев]]+
# [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Талғат Асқарұлы Құлыбаев]]+
# [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев|Бақытжан Ертаев]]+
# [[Диханбек Жанқоразұлы Сатылғанов|Диханбек Сатылғанов]]+
# [[Молдияр Оразалиев Молыбайұлы|Молдияр Оразалиев]]+
# [[Ермахан Сағиұлы Ыбрайымов|Ермахан Ыбрайымов]]+
# [[Асқар Тоқмағамбетов]] +
# [[Азамат Сатыбалды]] ?
# [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов]] ?
# [[Данагүл]]
# [[Байырбек Садықов]]
# [[Сатымбек Омарұлы Төлешев]]
# [[Сұрапбай Жамболатов]]
# [[Тұрғынбай Саңырақбаев]]
# [[Нағашбек Арапов]]
# [[Жақсылық Қапалбаев]]
# [[Кәрібай Абахов]]
# [[Ағаділ Ғалиақпаров]]
# [[Ташмет Сабазбеков]]
# [[Жұмағұл Балғаев]]
# [[Бәйтік Зәуірбеков]]
# [[Айтан Зияев]]
# [[Бексұлтан Бекешұлы Тыңбаев]] (Тымбаев)
# [[Жеңісбек Мұхамедкәрімұлы Жұманбеков]]
# [[Төлеген Мәренов]]
# [[Қанатбек Бейсенбекұлы Сафинов]]
# [[Берік Толымбаев]]
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
# [[Қуанышбек Төлеметов]]
# [[Сатыбалды Тілемісұлы Ибрагимов]]
# [[Орынбасар Шойбекұлы Қалқабаев]]
# [[Ерғали Сарманов]]
# [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев]]
# [[Ақжігіт Қалтайұлы Исабеков]]
# [[Мейірхан Сағынбекұлы Жаманбаев]]
# [[Нұржан Кершайызұлы Мырзалиев]]
# [[Сейітжан Диханбекұлы Шалабаев]]
# [[Бақытбек Жамалбекұлы Қосжанов]]
# [[Талғат Мамыртайұлы Қойбақов]]
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев]]
# [[Берік Серікұлы Оспанов]]
# [[Лесбек Сейітбеков]]
# [[Сейітхан Жошыбаев]]
# [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
# [[Серік Рәпілбекұлы Оспанов]]
# [[Кемелхан Асламбекұлы Шайбеков]]
# [[Бәкен Жаңабаев]]
# [[Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев]]
# [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
# [[Жомарт Жәдігерұлы Ертаев]]
# [[Фатима Жұмағұлқызы Балғаева]]
# [[Құрманбек Жандарбеков]]
# [[Құрманбек Әмірбекұлы Әмірбеков]]
# [[Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр]]
# [[Ақсақал Қалмырзаев]]
# [[Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев]]
# [[Әбдімомын Желдібаев]]
# [[Байғали Мақұлбекұлы Есенәлиев]]
# [[Гүлнар Сиқымбаева]]
# [[Ақбота Керімбекова]]
# [[Қанат Әуесбайұлы Әуесбай]]
# [[Төретай Тұңғышұлы Бекжігітов]]
# [[Сұлтан Бектөре Жеңісбайұлы]]
# [[Әмірхан Меңдеке]]
# [[Болатбек Салтайұлы Бөкенов]]
# [[Айзада Таңатарқызы Сатыбалдиева]]
# [[Жалғас Қонысбайұлы Толғанбай]]
# [[Қайрат Өмірбайұлы Сақ]]
# [[Ерсінбек Қойбағарұлы]]
# [[Баян Керімқызы Тленшина]]&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Ә.Дәуітбеков|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сиқым Тоғатай шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Шымкент|баспасы= ЖШС Кітап|жыл= 2015|томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7404-68-0|тиражы= }}&lt;/ref&gt;
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>cg1gfh0fr1dxic9j63xju5qi57zze4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галактика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22250</id>
    <revision>
      <id>3689977</id>
      <parentid>3659179</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3689977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10743" sha1="2u0tylo175a23g9davrst1v70kdht1x" xml:space="preserve">{{мағына|Галактика (мағына)}}
[[Сурет:Antennae galaxies xl.jpg|thumb|350px| Антенна Галактикасы]]
'''Галактикалар''' — [[әлем]]ді құрайтын, өлшемдері өте үлкен [[жұлдыз]]дар жүйелері. Ғаламның бізге байқалатын бөлігіндегі галактикалар жиынтығын кейде [[метагалактика]] деп атайды. Басқа галактикалардан өзгешелініп, біздің Галактика бас әріппен жазылады. Морфологиялық тұрғыдан қарағанда сфералық, эллипстік, спираль және бұрыс пішінді галактикалар ажыратылады. Біздің Галактика спираль түріне жатады, құрамына 10&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt; астам жұлдыздар кіреді, үлкен диаметрі 80 мың жарық жылындай, ал орталығындағы максимал қалыңдығы 16 мың [[жарық жылы]]на тең, шетіне қарай 3–6 мың жарық жылына дейін азаяды. Галактикалар кеңістікте әркелкі бөлініп, топтар мен [[шоғырлар]] құрайды. Біздің Галактика басқа 15 галактикамен бірге галактикалардың жергілікті тобы деп аталатынды құрайды. Бізге ең жақын орналасқан деген галактикалар – [[Магеллан бұлттары]] мен [[Андромеда тұмандығы]].&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы&quot; ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2&lt;/ref&gt;

== Анықтамасы ==
Галактика — [[жұлдыз]]дар мен жұлдыздардың шоғырлануы, жұлдызаралық газдар мен тозаңнан және түнек [[материя|материясынан]] құралған алып, гравитациялық байланысқан жүйе.

== Галактика түрлері ==
Галактика түрлері — өткен ғасырдың 20-жылдары Э.Хаббл галактикаларды пішіні бойынша бөлген үш топ. Жұлдыздары спираль бойымен орналасқан ''спиральдық галактикалар'', [[эллипсоид]] пішіндес ''эллипистік галактикалар'' және белгілі бір пішіні жоқ ''бұрыс галактикалар''. Біздің галактика спиральдық галактикалар қатарына жатады. 
Галактикалардың барлығы да қозғалыс үстінде дамиды, өзгереді, өшеді, қайтадан пайда болады. Қазіргі ғаламат Әлем тығыздығы шексіз үлкен, ал көлемі шексіз кіші нүктедей ғана белгісіз заттың жарылысынан пайда болған.

== Зерттелу тарихы ==
Шамамен жүз жыл бұрын біздің галактика әлемдегі жалғыз дене деп есептелді және барлық көрінетін [[тұмандық|тұмандықтар]] біздің галактикаға жатады деп саналады. Бұл оларға дейінгі қашықтықтарды анықтаудың қиындықтарына байланысты болды. Қазір ғарыштағы 20 галактиканың жергілікті шоғырын және басқа 10 млрд-қа жуық галактиканы білеміз. Олар топтасып орналасқан және ең сезімтал құралдардың көмегімен анықтайтын қашыктықта жан-жаққа таралып, бір-бірінен алшақтап барады.

Оңтүстік жарты шардың түнгі аспанынан бізге ең жақын &quot;Магеллан бұлттарын&quot; бақылай аламыз. Зер салып
қарағанда бұлт &quot;толқып&quot; тұрған тәрізді. Астрономдар оның толкуын біздің галактикаға жакын орналасуымен түсіндіреді. Бір кездері &quot;Магеллан бұлттары&quot; біздің галактикамен соқтығысқан секілді. &quot;Магеллан бұлттары&quot; Құс жолынан көп кіші. Олар біздің Галактиканың серігі. Миллиардтаған жылдардан кейін олардың тағы да бір-біріне жақындауы мүмкін.

&quot;Магеллан бұлтынан&quot; сәл әріректе &quot;Андромеда&quot; галактикасы бар. XX ғасырдың басында оған дейінгі қашықтық анықталып, ол 2 млн жарық жылына тең болды. Біздің Галактика, &quot;Магеллан бұлттары&quot;, &quot;Андромеда&quot; жәнө &quot;Үшбұрыш&quot; галактикалары мен бірнеше ергежейлі эллипстік галактикалар Жергілікті галактикалар тобын құрайды.

Галактикалар пішінімен, салмағымен және өлшемдерімен ерекшеленеді. Галактикалардың эволюциясы жайында жұлдыздардың эволюциясына қарағанда олде кайда аз білеміз. Галактика ядролары, олардың галактиканың эволюциясына және құрылымына әсері жөнінде мәліметтер өте аз. Кейбір ғаламдардың газ бен зат бөліп жарылатыны, ал кейбірінің бірімен-бірі өзара әсерлесетінін білгеннен кейін шешілетін проблемалар қатары көбейе түсті.

Біздің галактика тәрізді миллиондаған галактикалар бар. Мұндай галактикалардың тармақтарында жаңа жұлдыздардың пайда болуына негіз болатын газдар мен тозаңдар бар. Бірақ спиральдар ешбір уақытта центрге өте жақын келмейді. Кейде спираль центрден қашық жатқандай, Галактиканың ядросы мен спиральдар арасында оларды жалғайтыны бар ''(жалғастырғыш)'' тәрізді көрінеді. Спиральді галактикалар да ядроларының өлшемдерімен ерекшеленеді.

Дүниедегі ең ірі галактикаларға эллипетік галактикалар жатады. Олардың кейбіреуі шар тәрізді, ал кейбіреуі созылыңқы болып келеді. Олар өздеріне өте жақын келген әлдеқайда кіші галактикаларды қармап алу арқылы кеңейеді.

Сыртқы пішініне қарай астрономдар галактикаларды бірнеше түрге топтайды. Эллипстік галактикаларды 10 түрге бөліп, мынадай белгілеулер енгізді: Е0 (сфералық), E10 ''(қатты майысып, екі бүйірінен жаншылған, пішіні, құймақ нанға ұқсайды)''. Спиральді галактикаларды сыртқы түріне қарай екі түрге бөлді: жалғастырғышы бар ''(белгіленуі Sb)'', жоқ ''(белгіленуі S)'' және ядроларының өлшеміне қарай үш түрге 
# ''''Sa''''' ''(ең ірі ядро)'',
# '''''Sb''''' ''(орташа ядро)'',
# '''''Sc''''' ''(кіші ядро)'', сол сияқты '''''Sba''''', '''''Sbb''''', '''''Sbc''''' деп бөлінеді. Барлык бұрыс галактикалар бір белгімен ''''ir''''' деп белгіленді.

Бірнеше мың өте жарық галактикалардың ішінде шамамен 80%-ы спиральді, 17%-ы эллипсті және 3%-ы бұрыс галактика. Галактикаларға дейінгі қашықтықтарды әр түрлі әдістермен анықтайды: [[Цефеида|цефейдтер]], жаңа және аса жаңа жұлдыздар, өте жарық, жұлдыздар бойынша т. с. с.

== Құс жолы ==
{{main|Құс жолы}}
Құс жолы (немесе бас әріппен Галактика) — құрамына Күн жүйесі мен көптеген жұлдыздар енетін алып аумақты спиральді галактика.

== Суреттер ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Messier object 089.jpg|E0: M89
Сурет:MESSIER 105 2MASS.jpg|E1: M105
Сурет:Messier 60 Hubble WikiSky.jpg|E2: M60
Сурет:Messier object 086.jpg|E3: M86
Сурет:Messier object 049.jpg|E4: M49
Сурет:Messier object 110.jpg|E6: M110
Сурет:Ngc1316 hst.jpg|S0: NGC 1316
Сурет:Phot-34b-05-fullres.jpg|Sa: NGC 92
Сурет:Messier51 sRGB.jpg|Sc: M51
Сурет:Phot-14b-09-fullres 2.JPG|Sd: NGC 7793
Сурет:Ngc1427AIrregulargalaxy.jpg|Irr:NGC 1427
Сурет:NGC 4650A I HST2002.jpg|NGC 4650A&amp;nbsp;— Галактика полярлық сақинамен 
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[NGC 1]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Астрономиялық нысандар]]
[[Санат:Галактикалар| ]]</text>
      <sha1>2u0tylo175a23g9davrst1v70kdht1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылайкет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25066</id>
    <revision>
      <id>3689895</id>
      <parentid>3685290</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14846" sha1="foj0stgyotvxta1ky35x7punyfw0c1l" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Абылайкит ғибадатханасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Аблайн-кит (Беллин).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі ғибадатхананың суреті
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = 1654 жыл
| құрылысы аяқталды  = 1657 жыл
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Абылайкет ғибадатханасы''' ({{lang-mn|Аблайн хийд}}, [[орыс тілі|орыс.]] ''Аблакет, Аблайн-хит, Аблайкит, Аблайн-кит'') — XVII ғасырдың орта кезінде (шамамен 1654-1657 жылдары) [[ойраттар|ойрат]] тайшысы [[Абылай тайшы|Абылайдың]] салдырған қамалы. [[Өскемен|Өскемен қаласынан]] оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, [[Сібе|Сібе өзенінің]] жоғарғы ағысында, Қалба тауының етегінде орналасқан (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] [[Ұлан ауданы|Ұлан ауданы]]).

== Тарихы ==
[[File:Ablai-taishi.jpg|thumb|left|180px|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] бейнесі]]
Ғибадатхана туралы тұңғыш деректерді 1654 жылы қытай билеушісімен келіссөз жүргізуге жіберілген орыс елшісі Ф.И.Байков қалдырған.
Ғибадатхана 1660 жылы Абылайдың туған ағасы Цэцэнның, 1663-1665 жылдары билікке қол жеткізген Сэнгэнның, ал 1671 жылы Сэнгэнды өлтіріп, таққа отырған [[Қалдан Бошоқты|Қалдан-Бошоқтының]] шабуылдарына ұшыраған.

== Зерттеу жұмыстары ==
=== XVIII ғасыр ===

Ғибадатхана [[Витсен Николас Корнелий|Н.-К. Витсеннің]] [[Амстердам]] қаласында 1692 жылы жарық көрген «Солтүстік және Шығыс Тартария» еңбегінде және 1687-1698 жылғы «Ұлы Тартария» картасында «Абылай бекінісі» (''Ablaische Sterktens'') атауымен кездеседі. [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей Ғылым академиясында]] В.А.Шишковтың 1735 жылғы экспедициясы барысында жиналған ғибадатхана туралы сипаттамасы, ал [[Екатеринбург]] қаласының облыстық архивінде ғибадатхананың сұлбасы сақтаулы. Осында [[Санкт-Петербург|Петербургтегі]] Азиялық мұражайдың ашылуына бастау болған қолжазбалар табылды. Қазақ даласын «Азияның барлық жеріне қақпа» санаған [[I Пётр|І Петрдің]] ғибадатханаға деген қызығушылығы арта түсті. Осыған орай Ертіс даласына 1715-1716 жылдары [[Бухгольц Экспедициясы|И.Д.Бухгольцтың]], 1720 жылы [[Лихарёв Экспедициясы|И.М.Лихаревтің экспедициялары]] жөнелтілді.
Аблайнкит туралы қысқаша мәліметтер [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И.фон Страленберг]] (1730), [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] (1750), Гмелин (1751), [[Петер Симон Паллас|П.С.Паллас]] (1786), Фальке (1824) сияқты танымал саяхаттанушылардың еңбектерінде кездеседі.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдары ғибадатханың айналасында мүсіндер, металдан жасалған кішігірім бұйымдар, тибет және моңғол қолжазбалары табылып, Петербургке жеткізілді. І Петрдің бұйрығы бойынша қолжазбалардың бір бөлігі шығыс тілдерінің мамандары ағайынды Мишель және Этьен Фурмондарға Парижге жіберілді. [[Еуропа|Еуропадағы]] шығыстанудың даму деңгейі төмен болғандықтан, қолжазбаларды аудару жұмыстары сәтсіз аяқталды. Кейіннен бұл жазбалардың моңғол-тибет тілінде жазылған, көбіне діни мағынада екені анықталды. Қолжазбалар мен кітаптардың кейбір нұсқалары Париж кітапханасы мен Санкт-Петребургтегі Шығыс елдерін зерттеу институтының кітапханасында сақтаулы. Жазбаларды тілші-ғалым Н. Невский толық зерттеп, жарыққа шығарды.
Ф.И. фон Страленбергтің 1730 жылы жарияланған «Ресей және Ұлы Тартария» картасында ғибадатхананың нақты орны мен сипаттамасы бар. Картада Ертістің сол жағалауындағы бекініс ''Ablaket'', ал айналасындағы аумақ «Абылай даласы» (''Step Ablai'') ретінде кездеседі.

=== XIX ғасыр ===

Кейін қазақ даласында ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген Г. Спасский, С. Черников т.б. ғалымдар өз еңбектерінде Абылайкит ғибадатханасы туралы пікір айтқан. Қамал моңғол-тибет стилінде салынғанымен, онда жергілікті Дешті-Қыпшақ дәстүріндегі құрылыс үлгілері де қолданылған. Бұл белгілер қамалды салуға сырттан әкелінген шеберлермен бірге жергілікті халық ісмерлері де қатынасқанын көрсетеді. Абылайкит ғибадатханасы жан-жағы терең сай, жоталармен қоршалған, таудың етегіне тірей салынған. Биіктігі 3 м, қабырғасының қалыңдығы 1,5 м. Қамал қабырғасын бірыңғай граниттен қалап, қақпаларын оңтүстік жағынан шығарған. Қамал ішінде үш үйдің орны сақталған. Оның ең үлкені мінәжат ететін ғибадатхана, қалған екеуі кісі жиылатын үлкен зал мен асхана. Үстіңгі қабатта тұрақжайлар болған. Ғибадатхана қабырғалары әшекейленген. Онда адам суреттері, нақыш жазулар жазылып, түрлі мүсін-бейнелермен безендірілген. Көшпелілердің 17 ғасырдағы сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын Абылайкит ғибадатханасы 1670 жылы [[қалмақтар]] арасындағы өзара бақталастық соғыстар кезінде құлатылған.

=== XX ғасыр ===

1935 және 1937 жылдары ескерткішті археолог [[Черников Сергей Сергеевич|С.С.Черников]] зерттеген.
1949 жылы ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен ғибадатхана мен оның аумағы республиканың қорғауына алынды.
1980 жылы күзет тақтайшалары орнатылып, жаңа сұлба дайындалған.
1990-1991 жылдары ғибидатхананы зертеу жұмыстарын Шығыс-Қазақстанның өлкелік мұражайының қызметкерлері жүргізген. Тұңғыш рет қамалдың топографиялық суреттері жасалып, толық сұлбасы дайындалып, видеофильм түсірілген.

=== XXI ғасыр ===

2016 жылы Шығыс-Қазақстан облысының әкімі [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Д.К. Ахметовтың]] бастамасымен шығыс Қазақстандағы тарихи ескерткіштерді кешенді зерттеу бағдарламасы жүзеге асырыла бастады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Абылайкит (Париж,1690).jpg|thumb|left|1690 жылы [[Париж]] қаласында жарық көрген картадағы Абылайкит ғибадатханасы (''Residence du Prince Ablay'')]]
 |[[File:Аблайн-кит (Паллас).jpg|thumb|Ғибадатхананың ішкі құрылысы (П.С.Паллас)]]
 |[[File:Аблайн-кит (1750).jpg|thumb|left|Ғибадатхананың картадағы орны мен сұлбасы (1750)]]
 |[[File:Аблайн-кит (Спасский).jpg|thumb|left|Аблайнкит (Г.И.Спасский, 1818)]]
 |[[File:Ablaikit 2018.jpg|thumb|Абылайкит ғибадатханасындағы 2018 жылғы қазба жұмыстары]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андрианов А.А.'' Материалы по археологии Усть-Каменогорского уезда // Труды Семипалатин-ского окружного музея. – Вып. 2. – Семипалатинск, 1929.
* ''Байпаков K.M., Ерофеева И.В., Казизов Е.С., Ямпольская Н.В.'' Буддийский монастырь Аблай-хит. - Алматы: ТОО «Археологическая экспертиза, 2019. - 400 с., илл.
* ''Гмелин И.Г.'' Семь палат и Аблай-кит: описание двух монастырей на верхнем Иртыше (отры-вок из «Путешествия по Сибири в 1733-1743 гг.». Геттинген, 1751) // Россия, Сибирь и Централь-ная Азия (взаимодействие народов и культур). – Барнаул, 1999. – С.132-136.
* ''Никитин В.'' Краткое описание памятников древности Семипалатинской области. – Известия Императорской археологической комиссии. – Вып.1. – СПб., 1901.
* ''Паллас П.С.'' Путешествие по разным местам Российского государства. – Ч.2. – Кн.2. – СПб., 1786.
* ''Спасский Г.И.'' О древних развалинах в Сибири // Сибирский вестник. – Ч.3. – СПб, 1818. – С.52-107.
* ''Яхонтова Н.С.'' Рукописное наследие ойратов в собрании Института восточных рукописей РАН // Проблемы изучения нематериального культурного наследия народов Казахстана и Цен-тральной Азии: топонимика, эпиграфика, искусство. Сборник материалов международной кон-ференции, г. Астана, 18-19 ноября 2014 г. – Алматы, 2014.

{{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>foj0stgyotvxta1ky35x7punyfw0c1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689896</id>
      <parentid>3689895</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14867" sha1="f5koq2qqvytgsvi45jpkt2bx46w9eh7" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Абылайкит ғибадатханасы
| шынайы аты         = Аблайн-хийд
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Аблайн-кит (Беллин).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі ғибадатхананың суреті
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = 1654 жыл
| құрылысы аяқталды  = 1657 жыл
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Абылайкет ғибадатханасы''' ({{lang-mn|Аблайн-хийд}}, [[орыс тілі|орыс.]] ''Аблакет, Аблайн-хит, Аблайкит, Аблайн-кит'') — XVII ғасырдың орта кезінде (шамамен 1654-1657 жылдары) [[ойраттар|ойрат]] тайшысы [[Абылай тайшы|Абылайдың]] салдырған қамалы. [[Өскемен|Өскемен қаласынан]] оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, [[Сібе|Сібе өзенінің]] жоғарғы ағысында, Қалба тауының етегінде орналасқан (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] [[Ұлан ауданы|Ұлан ауданы]]).

== Тарихы ==
[[File:Ablai-taishi.jpg|thumb|left|180px|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] бейнесі]]
Ғибадатхана туралы тұңғыш деректерді 1654 жылы қытай билеушісімен келіссөз жүргізуге жіберілген орыс елшісі Ф.И.Байков қалдырған.
Ғибадатхана 1660 жылы Абылайдың туған ағасы Цэцэнның, 1663-1665 жылдары билікке қол жеткізген Сэнгэнның, ал 1671 жылы Сэнгэнды өлтіріп, таққа отырған [[Қалдан Бошоқты|Қалдан-Бошоқтының]] шабуылдарына ұшыраған.

== Зерттеу жұмыстары ==
=== XVIII ғасыр ===

Ғибадатхана [[Витсен Николас Корнелий|Н.-К. Витсеннің]] [[Амстердам]] қаласында 1692 жылы жарық көрген «Солтүстік және Шығыс Тартария» еңбегінде және 1687-1698 жылғы «Ұлы Тартария» картасында «Абылай бекінісі» (''Ablaische Sterktens'') атауымен кездеседі. [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей Ғылым академиясында]] В.А.Шишковтың 1735 жылғы экспедициясы барысында жиналған ғибадатхана туралы сипаттамасы, ал [[Екатеринбург]] қаласының облыстық архивінде ғибадатхананың сұлбасы сақтаулы. Осында [[Санкт-Петербург|Петербургтегі]] Азиялық мұражайдың ашылуына бастау болған қолжазбалар табылды. Қазақ даласын «Азияның барлық жеріне қақпа» санаған [[I Пётр|І Петрдің]] ғибадатханаға деген қызығушылығы арта түсті. Осыған орай Ертіс даласына 1715-1716 жылдары [[Бухгольц Экспедициясы|И.Д.Бухгольцтың]], 1720 жылы [[Лихарёв Экспедициясы|И.М.Лихаревтің экспедициялары]] жөнелтілді.
Аблайнкит туралы қысқаша мәліметтер [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И.фон Страленберг]] (1730), [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] (1750), Гмелин (1751), [[Петер Симон Паллас|П.С.Паллас]] (1786), Фальке (1824) сияқты танымал саяхаттанушылардың еңбектерінде кездеседі.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдары ғибадатханың айналасында мүсіндер, металдан жасалған кішігірім бұйымдар, тибет және моңғол қолжазбалары табылып, Петербургке жеткізілді. І Петрдің бұйрығы бойынша қолжазбалардың бір бөлігі шығыс тілдерінің мамандары ағайынды Мишель және Этьен Фурмондарға Парижге жіберілді. [[Еуропа|Еуропадағы]] шығыстанудың даму деңгейі төмен болғандықтан, қолжазбаларды аудару жұмыстары сәтсіз аяқталды. Кейіннен бұл жазбалардың моңғол-тибет тілінде жазылған, көбіне діни мағынада екені анықталды. Қолжазбалар мен кітаптардың кейбір нұсқалары Париж кітапханасы мен Санкт-Петребургтегі Шығыс елдерін зерттеу институтының кітапханасында сақтаулы. Жазбаларды тілші-ғалым Н. Невский толық зерттеп, жарыққа шығарды.
Ф.И. фон Страленбергтің 1730 жылы жарияланған «Ресей және Ұлы Тартария» картасында ғибадатхананың нақты орны мен сипаттамасы бар. Картада Ертістің сол жағалауындағы бекініс ''Ablaket'', ал айналасындағы аумақ «Абылай даласы» (''Step Ablai'') ретінде кездеседі.

=== XIX ғасыр ===

Кейін қазақ даласында ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген Г. Спасский, С. Черников т.б. ғалымдар өз еңбектерінде Абылайкит ғибадатханасы туралы пікір айтқан. Қамал моңғол-тибет стилінде салынғанымен, онда жергілікті Дешті-Қыпшақ дәстүріндегі құрылыс үлгілері де қолданылған. Бұл белгілер қамалды салуға сырттан әкелінген шеберлермен бірге жергілікті халық ісмерлері де қатынасқанын көрсетеді. Абылайкит ғибадатханасы жан-жағы терең сай, жоталармен қоршалған, таудың етегіне тірей салынған. Биіктігі 3 м, қабырғасының қалыңдығы 1,5 м. Қамал қабырғасын бірыңғай граниттен қалап, қақпаларын оңтүстік жағынан шығарған. Қамал ішінде үш үйдің орны сақталған. Оның ең үлкені мінәжат ететін ғибадатхана, қалған екеуі кісі жиылатын үлкен зал мен асхана. Үстіңгі қабатта тұрақжайлар болған. Ғибадатхана қабырғалары әшекейленген. Онда адам суреттері, нақыш жазулар жазылып, түрлі мүсін-бейнелермен безендірілген. Көшпелілердің 17 ғасырдағы сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын Абылайкит ғибадатханасы 1670 жылы [[қалмақтар]] арасындағы өзара бақталастық соғыстар кезінде құлатылған.

=== XX ғасыр ===

1935 және 1937 жылдары ескерткішті археолог [[Черников Сергей Сергеевич|С.С.Черников]] зерттеген.
1949 жылы ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен ғибадатхана мен оның аумағы республиканың қорғауына алынды.
1980 жылы күзет тақтайшалары орнатылып, жаңа сұлба дайындалған.
1990-1991 жылдары ғибидатхананы зертеу жұмыстарын Шығыс-Қазақстанның өлкелік мұражайының қызметкерлері жүргізген. Тұңғыш рет қамалдың топографиялық суреттері жасалып, толық сұлбасы дайындалып, видеофильм түсірілген.

=== XXI ғасыр ===

2016 жылы Шығыс-Қазақстан облысының әкімі [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Д.К. Ахметовтың]] бастамасымен шығыс Қазақстандағы тарихи ескерткіштерді кешенді зерттеу бағдарламасы жүзеге асырыла бастады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Абылайкит (Париж,1690).jpg|thumb|left|1690 жылы [[Париж]] қаласында жарық көрген картадағы Абылайкит ғибадатханасы (''Residence du Prince Ablay'')]]
 |[[File:Аблайн-кит (Паллас).jpg|thumb|Ғибадатхананың ішкі құрылысы (П.С.Паллас)]]
 |[[File:Аблайн-кит (1750).jpg|thumb|left|Ғибадатхананың картадағы орны мен сұлбасы (1750)]]
 |[[File:Аблайн-кит (Спасский).jpg|thumb|left|Аблайнкит (Г.И.Спасский, 1818)]]
 |[[File:Ablaikit 2018.jpg|thumb|Абылайкит ғибадатханасындағы 2018 жылғы қазба жұмыстары]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андрианов А.А.'' Материалы по археологии Усть-Каменогорского уезда // Труды Семипалатин-ского окружного музея. – Вып. 2. – Семипалатинск, 1929.
* ''Байпаков K.M., Ерофеева И.В., Казизов Е.С., Ямпольская Н.В.'' Буддийский монастырь Аблай-хит. - Алматы: ТОО «Археологическая экспертиза, 2019. - 400 с., илл.
* ''Гмелин И.Г.'' Семь палат и Аблай-кит: описание двух монастырей на верхнем Иртыше (отры-вок из «Путешествия по Сибири в 1733-1743 гг.». Геттинген, 1751) // Россия, Сибирь и Централь-ная Азия (взаимодействие народов и культур). – Барнаул, 1999. – С.132-136.
* ''Никитин В.'' Краткое описание памятников древности Семипалатинской области. – Известия Императорской археологической комиссии. – Вып.1. – СПб., 1901.
* ''Паллас П.С.'' Путешествие по разным местам Российского государства. – Ч.2. – Кн.2. – СПб., 1786.
* ''Спасский Г.И.'' О древних развалинах в Сибири // Сибирский вестник. – Ч.3. – СПб, 1818. – С.52-107.
* ''Яхонтова Н.С.'' Рукописное наследие ойратов в собрании Института восточных рукописей РАН // Проблемы изучения нематериального культурного наследия народов Казахстана и Цен-тральной Азии: топонимика, эпиграфика, искусство. Сборник материалов международной кон-ференции, г. Астана, 18-19 ноября 2014 г. – Алматы, 2014.

{{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>f5koq2qqvytgsvi45jpkt2bx46w9eh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689898</id>
      <parentid>3689896</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3689898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14902" sha1="3w4hcxvdhvfb8vxa8pxuebew4gc464s" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Абылайкит ғибадатханасы
| шынайы аты         = Аблайн-хийд
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Аблайн-кит (Беллин).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі ғибадатхананың суреті
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = 1654 жыл
| құрылысы аяқталды  = 1657 жыл
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Абылайкет ғибадатханасы''' ({{lang-mn|Аблайн-хийд}}, [[орыс тілі|орыс.]] ''Аблакет, Аблайн-хит, Аблайкит, Аблайн-кит'') — XVII ғасырдың орта кезінде (шамамен 1654-1657 жылдары) [[ойраттар|ойрат]] тайшысы [[Абылай тайшы|Абылайдың]] салдырған қамалы. [[Өскемен|Өскемен қаласынан]] оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, [[Сібе|Сібе өзенінің]] жоғарғы ағысында, Қалба тауының етегінде орналасқан (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] [[Ұлан ауданы|Ұлан ауданы]]).

== Тарихы ==
[[File:Ablai-taishi.jpg|thumb|left|180px|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] бейнесі]]
Ғибадатхана туралы тұңғыш деректерді 1654 жылы қытай билеушісімен келіссөз жүргізуге жіберілген орыс елшісі Ф.И.Байков қалдырған.
Ғибадатхана 1660 жылы Абылайдың туған ағасы [[Очирту-Цецен хан|Цеценнің]], 1663-1665 жылдары билікке қол жеткізген Сэнгэнның, ал 1671 жылы Сэнгэнды өлтіріп, таққа отырған [[Қалдан Бошоқты|Қалдан-Бошоқтының]] шабуылдарына ұшыраған.

== Зерттеу жұмыстары ==
=== XVIII ғасыр ===

Ғибадатхана [[Витсен Николас Корнелий|Н.-К. Витсеннің]] [[Амстердам]] қаласында 1692 жылы жарық көрген «Солтүстік және Шығыс Тартария» еңбегінде және 1687-1698 жылғы «Ұлы Тартария» картасында «Абылай бекінісі» (''Ablaische Sterktens'') атауымен кездеседі. [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей Ғылым академиясында]] В.А.Шишковтың 1735 жылғы экспедициясы барысында жиналған ғибадатхана туралы сипаттамасы, ал [[Екатеринбург]] қаласының облыстық архивінде ғибадатхананың сұлбасы сақтаулы. Осында [[Санкт-Петербург|Петербургтегі]] Азиялық мұражайдың ашылуына бастау болған қолжазбалар табылды. Қазақ даласын «Азияның барлық жеріне қақпа» санаған [[I Пётр|І Петрдің]] ғибадатханаға деген қызығушылығы арта түсті. Осыған орай Ертіс даласына 1715-1716 жылдары [[Бухгольц Экспедициясы|И.Д.Бухгольцтың]], 1720 жылы [[Лихарёв Экспедициясы|И.М.Лихаревтің экспедициялары]] жөнелтілді.
Аблайнкит туралы қысқаша мәліметтер [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И.фон Страленберг]] (1730), [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] (1750), Гмелин (1751), [[Петер Симон Паллас|П.С.Паллас]] (1786), Фальке (1824) сияқты танымал саяхаттанушылардың еңбектерінде кездеседі.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдары ғибадатханың айналасында мүсіндер, металдан жасалған кішігірім бұйымдар, тибет және моңғол қолжазбалары табылып, Петербургке жеткізілді. І Петрдің бұйрығы бойынша қолжазбалардың бір бөлігі шығыс тілдерінің мамандары ағайынды Мишель және Этьен Фурмондарға Парижге жіберілді. [[Еуропа|Еуропадағы]] шығыстанудың даму деңгейі төмен болғандықтан, қолжазбаларды аудару жұмыстары сәтсіз аяқталды. Кейіннен бұл жазбалардың моңғол-тибет тілінде жазылған, көбіне діни мағынада екені анықталды. Қолжазбалар мен кітаптардың кейбір нұсқалары Париж кітапханасы мен Санкт-Петребургтегі Шығыс елдерін зерттеу институтының кітапханасында сақтаулы. Жазбаларды тілші-ғалым Н. Невский толық зерттеп, жарыққа шығарды.
Ф.И. фон Страленбергтің 1730 жылы жарияланған «Ресей және Ұлы Тартария» картасында ғибадатхананың нақты орны мен сипаттамасы бар. Картада Ертістің сол жағалауындағы бекініс ''Ablaket'', ал айналасындағы аумақ «Абылай даласы» (''Step Ablai'') ретінде кездеседі.

=== XIX ғасыр ===

Кейін қазақ даласында ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген Г. Спасский, С. Черников т.б. ғалымдар өз еңбектерінде Абылайкит ғибадатханасы туралы пікір айтқан. Қамал моңғол-тибет стилінде салынғанымен, онда жергілікті Дешті-Қыпшақ дәстүріндегі құрылыс үлгілері де қолданылған. Бұл белгілер қамалды салуға сырттан әкелінген шеберлермен бірге жергілікті халық ісмерлері де қатынасқанын көрсетеді. Абылайкит ғибадатханасы жан-жағы терең сай, жоталармен қоршалған, таудың етегіне тірей салынған. Биіктігі 3 м, қабырғасының қалыңдығы 1,5 м. Қамал қабырғасын бірыңғай граниттен қалап, қақпаларын оңтүстік жағынан шығарған. Қамал ішінде үш үйдің орны сақталған. Оның ең үлкені мінәжат ететін ғибадатхана, қалған екеуі кісі жиылатын үлкен зал мен асхана. Үстіңгі қабатта тұрақжайлар болған. Ғибадатхана қабырғалары әшекейленген. Онда адам суреттері, нақыш жазулар жазылып, түрлі мүсін-бейнелермен безендірілген. Көшпелілердің 17 ғасырдағы сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын Абылайкит ғибадатханасы 1670 жылы [[қалмақтар]] арасындағы өзара бақталастық соғыстар кезінде құлатылған.

=== XX ғасыр ===

1935 және 1937 жылдары ескерткішті археолог [[Черников Сергей Сергеевич|С.С.Черников]] зерттеген.
1949 жылы ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен ғибадатхана мен оның аумағы республиканың қорғауына алынды.
1980 жылы күзет тақтайшалары орнатылып, жаңа сұлба дайындалған.
1990-1991 жылдары ғибидатхананы зертеу жұмыстарын Шығыс-Қазақстанның өлкелік мұражайының қызметкерлері жүргізген. Тұңғыш рет қамалдың топографиялық суреттері жасалып, толық сұлбасы дайындалып, видеофильм түсірілген.

=== XXI ғасыр ===

2016 жылы Шығыс-Қазақстан облысының әкімі [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Д.К. Ахметовтың]] бастамасымен шығыс Қазақстандағы тарихи ескерткіштерді кешенді зерттеу бағдарламасы жүзеге асырыла бастады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Абылайкит (Париж,1690).jpg|thumb|left|1690 жылы [[Париж]] қаласында жарық көрген картадағы Абылайкит ғибадатханасы (''Residence du Prince Ablay'')]]
 |[[File:Аблайн-кит (Паллас).jpg|thumb|Ғибадатхананың ішкі құрылысы (П.С.Паллас)]]
 |[[File:Аблайн-кит (1750).jpg|thumb|left|Ғибадатхананың картадағы орны мен сұлбасы (1750)]]
 |[[File:Аблайн-кит (Спасский).jpg|thumb|left|Аблайнкит (Г.И.Спасский, 1818)]]
 |[[File:Ablaikit 2018.jpg|thumb|Абылайкит ғибадатханасындағы 2018 жылғы қазба жұмыстары]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андрианов А.А.'' Материалы по археологии Усть-Каменогорского уезда // Труды Семипалатин-ского окружного музея. – Вып. 2. – Семипалатинск, 1929.
* ''Байпаков K.M., Ерофеева И.В., Казизов Е.С., Ямпольская Н.В.'' Буддийский монастырь Аблай-хит. - Алматы: ТОО «Археологическая экспертиза, 2019. - 400 с., илл.
* ''Гмелин И.Г.'' Семь палат и Аблай-кит: описание двух монастырей на верхнем Иртыше (отры-вок из «Путешествия по Сибири в 1733-1743 гг.». Геттинген, 1751) // Россия, Сибирь и Централь-ная Азия (взаимодействие народов и культур). – Барнаул, 1999. – С.132-136.
* ''Никитин В.'' Краткое описание памятников древности Семипалатинской области. – Известия Императорской археологической комиссии. – Вып.1. – СПб., 1901.
* ''Паллас П.С.'' Путешествие по разным местам Российского государства. – Ч.2. – Кн.2. – СПб., 1786.
* ''Спасский Г.И.'' О древних развалинах в Сибири // Сибирский вестник. – Ч.3. – СПб, 1818. – С.52-107.
* ''Яхонтова Н.С.'' Рукописное наследие ойратов в собрании Института восточных рукописей РАН // Проблемы изучения нематериального культурного наследия народов Казахстана и Цен-тральной Азии: топонимика, эпиграфика, искусство. Сборник материалов международной кон-ференции, г. Астана, 18-19 ноября 2014 г. – Алматы, 2014.

{{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>3w4hcxvdhvfb8vxa8pxuebew4gc464s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689899</id>
      <parentid>3689898</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3689899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14898" sha1="ngp8qx33soajyt0856kc4wocoll6s10" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Абылайкит ғибадатханасы
| шынайы аты         = Аблайн-хийд
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Аблайн-кит (Беллин).jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі ғибадатхананың суреті
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = 1654 жыл
| құрылысы аяқталды  = 1657 жыл
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Абылайкет ғибадатханасы''' ({{lang-mn|Аблайн-хийд}}, [[орыс тілі|орыс.]] ''Аблакет, Аблайн-хит, Аблайкит, Аблайн-кит'') — XVII ғасырдың орта кезінде (шамамен 1654-1657 жылдары) [[ойраттар|ойрат]] тайшысы [[Абылай тайшы|Абылайдың]] салдырған қамалы. [[Өскемен|Өскемен қаласынан]] оңтүстікке қарай 60 шақырым жерде, [[Сібе|Сібе өзенінің]] жоғарғы ағысында, Қалба тауының етегінде орналасқан (қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] [[Ұлан ауданы|Ұлан ауданы]]).

== Тарихы ==
[[File:Ablai-taishi.jpg|thumb|left|180px|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] бейнесі]]
Ғибадатхана туралы тұңғыш деректерді 1654 жылы қытай билеушісімен келіссөз жүргізуге жіберілген орыс елшісі Ф.И.Байков қалдырған.
Ғибадатхана 1660 жылы Абылайдың туған ағасы [[Очирту-Цецен хан|Цеценнің]], 1663-1665 жылдары билікке қол жеткізген Сенгенің, ал 1671 жылы Сенгені өлтіріп, таққа отырған [[Қалдан Бошоқты|Қалдан-Бошоқтының]] шабуылдарына ұшыраған.

== Зерттеу жұмыстары ==
=== XVIII ғасыр ===

Ғибадатхана [[Витсен Николас Корнелий|Н.-К. Витсеннің]] [[Амстердам]] қаласында 1692 жылы жарық көрген «Солтүстік және Шығыс Тартария» еңбегінде және 1687-1698 жылғы «Ұлы Тартария» картасында «Абылай бекінісі» (''Ablaische Sterktens'') атауымен кездеседі. [[Ресей ғылымдар академиясы|Ресей Ғылым академиясында]] В.А.Шишковтың 1735 жылғы экспедициясы барысында жиналған ғибадатхана туралы сипаттамасы, ал [[Екатеринбург]] қаласының облыстық архивінде ғибадатхананың сұлбасы сақтаулы. Осында [[Санкт-Петербург|Петербургтегі]] Азиялық мұражайдың ашылуына бастау болған қолжазбалар табылды. Қазақ даласын «Азияның барлық жеріне қақпа» санаған [[I Пётр|І Петрдің]] ғибадатханаға деген қызығушылығы арта түсті. Осыған орай Ертіс даласына 1715-1716 жылдары [[Бухгольц Экспедициясы|И.Д.Бухгольцтың]], 1720 жылы [[Лихарёв Экспедициясы|И.М.Лихаревтің экспедициялары]] жөнелтілді.
Аблайнкит туралы қысқаша мәліметтер [[Филипп Иоганн фон Страленберг|Ф.И.фон Страленберг]] (1730), [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] (1750), Гмелин (1751), [[Петер Симон Паллас|П.С.Паллас]] (1786), Фальке (1824) сияқты танымал саяхаттанушылардың еңбектерінде кездеседі.
XVIII ғасырдың 20-шы жылдары ғибадатханың айналасында мүсіндер, металдан жасалған кішігірім бұйымдар, тибет және моңғол қолжазбалары табылып, Петербургке жеткізілді. І Петрдің бұйрығы бойынша қолжазбалардың бір бөлігі шығыс тілдерінің мамандары ағайынды Мишель және Этьен Фурмондарға Парижге жіберілді. [[Еуропа|Еуропадағы]] шығыстанудың даму деңгейі төмен болғандықтан, қолжазбаларды аудару жұмыстары сәтсіз аяқталды. Кейіннен бұл жазбалардың моңғол-тибет тілінде жазылған, көбіне діни мағынада екені анықталды. Қолжазбалар мен кітаптардың кейбір нұсқалары Париж кітапханасы мен Санкт-Петребургтегі Шығыс елдерін зерттеу институтының кітапханасында сақтаулы. Жазбаларды тілші-ғалым Н. Невский толық зерттеп, жарыққа шығарды.
Ф.И. фон Страленбергтің 1730 жылы жарияланған «Ресей және Ұлы Тартария» картасында ғибадатхананың нақты орны мен сипаттамасы бар. Картада Ертістің сол жағалауындағы бекініс ''Ablaket'', ал айналасындағы аумақ «Абылай даласы» (''Step Ablai'') ретінде кездеседі.

=== XIX ғасыр ===

Кейін қазақ даласында ғылыми-зертеу жұмыстарын жүргізген Г. Спасский, С. Черников т.б. ғалымдар өз еңбектерінде Абылайкит ғибадатханасы туралы пікір айтқан. Қамал моңғол-тибет стилінде салынғанымен, онда жергілікті Дешті-Қыпшақ дәстүріндегі құрылыс үлгілері де қолданылған. Бұл белгілер қамалды салуға сырттан әкелінген шеберлермен бірге жергілікті халық ісмерлері де қатынасқанын көрсетеді. Абылайкит ғибадатханасы жан-жағы терең сай, жоталармен қоршалған, таудың етегіне тірей салынған. Биіктігі 3 м, қабырғасының қалыңдығы 1,5 м. Қамал қабырғасын бірыңғай граниттен қалап, қақпаларын оңтүстік жағынан шығарған. Қамал ішінде үш үйдің орны сақталған. Оның ең үлкені мінәжат ететін ғибадатхана, қалған екеуі кісі жиылатын үлкен зал мен асхана. Үстіңгі қабатта тұрақжайлар болған. Ғибадатхана қабырғалары әшекейленген. Онда адам суреттері, нақыш жазулар жазылып, түрлі мүсін-бейнелермен безендірілген. Көшпелілердің 17 ғасырдағы сәулет өнерінің үлгісі болып табылатын Абылайкит ғибадатханасы 1670 жылы [[қалмақтар]] арасындағы өзара бақталастық соғыстар кезінде құлатылған.

=== XX ғасыр ===

1935 және 1937 жылдары ескерткішті археолог [[Черников Сергей Сергеевич|С.С.Черников]] зерттеген.
1949 жылы ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің қаулысымен ғибадатхана мен оның аумағы республиканың қорғауына алынды.
1980 жылы күзет тақтайшалары орнатылып, жаңа сұлба дайындалған.
1990-1991 жылдары ғибидатхананы зертеу жұмыстарын Шығыс-Қазақстанның өлкелік мұражайының қызметкерлері жүргізген. Тұңғыш рет қамалдың топографиялық суреттері жасалып, толық сұлбасы дайындалып, видеофильм түсірілген.

=== XXI ғасыр ===

2016 жылы Шығыс-Қазақстан облысының әкімі [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Д.К. Ахметовтың]] бастамасымен шығыс Қазақстандағы тарихи ескерткіштерді кешенді зерттеу бағдарламасы жүзеге асырыла бастады.

== Галерея ==

{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Абылайкит (Париж,1690).jpg|thumb|left|1690 жылы [[Париж]] қаласында жарық көрген картадағы Абылайкит ғибадатханасы (''Residence du Prince Ablay'')]]
 |[[File:Аблайн-кит (Паллас).jpg|thumb|Ғибадатхананың ішкі құрылысы (П.С.Паллас)]]
 |[[File:Аблайн-кит (1750).jpg|thumb|left|Ғибадатхананың картадағы орны мен сұлбасы (1750)]]
 |[[File:Аблайн-кит (Спасский).jpg|thumb|left|Аблайнкит (Г.И.Спасский, 1818)]]
 |[[File:Ablaikit 2018.jpg|thumb|Абылайкит ғибадатханасындағы 2018 жылғы қазба жұмыстары]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андрианов А.А.'' Материалы по археологии Усть-Каменогорского уезда // Труды Семипалатин-ского окружного музея. – Вып. 2. – Семипалатинск, 1929.
* ''Байпаков K.M., Ерофеева И.В., Казизов Е.С., Ямпольская Н.В.'' Буддийский монастырь Аблай-хит. - Алматы: ТОО «Археологическая экспертиза, 2019. - 400 с., илл.
* ''Гмелин И.Г.'' Семь палат и Аблай-кит: описание двух монастырей на верхнем Иртыше (отры-вок из «Путешествия по Сибири в 1733-1743 гг.». Геттинген, 1751) // Россия, Сибирь и Централь-ная Азия (взаимодействие народов и культур). – Барнаул, 1999. – С.132-136.
* ''Никитин В.'' Краткое описание памятников древности Семипалатинской области. – Известия Императорской археологической комиссии. – Вып.1. – СПб., 1901.
* ''Паллас П.С.'' Путешествие по разным местам Российского государства. – Ч.2. – Кн.2. – СПб., 1786.
* ''Спасский Г.И.'' О древних развалинах в Сибири // Сибирский вестник. – Ч.3. – СПб, 1818. – С.52-107.
* ''Яхонтова Н.С.'' Рукописное наследие ойратов в собрании Института восточных рукописей РАН // Проблемы изучения нематериального культурного наследия народов Казахстана и Цен-тральной Азии: топонимика, эпиграфика, искусство. Сборник материалов международной кон-ференции, г. Астана, 18-19 ноября 2014 г. – Алматы, 2014.

{{Шығыс Қазақстан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>ngp8qx33soajyt0856kc4wocoll6s10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әбілпейіз сұлтан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25877</id>
    <revision>
      <id>3689875</id>
      <parentid>3688233</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9590" sha1="7fdgr258n08z83880kr4ftkx6ft41b5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс                  = 
| Қазақша есімі        = Әбілпейіз баһадүр сұлтан
| Шынайы есімі         = 
| Суреті               = 
| Сурет ені            = 
| Атауы                =
| Титулы               = Орта жүздің сұлтаны
| Ту                   = 
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = 1744
| Басқаруын аяқтады    = 1783
| Ізашары              = 
| Ізбасары             = 
| Титулы_2             = 
| Ту_2                 =   
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = 
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = 
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = 
| Ту_3                 = 
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = 
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = 
| Ту_4                 = 
| Ту2_4                = 
| Реті_4               = 
| Басқара бастады_4    = 
| Басқаруын аяқтады_4  = 
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні           = белгісіз
| Туған жері           = 
| Қайтыс болған күні   = 1783
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| Діні                 = [[ислам]]
| Әкесі                = [[Әбілмәмбет хан]]
| Анасы                =
| Жұбайы               = 
| Балалары             = '''ұлдары:'''&lt;br&gt;Бопы&lt;br&gt;Жошы&lt;br&gt;Шыңғыс&lt;br&gt;Ағадай&lt;br&gt;Шахмұхаммед&lt;br&gt;
| Партиясы             = 
| Білімі               = 
| Қолтаңбасы           = Әбілпейіз сұлтанның мөрі.jpg|30px|thumb|
| Сайты                = 
| Commons              = 
| Марапаттары          =
}}
'''Әбілпейіз сұлтан''' (толық есімі ''Әбілпейіз баһадүр сұлтан'', жазба деректерде ''Абдулфеиз, Абулфаиз, Абулфеис'', туған жылы белгісіз — 1783) — [[сұлтан]], [[найман|найман тайпасының]] құрамындағы [[қаракерей|қаракерей руының]] билеушісі. [[Әбілмәмбет|Әбілмәмбет ханның]] ұлы. 

== Өмірбаяны ==

1742 жылы әкесінің шешімімен жоңғар [[Қонтайшы|қонтайшысы]] [[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] ордасына аманат ретінде жіберілген. 1744 жылдың басында [[Жоңғар хандығы|Жоңғариядан]] оралып, найман тайпасының құрамындағы қаракерей руының билеушісі атанды. Қол астындағы халықтың жерлері шығысында, алдымен, [[Ойраттар|ойраттармен]], кейін [[Цинь империясы|Цин империясымен]] шектесетін ([[Шыңғыстау|Шыңғыстау тауы]], [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], Көкше, Шыңғыс, [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] өзендері). 1757 жылы [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге Цин империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, [[Бейжің|Пекинге]] өз елшілігін аттандырған. Өмірінің соңына дейін Шыңжаң билеушілерімен саяси және экономикалық байланыстарды сақтап келді. 1760-шы жылдардың бірінші жартысында қол астындағы рулардың [[Ресей империясы|Ресеймен]] саяси және экономикалық байланыстардың тұрақтылығын қолдаған. 1762 жылдың қаңтарында ресей императоры ІІІ Петрге хат жолдап, қазақтардың [[Орталық Азия|Орталық Азиядан]] келген және орыс көпестерімен арасындағы сауда-саттықты жүзеге асыратын тұрақты айырбас сауда пунктін ұйымдастыруды өтінген. Сұлтанның өтінішіне сәйкес 1764 жылдың жазында [[Семей|Семипалатинск бекінісінен]] 15 шақырым жерде ([[Ертіс|Ертістің]] сол жағалауы) айырбас ауласы ашылып, жергілікті халыққа ресей, ортаазиялық, қашғар көпестерімен сауда-саттық жүргізуге мүмкіндік берді. Берік әрі батыл мінезімен ерекшеленгенімен (цин шенеуліктерінің анықтамасы бойынша «қыңыр, тәкаппар»), Әбілпейіз сұлтан, сонымен бірге, прагматикалық, парасатты адам ретінде танымал болды. Осы қасиеттердің арқасында ол 40 жыл бойы иеліктеріндегі қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтап, қол астындағы [[Орта жүз|Орта жүз]] қазақтарының көршілерімен сауда-экономикалық байланыстарын дамыта алды. Сұлтанмен жеке таныс болған әскери инженер әрі танымал семейлік өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г.Андреевтің]] тұжырымдамасы бойынша, Әбілпейіз сұлтан Орта жүздегі ең беделді, ең ақылға қонымды тұлға болған. Әбілпейіз сұлтан 1783 жылы өз иеліктерінде қайтыс болды. Бір жылдан кейін Бопы сұлтан әкесін [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде]] жерлеген. Әбілпейіз сұлтан ұлдарының бізге белгілері: Бопы, Жошы, Шыңғыс, Ағадай, Шахмұхаммед.

== Галерея ==
{|align=&quot;center&quot;
 |-valign=&quot;top&quot;
 |[[File:Әбілпейіз сұлтанның хаты (1758).jpg|thumb|180px|Әбілпейіз сұлтанның Цин елшісі Нусанға хаты (1758)]]
 |[[File:Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762).jpg|thumb|400px|Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762)]]
 |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771).png|thumb|220px|Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771)]]
 |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781).png|thumb|Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781)]]
 |}

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998.
* ''Аполлова Н.Г.'' Хозяйственное освоение Прииртышья в конце XVI - первой половине XIX вв. М.: Наука, 1976.
* ''Бөкейхан Ә.'' Таңдамалы. Букейхан А. Избранное / Гл. ред. Р. Нургалиев. Алматы, 1995.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО &quot;АБДИ Компани&quot;, 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Коншин Н.Я.'' Материалы для истории Степного края // Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. Семипалатинск, 1900. Вып. 4. С. 1-76.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.

== Тағы қараңыз ==
* [[Әбілпейіз кесенесі]]

[[Санат:1783 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>7fdgr258n08z83880kr4ftkx6ft41b5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Білезік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26624</id>
    <revision>
      <id>3690091</id>
      <parentid>2944302</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2746" sha1="8pk2dt473dzinz3tts94dtpmdogbqhz" xml:space="preserve">[[Сурет:Brojanice.jpg|thumb|{{center|Білезік}}]]
'''Білезік''' — 
#[[білек]]ке тағылатын әшекейлі, сәндік бұйым. Білезік сөзінің түп-төркіні білек және [[жүзік]] (білекжүзік — білежүзік — білеүзік — білезік) сөзінен туындаса керек. Білезік қымбат металдардан жасалады. Білезіктің көлемі, пішіні, әшекейі әр алуан болады. Оған асыл тастардан көз орнатылады, алтын не күміс жалатып, лажылап, эмаль бағдарлап та соғады. Арзан білезіктерді мысалы, [[қола]], [[жез]], [[мельхиор]], т.б. металдардан жасайды. Оның құйма білезік, қос білезік, қуыс білезік, бес білезік, топсалы білезік, бұрама білезік, жалпақ білезік, сом білезік, жұмыр білезік, өбістірме білезік, т.б. түрлері көп;&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2&lt;/ref&gt;
#зарығып күткен (“тәңірден тілеп алған”) баланың екі аяғына салынатын күміс балдақ, шығыршық;
#сал-серілердің аттарының аяқтарына салынатын әшекейлі шығыршық; 
#құстардың аяғына салынатын [[сақина]];
#тұтқынның аяқ-қолына салынатын шынжырлы бұғау; 
#ағаштан жасалған бұйымдарды құрсаулап бекітетін шеген, шығыршық;
#[[шаңырақ]]тың құралған жерлерін құрсаулап қоятын металл шығыршық.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;Түрлері жұмыр білезік,жалпақ білезік,қос білезік ,өрнекті білезік,құйма білезік,көзді білезік

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Әшекей бұйым]]</text>
      <sha1>8pk2dt473dzinz3tts94dtpmdogbqhz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690112</id>
      <parentid>3690091</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2944302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2575" sha1="11zduyhljt18ueg28zr8bl53sw7n5zf" xml:space="preserve">[[Сурет:Brojanice.jpg|thumb|{{center|Білезік}}]]
'''Білезік''' — 
#[[білек]]ке тағылатын әшекейлі, сәндік бұйым. Білезік сөзінің түп-төркіні білек және [[жүзік]] (білекжүзік — білежүзік — білеүзік — білезік) сөзінен туындаса керек. Білезік қымбат металдардан жасалады. Білезіктің көлемі, пішіні, әшекейі әр алуан болады. Оған асыл тастардан көз орнатылады, алтын не күміс жалатып, лажылап, эмаль бағдарлап та соғады. Арзан білезіктерді мысалы, [[қола]], [[жез]], [[мельхиор]], т.б. металдардан жасайды. Оның құйма білезік, қос білезік, қуыс білезік, бес білезік, топсалы білезік, бұрама білезік, жалпақ білезік, сом білезік, жұмыр білезік, өбістірме білезік, т.б. түрлері көп;&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2&lt;/ref&gt;
#зарығып күткен (“тәңірден тілеп алған”) баланың екі аяғына салынатын күміс балдақ, шығыршық;
#сал-серілердің аттарының аяқтарына салынатын әшекейлі шығыршық; 
#құстардың аяғына салынатын [[сақина]];
#тұтқынның аяқ-қолына салынатын шынжырлы бұғау; 
#ағаштан жасалған бұйымдарды құрсаулап бекітетін шеген, шығыршық;
#[[шаңырақ]]тың құралған жерлерін құрсаулап қоятын металл шығыршық.&lt;ref name = &quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Әшекей бұйым]]</text>
      <sha1>11zduyhljt18ueg28zr8bl53sw7n5zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зеңгі Баба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28093</id>
    <revision>
      <id>3690028</id>
      <parentid>2667527</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>барып деген сөз алынып тасталды</comment>
      <origin>3690028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5379" sha1="eqbiey92zncno57c0ylkix9odhzocsm" xml:space="preserve">'''Зеңгі Баба'''–  [[қазақ]] халқының [[мифология]]лық сеніміндегі [[төрт түлік]] малдың бірі – сиырдың пірі. Халық нанымында малдың әр түлігінің өз тәңірісі, иесі болады деп есептелген. Соның ішінде [[сиыр]] малының тәңірісі, қамқоршысы Зеңгі баба деп түсінген. Соған сиынып, малының аман-сау өсіп, көбеюін тілеген.&lt;ref&gt;[[&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]],4 том 3 бөлім&lt;/ref&gt;

Зеңгі Атаның туған жылы белгісіз. Бірақ ол жайлы айтылған деректерге қарағанда оның 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында өмір сүрген деп жорамал жасауға негіз бар. Зеңгінің түрік-ислам дүниесінде исламды уағыздаушы данышпан ойшылдың бірі болған. Зеңгі Баба (Айхожа) жас кезінде әкесі Ташхожадан тәлім-тәрбие алады. Әкесінің білімінен кейін [[Қожа Ахмет Яссауи]]дің шәкірті [[Сүлеймен Бақырғани|Сүлеймен Хакім Ата Бақырғани]]дың тәрбиесінде болып, Яссауи ілімінің [[мағрифат]]ын, тарихатын, [[шариғат]]ын, ақихатын үйреніп Аллаға жақындасудың қиын да азапты жолдарынан өтеді.
Зеңгінің түп нәсілі араб болғандықтан денесі қара, сүйегі ірі болған екен. Хакім Атадан терең білім алып данышпандық пен керемет көрсету дәрежесін меңгергеннен кейін ол отаны - Шаш ұлаятына келіп халықты ілімге, әдептілікке тәрбиелеуге кіріседі. Көптеген аты танымал ойшыл шәкірттер тәрбиелейді.
Зеңгі Атаның көрінісі қарапайым, [[дәруіш]] секілді болып, адамдардың сиырын бағып, падашылық етіп, ғаріптік өмір кешіреді. Зеңгінің күнделікті өмірі сахарада пада бағумен өткендіктен ол намазды да қыр-адырларда оқитын болған. Намаздан кейін [[зікір]] айтумен шұғылданған екен. Сол кезде сиырлар жайылуын тоқтатып тұратын болған.
Өзбекше айырым басылымдарда хикая етуге қарағанда Шаш ұлаятынан шыққан ұлы машайық Зеңгі Атаға жергілікті халық үлкен құрмет көрсетіп - Зеңгі Баба деп атаған екен. Зеңгінің көптеген [[мүрид]]тері, мухлистері (ықыластантанушылары) және шәкірттері болған. Олардың ішінде төртеуі - Ұзын Хасан ата, Сайид ата, Садр ата (садриддин) және Бадр ата (Бадриддин) атақты машайықтар дәрежесіне жетеді.
Зеңгі [[1258 жыл]]ы өмірден өтеді. Ташкентке жақын жердегі Зеңгі Ата қыстағына жерленеді. Жұбайы [[Әмбар бибі]]нің қабірі де осы жерде. Бұл орын тек Ташкент уалияты емес, бүтін Мауараннахр және [[Хорасан]]дағы, [[Тұран]] өлкесінің түркі халқының қасиетті мекені болып саналады.
[[Рубаят]]тарда айтылғанына қарағанда Зеңгі Ата кесенесін [[Әмір Темір]] салдырып, оған құлыптасты 1420 жылы Мырза [[Ұлықбек]] орнатады. Құлпытаста : &quot;Әркім өз үйінде дәрет алып, менің үйімде зиярат қылса, ол адамды құрметтеп қастерлеуге лайықты&quot; деген жазу жазылған. Кесенені түнде қара өгіз келіп құлатып кете береді. Әмір Темірдің түсіне Зеңгі Ата кіріп: &quot;Менің пірім Қожа Ахмет Яссауидің басына кесене тұрғыз&quot; дейді. Содан барып Ясауидың басына кесене тұрғызылған, содан соң  Зеңгі бабаға кесене салыныпты дейді аңыз.
Зеңгі баба мен Әмбар бибіден туған [[Айша бибі]] туралы да аңыз-хикаялар жетерлік.&lt;ref&gt;&quot;Созақ өңірі&quot;. Сүлеймен Тәбірізұлы. - Алматы: &quot;Дәуір&quot; баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

{{stub}}</text>
      <sha1>eqbiey92zncno57c0ylkix9odhzocsm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690064</id>
      <parentid>3690028</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Шаш ұлаятына - уәлаят сөзіне ауыстырдым</comment>
      <origin>3690064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5381" sha1="rmci2g9h6o9objzad3snzeu8q1q4sm6" xml:space="preserve">'''Зеңгі Баба'''–  [[қазақ]] халқының [[мифология]]лық сеніміндегі [[төрт түлік]] малдың бірі – сиырдың пірі. Халық нанымында малдың әр түлігінің өз тәңірісі, иесі болады деп есептелген. Соның ішінде [[сиыр]] малының тәңірісі, қамқоршысы Зеңгі баба деп түсінген. Соған сиынып, малының аман-сау өсіп, көбеюін тілеген.&lt;ref&gt;[[&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]],4 том 3 бөлім&lt;/ref&gt;

Зеңгі Атаның туған жылы белгісіз. Бірақ ол жайлы айтылған деректерге қарағанда оның 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында өмір сүрген деп жорамал жасауға негіз бар. Зеңгінің түрік-ислам дүниесінде исламды уағыздаушы данышпан ойшылдың бірі болған. Зеңгі Баба (Айхожа) жас кезінде әкесі Ташхожадан тәлім-тәрбие алады. Әкесінің білімінен кейін [[Қожа Ахмет Яссауи]]дің шәкірті [[Сүлеймен Бақырғани|Сүлеймен Хакім Ата Бақырғани]]дың тәрбиесінде болып, Яссауи ілімінің [[мағрифат]]ын, тарихатын, [[шариғат]]ын, ақихатын үйреніп Аллаға жақындасудың қиын да азапты жолдарынан өтеді.
Зеңгінің түп нәсілі араб болғандықтан денесі қара, сүйегі ірі болған екен. Хакім Атадан терең білім алып данышпандық пен керемет көрсету дәрежесін меңгергеннен кейін ол отаны - Шаш уәлаятына келіп халықты ілімге, әдептілікке тәрбиелеуге кіріседі. Көптеген аты танымал ойшыл шәкірттер тәрбиелейді.
Зеңгі Атаның көрінісі қарапайым, [[дәруіш]] секілді болып, адамдардың сиырын бағып, падашылық етіп, ғаріптік өмір кешіреді. Зеңгінің күнделікті өмірі сахарада пада бағумен өткендіктен ол намазды да қыр-адырларда оқитын болған. Намаздан кейін [[зікір]] айтумен шұғылданған екен. Сол кезде сиырлар жайылуын тоқтатып тұратын болған.
Өзбекше айырым басылымдарда хикая етуге қарағанда Шаш ұлаятынан шыққан ұлы машайық Зеңгі Атаға жергілікті халық үлкен құрмет көрсетіп - Зеңгі Баба деп атаған екен. Зеңгінің көптеген [[мүрид]]тері, мухлистері (ықыластантанушылары) және шәкірттері болған. Олардың ішінде төртеуі - Ұзын Хасан ата, Сайид ата, Садр ата (садриддин) және Бадр ата (Бадриддин) атақты машайықтар дәрежесіне жетеді.
Зеңгі [[1258 жыл]]ы өмірден өтеді. Ташкентке жақын жердегі Зеңгі Ата қыстағына жерленеді. Жұбайы [[Әмбар бибі]]нің қабірі де осы жерде. Бұл орын тек Ташкент уалияты емес, бүтін Мауараннахр және [[Хорасан]]дағы, [[Тұран]] өлкесінің түркі халқының қасиетті мекені болып саналады.
[[Рубаят]]тарда айтылғанына қарағанда Зеңгі Ата кесенесін [[Әмір Темір]] салдырып, оған құлыптасты 1420 жылы Мырза [[Ұлықбек]] орнатады. Құлпытаста : &quot;Әркім өз үйінде дәрет алып, менің үйімде зиярат қылса, ол адамды құрметтеп қастерлеуге лайықты&quot; деген жазу жазылған. Кесенені түнде қара өгіз келіп құлатып кете береді. Әмір Темірдің түсіне Зеңгі Ата кіріп: &quot;Менің пірім Қожа Ахмет Яссауидің басына кесене тұрғыз&quot; дейді. Содан барып Ясауидың басына кесене тұрғызылған, содан соң  Зеңгі бабаға кесене салыныпты дейді аңыз.
Зеңгі баба мен Әмбар бибіден туған [[Айша бибі]] туралы да аңыз-хикаялар жетерлік.&lt;ref&gt;&quot;Созақ өңірі&quot;. Сүлеймен Тәбірізұлы. - Алматы: &quot;Дәуір&quot; баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

{{stub}}</text>
      <sha1>rmci2g9h6o9objzad3snzeu8q1q4sm6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690066</id>
      <parentid>3690064</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Шаш ұлаятынан шыққан  сөз тіркесіндегі ұлаят сөзін уәлаят сөзіне ауыстырдым</comment>
      <origin>3690066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5384" sha1="iwn2jty8h4ycu48n2x2264aboms0w2b" xml:space="preserve">'''Зеңгі Баба'''–  [[қазақ]] халқының [[мифология]]лық сеніміндегі [[төрт түлік]] малдың бірі – сиырдың пірі. Халық нанымында малдың әр түлігінің өз тәңірісі, иесі болады деп есептелген. Соның ішінде [[сиыр]] малының тәңірісі, қамқоршысы Зеңгі баба деп түсінген. Соған сиынып, малының аман-сау өсіп, көбеюін тілеген.&lt;ref&gt;[[&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]],4 том 3 бөлім&lt;/ref&gt;

Зеңгі Атаның туған жылы белгісіз. Бірақ ол жайлы айтылған деректерге қарағанда оның 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында өмір сүрген деп жорамал жасауға негіз бар. Зеңгінің түрік-ислам дүниесінде исламды уағыздаушы данышпан ойшылдың бірі болған. Зеңгі Баба (Айхожа) жас кезінде әкесі Ташхожадан тәлім-тәрбие алады. Әкесінің білімінен кейін [[Қожа Ахмет Яссауи]]дің шәкірті [[Сүлеймен Бақырғани|Сүлеймен Хакім Ата Бақырғани]]дың тәрбиесінде болып, Яссауи ілімінің [[мағрифат]]ын, тарихатын, [[шариғат]]ын, ақихатын үйреніп Аллаға жақындасудың қиын да азапты жолдарынан өтеді.
Зеңгінің түп нәсілі араб болғандықтан денесі қара, сүйегі ірі болған екен. Хакім Атадан терең білім алып данышпандық пен керемет көрсету дәрежесін меңгергеннен кейін ол отаны - Шаш уәлаятына келіп халықты ілімге, әдептілікке тәрбиелеуге кіріседі. Көптеген аты танымал ойшыл шәкірттер тәрбиелейді.
Зеңгі Атаның көрінісі қарапайым, [[дәруіш]] секілді болып, адамдардың сиырын бағып, падашылық етіп, ғаріптік өмір кешіреді. Зеңгінің күнделікті өмірі сахарада пада бағумен өткендіктен ол намазды да қыр-адырларда оқитын болған. Намаздан кейін [[зікір]] айтумен шұғылданған екен. Сол кезде сиырлар жайылуын тоқтатып тұратын болған.
Өзбекше айырым басылымдарда хикая етуге қарағанда Шаш  уәлаятынан шыққан ұлы машайық Зеңгі Атаға жергілікті халық үлкен құрмет көрсетіп - Зеңгі Баба деп атаған екен. Зеңгінің көптеген [[мүрид]]тері, мухлистері (ықыластантанушылары) және шәкірттері болған. Олардың ішінде төртеуі - Ұзын Хасан ата, Сайид ата, Садр ата (садриддин) және Бадр ата (Бадриддин) атақты машайықтар дәрежесіне жетеді.
Зеңгі [[1258 жыл]]ы өмірден өтеді. Ташкентке жақын жердегі Зеңгі Ата қыстағына жерленеді. Жұбайы [[Әмбар бибі]]нің қабірі де осы жерде. Бұл орын тек Ташкент уалияты емес, бүтін Мауараннахр және [[Хорасан]]дағы, [[Тұран]] өлкесінің түркі халқының қасиетті мекені болып саналады.
[[Рубаят]]тарда айтылғанына қарағанда Зеңгі Ата кесенесін [[Әмір Темір]] салдырып, оған құлыптасты 1420 жылы Мырза [[Ұлықбек]] орнатады. Құлпытаста : &quot;Әркім өз үйінде дәрет алып, менің үйімде зиярат қылса, ол адамды құрметтеп қастерлеуге лайықты&quot; деген жазу жазылған. Кесенені түнде қара өгіз келіп құлатып кете береді. Әмір Темірдің түсіне Зеңгі Ата кіріп: &quot;Менің пірім Қожа Ахмет Яссауидің басына кесене тұрғыз&quot; дейді. Содан барып Ясауидың басына кесене тұрғызылған, содан соң  Зеңгі бабаға кесене салыныпты дейді аңыз.
Зеңгі баба мен Әмбар бибіден туған [[Айша бибі]] туралы да аңыз-хикаялар жетерлік.&lt;ref&gt;&quot;Созақ өңірі&quot;. Сүлеймен Тәбірізұлы. - Алматы: &quot;Дәуір&quot; баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

{{stub}}</text>
      <sha1>iwn2jty8h4ycu48n2x2264aboms0w2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690070</id>
      <parentid>3690066</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:39:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ақихатын - ақиқатын сөзіне ауыстыру керек</comment>
      <origin>3690070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5384" sha1="20xi96scksz9u7fn2v7nh1d6p26q3n9" xml:space="preserve">'''Зеңгі Баба'''–  [[қазақ]] халқының [[мифология]]лық сеніміндегі [[төрт түлік]] малдың бірі – сиырдың пірі. Халық нанымында малдың әр түлігінің өз тәңірісі, иесі болады деп есептелген. Соның ішінде [[сиыр]] малының тәңірісі, қамқоршысы Зеңгі баба деп түсінген. Соған сиынып, малының аман-сау өсіп, көбеюін тілеген.&lt;ref&gt;[[&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]],4 том 3 бөлім&lt;/ref&gt;

Зеңгі Атаның туған жылы белгісіз. Бірақ ол жайлы айтылған деректерге қарағанда оның 12-ғасырдың соңы мен 13-ғасырдың басында өмір сүрген деп жорамал жасауға негіз бар. Зеңгінің түрік-ислам дүниесінде исламды уағыздаушы данышпан ойшылдың бірі болған. Зеңгі Баба (Айхожа) жас кезінде әкесі Ташхожадан тәлім-тәрбие алады. Әкесінің білімінен кейін [[Қожа Ахмет Яссауи]]дің шәкірті [[Сүлеймен Бақырғани|Сүлеймен Хакім Ата Бақырғани]]дың тәрбиесінде болып, Яссауи ілімінің [[мағрифат]]ын, тарихатын, [[шариғат]]ын, ақиқатын үйреніп Аллаға жақындасудың қиын да азапты жолдарынан өтеді.
Зеңгінің түп нәсілі араб болғандықтан денесі қара, сүйегі ірі болған екен. Хакім Атадан терең білім алып данышпандық пен керемет көрсету дәрежесін меңгергеннен кейін ол отаны - Шаш уәлаятына келіп халықты ілімге, әдептілікке тәрбиелеуге кіріседі. Көптеген аты танымал ойшыл шәкірттер тәрбиелейді.
Зеңгі Атаның көрінісі қарапайым, [[дәруіш]] секілді болып, адамдардың сиырын бағып, падашылық етіп, ғаріптік өмір кешіреді. Зеңгінің күнделікті өмірі сахарада пада бағумен өткендіктен ол намазды да қыр-адырларда оқитын болған. Намаздан кейін [[зікір]] айтумен шұғылданған екен. Сол кезде сиырлар жайылуын тоқтатып тұратын болған.
Өзбекше айырым басылымдарда хикая етуге қарағанда Шаш  уәлаятынан шыққан ұлы машайық Зеңгі Атаға жергілікті халық үлкен құрмет көрсетіп - Зеңгі Баба деп атаған екен. Зеңгінің көптеген [[мүрид]]тері, мухлистері (ықыластантанушылары) және шәкірттері болған. Олардың ішінде төртеуі - Ұзын Хасан ата, Сайид ата, Садр ата (садриддин) және Бадр ата (Бадриддин) атақты машайықтар дәрежесіне жетеді.
Зеңгі [[1258 жыл]]ы өмірден өтеді. Ташкентке жақын жердегі Зеңгі Ата қыстағына жерленеді. Жұбайы [[Әмбар бибі]]нің қабірі де осы жерде. Бұл орын тек Ташкент уалияты емес, бүтін Мауараннахр және [[Хорасан]]дағы, [[Тұран]] өлкесінің түркі халқының қасиетті мекені болып саналады.
[[Рубаят]]тарда айтылғанына қарағанда Зеңгі Ата кесенесін [[Әмір Темір]] салдырып, оған құлыптасты 1420 жылы Мырза [[Ұлықбек]] орнатады. Құлпытаста : &quot;Әркім өз үйінде дәрет алып, менің үйімде зиярат қылса, ол адамды құрметтеп қастерлеуге лайықты&quot; деген жазу жазылған. Кесенені түнде қара өгіз келіп құлатып кете береді. Әмір Темірдің түсіне Зеңгі Ата кіріп: &quot;Менің пірім Қожа Ахмет Яссауидің басына кесене тұрғыз&quot; дейді. Содан барып Ясауидың басына кесене тұрғызылған, содан соң  Зеңгі бабаға кесене салыныпты дейді аңыз.
Зеңгі баба мен Әмбар бибіден туған [[Айша бибі]] туралы да аңыз-хикаялар жетерлік.&lt;ref&gt;&quot;Созақ өңірі&quot;. Сүлеймен Тәбірізұлы. - Алматы: &quot;Дәуір&quot; баспасы, 2007 ж. ISBN 9965-749-84-1.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

{{stub}}</text>
      <sha1>20xi96scksz9u7fn2v7nh1d6p26q3n9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ономастика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30646</id>
    <revision>
      <id>3690191</id>
      <parentid>3421556</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almas Akniet</username>
        <id>186024</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ХХ ғ сөзі ХХ ғасырдың деп өзгертілді</comment>
      <origin>3690191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5538" sha1="cz69vlc7m3jw1bi93gm1zu00oag9u9q" xml:space="preserve">'''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия &quot; ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау&quot;) атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі &quot;ономастика &quot; (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың  60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған&lt;ref&gt;Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет &lt;/ref&gt;. 

Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: 
* ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); 
* ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы аддынғы кезен (ХІХ-ХХ ғ. басы); 
* ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін).

Қазак ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды.

Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпа қатысты мәліметтер жинағы.

== Мысалдар ==
Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.&lt;ref&gt;Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]</text>
      <sha1>cz69vlc7m3jw1bi93gm1zu00oag9u9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690194</id>
      <parentid>3690191</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almas Akniet</username>
        <id>186024</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>тайпа сөзі тайпаға болып өзгертілді</comment>
      <origin>3690194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5542" sha1="moyldyg0oquoq5lofzyico0efh6boof" xml:space="preserve">'''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия &quot; ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау&quot;) атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі &quot;ономастика &quot; (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың  60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған&lt;ref&gt;Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет &lt;/ref&gt;. 

Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: 
* ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); 
* ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы аддынғы кезен (ХІХ-ХХ ғ. басы); 
* ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін).

Қазак ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды.

Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы.

== Мысалдар ==
Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.&lt;ref&gt;Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. 
ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;

Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]</text>
      <sha1>moyldyg0oquoq5lofzyico0efh6boof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәукеле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31234</id>
    <revision>
      <id>3690094</id>
      <parentid>3321938</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="6j0qnihxqkkmbvcguri6mfg62gb6bj4" xml:space="preserve">[[Сурет:Kazakhs_19th_Century_4.jpg|thumb|200px|Сәукеледегі қазақ келін]]
'''Сәукеле''' — ұзатылған қыз киетін, аса бағалы, биік төбелі салтанатты бас киім. Оны ұзатылған қыздар және оның жанына еріп жүретін құрбылары киген.

== Сипаттамасы ==
Сәукеленің негізгі бөліктері — [[тәж]], [[төбе]], [[құлақбау]] және артқы бойы. Сәукеленің төбесі [[қиық конус]] тәрізді болып келеді. Оның төбесінде «Тәж» деп аталатын жартылай дөңгелек айдары болады. Оны [[асыл тас]], [[алтын]], [[күміс]], [[меруерт]], маржанмен өрнектеп, алтын жіппен әшекейлейді. Сәукеленің төбесінің биіктігі екі [[сүйем]], кейде одан да биік болады. Сәукелені өлшеп пішіп алып, ішіне [[астар]], сырт жағына бидай шүберек ұстап жиі етіп сыриды. Одан соң оның сыртын қамқа, [[дүрия]], торғын сияқты асыл матамен тыстайды. Сәукелені әшекейлеу үшін оның тысының сыртынан зер жіптен тоқылған оқаларды белдеулен басады. Оның етегін мақпалмен не қара барқытпен әдіптел көмкереді. Ал маңдай тұсына зер не жібек шашақтың шоңғарын тағады. шашақтың сәукелеге жалғасқан тұсын асыл тастан көз орнатқан алтын, күміс түйреуіштермен бекітеді. Сәукеленің ең сыртынан шашақты, әшекейлі [[жібек]] матамен төгілтіп жауып қояды. Ол көйлектің етегі сияқты жерге сүйретіліп жүреді. Сәукелеге ұзын құлақбау тағады. Оны шегі шырайналдыра зер не жібек жіппен шалып көмкеріледі, түбіне сәнді түйреуіш түйреледі.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

Сәукелені безендіруде:

* Күміс және алтын әшекейлер;
* Маржан мен інжу тастар;
* Моншақтар;
* Ою-өрнектер;
* Үкі қауырсындары қолданылған;


Қазіргі кезде де кейбір жерлерде қалыңдықтың басына сәукеле кигізіл, ақ желек жабатындар да кездеседі.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</text>
      <sha1>6j0qnihxqkkmbvcguri6mfg62gb6bj4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690111</id>
      <parentid>3690094</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3162344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3075" sha1="t6aasp9hd0lwhzn7y97rvinp8bc3wiv" xml:space="preserve">[[Сурет:Kazakhs_19th_Century_4.jpg|thumb|200px|Сәукеледегі қазақ келін]]
'''Сәукеле''' — ұзатылған қыз киетін, аса бағалы, биік төбелі салтанатты бас киім. Оны ұзатылған қыздар және оның жанына еріп жүретін құрбылары киген.

== Сипаттамасы ==
Сәукеленің негізгі бөліктері — [[тәж]], [[төбе]], [[құлақбау]] және артқы бойы. Сәукеленің төбесі [[қиық конус]] тәрізді болып келеді. Оның төбесінде «Тәж» деп аталатын жартылай дөңгелек айдары болады. Оны [[асыл тас]], [[алтын]], [[күміс]], [[меруерт]], маржанмен өрнектеп, алтын жіппен әшекейлейді. Сәукеленің төбесінің биіктігі екі [[сүйем]], кейде одан да биік болады. Сәукелені өлшеп пішіп алып, ішіне [[астар]], сырт жағына бидай шүберек ұстап жиі етіп сыриды. Одан соң оның сыртын қамқа, [[дүрия]], торғын сияқты асыл матамен тыстайды. Сәукелені әшекейлеу үшін оның тысының сыртынан зер жіптен тоқылған оқаларды белдеулен басады. Оның етегін мақпалмен не қара барқытпен әдіптел көмкереді. Ал маңдай тұсына зер не жібек шашақтың шоңғарын тағады. шашақтың сәукелеге жалғасқан тұсын асыл тастан көз орнатқан алтын, күміс түйреуіштермен бекітеді. Сәукеленің ең сыртынан шашақты, әшекейлі [[жібек]] матамен төгілтіп жауып қояды. Ол көйлектің етегі сияқты жерге сүйретіліп жүреді. Сәукелеге ұзын құлақбау тағады. Оны шегі шырайналдыра зер не жібек жіппен шалып көмкеріледі, түбіне сәнді түйреуіш түйреледі.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;

Қазіргі кезде де кейбір жерлерде қалыңдықтың басына сәукеле кигізіл, ақ желек жабатындар да кездеседі.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</text>
      <sha1>t6aasp9hd0lwhzn7y97rvinp8bc3wiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шашбау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31974</id>
    <revision>
      <id>3690097</id>
      <parentid>3237554</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="1ostssn2ox3btoycqnwmztxmoj2coe3" xml:space="preserve">'''Шашбау''' – қыз-келіншектер шашына тағатын сәндік әшекей- [[бұйым]]. Мұндай әйел шашының әр-ажарын аша түсетін, өрілген бұрымның ұшын бекіту үшін тағылатын [[алтын]], [[күміс]] тиындар, кейде маржан қадалған, ызылған бауы бар. Шашбауды түркі халықтары ежелден қолданып келеді. Жасалу, әшекейлеу әдістеріне қарап оларды үзбелі Шашбау, шашақты Шашбау деп топтастыруға болады. Мысалы, оның қазақтар арасында:

* сөлкебай Шашбау
* теңге Шашбау
* шаштеңге
* үкі аяқты Шашбау
* шаштүлек (лентадан жасалынған)
* Күміс теңгелі шашбау
* шашбаутас (жалпақ күміске асыл тастар орнатылған) сияқты түрлері кеңінен кездеседі. Шашбау көбіне күмістен қақталып соғылады, ұшына теңгеден ([[сөлкебай]]) шұбыртпа тағылып немесе түсті масатыдан, жібектен ызылып шашақталынады. Матадан жасалған Шашбаудың екі ұшына зер шашақ тағып, оның жоғарғы жағынан бунақтап құндыз тұтады. Шашбауды бұрымға қоса өріп, шаштың ұшына таяу жерден оны бір шалып байлайды да, бұрымның ұшын бекітіп тастайды. Жасы келген әйелдің Шашбауы қарапайымдау болады. Біріншіден, шашбау әйел шашының өсуіне ықпалын тигізеді, екіншіден, басқа массаж жасайды. Ерте заманда Шашбау тағу шаш арасындағы жын-шайтандарды қашырады деген түсініктен туындаған.
==Сілтемелер==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</text>
      <sha1>1ostssn2ox3btoycqnwmztxmoj2coe3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690110</id>
      <parentid>3690097</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Akzharkyn chtgvv|Akzharkyn chtgvv]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3237554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2507" sha1="rgp31o8umzo43s5gxec9uusi9sf1fy4" xml:space="preserve">'''Шашбау''' – қыз-келіншектер шашына тағатын сәндік әшекей- [[бұйым]]. Мұндай әйел шашының әр-ажарын аша түсетін, өрілген бұрымның ұшын бекіту үшін тағылатын [[алтын]], [[күміс]] тиындар, кейде маржан қадалған, ызылған бауы бар. Шашбауды түркі халықтары ежелден қолданып келеді. Жасалу, әшекейлеу әдістеріне қарап оларды үзбелі Шашбау, шашақты Шашбау деп топтастыруға болады. Мысалы, оның қазақтар арасында:

* сөлкебай Шашбау
* теңге Шашбау
* шаштеңге
* үкі аяқты Шашбау
* шаштүлек (лентадан жасалынған)
* шашбаутас (жалпақ күміске асыл тастар орнатылған) сияқты түрлері кеңінен кездеседі. Шашбау көбіне күмістен қақталып соғылады, ұшына теңгеден ([[сөлкебай]]) шұбыртпа тағылып немесе түсті масатыдан, жібектен ызылып шашақталынады. Матадан жасалған Шашбаудың екі ұшына зер шашақ тағып, оның жоғарғы жағынан бунақтап құндыз тұтады. Шашбауды бұрымға қоса өріп, шаштың ұшына таяу жерден оны бір шалып байлайды да, бұрымның ұшын бекітіп тастайды. Жасы келген әйелдің Шашбауы қарапайымдау болады. Біріншіден, шашбау әйел шашының өсуіне ықпалын тигізеді, екіншіден, басқа массаж жасайды. Ерте заманда Шашбау тағу шаш арасындағы жын-шайтандарды қашырады деген түсініктен туындаған.
==Сілтемелер==
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ ұлттық киімдері]]</text>
      <sha1>rgp31o8umzo43s5gxec9uusi9sf1fy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адығтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40585</id>
    <revision>
      <id>3689926</id>
      <parentid>3573221</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9675" sha1="ld94ox88pbapffgxhsrdpy3bnxf5el0" xml:space="preserve">{{Халық
|атауы      = Адығтар
|сурет      = Circassian flag.svg
|сурет тақырыбы      = Черкестердің ұлттық туы
|саны       = 2,5 млн.адам
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{TUR}}
|саны1      = 1,5 млн.
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{RUS}}
|саны2      = 718 727 (2010)
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{JOR}}
|саны3      = 241 000
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{SYR}}
|саны4      = 55 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = {{IRQ}}
|саны5      = 39 000 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = адығ тілі
|діні       = сүннит бағытындағы ислам
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Адығтар (черкестер)''' — [[Солтүстік Кавказ|Солтүстік Кавказдағы]] ежелгі туыстас тайпалардың ортақ атауы. Ортағасырлық [[Еуропа]] және Шығыс әдебиеттерінде шеркес деген атпен белгілі. Адығтарға жататын қазіргі кавказ халықтары — адыгейлер, қабардалар және шеркестер. Негізінен Қарашай-Черкесияда, Ставрополь, Краснодар өлкелерінде, Кабардин-Балқар және Адыгеяда, сонымен қатар [[Израиль]]де, [[Египет]]те, [[Сирия]]да және [[Түркия]]да тұрады. Әлемде шамамен 2,7 миллион черкес (адық) тұрады. 2010 жылғы халық санағы бойынша Ресей Федерациясында шамамен 718 000 адам болды.

== Тілі ==
Олар [[кавказ]] тілдері тобының солтүстік-батыс (абхаз-адыгей) тармағында сөйлейді. &lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/27977779/%C3%87ERKES_D%C4%B0YALEKTLER%C4%B0 Aydın, Şamil Emre (2015), Çerkes Diyalektleri]&lt;/ref&gt; Материалдық және рухани мәдениеттерінде ұқсастықтар көп. Жазуы [[кириллица]]ға негізделген.

== Діні ==
Сүннит бағытындағы ислам.

== Тарихы ==
[[Сурет:Adyghe knight.jpg|нобай|оңға|Адығ (черкес) сарбазы]]
Адығтар [[Тайпа|тайпалары]] ертеден Солтүстік Кавказдың оңтүстік-батысы мен [[Қара теңіз]] жағалауын мекендеп келеді. Кубань бойындағы тайпалар ежелгі жазбаларда меот деген жинақтаушы атпен берілсе, [[Қара теңіз]] жағалауындағылары өз атауларымен көрсетіледі. Бұлардың ішінде зихи мен керкеттер [[Этноним|этнонимі]] кейінірек жинақтаушылық мәнге ие болған. [[Зихилар]] шамамен 5 ғасырда (10 ғасырларға дейін тіршілік етті) адығтар тайпалары одағын құрды. 10 ғасырдан бастап адығтар [[орыс]] жылнамаларында — касогтар, ал шығыс (араб және парсы) жазбаларында — кашактар, кешектер (“к-ш-к”) деп аталған. Моңғолдар жаулап алғаннан кейін (13 ғасырда) батыс әдебиетінде “зихи” термині сақталғанына қарамастан, адығтарды шеркес деп атау белең алды. 13-14 ғасырларда адығтардың бір бөлігі алғаш аландар мекендеген Терек өзенінің бойына жылжыса, басым бөлігі моңғол басқыншылығы салдарынан тауға ығысты; өз жерінде қалғандары жергілікті тайпалармен араласып кетті. Осылайша кабарда халқы құралса, ежелгі адығтар тайпаларынан — адыгей халқы қалыптасты.&lt;ref&gt;“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
[[Сурет:Caucasian dancer Alexander Dzusov.jpg|нобай|оңға|200px|Ұлттық киімдегі адығ (черкес)]]
Адығтар (черкестер) ежелден егіншілікпен айналысып, [[жүгері]], [[арпа]], [[тары]], [[Бидай (астық)|бидай]] егіп, көкөніс егумен айналысқан. Егін жинағаннан кейін бір бөлігі әрқашан кедейлерге бөлініп, артық қорлар базарға сатылды. Олар омарташылықпен, жүзімшілікпен, бау-бақшамен айналысты, асыл тұқымды [[жылқы]], ірі қара, қой-ешкі өсірді.
Қолөнердің ішінде қару-жарақ пен ұсталық, мата тоқу, киім тігу ерекше орын алды, оңтүстік бөлігінде ағаш өңдеумен айналысқан.

== Мәдениеті ==
Адығтар (черкестер) фольклоры өте алуан түрлі және бірнеше саладан тұрады: [[ертегілер]] мен [[аңыз]]дар, [[мақал-мәтелдер]], әндер, жұмбақтар т.б. Барлық мерекелерде билері ерекше орын алды. Ең танымалы лезгинка, удж хаш, кафа. Ауызша халық шығармашылығының негізгі жанрларының бірі – батырлық эпос. Ол батырлар мен олардың шытырман оқиғалары туралы аңыздарға негізделген.

Адығтар (черкестер) асқа әрқашан құрметпен және ризашылықпен қараған, шарап пен шошқа етін пайдаланбайды. [[Қой]], [[сиыр]] және құс етінен жасалған тағамдар негіз болып табылады. Черкес дастарханындағы ең танымал жарма - [[жүгері]]. Мерекелердің соңында қой немесе сиыр етінің сорпасы беріледі
Халықтың тағамдары жаңа піскен және нәзік ірімшігі (адыгей ірімшігі) - латакайымен танымал. Пияз бен ұнтақталған қызыл бұрышпен майға қуырылған ''кояж'' - ірімшігі де өте танымал. ''Ашарык'' тағамы бұршақ пен інжу арпа қосылған кептірілген еттен жасалған сорпа. Оған басқа, черкестер шорпа, жұмыртқа, тауық, көкөніс сорпаларын пісіреді. Сусындарынан шай, сүт сусыны кундапсо, алмұрт пен алмадан жасалған түрлі сусындар танымал.&lt;ref&gt;Наталия Котоман. Черкесы (адыгэ) — великодушный и воинственный народ https://travelask.ru/articles/cherkesy-adyge-velikodushnyy-i-voinstvennyy-narod {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314072415/https://travelask.ru/articles/cherkesy-adyge-velikodushnyy-i-voinstvennyy-narod |date=2022-03-14 }}&lt;/ref&gt;

== Қазақстандағы адығтар ==
Қазақстандағы адығтар (черкестер) тобының саны: 1999 жылғы мəліметтер бойын-ша 182 адам, 2009 жылғы мəліметтер бойынша 111 адам.&lt;ref&gt;ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК: Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары. Нұр-Сұлтан, 2020. 169-бет. ISBN 978-601-287-224-8&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160304035542/http://mcha.kbsu.ru/english/m_hist_01E.htm.html Халықаралық Черкес қауымдастығы.]
* [https://www.britannica.com/topic/Circassian Britannica&amp;nbsp;– «Черкес».]
* [https://www.youtube.com/watch?v=beRj5YmK0ps Атақты черкестер.]
* [https://web.archive.org/web/20050513065254/http://www.circassianworld.5u.com/exilemap.html Диаспора картасы.]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{stub}}
{{wikify}}

[[санат:Кавказ халықтары]]
[[санат:Ресей халықтары]]</text>
      <sha1>ld94ox88pbapffgxhsrdpy3bnxf5el0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәрмәр теңізі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42100</id>
    <revision>
      <id>3690060</id>
      <parentid>2996409</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:30:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3690060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2502" sha1="637lkjw9ndiwvtlstwchrh6z50wul50" xml:space="preserve">[[Сурет:Buyukada 1.jpg|thumb|220px|right|Ыстанбұлдық Адалар аймағы. Бююкада аралындағы порт.]]
'''Мәрмәр теңізі''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt; {{lang-tr|Marmara}}, аты ақ мәрмәрдің бай өндірісі болған аралға байланысты шыққан, грекше Пропонтида (Propontіs, pro — алдыңғы және pontos — теңіз) — [[Атлант мұхиты]]ның [[Еуропа]] мен [[Кіші Азия]]ның аралығындағы жерорта теңізі. Солтүстігінде [[Босфор бұғазы]] арқылы [[Қара теңіз]]бен, оңтүстігінде [[Дарданелл бұғазы]] арқылы [[Эгей теңізі]]мен жалғасады. Ауданы 11472 км². ұзындығы 280 км, енді жері 80 км. Суының орташа көлемі 4 мың км3, ең терең жері 1273 м. Еуропа, [[Азия]] және [[Африка]] құрылықтарын бөліп тұратын жер қыртысының ірі жарылыстарынан пайда болған. Ірі аралдары — Мәрмәр, Принц, тағыда басқа. Ердек, Бандырма, Гемлік шығанақтары бар. Мәрмәр теңізіне Симав, Қожабаш өзендері құяды. Суы қатпайды, беткі қабатының орташа температурасы 9[[°C|ӘС]], ал жазда 29ӘС-қа дейін жетеді. Мәрмәр теңізінің гидрологиялық режимі бұғаздары арқылы Қара және Эгей теңіздері суының алмасуына байланысты. Тұздалуы солтүстігінде 20%, оңтүстігінде 25 — 26%. Флора мен фаунасы Жерорта теңізіне ұқсас. Теңізден балық (скумбрия, сардины, тағы да басқа) ауланады. Мәрмәр теңізі арқылы Қара теңізден Жерорта теңізіне өте маңызды су жолдары өтеді. Жағалауында [[Ыстанбұл]], [[Ізмір]] портты қалалары және курорттар орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Turkey-stub}}

[[Санат:Теңіздер]]</text>
      <sha1>637lkjw9ndiwvtlstwchrh6z50wul50</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690061</id>
      <parentid>3690060</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagyndykova Nurgul</username>
        <id>186022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ішкі сілтеме жасалынды</comment>
      <origin>3690061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2510" sha1="hoo6uczgb169kvazbfhwc9hy24zk35m" xml:space="preserve">[[Сурет:Buyukada 1.jpg|thumb|220px|right|Ыстанбұлдық Адалар аймағы. Бююкада аралындағы порт.]]
'''Мәрмәр теңізі''' &lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt; {{lang-tr|Marmara}}, аты ақ мәрмәрдің бай өндірісі болған аралға байланысты шыққан, грекше Пропонтида (Propontіs, pro — алдыңғы және pontos — теңіз) — [[Атлант мұхиты]]ның [[Еуропа]] мен [[Кіші Азия]]ның аралығындағы жерорта теңізі. Солтүстігінде [[Босфор бұғазы]] арқылы [[Қара теңіз]]бен, оңтүстігінде [[Дарданелл бұғазы]] арқылы [[Эгей теңізі]]мен жалғасады. Ауданы 11472 км². ұзындығы 280 км, енді жері 80 км. Суының орташа көлемі 4 мың км3, ең терең жері 1273 м. Еуропа, [[Азия]] және [[Африка]] құрылықтарын бөліп тұратын жер қыртысының ірі жарылыстарынан пайда болған. Ірі аралдары — Мәрмәр, Принц, тағыда басқа. Ердек, Бандырма, Гемлік шығанақтары бар. Мәрмәр теңізіне Симав, Қожабаш өзендері құяды. Суы қатпайды, беткі қабатының орташа температурасы 9[[°C|ӘС]], ал жазда [[29 °C.|29]]-қа дейін жетеді. Мәрмәр теңізінің гидрологиялық режимі бұғаздары арқылы Қара және Эгей теңіздері суының алмасуына байланысты. Тұздалуы солтүстігінде 20%, оңтүстігінде 25 — 26%. Флора мен фаунасы Жерорта теңізіне ұқсас. Теңізден балық (скумбрия, сардины, тағы да басқа) ауланады. Мәрмәр теңізі арқылы Қара теңізден Жерорта теңізіне өте маңызды су жолдары өтеді. Жағалауында [[Ыстанбұл]], [[Ізмір]] портты қалалары және курорттар орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Turkey-stub}}

[[Санат:Теңіздер]]</text>
      <sha1>hoo6uczgb169kvazbfhwc9hy24zk35m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдахмет Дабылұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45102</id>
    <revision>
      <id>3690040</id>
      <parentid>3303319</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58131-45</username>
        <id>187891</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ это мой дед и у него другой ру</comment>
      <origin>3690040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3837" sha1="ml5z4a1x9k1kui22wkbz9pgzswp84v6" xml:space="preserve">'''Молдахмет Дабылұлы''' (1892, қазіргі [[Қармақшы ауданы]] Ақтөбе ауылы – 1946, сонда) – ақын.

Кіші жүз Шөмекей тайпасының [[Балталы]] руынан.

Ауыл молдасынан хат танып, әкесі Дабыл, шешесі Ақсұлудың (Қарасақал Ерімбеттің қарындасы) өнерінен үлгі-өнеге алып, 14 жасында «бала жырау», «жас шайыр» атанған. [[Даңмұрын Кенжебекұлы|Даңмұрын]] ақынның шәкірті болған. &quot;Көрұғлы&quot; дастанының бір­неше саласын жатқа айтқан. Дабылұлы Сыр бойы ақындарының жыр, толғауларын [[домбыра]]ға қосып жырлаған. *1917 ж. Шәкейсал Дәруішқызының [[жұмбақ айтыс]]ына қатысқан. 
*1944 - 45 ж. Т.Үркімбаевпен айтысқан. Дабылұлы &quot;Қашқансу - туған жерім&quot;, &quot;Дана ақын Даңмұрын&quot;, &quot;Нартай ақынға&quot;, &quot;Шаһнаманы оқығанда&quot;, т.б. өлеңдерін, &quot;Шыбық қыз&quot;, &quot;Сарғасқа атты Келмембет&quot; дастандарын жазған. 
*1945 ж. [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің құрмет грамотасымен марапаттал­ған. 
*1993 ж. [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]]нда ақынның 100 жылдық мерейтойы аталып өтіп, аудандағы көшенің біріне Дабылұлы есімі берілді.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt; Жасында Сыр бойы әнші-жыршыларының орындаушылық дәстүрінен үйреніп, [[«Қыз Жібек» жыры|«Қыз Жібек»]], [[«Алпамыс» жыры|«Алпамыс»]] жырлары мен «Көрұғлы», «Мұңлық – Зарлық», «Су патшасы Сүлеймен», «Ақтам сахаба», «Жүсіп – Зылиха», «Дариға – Мәді» секілді шығыстың [[қисса]]-дастандарын өзіндік мәнермен орындаған. Ол Жиенбай сазы мен Тасбергеннің «маңырамасы», Молдахметтің «боздамасы», әуелеген [[Нартай Бекежанов|Нартай]] әні, Нұртуған мектебінің әуендері, тербелісті Сәрсенбай мақамы, т.б. термелік әуендердің халық арасына кеңінен таралуына ықпал етті. Молдахметтің лирикалық, дидактикалық өлеңдерімен қатар дастандары («Сарғасқа атты Келмембет», «Қазақтың қасиетті шаңырағы», «Бекен аға», «Жастық шабыты»), айтыстары («Молдахмет пен Машарап», «Молдахмет пен Тұрымбет») сақталған. Молдахметтің ақындық мұрасы ғалым Е.Ысмайыловтың жетекшілігімен жазылып алынған. Қармақшы ауданы мәдениет үйіне есімі берілген (1992).&lt;ref&gt;[[Сыр елі энциклопедиясы|&quot;Сыр елі энциклопедиясы&quot;]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ml5z4a1x9k1kui22wkbz9pgzswp84v6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690048</id>
      <parentid>3690040</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздер? [[Арнайы:Үлесі/~2026-58131-45|~2026-58131-45]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-58131-45|талқылауы]]) істеген нөмір 3690040 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3690048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3843" sha1="ozgcsuyyayi8tvg4ooeo0u9zi5rx482" xml:space="preserve">'''Молдахмет Дабылұлы''' (1892, қазіргі [[Қармақшы ауданы]] Ақтөбе ауылы – 1946, сонда) – ақын.

[[Орта жүз]] [[Найман]] тайпасының [[Балталы]] руынан.

Ауыл молдасынан хат танып, әкесі Дабыл, шешесі Ақсұлудың (Қарасақал Ерімбеттің қарындасы) өнерінен үлгі-өнеге алып, 14 жасында «бала жырау», «жас шайыр» атанған. [[Даңмұрын Кенжебекұлы|Даңмұрын]] ақынның шәкірті болған. &quot;Көрұғлы&quot; дастанының бір­неше саласын жатқа айтқан. Дабылұлы Сыр бойы ақындарының жыр, толғауларын [[домбыра]]ға қосып жырлаған. *1917 ж. Шәкейсал Дәруішқызының [[жұмбақ айтыс]]ына қатысқан. 
*1944 - 45 ж. Т.Үркімбаевпен айтысқан. Дабылұлы &quot;Қашқансу - туған жерім&quot;, &quot;Дана ақын Даңмұрын&quot;, &quot;Нартай ақынға&quot;, &quot;Шаһнаманы оқығанда&quot;, т.б. өлеңдерін, &quot;Шыбық қыз&quot;, &quot;Сарғасқа атты Келмембет&quot; дастандарын жазған. 
*1945 ж. [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің құрмет грамотасымен марапаттал­ған. 
*1993 ж. [[Қызылорда облысы]] [[Қармақшы ауданы]]нда ақынның 100 жылдық мерейтойы аталып өтіп, аудандағы көшенің біріне Дабылұлы есімі берілді.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt; Жасында Сыр бойы әнші-жыршыларының орындаушылық дәстүрінен үйреніп, [[«Қыз Жібек» жыры|«Қыз Жібек»]], [[«Алпамыс» жыры|«Алпамыс»]] жырлары мен «Көрұғлы», «Мұңлық – Зарлық», «Су патшасы Сүлеймен», «Ақтам сахаба», «Жүсіп – Зылиха», «Дариға – Мәді» секілді шығыстың [[қисса]]-дастандарын өзіндік мәнермен орындаған. Ол Жиенбай сазы мен Тасбергеннің «маңырамасы», Молдахметтің «боздамасы», әуелеген [[Нартай Бекежанов|Нартай]] әні, Нұртуған мектебінің әуендері, тербелісті Сәрсенбай мақамы, т.б. термелік әуендердің халық арасына кеңінен таралуына ықпал етті. Молдахметтің лирикалық, дидактикалық өлеңдерімен қатар дастандары («Сарғасқа атты Келмембет», «Қазақтың қасиетті шаңырағы», «Бекен аға», «Жастық шабыты»), айтыстары («Молдахмет пен Машарап», «Молдахмет пен Тұрымбет») сақталған. Молдахметтің ақындық мұрасы ғалым Е.Ысмайыловтың жетекшілігімен жазылып алынған. Қармақшы ауданы мәдениет үйіне есімі берілген (1992).&lt;ref&gt;[[Сыр елі энциклопедиясы|&quot;Сыр елі энциклопедиясы&quot;]]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub:Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>ozgcsuyyayi8tvg4ooeo0u9zi5rx482</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47670</id>
    <revision>
      <id>3689936</id>
      <parentid>3623414</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2203" sha1="sxk8r0tol07fc7uyov26wezt22l4knt" xml:space="preserve">'''Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева''' &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том&lt;/ref&gt;(''23.10.1960 жылы туған, [[Алматы]]'') – дирижëр, виолончельші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (''1998''). 
==Өмірбаяны==
1979 жылы [[Алматы]] қаласындағы Республикалық арнаулы музыка мектебін (''Ғ.Жанайдаровтың сыныбы бойынша''),
1985 жылы [[Мәскеу]] мемлекеттік консерваториясын бітірді. 
1990 жылы осында виолончель (''проф. И.Гаврыш'') және камералық ансамбль (''проф. М.Мильман'') сыныптары бойынша ассистент-стажер болды. 
1991 жылдан «[[Солошылар академиясы]]&lt;nowiki/&gt;» мемлекеттік камералық оркестрінің дирижері ретінде де қызмет еткен.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бақытжан|url=https://qazaqconcert.kz/artist/bakytzan|accessdate=15.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
==Гастрольдік сапары==
Осы [[оркестр]] құрамында гастрольдік сапармен [[АҚШ]]-та (''1995''), [[Австрия]]да (''1996''), [[Германия]]да (''1997''), [[Италия]]да (''1999''), [[Ресей]]де өткен [[Қазақстан]] мәдениет күндерінде (''1997''), [[Жапония]]да (''1997'') және [[Оңтүстік Корея]]да (''1998'') өнер көрсетті. 
==Сілтемелер==
* [[виолончель]]  
* [[Өнер]]
* [[Мәдениет]]
* [[Қазақстан]]
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]</text>
      <sha1>sxk8r0tol07fc7uyov26wezt22l4knt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянауыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47818</id>
    <revision>
      <id>3689876</id>
      <parentid>3433656</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jaqsylyq98</username>
        <id>187859</id>
      </contributor>
      <origin>3689876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6061" sha1="jf14wn0hl139a9b58rpj4ilihxd99ka" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 = Баянауыл
|сурет               =   
|әкімшілік күйі          =  Аудан орталығы 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =50 |lat_min =47|lat_sec = 36
   |lon_deg =75|lon_min = 42|lon_sec =10
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Павлодар облысы
|кестедегі облыс         = Павлодар облысы{{!}}Павлодар
|ауданы                  = Баянауыл ауданы 
|кестедегі аудан         = Баянауыл ауданы{{!}}Баянауыл 
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Баянауыл ауылдық округі (Павлодар облысы){{!}}Баянауыл 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = 
|құрылған уақыты         =  1826
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =  
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 =Шұғыл континенттік климат 
  |тұрғыны                = 6 040&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              =507,27 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}

'''Баянауыл''' — [[Павлодар облысы]]ндағы ауыл, [[Баянауыл ауданы]]ның ([[1928 жыл]]дан) және [[Баянауыл ауылдық округі (Павлодар облысы)|Баянауыл ауылдық округінің]] орталығы.

== Географиялық орны ==
[[Павлодар]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 210 км жерде, [[Баянауыл тауы]]ның оңтүстік-шығыс бөктеріндегі [[Сабындыкөл]] жағасында орналасқан. Табиғаты аса сұлу жер, тауындағы қарағайлы орманында қайың, қандыағаш, мойыл, тағы басқа аралас келеді. Орман ішінде жидек, таңқурай, қарақат, саңырауқұлақ өседі. Ең жақын темір жол бекеті – [[Екібастұз]] (135 км). 

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||5998||{{құлдырау}}5893 ||{{өсім}}6078 ||103,1 ||2854 ||{{өсім}}3047 ||106,8 ||3039 ||{{құлдырау}}3031 ||99,7
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1826 жыл]]ы қаланған, [[1833 жыл|1833]]-[[1868 жыл|1868]] жылы Баянауыл сыртқы округінің әкімшілік орталығы болды. Баянауылдың [[Қарқаралы]] мен Павлодар қалалары аралығында орналасуы оның экономикалық маңызын күшейтті. Мұнда үлкен жәрмеңкелер өткізіліп тұрды. 

== Кәсіпорындары ==
3 көмір өңдірісі, алтын өңдірісі және әк өңдірісітері жұмыс істейді.

== Инфрақұрылымы ==
3 орта мектеп, 4 балабақша, Жаяу Мұса өнер мектебі, Ertis колледжі, Сұлтанмахмұт Торайғыров мәдениет үйі, Қаныш Сәтбаев мұражайы, аудандық аурухана, аудандық кітапхана, 2 диспансер, санитарлық - эпидемиологикалық станциясы, баспахана бар. Тұрғындары облыс орталығына және Екібастұз қаласына, елді мекендерге автомобиль жолы арқылы қатынасады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Баянауыл ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Баянауыл ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]]</text>
      <sha1>jf14wn0hl139a9b58rpj4ilihxd99ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сылдырмақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50762</id>
    <revision>
      <id>3690099</id>
      <parentid>2412862</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3241" sha1="3s486ugccepldqvnjpfw386k8yo3r3h" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Yellow-rattle close 700.jpg
|image_caption = ''[[Rhinanthus minor]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Lamiales]]
|familia = [[Сұңғыла тұқымдасы|Orobanchaceae]]
|subfamilia = [[Rhinanthoideae]]
|tribus = [[Rhinantheae]]
|subtribus = [[Rhinanthinae]]
|genus = '''''Rhinanthus'''''
|genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 30-40 
|}}
'''Сылдырмақ''' ({{lang-la|Rhinanthus}}) – [[Сұңғыла тұқымдасы|сұңғыла]] тұқымдасына жататын бір жылдық жартылай [[Паразиттер|паразитті]] [[Өсімдіктер|өсімдік]]. 

Облыстың шалғынды жерлерінде, [[өзен]]дер мен [[көл]]дердің жағалауында өсетін 4 түрі бар. Биіктігі 20 – 50 см, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақталған. Жапырағының жиегі ара тісті иректелген, [[Қандауыршатәрізділер|қандауыр]] тәрізді, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. 4 тостағанша жапырақшалары бірден қурап түспей, ұштары жіңішкеріп, үрлеген қарын сияқты томпайып, жемісінің сыртын қаптап сақталып қалады. Гүлі [[сиякөк]], сары, сарғыш жасыл. Күлтесінің түбі кірігіп, түтік құраған, қос ерінді, үстіңгі ерні [[дулыға]] тәрізді, астыңғысы сәл төмен қарай иіліп, ұшы 3-ке тілімделген тегіс болады. [[Аталық|Аталығы]] – төртеу, екеуі ұзын күлтеден шығып көрініп тұрады. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айларында [[жеміс]] салады. Жемісі – екі бүйірі қысыңқы, қақырайтын құрғақ қауашақ. Тұқымында қанатша тәрізді жұқа өсіндісі болады, кей түрінде болмауы да мүмкін. Сылдырмақ басқа өсімдіктің тамырынан су мен ондағы еріген заттарды тамыр сорғыштары арқылы қабылдайды. Сондықтан шалғында өсетін мал азықтық өсімдіктерге көп зиян келтіреді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;

Сылдырмақ туысына жататын түрлері:

* Кіші сылдырмақ
* Үлкен сылдырмақ
* Жоңғар сылдырмағы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Сұңғыла тұқымдасы]]</text>
      <sha1>3s486ugccepldqvnjpfw386k8yo3r3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690109</id>
      <parentid>3690099</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Kmoksy|Kmoksy]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2412862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3076" sha1="ol0zrtpxxpet6ohkapu2yif66knbzgl" xml:space="preserve">{{taxobox
|image = Yellow-rattle close 700.jpg
|image_caption = ''[[Rhinanthus minor]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Lamiales]]
|familia = [[Сұңғыла тұқымдасы|Orobanchaceae]]
|subfamilia = [[Rhinanthoideae]]
|tribus = [[Rhinantheae]]
|subtribus = [[Rhinanthinae]]
|genus = '''''Rhinanthus'''''
|genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 30-40 
|}}
'''Сылдырмақ''' ({{lang-la|Rhinanthus}}) – [[Сұңғыла тұқымдасы|сұңғыла]] тұқымдасына жататын бір жылдық жартылай [[Паразиттер|паразитті]] [[Өсімдіктер|өсімдік]]. 

Облыстың шалғынды жерлерінде, [[өзен]]дер мен [[көл]]дердің жағалауында өсетін 4 түрі бар. Биіктігі 20 – 50 см, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақталған. Жапырағының жиегі ара тісті иректелген, [[Қандауыршатәрізділер|қандауыр]] тәрізді, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. 4 тостағанша жапырақшалары бірден қурап түспей, ұштары жіңішкеріп, үрлеген қарын сияқты томпайып, жемісінің сыртын қаптап сақталып қалады. Гүлі [[сиякөк]], сары, сарғыш жасыл. Күлтесінің түбі кірігіп, түтік құраған, қос ерінді, үстіңгі ерні [[дулыға]] тәрізді, астыңғысы сәл төмен қарай иіліп, ұшы 3-ке тілімделген тегіс болады. [[Аталық|Аталығы]] – төртеу, екеуі ұзын күлтеден шығып көрініп тұрады. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айларында [[жеміс]] салады. Жемісі – екі бүйірі қысыңқы, қақырайтын құрғақ қауашақ. Тұқымында қанатша тәрізді жұқа өсіндісі болады, кей түрінде болмауы да мүмкін. Сылдырмақ басқа өсімдіктің тамырынан су мен ондағы еріген заттарды тамыр сорғыштары арқылы қабылдайды. Сондықтан шалғында өсетін мал азықтық өсімдіктерге көп зиян келтіреді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Сұңғыла тұқымдасы]]</text>
      <sha1>ol0zrtpxxpet6ohkapu2yif66knbzgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тіл заңы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54357</id>
    <revision>
      <id>3690101</id>
      <parentid>2139974</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almas Akniet</username>
        <id>186024</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>жылдар сөзі жылдары болып өзгертілді</comment>
      <origin>3690101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="1rge28zhz2crys4wlvjve6qbr4newm8" xml:space="preserve">'''Тіл заңы''', [[Тіл туралы заң]], тілді мемлекетте қолдануды реттейді. Тіл заңы – мемлекеттің негізгі қолданыс құралы. Әрбір мемлекеттің [[Конституция|Конституциясында]] тілді қолданудың жалпы бағыты көрсетіліп, оның қоғамдағы орны мен заңға сәйкес дұрыс қолданылуы қамтамасыз етіледі. Тіл заңын нақты іске асыру үшін үкімет пен парламентте арнайы комиссия құрылады. 20 ғасырдың 20 – 90-жылдары аралығында жарияланған Қазақстандағы Тіл туралы заңның құқықтық актілері, қаулылары, бұйрықтар “[[Қазақстандағы тіл саясаты. Құжаттар жинағы. 1921 – 91 жылдар]]” атты еңбекте жинақталып, жүйеленген. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі. Қазақстанда заң жүзінде қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту жөнінде жаңа тілдік жағдай қалыптастыру саясаты қолға алынған (“[[Тілдер туралы]]” Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар, т.б.). Қазіргі таңда Қазақстанда қазақ тілін модернизациялау шаралары жүргізілуде (терминологиямен бірегейлестіру, русизмді ығыстыру, т.б.). &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
&lt;references /&gt;
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Заң]]</text>
      <sha1>1rge28zhz2crys4wlvjve6qbr4newm8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690102</id>
      <parentid>3690101</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almas Akniet</username>
        <id>186024</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>өзгертілді</comment>
      <origin>3690102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2002" sha1="2p74bu4575vcffmw9jj99audzrhwkli" xml:space="preserve">'''Тіл заңы''', [[Тіл туралы заң]], тілді мемлекетте қолдануды реттейді. Тіл заңы – мемлекеттің негізгі қолданыс құралы. Әрбір мемлекеттің [[Конституция|Конституциясында]] тілді қолданудың жалпы бағыты көрсетіліп, оның қоғамдағы орны мен заңға сәйкес дұрыс қолданылуы қамтамасыз етіледі. Тіл туралы заңды нақты іске асыру үшін үкімет пен парламентте арнайы комиссия құрылады. 20 ғасырдың 20 – 90-жылдары аралығында жарияланған Қазақстандағы Тіл туралы заңның құқықтық актілері, қаулылары, бұйрықтар “[[Қазақстандағы тіл саясаты. Құжаттар жинағы. 1921 – 91 жылдар]]” атты еңбекте жинақталып, жүйеленген. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі. Қазақстанда заң жүзінде қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту жөнінде жаңа тілдік жағдай қалыптастыру саясаты қолға алынған (“[[Тілдер туралы]]” Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар, т.б.). Қазіргі таңда Қазақстанда қазақ тілін модернизациялау шаралары жүргізілуде (терминологиямен бірегейлестіру, русизмді ығыстыру, т.б.). &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
&lt;references /&gt;
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Заң]]</text>
      <sha1>2p74bu4575vcffmw9jj99audzrhwkli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690183</id>
      <parentid>3690102</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almas Akniet</username>
        <id>186024</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>түзетілді</comment>
      <origin>3690183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2004" sha1="6bil40olqzm46tge6phnbs1qo3lu23q" xml:space="preserve">'''Тіл заңы''', [[Тіл туралы заң]], тілді мемлекетте қолдануды реттейді. Тіл заңы – мемлекеттің негізгі қолданыс құралы. Әрбір мемлекеттің [[Конституция|Конституциясында]] тілді қолданудың жалпы бағыты көрсетіліп, оның қоғамдағы орны мен заңға сәйкес дұрыс қолданылуы қамтамасыз етіледі. Тіл туралы заңды нақты іске асыру үшін үкімет пен парламентте арнайы комиссия құрылады. 20 ғасырдың 20 – 90-жылдары аралығында жарияланған Қазақстандағы Тіл туралы   заңның құқықтық актілері, қаулылары, бұйрықтар “[[Қазақстандағы тіл саясаты. Құжаттар жинағы. 1921 – 91 жылдар]]” атты еңбекте жинақталып, жүйеленген. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі. Қазақстанда заң жүзінде қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту жөнінде жаңа тілдік жағдай қалыптастыру саясаты қолға алынған (“[[Тілдер туралы]]” Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар, т.б.). Қазіргі таңда Қазақстанда қазақ тілін модернизациялау шаралары жүргізілуде (терминологиямен бірегейлестіру, русизмді ығыстыру, т.б.). &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
&lt;references /&gt;
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Заң]]</text>
      <sha1>6bil40olqzm46tge6phnbs1qo3lu23q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690205</id>
      <parentid>3690183</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Almas Akniet|Almas Akniet]] ([[User talk:Almas Akniet|т]]) өңдемелерінен [[User:Аслан Жукенов|Аслан Жукенов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2139974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="iz365kmd1uqmovirwi64pdb1x9pgyag" xml:space="preserve">'''Тіл заңы''', [[Тіл туралы заң]], тілді мемлекетте қолдануды реттейді. Тіл заңы – мемлекеттің негізгі қолданыс құралы. Әрбір мемлекеттің [[Конституция|Конституциясында]] тілді қолданудың жалпы бағыты көрсетіліп, оның қоғамдағы орны мен заңға сәйкес дұрыс қолданылуы қамтамасыз етіледі. Тіл заңын нақты іске асыру үшін үкімет пен парламентте арнайы комиссия құрылады. 20 ғасырдың 20 – 90-жылдар аралығында жарияланған Қазақстандағы Тіл туралы заңның құқықтық актілері, қаулылары, бұйрықтар “[[Қазақстандағы тіл саясаты. Құжаттар жинағы. 1921 – 91 жылдар]]” атты еңбекте жинақталып, жүйеленген. Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тілі. Қазақстанда заң жүзінде қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту жөнінде жаңа тілдік жағдай қалыптастыру саясаты қолға алынған (“[[Тілдер туралы]]” Заңы, Мемлекеттік бағдарламалар, т.б.). Қазіргі таңда Қазақстанда қазақ тілін модернизациялау шаралары жүргізілуде (терминологиямен бірегейлестіру, русизмді ығыстыру, т.б.). &lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы|&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;]], 9 том&lt;/ref&gt;
==Сілтемелер==
&lt;references /&gt;
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:Заң]]</text>
      <sha1>iz365kmd1uqmovirwi64pdb1x9pgyag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антиантидене</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61353</id>
    <revision>
      <id>3689847</id>
      <parentid>2865761</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1267" sha1="p8h3fhm0an0eri2uysqqp3n7mlg5qol" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Антиденелер}}
[[Сурет:ScFv-rotation.gif|250 px|thumb]]

'''Антиантидене''' — ерекше [[иммуноглобулиндер]]. [[Антиген]] орнына басқа бір антиденені еккенде пайда болады. Мысалы: қояндарға егеуқұйрық антиденесін егіп, егеуқұйрық антиденесіне қарсы қоян антиденесі алынады. Антиантидене организмде [[аутоантидене]] ретінде кейбір сырқаттар кезінде, мысалы, созылмалы және аутоиммундық аурулар кезінде, пайда болуы мүмкін.
&lt;ref&gt;Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Вирусология]]
[[Санат:Иммунология]]
[[Санат:Генетика]]
[[Санат:Молекулалық биология]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>p8h3fhm0an0eri2uysqqp3n7mlg5qol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азаттық радиосы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67693</id>
    <revision>
      <id>3689839</id>
      <parentid>3552573</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>[[Азат Еуропа]] мақаласынан біріктірілген мазмұн. Түпнұсқа үшін сол беттің тарихын қараңыз.</comment>
      <origin>3689839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7802" sha1="rdib98xf72tpn738la572d9pclexql7" xml:space="preserve">{{Радио
|атауы              = Азаттық радиосы
|логотипі           = RFERL primary brandmark.svg
|қала               = 
|ел                 = {{USA}}
|слоган             = 
|формат             = 
|жиілік             = 
|тіл                = 27 тіл
|хабар уақыты       = 
|хабар тарату аумағы = 23 ел
|ашылды             =
* 1950 («Азат Еуропа» радиосы)
* 1953 («Азаттық» радиосы)
|жабылды            = 
|бұрынғы атауы      = 
|орнын басты        = 
|орнына келді       = 
|иесі               = АҚШ-тың ғаламдық медиа жөніндегі агенттігі
|директор           = Стивен Капус
|сайт               = https://www.rferl.org/
|онлайн-трансляция  = 
}}
'''Азат Еуропа/Азаттық радиосы''' ({{lang-en|Radio Free Europe/Radio Liberty}}) — [[АҚШ Конгрессі]] қаржыландыратын халықаралық  коммерциялық емес [[радиохабар тарату]] ұйымы. 1950 жылы [[Мюнхен]] қаласында Халықаралық большевизмнен құтқару қоғамы құрған «Азат Еуропа» радиостанциясының ізбасары. Қамқоршы ұйымы — АҚШ-тың ғаламдық медиа жөніндегі агенттігі. Миссиясы мен ұстанымы ретінде «демократиялық құндылықтар мен институттарды дамытуға үлес қосу, оған қоса билігі тәуелсіз, еркін медиаға жол бермей отырған елдердегі адам құқығын жаңалық тарату арқылы дамыту» деп санайды.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/p/4509.html Азаттық радиосының миссиясы]&lt;/ref&gt;

== Қазақ редакциясының тарихы ==
[[1953 жыл]]ға шейін хабарлар тек [[орыс тілі]]нде таратылып келді. Осы жылы ғана &quot;Азаттық&quot; деп аталып, [[Кеңес одағы]]ның құрамына кірген барлық республикалардың тілдерінде хабар жүргізе бастады. 

Ең алғашқы қазақ тіліндегі хабар [[1953 жыл]]дың [[18 наурыз]]ында эфирге шықты. Хабарларды біртұтас Түркістан редакциясы (Бас редакторы — Асан Қайғы ([[Мәулікеш Қайболды]]), орынбасары — Велли Зуннун) даярлады. Бұл редакция қазақ, қырғыз, тәжік, түркімен, өзбек тілдерінде хабарлар жүргізген.

[[1967]] ж. Түркістан редакциясы &quot;Оңтүстік Түркістан&quot; және &quot;Солтүстік Түркістан&quot; деп екіге бөлінді. &quot;Солтүстік Түркістан&quot; редакциясы қазақ, қырғыз, ұйғыр тілдерінде хабар таратқан. 1968 ж. Түркістан редакциясында өзгерістер жүргізіліп, &quot;Түркістан-1&quot;, &quot;Түркістан-2&quot;, &quot;Түркістан-3&quot; болып үшке бөлінді. &quot;Түркістан-3&quot; редакциясы қазақ тіліндегі хабарларды таратты, басқарушылары — Тағыберлі және [[Жәкен Бапышұлы]] деген азаматтар болды. 

1975 ж. бұл редакциялар жеке-жеке бөлініп шықты да, қазақ редакциясын Ж. Бапыш басқарды. 1988—1995 жж. аралығында редакцияға [[Хасен Оралтай]] басшылық жасады, қазақстандық бөліміне Қиял Сабдалин жетекшілік етті. Тәуелсіздік туын желбіретуге ұлттық рухта үн қосқан бірден-бір радио болды.&lt;ref&gt; Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3 &lt;/ref&gt;

== Хабар тарататын тілдері мен жобалары ==
; Бүкіл әлем
* ағылшынша (Free Europe/Liberty)

; [[Еуразия]]
* орысша (Настоящее время, Votvot)

; [[Шығыс Еуропа]]
* [[Украина]]: украинша (Свобода, Крым.Реалии), орысша, қырымтатарша (Крым.Реалии)
* [[Беларусь]]: беларусша (Свабода)

; [[Орталық Еуропа]] және [[Балқан түбегі|Балқан]] елдері
* [[Мажарстан]]: мажарша (Szabad Európa)
* [[Румыния]]: румынша (Europa Liberă)
* [[Молдова]]: румынша, орысша (Europa Liberă)
* [[Болгария]]: болгарша (Свободна Европа)
* [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Черногория]], [[Сербия]]: сербохорватша (Slobodna Evropa)
* [[Солтүстік Македония]]: македонша (Слободна Европа)
* [[Косово]]: албанша (Evropa e Lirë)

; [[Ресей]]
* орысша (Свобода, Сибирь.Реалии, Север.Реалии, Кавказ.Реалии, Idel.Реалии)
* шешенше (Маршо)
* татарша (Азатлык)

; [[Кавказ]]
* [[Армения]]: армянша, орысша, ағылшынша (Азатутюн)
* [[Әзербайжан]]: әзербайжанша (Азадлыг)
* [[Грузия]]: грузинше (Тависуплеба), орысша (Эхо Кавказа)

; [[Таяу Шығыс]]
* [[Иран]]: парсыша, ағылшынша (Farda)

; [[Орталық Азия]]
* орысша (Азаттык Азия)
* [[Қазақстан]]: қазақша (Азаттық)
* [[Қырғызстан]]: қырғызша (Азаттык)
* [[Тәжікстан]]: тәжікше (Озоди)
* [[Түрікменстан]]: түрікменше (Азатлык)
* [[Өзбекстан]]: өзбекше (Озодлик)

; [[Оңтүстік Азия]]
* [[Ауғанстан]]: дари, пушту (Azadi)
* [[Пәкістан]]: пушту (Mashaal)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1949 жылы негізі қаланған радиостанциялар]]
[[Санат:Халықаралық радиостанциялар]]
[[Санат:Қазақ тілді радиостанциялар]]

{{Біріктірілсін|Азаттық радиосы|13 ақпан 2026}}
'''“Азат Еуропа”''' - әлемнің көптеген елдеріне хабар тарататын [[радиостанция]]. АҚШ-тың [[Орталық барлау басқармасы]]&lt;nowiki/&gt;ның филиалы. Штаб-пәтері бұрын [[Мюнхен]]де орналасса, қазір [[Прага|Прага қаласында]].&lt;ref&gt;Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5&lt;/ref&gt;. 

Станцияның орта және қысқа толқында жұмыс істейтін, хабар беретін 32 аппараты бар. Поляк, чех, словак, румын, болгар және венгр тілдерінде берілетін хабарлардың жалпы көлемі тәулігіне 76 сағатқа жетеді.</text>
      <sha1>rdib98xf72tpn738la572d9pclexql7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689841</id>
      <parentid>3689839</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <origin>3689841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8790" sha1="7rqri7wobvdzyn8hn6das4g8eft1x8h" xml:space="preserve">{{Радио
|атауы              = Азаттық радиосы
|логотипі           = RFERL primary brandmark.svg
|қала               = 
|ел                 = {{USA}}
|слоган             = 
|формат             = 
|жиілік             = 
|тіл                = 27 тіл
|хабар уақыты       = 
|хабар тарату аумағы = 23 ел
|ашылды             =
* 1950 («Азат Еуропа» радиосы)
* 1953 («Азаттық» радиосы)
|жабылды            = 
|бұрынғы атауы      = 
|орнын басты        = 
|орнына келді       = 
|иесі               = АҚШ-тың ғаламдық медиа жөніндегі агенттігі
|директор           = Стивен Капус
|сайт               = https://www.rferl.org/
|онлайн-трансляция  = 
}}
'''Азат Еуропа/Азаттық радиосы''' ({{lang-en|Radio Free Europe/Radio Liberty}}) — [[АҚШ Конгрессі]] қаржыландыратын халықаралық  коммерциялық емес [[радиохабар тарату]] ұйымы. 

Азат Еуропа радиосы 1949 жылы [[қырғи қабақ соғыс]] кезінде [[Кеңес империясы|кеңес сателлит мемлекеттер]]іне,&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Uttaro |first=Ralph A. |year=1982 |title=The voices of America in international radio propaganda |url=https://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3648&amp;context=lcp#page=3 |journal=Law and Contemporary Problems |volume=45 |pages=103–122 |doi=10.2307/1191297 |jstor=1191297 |number=4|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Voices of Hope: The Story of Radio Free Europe and Radio Liberty |url=https://www.hoover.org/research/voices-hope-story-radio-free-europe-and-radio-liberty |access-date=2025-08-18 |website=Hoover Institution |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Азаттық радиосы 1951 жылы [[Кеңес одағы]]на бағыттала құрылған. Бастапқыда, 1972 жылға дейін [[Орталық барлау басқармасы]] жасырын қаржыландырып,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Prados, John: ''Safe for Democracy: The Secret Wars of the CIA'' (Ivan R. Dee, 2012). {{ISBN|9781566635745}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last=Meyer |first=Cord |date=2000 |title=The CIA and Radio Free Europe |url=https://www.jstor.org/stable/43134017 |journal=Georgetown Journal of International Affairs |volume=1 |issue=1 |pages=127–130 |jstor=43134017 |issn=1526-0054}}&lt;/ref&gt; 1976 жылы екеуі біріктірілді. Штаб-пәтері бұрын [[Мюнхен]]де орналасса, қазір [[Прага|Прага қаласында]].&lt;ref name=&quot;QazTV&quot;&gt;Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. — Алматы: “ҚазАқпарат”,2009, 1-т. — 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5&lt;/ref&gt;

Қамқоршы ұйымы — АҚШ-тың ғаламдық медиа жөніндегі агенттігі. Миссиясы мен ұстанымы ретінде «демократиялық құндылықтар мен институттарды дамытуға үлес қосу, оған қоса билігі тәуелсіз, еркін медиаға жол бермей отырған елдердегі адам құқығын жаңалық тарату арқылы дамыту» деп санайды.&lt;ref&gt;[https://www.azattyq.org/p/4509.html Азаттық радиосының миссиясы]&lt;/ref&gt;

Станцияның орта және қысқа толқында жұмыс істейтін, хабар беретін 32 аппараты бар. Поляк, чех, словак, румын, болгар және венгр тілдерінде берілетін хабарлардың жалпы көлемі тәулігіне 76 сағатқа жетеді.

== Қазақ редакциясының тарихы ==
[[1953 жыл]]ға шейін хабарлар тек [[орыс тілі]]нде таратылып келді. Осы жылы ғана &quot;Азаттық&quot; деп аталып, [[Кеңес одағы]]ның құрамына кірген барлық республикалардың тілдерінде хабар жүргізе бастады. 

Ең алғашқы қазақ тіліндегі хабар [[1953 жыл]]дың [[18 наурыз]]ында эфирге шықты. Хабарларды біртұтас Түркістан редакциясы (Бас редакторы — Асан Қайғы ([[Мәулікеш Қайболды]]), орынбасары — Велли Зуннун) даярлады. Бұл редакция қазақ, қырғыз, тәжік, түркімен, өзбек тілдерінде хабарлар жүргізген.

[[1967]] ж. Түркістан редакциясы &quot;Оңтүстік Түркістан&quot; және &quot;Солтүстік Түркістан&quot; деп екіге бөлінді. &quot;Солтүстік Түркістан&quot; редакциясы қазақ, қырғыз, ұйғыр тілдерінде хабар таратқан. 1968 ж. Түркістан редакциясында өзгерістер жүргізіліп, &quot;Түркістан-1&quot;, &quot;Түркістан-2&quot;, &quot;Түркістан-3&quot; болып үшке бөлінді. &quot;Түркістан-3&quot; редакциясы қазақ тіліндегі хабарларды таратты, басқарушылары — Тағыберлі және [[Жәкен Бапышұлы]] деген азаматтар болды. 

1975 ж. бұл редакциялар жеке-жеке бөлініп шықты да, қазақ редакциясын Ж. Бапыш басқарды. 1988—1995 жж. аралығында редакцияға [[Хасен Оралтай]] басшылық жасады, қазақстандық бөліміне Қиял Сабдалин жетекшілік етті. Тәуелсіздік туын желбіретуге ұлттық рухта үн қосқан бірден-бір радио болды.&lt;ref&gt; Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3 &lt;/ref&gt;

== Хабар тарататын тілдері мен жобалары ==
; Бүкіл әлем
* ағылшынша (Free Europe/Liberty)

; [[Еуразия]]
* орысша (Настоящее время, Votvot)

; [[Шығыс Еуропа]]
* [[Украина]]: украинша (Свобода, Крым.Реалии), орысша, қырымтатарша (Крым.Реалии)
* [[Беларусь]]: беларусша (Свабода)

; [[Орталық Еуропа]] және [[Балқан түбегі|Балқан]] елдері
* [[Мажарстан]]: мажарша (Szabad Európa)
* [[Румыния]]: румынша (Europa Liberă)
* [[Молдова]]: румынша, орысша (Europa Liberă)
* [[Болгария]]: болгарша (Свободна Европа)
* [[Босния және Герцеговина|Босния]], [[Черногория]], [[Сербия]]: сербохорватша (Slobodna Evropa)
* [[Солтүстік Македония]]: македонша (Слободна Европа)
* [[Косово]]: албанша (Evropa e Lirë)

; [[Ресей]]
* орысша (Свобода, Сибирь.Реалии, Север.Реалии, Кавказ.Реалии, Idel.Реалии)
* шешенше (Маршо)
* татарша (Азатлык)

; [[Кавказ]]
* [[Армения]]: армянша, орысша, ағылшынша (Азатутюн)
* [[Әзербайжан]]: әзербайжанша (Азадлыг)
* [[Грузия]]: грузинше (Тависуплеба), орысша (Эхо Кавказа)

; [[Таяу Шығыс]]
* [[Иран]]: парсыша, ағылшынша (Farda)

; [[Орталық Азия]]
* орысша (Азаттык Азия)
* [[Қазақстан]]: қазақша (Азаттық)
* [[Қырғызстан]]: қырғызша (Азаттык)
* [[Тәжікстан]]: тәжікше (Озоди)
* [[Түрікменстан]]: түрікменше (Азатлык)
* [[Өзбекстан]]: өзбекше (Озодлик)

; [[Оңтүстік Азия]]
* [[Ауғанстан]]: дари, пушту (Azadi)
* [[Пәкістан]]: пушту (Mashaal)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1949 жылы негізі қаланған радиостанциялар]]
[[Санат:Халықаралық радиостанциялар]]
[[Санат:Қазақ тілді радиостанциялар]]</text>
      <sha1>7rqri7wobvdzyn8hn6das4g8eft1x8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Физикалық қасиеттер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78869</id>
    <revision>
      <id>3690078</id>
      <parentid>2331051</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>электр-өткізгіштігі, жылуөткізгіштігі жатады .- сөз тіркестерін ауыстырдым - электр өткізгіштігі, жылу өткізгіштігі жатады.</comment>
      <origin>3690078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="837" sha1="57wnkl17xzx9dagwx6u4f5p45iedslm" xml:space="preserve">'''Физикалық қасиеттер''' — [[қорытпа]]лардың құрамы мен құрылысына байланысты болады. 

Физикалық қасиеттеріне металдар мен қорытпалардың балқу температурасы, тығыздығы, көлденең және көлемді үлғаю коэффициенті, электр өткізгіштігі, жылу өткізгіштігі жатады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Машинажасау. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. ISBN 9965-36-417-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физикалық қасиеттер]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>57wnkl17xzx9dagwx6u4f5p45iedslm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арман Қаниев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83590</id>
    <revision>
      <id>3689971</id>
      <parentid>3630509</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>3689971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23873" sha1="lxtri9qkrilir883nct1wsimajgjwae" xml:space="preserve">Арман Бақтанұлы Қани (22 ақпан, 1954 жыл, Павлодар қаласы) күрескер ақын, журналист, қоғам қайраткері.

[[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы Айбике-Шаншар руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}&lt;/ref&gt;

'''Мазмұны''' 

1.Өмірбаяны 

1.1. Балалық кез. Аталар мен әжелер  рухы.  

1.2.Жасөспірім шақ. «Жас ұлан» ұйымы. 

1.3.Қоғамдық өмір. 

2.Шығармашылық жол. 

2.1.Туындылары. 

2.2.Жыр жинақтары. 

2.3.Марапаттары.  

3. Дереккөздер.    


'''Өмірбаяны'''  

'''Балалық кез. Аталар мен әжелер рухы''' 

Арман Қани (2013 жылға дейін Қаниев) 1954 жылдың  22-нші ақпанында, Павлодар қаласында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Әкесі Бақтан (1909-1995 жж) жүйрік ат, құмай тазы ұстап, аңшылықты кәсіп еткен. Алты ағайынды Қаз дауысты Қазыбек бидің (1667-1764 жж)  інісі Асанның ұрпақтары әуелден атбегілік, серілік өнерімен және қызуқанды  мінезімен ерекшеленген.  

Атасы Қани Әбжанұлы (1876-1933 жж) жас кезінен ел басқару ісіне араласқан, ұзақ уақыт ауылнайлық қызмет атқарған сауатты адам екен. Бірер ай Едірей болысы басшысының міндетін атқарыпты. Әжесі Кәсіп  (1888-1938 жж) «Үш Жүзге аты мәлім Жаяу Мұсаның» қызы,  сөзге ділмарлығымен  әрі әншілік өнерімен жұртшылықтың құрмет-қошеметіне бөленген.   

Анасы Сайран Қасенқызы (1922-1959 жж) сауда саласында істеген. Арғы нағашы атасы Түсіп Ботқаұлы Керекуде ақ түрменің жанында үй салып, пороход жалдаған ауқатты қазақтардың бірі болыпты. Болашақ ақынның 5 жасында анасы дүние салады да, екінші анасы Қамила Төлежанқызының (1916-2001 жж) тәрбиесін көреді. Қамиланың  немере ағасы, аса балажан адам  Ақылбек Мұқажанұлы Арманды бауырына басқан. 

Бақтанның  отбасымен бірге тұратын Ақылбекті балалар «Дәде» деп атаған. Ол кісі ойын-тойларда «Сәтбек батыр» сияқты ескі қиссаларды әндетіп айтатын. Өзге ағайындар Жаяу Мұсаның «Ақ сисасын», Мәдидің «Қаракесегін» шырқауды өздеріне мәртебе санаған. Мұның бәрі зерделі баланың шығармашылық бастауына оң ықпал етті.  

1961 жылы Абай атындағы №!0 орта мектептің  бірінші  сыныбына барды.1964 жылы Қаниевтер отбасы Баянауыл ауданының (кейін Май ауданына қараған) Ақшиман кеңшарына қоныс аударып, әкесі № I бөлімшеге жылқышы болып орналасады. Бұдан соң, Арман оқуын Ақшиман орталау мектеп-интернатында, Баянауыл орта мектебінде, Май ауданының Чапаев (қазіргі Саты) орталау мектебінде жалғастырады. 6-7 сыныптарды қайтадан Ақшиман орталау мектеп-интернатында,  8-9 сыныптарды Павлодар қаласындағы  № 3 облыстық қазақ мектеп-интернатында оқиды. 


'''Жасөспірім шақ. «Жас ұлан» ұйымы''' 

1960 жылдардың соңында Павлодар облысында  Қызыл империяның отаршылдық  саясаты қатты қарқын алғаны соншалықты халықтың әлеуметтік, мәдени өмірінен ұлттық салт-дәстүр ығыстырылып, құнсыздана  бастаған. Қаладағы  қоғамдық орындар мен көліктерде  қазақтардың бір-бірімен қазақша сөйлесуін өзге ұлт өкілдері ұлтшылдықтың анайы көрінісі ретінде қабылдап, оларға өшпенділік сезімімен қарайтын. Осындай әлеуметтік теңсіздікті бастан өткерген Арман 1969 жылдың қазан айында  негізі   № 3-нші облыстық   мектеп-интернатының оқушыларынан тұратын  «Жас ұлан» ұйымының  құрылуына бастамашылдық танытты. Сол кезде Кремльдің империялық саясатына қарсы өлеңдер  жазып, түрлі саяси іс-әрекеттерді астыртын жүзеге асырды.

1970-нші жылдың қаңтар айында «Жас ұлан» ұйымын мемлекеттік қауіпсіздік комитеті әшкереледі де, белсенді мүшелерінің үстінен атышулы 58-нші баппен қылмыстық іс қозғалды. Әйтеуір, ұлтшыл жасөспірімдердің тағдырына Қазақстан компартиясы ОК-нің І хатшысы Д.А. Қонаев араша түсіпті. Содан қылмыстық іс тоқтатылып,  айыптыларға комсомол ұйымы мен мектеп әкімшілігі тарапынан түрлі жазалау шаралары қолданылған. Ұйым жетекшісі Арман Қани '''«Ұлттық саясат мәселесіндегі өрескел идеялық-саяси қателігі үшін»''' комсомол қатарынан қуылды  және «өз еркімен» оқудан шығарылды. Мектеп әкімшілігі оқу-үлгерім табеліне тәртібі «3» деген белгі соғып, жағымды   мінездеме беруден бас тартты.  Мұндай құжатпен оқуын жалғастыру мүмкін емес еді. 

Кәмелет жасына жетпей  қара жұмысқа жегілген жасөспірім ақынның өлеңдерін аудандық газеттің  редакциясы да қабылдамады. '''«Компартия саясатына қарсы шығып, КГБ-ның қара тізіміне іліккен  адамның туындыларын аудандық партия ұйымының органына жариялау саяси қателік!»''' деп танылды. Осылайша, Арманның білім алу және баспасөзге жариялану құқықтарына қол сұғылып, шығармашылығына тосқауыл қойылды. 

Есесіне «Жас ұлан» оқиғасынан кейін  Павлодар қаласындағы балабақшалардың бірінде қазақ тобы ашылды. Әлгі мектепке дейінгі балалар мекемесі көп уақыт өтпей «Ақ бұлақ» атты тұңғыш қазақ балабақшасына айналды! Дүкендер мен көшелерге қазақша  атаулар беріле бастады.


'''Қоғамдық өмір''' 

1974 жылы әскери міндетін атқарып келген  Арман Қани Май ауданындағы Чапаев кеңшарында (қазіргі Саты) жүргізуші,  құрылысшы болып істейді. Бұл кезде әке-шешесі сол ауылда тұратын. Чапаев орта мектебінің 10-ншы сыныбын өндірістен  қол үзбей сырттай оқып бітірді (1976 ж). Кейін С. Торайғыров атындағы ПМУ-дың қазақ тілі мен әдебиеті факультетін де сырттай оқып тамамдады (1995 ж). 

1977 жылы Саты ауылының қызы Аханбаева Бақыт Көпейқызымен (1958 жт) шаңырақ көтеріп, Дана (1977 жт), Дариға (1981 жт) атты екі қыз бен Рауан (1986-2001 жж) атты бір ұл көреді.1978 жылы Павлодар қаласына  қоныс аударып, Иса Байзақов көшесіндегі өзінің туған үйіне келіп орнығады. 

1986 жылы Алматыда Желтоқсан оқиғасы басталғанда бірнеше серігімен бірге желтоқсаншыларға үн қосуға әрекеттенген.1989 жылдың ақпанында аса көрнекті ақын, мемлекет және қоғам қайраткері Олжас Сүлейменовтың  Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық қаруларды сынау жұмыстарын дереу тоқтату жөніндегі Ашық мәлімдемесін бірден қолдады. Атап айтқанда, қаланың орталық алаңына таяу жерде, Дзержинский (қазіргі Сәтбаев) көшесі бойында қолына плакат ұстап тұрып, сынаққа қарсы талапхатқа  он мыңдаған бейбітшіл адамға қол қойдыру ісін жүзеге асырды.

1990-1991 жылдары «Невада-Семей», «Азат» қозғалыстарының, «Қазақ тілі» қоғамының облыстық ұйымдарын құруға белсене атсалысты. Май ауданында өткен антиядролық митингілерге, Ермак қаласындағы атаман Ермак ескерткішінің алынуына байланысты өткізілген митингіге облыс телерадиокомитетінің тілшісі ретінде қатысып, телерадиохабарлар дайындады. Сондай-ақ кеңестік кезеңде тыйым салынған қазақ тілі, ислам діні, халық медицинасы тақырыптарын қолға алып,  хабарлар топтамасын жүйелі жүргізді. 

«Қазақ тілі»  қоғамы облыстық ұйымының «Ертіс дидары» газетінде тілші, редактор болып істеген кезінде қазақ тілі проблемаларын тұрақты  көтеріп, сыни мақалалар жариялап тұрды.   


'''Шығармашылық жол''' 

Бір кезде комсомол қатарынан да, мектептен  де   шығарылып, саяси сенімсіз адам  ретінде қудаланған, өлеңдері аудандық  газетте де жарияланбаған  Арман Қаниға  тағдыр  керемет тосын сый дайындап қойған екен! 1982 жылдың 6-тамызы күні «Тамшылар» атты топтама өлеңі «Қазақ әдебиеті» газетінде әйгілі ақын, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты Жұмекен Нәжімеденовтың  алғысөзімен жарық көрді! Бұдан соң  Қазақстан шығармашыл жастарының «Жігер» фестиваліне  қатысып, дипломант атанды (Алматы, 1983 ж.). Осылайша, [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағы]] мен Қазақстан комсомолы ұйымы  бірлесіп өткізген фестивальда жас таланттың бағы жанды!..

Сонсын топтама өлеңі қазақтың тарлан ақыны, Қазақстанның Халық жазушысы Қуандық Шаңғытбаевтың сәт сапар тілеуімен «Жалын» журналында жарық көрді (1985 ж). «Ар алдында» атты  алғашқы жыр жинағын  қазақ поэзиясының тағы бір көрнекті өкілі, Қазақстанның Халық жазушысы Мұзафар Әлімбаев жоғары бағалады.Осы жинағы үшін оған Павлодар қаласы шығармашыл зиялыларының «Қауышу» слетында  «Жылдың үздік ақыны» атағы берілді (2001 ж.). 

Арман Қани  «Бір өлең – бір әлем» республикалық мүшәйрасының І орын жүлдегері (Алматы, 2008 ж.), облыс пен облыстық радионың 70 жылдығына арналған «Туған жер – алтын діңгек» республикалық мүшәйрасының  жеңімпазы атанды (Павлодар, 2008 ж.). Бұл шарада қазылар алқасына Фариза Оңғарсыноватөрағалық еткен еді. 

2005 жылы Қазақстан Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданып, 2012 – 2020 жылдары  Жазушылар одағының Павлодар облыстық филиалының директоры  қызметін атқарды. 

2012 жылдан бері Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 


'''Туындылары''' 

Арман Қани Кеңес одағының   ыдырау кезеңіндегі  саяси оқиғаларды кәсіби саясаткерлер тәрізді зерделеп, күрескер ақын ретінде өршіл рухпен жырлады. Саяси-азаматтық, діни-философиялық, сыршыл-махаббат жырларында қазақстандық патриотизм, отаншылдық,  туған жерге деген сүйіспеншілік пен адамдарды құрметтеушілік   сезімдері  дәріптелген. Дін тақырыбына жазылған  туындылары бұрынғы кітаби ақындар шығармаларының жаңа сипатқа еніп, жаңғырған жалғасы сияқты. Өмір, адам, қоғам, заман жайындағы байыптаулардан құралған азаматтық, философиялық туындыларында  қоғамның көлеңкелі тұстарын да ашып көрсетті.  

Ақынның   «Ақшабике» поэмасында  руаралық қақтығысқа  жол бермеу мақсатында өзінің сүйген жігітін мерт қылып, іле  өзіне қол салған қаһарман қыздың образы сомдалған. «Алтынның буы» лирикалық поэмасында  дүниеқоңыздыққа салынған әйелдің  өз күйеуі мен баласынан жерініп, ақыры опынып қалуы көркем бейнеленген.  

Арманның ақындық, азаматтық кредосы атойлап тұрған өлеңдерін Виктор Семерьянов, Константин Лунин, Масғұт Нұрмағамбетов, т.б. ақындар орыс тіліне тәржімалаған. Бірталай ақындар оның  азаматтық ұстанымы, саяси көзқарасы, ақындық талантына тәнті болып, арнау өлеңдер жазды.

Ол проза жанрынада бет бұрып, «Сарышегір», «Нарқасқа», «Қыз құлаған құз»,«Көк базарда», «Оралу» атты әңгімелер де жазған.

Арман Қани кеңестік кезеңнің 1970-1980 жылдары Павлодар облысында (бәлкім республикада) жасөспірім кезінен саяси қудалауды бастан өткеріп, қоғамның өгей баласы сияқты ғұмыр кешкен жалғыз диссидент қаламгер болды. Тағдырлы ақынның өз қатарластарынан айтарлықтай  ерекшеленетін ғұмырнамасы мен шығармашылық жолы жөнінде зерттеу еңбектері  жарық көруде. 


'''Жыр жинақтары''' 

Қазақстан жас ақындарының «Қарлығаш» ұжымдық жыр жинағына аққынның 31 өлеңі енген (Алматы, «Жалын» – 1984 ж.). '''«Ар алдында»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2001 ж.), '''«Қызыл түнектегі ақ бұрқақ», «Тамшылар»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2004 ж.) '''«Шындықпен бетпе-бет»''' (Алматы, «Қазақпарат» – 2006 ж.), '''«Жұлдызды  тұман»''' (Павлодар, «Кереку» – 2008), '''«Сен және мен»''' (Астана, «Фолиант» – 2012), '''«Үйлесім»''' (Павлодар, «Brand print» – 2014), '''«Баянауыл жырлары»''' (Павлодар, «Парасат» – 2014), '''«Қарашығымдағы бейнелер» '''   (Павлодар, «ЭКО» – 2019 ж), '''«Кереку жырлары»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2020 ж), '''«Туған жер төсінде», «Замандастар»''' (Павлодар, «ЭКО» – 2021 ж) жинақтары жарық көрген.


'''Марапаттары''' 

«Құрмет» ордені (2021 ж.),  «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2013 ж), «Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы» (2016 ж), «Павлодар облысына сіңірген еңбегі үшін» (2012 ж), «Павлодар қаласының құрметті азаматы» (2015 ж), «Баянауыл ауданының құрметті азаматы» (2013 ж), «Май ауданының құрметті азаматы» (2020 ж) атақтарымен марапатталған. Қоғамдық-саяси өмірдегі белсенділігі үшін  «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» (2011ж), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» (2016 ж), «Павлодар облысына 75 жыл» (2012 ж), «Қазақ хандығына   550 жыл» (2015 ж), «Желтоқсан оқиғасына 30 жыл» (2016 ж), «Невада-Семей» қозғалысына 25 жыл» (2014 ж) мерекелік медальдары және Ресей Лермонтов комитетінің Қайсын Құлиев медалы (2019 ж) берілген. Сондай-ақ «Тіл жанашыры» құрмет белгісімен (2015 ж), «Тарихи әділеттік» қоғамдық комитеттің,  Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Алғыс хаттарымен марапатталған.


'''Дереккөздер''' 

1.Павлодар облыстық мемлекеттік мұрағаттар басқармасы қоры материалдары.

2.Арман Қаниев. «Тұтанбай жатып сөнген еді «Жас ұлан» // «Сарыарқа самалы» газеті      15 маусым, 1992 жыл.

3.Ғалымбек Жұматов «1969 жыл. Сол желтоқсан да ызғарлы еді» // «Халық кеңесі» газеті, 18 қыркүйек, 1992 жыл.

4.Жанболат Әлиханұлы Аупбаев «SOS» белгісі» // «Егемен Қазақстан» газеті, 30 қазан, 2002 жыл.

5.Ғалым Жайлыбай. «Біздің қоғамға Махамбет пен Мәди керек тәрізді…» Керекулік ақын Арман Қанимен сұхбат //«Қазақ әдебиеті» газеті. 24  ақпан, 2006 жыл.

6.Жанна Қыдыралина «КГБ жастар рухын сындыра алған жоқ» // «Нұр Астана» газеті, 4 маусым, 2009 жыл.

7.Алдан Смайылов. «Тасада қалған тағдырлар» // «Қазақ әдебиеті» газеті, 12-18 маусым, 2009 жыл.

8.Сайлау БАЙБОСЫН. «Жетпiсiншi жылдың жеткiншектерi жалауын тiккен «Жас ұлан» // «Жас Алаш»  газеті, 16 желтоқсан,  2010 жыл.

9.Ержұман Смайыл. Алаш идеясы және «ЕСЕП» партиясы // «Егемен Қазақстан» газеті, 23 ақпан, 2011 жыл.

10.  Сая Мұсайып. «Қызыл түнектегі ақ бұрқақ» // «Сарыарқа самалы» газеті, 20 ақпан, 2014 жыл.

11. Бақытжан Әбдірашұлы. Арман Қани, Қазақстан Жазушылар Одағы Павлодар облыстық филиалының директоры: «Мендегі медальдар отаршыл империяныкі емес, егемен елдікі, сондықтан қымбат!». «Рейтинг» газеті, 12 наурыз, 2014 жыл.

12. Ғалым Жайлыбай. «Кемелдік кезеңі» // «Ертіс дидары» газеті, 21 наурыз, 2014 жыл.

13. «Дорога людей: жажда свободы» // Документальный фильм, Казахстанский филиал МТРК «Мир»,  2016 г.


[[Сурет:Арман Қаниев.png|right|thumb]]&lt;references/&gt;

{{wikify}}


[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Павлодарда туғандар]]
[[Санат:1954 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан шежірешілері]]</text>
      <sha1>lxtri9qkrilir883nct1wsimajgjwae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жолбарыс хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92144</id>
    <revision>
      <id>3689878</id>
      <parentid>3689527</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5303" sha1="gcc7kli5amom6ezrxmg2h1qdtdgdqpa" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Есімі=Жолбарыс-хан
|Титулы=[[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы
|Басқара бастады=1720
|Басқаруын аяқтады=1740
|Династия=[[Төре]]
|Діні=[[Ислам]]
|Әкесі= Абдолла хан
|Балалары=Әбілғазы сұлтан, Абылай сұлтан
|Ізашары=
|Ізбасары=Әбілғазы сұлтан
|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1740 жылдың 5 сәуірі
|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]]
|Туған күні=
}}
'''Жолбарыс хан''' (толық есімі ''Жолбарыс Мұхаммед Бахадүр хан'', жазба деректерде ''Джолбарс, Жолбарс, Йулбарс, Чолбарс, Юлбарис, Юлбарс, Dsholbars'', шамамен 1690 – 1740 жылдың 5 сәуірі, [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]) - [[сұлтан]], 1720 жылдан бастап [[дулат]] тайпасының құрамындағы [[шымыр]] руының, [[сарыүйсін]], [[қаңлы]], [[шанышқылы]], [[албан руы|албан]], [[суан]], [[ысты]] руларының билеушісі.

== Өмірбаяны ==

Шығу тегі белгісіз [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] билеушісі Абдолла ханның ұлы. Әкесі XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Иман ханның ұлы Рүстем бахадүр ханмен, [[Сайрам|Сайрамның]] билеушісі Қарабас сұлтанмен, Құдайменді сұлтанның ұлы Тұрсын ханмен Ташкент пен оның айналасындағы кішігірім кенттерді билеген. Жолбарыс хан Ташкент пен оның айналасын 1720 жылдан 1723 жылы басталған қазақ-жоңғар соғысына дейін билеген. Жолбарыспен қатар 1719-1723 жылдың бас кезінде Ташкент пен Ташкент аймағын Үш жүздің бас ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]], дулат тайпасының құрамындағы шымыр руының жекелеген бөлімдерінің ханы Тұрсын, [[қаңлы]] және [[құрама|құраманың]] билеушісі Орыс хан, [[жаныс]] руының құрамындағы қапал бөлімінің ханы Жәңгір, Жолбарыс ханның жақын туысы Жаубасар хан билеген.   

Жолбарыс хан [[Қожа Ахмет Йассауи кесенесі|Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде]] жерленді. Туыстары ханның қабірін кезінде өзі өлтірген [[тұран жолбарысы|тұран жолбарысның]] терісімен жапты. Жолбарыс ханның екі ұлы белгілі: Әбілғазы және Абылай сұлтандар. Әбілғазы жоңғар [[қонтайшы|қонтайшысы]] [[Қалдан Серен|Қалдан-Серенге]] тәуелді болып, әкесінің өлімінен кейін 1740 жылы хан тағына отырды. Жоңғар билеушісінің қолдауының арқасында әкесінің қол астындағы рулық-тайпалық бірлестіктерді, Ташкенттің және оның айналасындағы аймақтарды билеген. Алайда 1742 жылы биліктен тайдырылып, жергілікті отырықшы халықтан шыққан Күшік бекпен алмастырылды. Ханның екінші ұлы Абылай өмірінің соңына дейін сұлтан лауазымында қалып, дулат тайпасының құрамындағы шымыр руы мен сарыүйсіндерді билеген.

== Әдебиет ==

* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО &quot;АБДИ Компани&quot;, 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.

[[Санат:1740 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Қазақ хандары]]</text>
      <sha1>gcc7kli5amom6ezrxmg2h1qdtdgdqpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барақ хан (Орта жүз)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92166</id>
    <revision>
      <id>3689873</id>
      <parentid>3689526</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10878" sha1="hmss5wiy7vvwr9ue2qqakz2w7m5z0yz" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, [[қазақтар|қазақтардың]] [[Жоңғар хандығы|Жоңғариямен]] шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа [[қонтайшы|қонтайшысы]] Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені [[дәстүрлі билер соты|билер соты]] арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ, [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман қаракесек руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ сұлтандары]]
[[Санат:Қазақ хандары]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>hmss5wiy7vvwr9ue2qqakz2w7m5z0yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күн сәулесінен қорғайтын күнқағар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103941</id>
    <revision>
      <id>3690057</id>
      <parentid>2131921</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1063" sha1="e5n5crmwhmre05aguot1dpiclwboq2q" xml:space="preserve">'''Күн сәулесінен қорғайтын күнқағар''' - тура [[күн]] сәулесінен жүргізушінің немесе [[жолаушы]]ның көзін қорғайтын, [[автомобиль]]  шанағының ішінде бекітілген бұрылатын қараңғылатылған мөлдір немесе мөлдір емес пластина.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік	/ профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.&lt;/ref&gt;

Күнқағардың негізгі қызметі-күн сәулесінің жүргізушісі мен жолаушының көзіне тікелей түсуін шектеу.Ол әсіресе күн көкжиекке жақын орналасқан таңертеңгі және кешкі уақытта пайдалы.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Көлік бөлшектері]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>e5n5crmwhmre05aguot1dpiclwboq2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690116</id>
      <parentid>3690057</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2131921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="726" sha1="hmf86kkidrwxka3kujwlv2dujpha8t2" xml:space="preserve">'''Күн сәулесінен қорғайтын күнқағар''' - тура [[күн]] сәулесінен жүргізушінің немесе [[жолаушы]]ның көзін қорғайтын, [[автомобиль]]  шанағының ішінде бекітілген бұрылатын қараңғылатылған мөлдір немесе мөлдір емес пластина.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік	/ профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Көлік бөлшектері]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>hmf86kkidrwxka3kujwlv2dujpha8t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құмай тазы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110255</id>
    <revision>
      <id>3690118</id>
      <parentid>3687185</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46472-89</username>
        <id>184991</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */</comment>
      <origin>3690118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78060" sha1="gb6ci3ao3pgqk9rkcz6b63zrksy86fk" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name       = Құмай тазы
|image      = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height     = 20см - 1м
|weight     = 600гр - 70кг
|country    = Қазақстан
|year       = 
|fcigroup   = 
|fcisection = 
|fcinum     = 
|fcistd     = 
|category   = 
|commons    = Tazi (dog)
|wikisource = 
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.

== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне &quot;туысқаны&quot;
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.

[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.

Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды &quot;турік-татар тазысы&quot; деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...

Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.

[[Махмұд Қашқари]]дің &quot;Диуани лұғат ат-түрік&quot; сөздігінде
(ХІғ.) &quot;тайған&quot; сөзін келтіріп, оған &quot;тазы, алғыр ит&quot; деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны &quot;тайған&quot; деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны &quot;тазы&quot;, &quot;тази&quot; деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді

==&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік==
&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, &quot;италақаз&quot; дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек.

Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі,
италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай
ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. &quot;Қазалы,
Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты
бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет
естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік
төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол
жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан &quot;құмай&quot; деген лақап атқа ие болатын тазы
ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері
қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды.&quot;[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]]
Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: &quot;Сары ала
қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай
болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді&quot;. Бұл аңыздардан ит пен
қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді.

[[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік
өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың
кемерінде &quot;құмай ұясы&quot; деген, орны күркенің орнындай құстың
ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан
салынған ұя әлі тұр. &quot;Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы
қандай болды екен?&quot; - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты.
Қазақта &quot;құмай тазы&quot; деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды &quot;нағыз құмай тазы&quot;, - деп жатады.

==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.

&quot;Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді&quot;,— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.

[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар &quot;тазы&quot; атауының мәні парсының
&quot;таза, алғыр, жүйрік&quot; деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.

Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.

Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.

Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.

Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса &quot;дүрек&quot; (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)

Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.

Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, &quot;ұтылап&quot;
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.

==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.

Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.

Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.

Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. &quot;Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті&quot;,- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.

Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...

[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.

==Тазы иттің бітімі туралы==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын
болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса
артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны,
ал құрсағы жіңішке болып қазақтар &quot;қаншырдай&quot; қатқан деп
атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын
өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде
есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы
ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды
құтқармайтын алғыр келеді.

Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының,
сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен
тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы
қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде
шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың
жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген.
Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп
тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады.
Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан
биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға
сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен
қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары
қарай томпайып кетеді.

Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын
құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық
омыртқаларынан басталады.

Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан,
пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек
жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан
кішілеу және жалпақ болып келеді.

Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған,
құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік
бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген,
ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады,
бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі
жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері
жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі
ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің)
ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан
ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті
алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші
және шеткі бақайларға бекиді.

Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының
мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және
құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң
қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары
басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте
өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.

Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне
пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28,
ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады.
Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер
болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі
кішілеу тісті &quot;ит тіс&quot; дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін
атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан
1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер
бір-бірімен беттесіп келеді.

Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті
нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа
қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым
жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның
ұрғашысының құрсағына теңеп, &quot;қаншырдай қатқан&quot; құрсақ
деп есептейді.

Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер
суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда
көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға
аралығында жантая орналасқан.

[[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу
тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып
озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын &quot;қақпақ&quot;
тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып
тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы
көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген,
ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы,
үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы
қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді.
Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып
жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.

Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май
шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі
жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға
төзімді келетін себебі сондықтан.

Қазақтар &quot;есті жануар&quot; деп қасиет тұтатын иттің миы мен
сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу,
сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің
көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе
алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның
өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен
кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш
адамда 5x5 см. Иттер &quot;танауымен&quot; ұйықтайды, яғни ұйықтап
жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол
дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда
иіс пен із &quot;сезу&quot; үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті
иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.

Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен
көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек
көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі
болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді).
Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады
екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын
арттыра түседі. Танауындағы &quot;мұрты&quot; мен &quot;сақалы&quot; түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.

[[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен
тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық
тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі
жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның
арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында
қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен
құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде.
Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының
бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ
қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.

Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан,
жүгірген кезде артқы аяғы денесінің &quot;жалғасы&quot; тәрізді үйлесе
қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы
&quot;алып жүреді&quot;, ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының
дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген
мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''&lt;u&gt;стандарт&lt;/u&gt;'' іспетті
қабылданады.

Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық
нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің
артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни,
көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық
нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы
аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам
қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз
етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3
бөлігі алдыңғы аяққа түседі.

Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді,
жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы
алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы
аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген
кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі
селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ
бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды.
Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп
келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән
емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]]

Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы
аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге
артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне
жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы
ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен
құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле
жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар,
құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері
араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды»,
яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады.
Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.

Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда,
ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі
қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес).
Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда
тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі
жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың
нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың
жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің
қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы
аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе
маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа
жүгіре алмайды.

Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс
жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата
кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің
бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан
жатқызуға көп көңіл бөледі.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы
сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп
алатын ырым бар.

''&quot;Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады&quot;'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен
шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол.
Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана
емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз,
өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда
кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып,
шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя
берген.

Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады,
итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит
өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға
иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби
күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды»
(иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып
жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі
қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген.

Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс
көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына
жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға
үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген
ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем
бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға
тыйым салынған.

Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп,
көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда
итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына
қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]]
[[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол
үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң,
үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне
салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.

Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда,
алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл
салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас.
Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан
нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды
(аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да
мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ
генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей,
қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы
ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің
ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында
ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан
болуы ықтимал.

Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»'''
құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып,
қуанышқа кішігірім той жасайды.
Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе
түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл
аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі,
өлең-жырмен өткізеді.

Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе,
мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті
ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі
әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған
аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса,
аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай
етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса,
аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш
дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен
шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды.

Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде
бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді.
Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан
да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып
амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды
да буып, шырмап тастауды ойласа керек.

''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі»,
''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде, күніне
сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр»
тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы
сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.

Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп,
ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш
қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып,
түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі
жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның &quot;итаяғы&quot; да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене
бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. &quot;Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк
әбден тиеліп болған соң &quot;соңғы түйенің жүгі ауыр&quot; дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің
ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]]
пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.

Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып,
әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа
жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі
шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға
&quot;итаяқтан&quot; су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын
малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен
ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге
оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады.

&quot;Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес&quot; деп тойып тұрса
да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт.
Өйткені, &quot;аш ит үреген де өреген&quot; деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.

Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген
[[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады.
Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек
өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып
қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. &quot;Ит тию&quot;
(мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан
айығады дейді. Ал &quot;ит ауруына&quot; ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін
баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға
сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан
айығады дейді халық медицинасында&quot; Аталған &quot;ит тию&quot; және
&quot;ит ауру&quot; сырқаттарын бойында &quot;ит жыны бар&quot; (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды.
Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды,
немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан
бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан
басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың
тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.

Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан &quot;ит жыны&quot; барлары иттің
қылығын көрсетіп &quot;бақсылық&quot; ойнаған. Сонымен бірге олар
дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты
болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған
болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып
жібереді деп нанған.&quot;
Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай
қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай &quot;кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған&quot;, - дейді
көзқарақты ақсақалдар.

Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін
итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''&quot;Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес&quot;,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ
еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық.
Итті атып өлтірген адам &quot;иттің қарғысына&quot; қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың
қаріне ұшырайды деп сенген.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
'''&quot;Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы&quot;''' деген атам [[қазақ]]
тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай
тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде
сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда
[[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке
әйгілі тұқымның және тазының &quot;қарғыбауы&quot; да қымбатқа
түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар
арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі &quot;итше
ырылдасып&quot;, &quot;араз болып кетеді&quot; деп сақтандырады.
&quot;Иттің шені - қарғыбау&quot; дейтін қазақтар иелі күшіктің
мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен
салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі
бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны &quot;арғы&quot;, ал
оған байланғанын &quot;бау&quot; дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен
қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.

Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де
оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның
ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат
үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын
5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді.

Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат,
алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте
тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит
&quot;сыбағасына&quot; қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ
отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында
әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны
барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып
&quot;ауыздандырып&quot; баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға
қосады. Алғаш аң алған кезінде &quot;тырнақ алды&quot; деп аталатын
той жасайды.

1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы
Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан
түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға
қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары
қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген
ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай
елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған
болыс: ''&quot;Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді&quot;'',- деген заңға
қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын
тазыға айырбастап алады.

Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны
қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын
болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген.
Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны
өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде
ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір
құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен.

Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел
арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''&quot;[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе
деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады.
Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: &quot;Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар&quot;.''

Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8
қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.)
солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды
ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:
&lt;poem&gt;'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''&lt;/poem&gt; - деп ілтипатпен еске алып отырады.

[[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ит тұқымдары]]</text>
      <sha1>gb6ci3ao3pgqk9rkcz6b63zrksy86fk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690119</id>
      <parentid>3690118</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46472-89</username>
        <id>184991</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құмай тазыларға қатысты наным-сенім */</comment>
      <origin>3690119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78059" sha1="2pi7f94g5hlycq78whgeqs8t4t756ii" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{wikify}}
{{Ит тұқымы
|name       = Құмай тазы
|image      = Тазы040.jpg
|image_caption = Құмай тазы
|height     = 20см - 1м
|weight     = 600гр - 70кг
|country    = Қазақстан
|year       = 
|fcigroup   = 
|fcisection = 
|fcinum     = 
|fcistd     = 
|category   = 
|commons    = Tazi (dog)
|wikisource = 
}}
'''Құмай тазы''' — қазақтың дәстүрлі ит түрі, ұлттық, жеті қазынаға жататын жануар.

== Иттің таралуы мен түрі ==
Мезолит дәуірінде қолға үйретілген ит екі түрлі жабайы
тұқымнан: оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте қасқырдан
шығып, жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді қазіргі ғылым.
Иттің шығу тегі туралы бір ғана ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі тұқымдар ұзақ эволюциялық тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының [[ескерткіш]]терінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы деректерде ұзын
сирақты тұрықты, тұмсығы үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы олардың
сұлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни кешірек қолға
үйретілген). Тазының шыққан жері, мекені туралы мәселе аса
тартысты болғанымен қазір адамзаттың көбі [[Солтүстік Африка]] мен Оңтүстік-Батыс Азияның үстіртті даласы деп түсінеді.
Қазіргі кезде тазының таралған аймағында оған жақын
тұқымдас деп айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге жақын. Күллі
ит тұқымдасының азу тісі 8) және үнділердің дол (колсун) иті.
Соңғы тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас. Бірақ олар ну
орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары шомбал. Мысыр
перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең көне &quot;туысқаны&quot;
деп долбарланады. Бірақ [[Ніл]] дариясы аңғары қолға үйретілген
тазының шыққан жері деп саналады. Ол аумақтан Араб түбегіне, ары қарай [[Кіші Азия]] мен Парсы жеріне, онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер бірнеше ондаған
ғасырлар барысында жергілікті жердің аумалы-төкпелі ауа
райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып отырды.

[[Еуропа]]ға қарай арийлермен келген тазы тұқымды иттер
кеңінен таралып, аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалауына таралды. Ал тазылар бұлардан кейінірек батыс [[Африка]]дан көне [[Испания]] (Иберия) жері арқылы кельттерге, Галлиялықтарға жетіп, солардың
атымен аталатын тазы тұқымдары пайда болғандығын Ұрым
заманындағы жазбаларында жазылған, онан әрі [[Ирландия]],
[[Шотландия]]ға дейін таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен қызығушылыққа ие болған. Әсіресе, ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі мақсаттарға
пайдалану кеңінен етек алған.

Ал араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың
дін тарату жорығы кезеңінде [[Азия]]ға кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге келді деуінің себебі [[ислам]]
діні таралған аумақта, дәлірек айтқанда [[Алтай]], [[Гималай]] тауларына дейінгі аралықта (батыста [[Испания]] жерінедейін) арабы тазыға
ұқсас иттер ұшырасады. [[Орта Азия]]ның қатал табиғатына үйлесу
үшін тазыларды ғұндардың итінің сипатына ұқсайтын ұзын
сабалақ жүнді, салпаң құлақты жергілікті тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып - шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйрығы мен шонданайы ұзындау, сабалақ жүнді
иттер еді және оның пайда болған және таралған аймағы тарихи
кезеңіне қарай бұл тұқымды &quot;турік-татар тазысы&quot; деп атауға
болады дейді. Батысқа қарай ығысқан түрік халықтары өзімен
бірге салпаң құлақ тазысын ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен
күңгей шығыс [[Еуропа]]да тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...

Ал [[мұсылман]] емес халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге
келеді. Атақты [[Марко Поло]] моңғол императорларында аушы
құстар мен басы қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана
жазады. [[Монах Иакинф]] қытайлар [[Шығыс Түркістан]]ды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған дейді.

[[Махмұд Қашқари]]дің &quot;Диуани лұғат ат-түрік&quot; сөздігінде
(ХІғ.) &quot;тайған&quot; сөзін келтіріп, оған &quot;тазы, алғыр ит&quot; деген
анықтама берді (Қашғари М., Түрік сөздігі, А., 1998, 3-том, 238-бет). Қырғыздар осы күнге дейін тазыны &quot;тайған&quot; деп атайды, ал,
өзге түркілерде тазыны &quot;тазы&quot;, &quot;тази&quot; деп атау қалыптасқан. Қазақтар иттің еркегі - төбет немесе арлан, ұрғашысы - қаншық,
бірге туғаны - ұялас, кішкенесін күшік дейді

==&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік==
&quot;Ит жақсысы - тазы&quot; туралы түсінік. Жақсы иттер жайлы қазақта ертегі, аңыздар көп. Қазақтың ұғымында ең жақсы ит-құмайды иттен емес, &quot;италақаз&quot; дейтін ала құстың жұмыртқасынан шығыпты мыс, - дейді. Ол құс қасқыр мен аюдың ескі апандарын немесе таудың үңгірлерін мекендейді. Құмай тазы туралы аңыз-әфсаналарға зер салатын болсақ, иттің тотемдік табынуы (культі) және күнделікті өмірдегі таза практикалық пайдасынан болса керек.

Ит табынуы (культі) аңшылық дәуірінде шарықтау шегіне жетіп дәріптеліп, түркі-моңғол халықтарының арасына ителгі,
италақаз, құмай тазы туралы аңыздар (мифтер) кеңінен таралған. Құмай
ит туралы аңызды кезінде Ә.Диваевта жазып алған. &quot;Қазалы,
Перовск, [[Шымкент]] уездерінің қазақтарынан өзінің лақап аты
бойынша бірегей құс - италақаз жөнінде біздің әлденеше рет
естуімізге тура келді. Италақаз жұмыртқасын елсіз және биік
төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға салады, ол үшін сол
жерден әр түрлі аң және басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан &quot;құмай&quot; деген лақап атқа ие болатын тазы
ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, төстері
қара ала болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді. Құмай қуған аңшылықта одан бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды. Кейбір қазақтардың нық сенімі бойынша, италақаздың етеккірі келеді, осы себепті бұл құстың еті тағамға пайдаланылмайды.&quot;[[Сурет:Тазы050.jpg|left|thumb|300px]]
Осыған ұқсас аңызды [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]] да жазады: &quot;Сары ала
қаздың жүмыртқасынан кейде күшік туады екен. Сол құмай
болады. Оны тәңір берейін деген адамға кез қылады. Сары алақ аздың ай сайын әйелше айызы келеді&quot;. Бұл аңыздардан ит пен
қаздың бір тұқымнан тарайтындығы көрінеді.

[[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Зайсан ауданы]], Кендірлік
өзенінің Сайхан және Сауыр тауларын жарып өтетін тік жартастың
кемерінде &quot;құмай ұясы&quot; деген, орны күркенің орнындай құстың
ұясы бар. Ағаш бұтақтарынан, сарғайған шөп қалдықтарынан
салынған ұя әлі тұр. &quot;Ұясы осындай үлкен болғанда, жұмыртқасы
қандай болды екен?&quot; - деп таңғалысады. Тазы ит осы ұяны мекендеген алып құс - құмайдың жұмыртқасынан шығыпты.
Қазақта &quot;құмай тазы&quot; деген сөз бар, жақсы, жүйрік, алғыр тазыларды &quot;нағыз құмай тазы&quot;, - деп жатады.

==Құмай тазылардың тұқымы, түрі==
Тазы қазақ даласына сақ заманында келген деп шамалауға
болады. Шамамен 2000-2500 жылдар бұрын болса керек. Кейбір
тасқа қашалған петроглифтердегі тазыға ұқсас аңшы иттерінің
бейнесіне қарап, бұдан да ертерек замандарда да болған ба деп
болжам жасауға да болады. Дегенмен тақыр тазылар осыдан
бес-алты мың жыл бұрын перғауындар заманында өмір сүрген.
Әйгілі Тутанхамон қабірінің ішінде ажал құдайы Анубис - қара
түсті тазы бейнесінде бейнеленген.

&quot;Қазақ тазысының түп атасы арабтың салюкиі, ол қазақ
даласына [[ислам]] дінін таратқан араб жауынгерлерімен бірге келді&quot;,— деген нұсқаны ұсынады. Шынымен, салюки [[Орталық Азия]]
мен [[Кавказ]]ға, Таяу Шығыс пен [[Иран]] арқылы таралған. Қазіргі
салюки тұқымдары қазақ тазысына өте жақын, тек тұрқы сәл
ұзын, бойы сәл сұңғақ, бірақ пошымы мен сымбаты өте жақын
келуі олардың туыстығын қуаттайтындай. Төрт мың жылдай
тарихы бар ол иттердің атауы құм астында қалған Арабтың
Салюк қаласының атымен байланысты туған атау. Дегенмен
ол тұста шумерлерге, ассириялықтарға да таралып үлгергенге
ұқсайды.

[[Сурет:Тазы030.jpg|left|thumb|300px]]
Аң қағатын итін қазақтар &quot;тазы&quot; атауының мәні парсының
&quot;таза, алғыр, жүйрік&quot; деген мағынадағы сөзінен шыққан. Бәлкім
тазы - таза - таза қанды деген мағынадағы сөзінен туған,
ықшамдалу заңдылығына байланысты тазыға ауысуы мүмкін
деп жорамалдайтындар да бар. Қазақ тазысы мен ауған тазысы
[[Орталық Азия]]ға парсы тазысымен бір дәуірде келіп, оны сақтар
мен ауғандар жергілікті табиғи жағдайдың ерекшеліктеріне
сай жетілдіріп, қолдан сұрыптап өткізгенге ұқсайды.

Дегенмен соңғы кездегі зерттеулер [[Орта Азия]]да таралған
тазыларды арабтың слюгги (слугги) аңшы иттерімен будандасудан пайда болған жергілікті тұқым деп есептейді. Тазының
отаны [[Қазақстан]] және [[Түркменстан]] (әредік [[Өзбекстан]] жерінде де өсіріледі) деп есептеледі. Түркмен тазысы қазақ тазысына қарағанда бітімі ұсақтау келеді. Тазы итті Орта Азияның көз
жетпес кең даласының тұрғындары арабы иттерді жергілікті тұқыммен будандастыра отырып, сұрыптау нәтижесінде
шыққан ат үстінде аң аулайтын бекзадалар мен дегдарлардың
ермегіне және малшы-бақташылардың күн көрісі үшін қызмет
еткен тұқым деп есептейді.

Қалай дегенмен VII-VIII ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге жергілікті жерде қалыптасқан
тұқым деген тазының пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас
бар. Кезінде орыс отаршылдары көптеп келе бастаған
замандағы зерттеу нәтижелеріне қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде [[Орта Азия]] тазысының өзіндік бір тармағы
көбірек таралған. Оның бойында таулық және қырымдық
тазыларға жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген: далалығы
бойы сұңғақ, жазықта алғыр болса, таулық тазы бітімі кішкене,
қия жартастарда жақсы жүгірген. Қазақ тазысына өте жақын
туыс болып есептелетін ауған тазысының да тақыр жүндісі
жазық аумақта, ал үлпілдек жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы тазысының пайда
болуына септігін тигізген.

Алайда, қазақ жеріне тазы тұқымы онан да бұрын, дәлірек
айтқанда сақ заманында келген. Оның дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған бейнелері, атаудың өзінің
көне парсы тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы перғауын
иті - салюки - парсы тазысы, ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген болжамды ұсынады.

Қазақтар тазыны жарғақ құлақ тазы және шашақ құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден, екіншісін слюггиден таралған тұқым дейтіндіктен біріншісіінің құлағының жарғағы
үлкен, екіншісінің құлағында көп жүн өскен. Шынымен-ақ
жарғақ құлақ тазының құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ құлақ тазының құлағының жүні үзын, шашақ
тәрізді болады. Ал бұған қоса &quot;дүрек&quot; (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек, қасқырды алатын батыл
тұқымы да кездеседі. (Дүрек немесе дүрегей тазы қасқырдың
аяқ тарамысын қиып жібереді.)

Тазы - орташа ғана бойы бар жүйрік ит, жүні тықыр, оның
есесіне, құйрығы мен салпаң құлағының ұшын ұзын шашақты
жүн басқан. Басқа аңшы иттерге қарағанда бұлар ақылдырақ,
иесіне шын берілген, адамға жұғысқыш, ал өзге иттерге
өшпенділеу келеді. Өздері өте батыл әрі орасан жүйрік болады.
Тазылар күшті болмайды, бірақ денелері сидам, арық, жеңіл,
жүйрік әрі өжет келеді. Олар қуса жетеді де, қашса құтылады.
Қоян, түлкі сияқты ұсақ аңдарды олар құтқармайды. Айлаға
икемділігі сондай, тазылар аяғын сындыру, қайыру, мойнын
шығару деген кінаратқа ұрынбайды.

Тазыларды тұқымына қарай қазақтар құмай, құмай тазы;
таза қандылығы мен түгіне қарай құны, құны тазы; будандасқан болса дүрегей, дүрегей тазы, қайың, қайың қаптал деп
бөледі. Мұның соңғылары қасқыр алатын күшті иттер. Олар
жалғыз-жарым да, екеулеп немесе тобымен жүріп, &quot;ұтылап&quot;
аң алады, ал үйретілген болса, аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз,
сұйықтау келеді. Ал кескін-сымбатына қарай таулы, орманды
өңірдегі аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы,
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау келеді.

==Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар==
Қазақ жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы, самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен [[Aтыpay]]
бойындағы қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының ұзындығымен ерекшеленеді. Ең
соңында, [[Оңтүстік Сібір]] тазыларына келер болсақ, олар
табанының сүйірленіп бітісімен, сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады. Бұлар [[Ертіс]] бойында таралған. Ал орыс
деректерінде [[Түркістан]] тазысы аталған тазылар қазақ жерінің
оңтүстік пен солтүстік-батыс өңірлерінде көптеп таралған.
[[Сібір]] тазылары қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед тайпалары
арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін [[Орал]] бойына және Батыс Сібірден әкелген ит тұқымын
лайкаға ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен [[Еуропа]]да
таралған.

Қазақ жерінде тазының құмай, қайың қаптал, ауған, орыс,
түрікмен деген түрлері ұшырасқан. Қазақы тазыны тау тазысы
және дала тазысы деп бөлген. Шоқтығының биіктігі 80-85 см
аралығында.

Ал қазақ тазысына ең жақын деп айтып өткен ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға саналады, бойы 70-74 см, мінезі
қатаңдау болғанымен иесіне шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол
өз олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады.
Тіпті иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын тұқым. Оның
әлемге кеңінен таралып, үлкен қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ.
екінші жартысынан батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын
британ әскерилері алып келген, 1907 жылдан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі желілерін (линияларын) [[Еуропа]]да дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бұрын 1809 ж. салынған сүрет, 1813 ж. [[Лондон]]да
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның оңтүстігіндегі
Балукыстаннан апарған тазы [[Шотландия]]да, солтүстіктен
апарғаны [[Англия]]да, онан әрі [[Америка]] құрлығына таралып, дербес желіні (линияны) дүниеге әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған
тазысы мен араб салюкиін өсіретіндер арасында 1960 жылдардан бастап Dog World кәсіби журналының бетінде басталған
дау әлі бір мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы (Waters бастаған)
тазыны салюкиден шыққан дейді де ежелгі Мысыр мен [[Месопотамия]], парсы жерінде табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы
ит қаңқалары Ауғанстан жерінен ұшыраспайтындығын алға
тартады. Сауда-саттық арқасында ауған жеріне әкелінген иттер жергілікті ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта тәрізді
жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді алға тартады.
Ауған жеріне жеткен салюки биік таулы өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа
жота, құйрығына дейін түк біткен. Ауған тазысының 6 бірдей
сұрпы бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күнгей, батыс өңірдегілері жүндері сұйықтау әрі ашық түсті
болса, солтүстіктегілері баран түсті, қою жүндес.

Кезінде қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын тигізді. &quot;Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің тұқымы азып кетті&quot;,- дейді итбегі (кинолог) мамандар. Қолда қалай болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді, мылтықтың көбірек қолданылуы олардың аңға пайдалану парқын азайтты.
Осы мәселе дер кезінде көтеріліп, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]], [[Бәйдібек ауданы]], тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді. Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ, қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның қара, сары, көкшіл сұр болады. Көк тазылар өте жоғары бағаланады.

Егемендіктен соңғы жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай ермек ісіне (хоббиына) айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында қазір
[[Қазақстан]]да таза тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...

[[Сурет:Тазы020.jpg|thumb|350px]]
Қасқыр мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ) тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды, жүріске мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж.
басыбайлылықты жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен
бірге батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап қалған
Анадолы түріктерінде қаңғал (қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда (венгрлерде) кувас, комондор (құмандұр) аталатын иттің тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі.

==Тазы иттің бітімі туралы==
Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда ұзын
болуы, оның қозғалысына қолайлылық тудырады. Оған қоса
артқы аяқтары мен ондағы бұлшық еттер өте жақсы дамығаны,
ал құрсағы жіңішке болып қазақтар &quot;қаншырдай&quot; қатқан деп
атайтын іші жотасына қарай жақын бітуі тазының қозғалысын
өте қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде
есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысының адымы
ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден шабан-шалағай аңды
құтқармайтын алғыр келеді.

Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның сүйек қаңқаларының берік жетілгендігі, шеміршек, жұлын-тұтасының,
сүйектер мен сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре алатындығымен
тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз омыртқасы
қанаты жұқа, жалпақ, артқа қарай көсіле жатқан, үстінде
шүйделі төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың
жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да иіле келген.
Оған ұштасқан он үш жұп қабырғаның тоғызы дөңгеленіп, иіліп
тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып кеткендіктен, төстің етегінде бар болғаны сегіз (!) өскін байқалады.
Көкірек қуысының тереңдігі қабырғалардың ұзындығына тікелей байланысты. Шоқтығы денесінің артқы жағынан
биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы жетеу, қанаттары алға
сүйірлене жантайған, ұштары жуандау. Арқа жон тұсы төмен
қарай ойысып, қайқы белденіп келеді де, бел тұсынан жоғары
қарай томпайып кетеді.

Тұрық тұтасының ең қозғалмалы бөлігі болып саналатын
құйрық омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді. Дегенмен бұлшықеттің омыртқалық басы алғашқы құйрық
омыртқаларынан басталады.

Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы байланысқан,
пішіні төрт қырлы сегіз буынтықтан (сегменттен) тұрады. Оның дөңгелек
жиектігі, тұтқасы мен семсер тәрізді шеміршегі мөлшері жағынан
кішілеу және жалпақ болып келеді.

Итте жауырын қыры буын ойысына дейін созылған,
құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан, оған сіңірлі еттер берік
бекіген. Иттің ортан жілігі жіңішке, асықты жілігі иіліп келген,
ал тоқпақ жілігі жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады,
бас жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі қатарында кәрі
жілік және ортаңғы сүйектер қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді (кәндек иттерде ол өте иілген). Ал жіліншік сүйектері
жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа, ортасындағы екеуі
ұзын болғандықтан, ортадағысының (үшінші, төртіншісінің)
ізі анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа болғандықтан
ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын жазғыш бұлшықеті
алдыңғы асықты жілік бұлшықетін жауып жатады және екінші
және шеткі бақайларға бекиді.

Иттің бөксесі мен саны өте күшті әрі қуатты келеді. Олар денені алға лақтырып, тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға қарай серпінді итермелейтін қызмет атқарады. Сонымен бірге, әсіресе тазының
мойын, арқа және жамбастың жалпақ еттері, мықынды бүгетін және
құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының айқыш-ұйқыш келген еттері мен төс бұлшықеттерінің жақсы дамуы - оның шапшаң
қозғалысының бірден-бір кепілі. Бұлшық етіндегі талшықтары
басқа жануарларға қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте
өкше бұлшықеті болмайды, тек тобық сүйегінің сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан басталады.

Иттің басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне
пара-пар, яғни 1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыршақшадан тұрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт тісі 28,
ересектерінде 42 тіс болады, олар қысқасауытты тістерге жатады.
Тұрақты тістердің жанасу беттерінде үш-үштен өткір тісшелер
болады. Сойдақ тістер конус тәрізді, бір ғана тісшесі бар, көлемі
кішілеу тісті &quot;ит тіс&quot; дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін
атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі тіс қатары бір-бірімен жымдасып тұрады, яғни жоғарғы маңдай тіс сыртынан
1/3 бөлігіне дейін айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер
бір-бірімен беттесіп келеді.

Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық бұлшық етті
нығыз болып келеді. Терең келген төс жағынан құрсағы артқа
қарай дөңгеленіп келіп құйымшақтың тұсына неғұрлым
жақын орналасқан. Ондай кейіпті қазақтар арыстанның
ұрғашысының құрсағына теңеп, &quot;қаншырдай қатқан&quot; құрсақ
деп есептейді.

Қарын мен ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер
суық сазды жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы мөлшері басқа жануарларға қарағанда
көлемді келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға
аралығында жантая орналасқан.

[[Сурет:Саяхатшалық010.jpg|left|thumb|450px]]
Иттің еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері үшінші-төртінші азу
тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі ерні алға салпиып
озып шығып тұрады. Иттің өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын &quot;қақпақ&quot;
тәрізді өскіні болмайды. Сондықтан да ит өте оңай құсып
тастайды. Саятта итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған байланысты. Құрсақ пен кеуде қуыстарының арасындағы
көк ет тыныс алуда қосымша міндет атқарады. Итте күрек тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі иіліп келген,
ал азу тістері доғал әрі шайнауға бейімделген. Иттің астыңғы,
үстіңгі тіс қатары жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы
қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың нышаны дейді.
Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан немесе кемиек болып
жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола алмайды.

Иттің үш қабаттан тұратын терісінің арасында май
шығаратын бездер терінің түгін майлап тұратындықтан, түгі
жылтырап тұрады, суықта дене жылуынан айырылмай аязға
төзімді келетін себебі сондықтан.

Қазақтар &quot;есті жануар&quot; деп қасиет тұтатын иттің миы мен
сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік, дәм сезу,
сипау және т.б.) орталықтары өте күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы дамыған иіс сезу мүшесінің
көмегімен он литр суға еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе
алады дейді. Неміс қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның
өн бойы мен миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен
кілемдей) аумақты алатындығын анықтаған. Бұл көрсеткіш
адамда 5x5 см. Иттер &quot;танауымен&quot; ұйықтайды, яғни ұйықтап
жатқан кезде не болғандығын, иіске қатысты оқиға болса, ол
дереу ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда
иіс пен із &quot;сезу&quot; үдерісінде маңызды міндет атқарады. Ол туабітті
иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар.

Сондай-ақ көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен
көзінің қырағылығы да ширақ қимылдауына үлкен көмек
көрсетеді, көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары, қараңғыда да жақсы көреді, өң-түсті жақсы ажырата алатындығы белгілі
болып отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келгенді).
Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40 мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап, ажырата алады
екен ([[адам]]да бұл көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесе жекіп ұрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын
арттыра түседі. Танауындағы &quot;мұрты&quot; мен &quot;сақалы&quot; түнде адастырмайтын бағдар нұсқаушы қызметін атқарады.

[[Сурет:Тазы011.jpg|thumb|250px]]
Иттің ерекше қимылы мен шұғыл қозғалысы, соның ішінде тазының ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен
тура байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық
тетікке, яки аспалы көпірге ұқсайды. Мұндағы көпірдің екі
жағындағы таянышы - алдыңғы және артқы аяқтар, ал оның
арасындағы параболалық торланған құрылмасының (конструкциясының) орнында
қаңқаның қозғалмайтын (статикалық) бөлігі жүреді. Ал бас, мойын, құйрық пен
құйымшақ - көпірдің екі жақ шетіндегі кіреберіс рөлінде.
Жотадағы еттер мен сіңірлер, құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек, қабырға, тері - барлығы жайшылықта және жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып, омыртқалар қаңқасының
бүгіліп-жазылуын, кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ
қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.

Иттің омыртқа қаңқасы өте қозғалмалы болғандықтан,
жүгірген кезде артқы аяғы денесінің &quot;жалғасы&quot; тәрізді үйлесе
қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің салмағын екі аяғы
&quot;алып жүреді&quot;, ізі бір сызық бойына түседі. Сирақтарының
дұрыс бітпеуі мен олардың өзара сәйкестігі (пропорциясы), сәйкес келмеген
мүшелер қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да тазы денесінің сипаты мен өлшемдері ''&lt;u&gt;стандарт&lt;/u&gt;'' іспетті
қабылданады.

Тазы денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы дененің ауырлық
нүктесімен байланыста болады: қазан толмас шеміршегінің
артында «тұрған» (басқа жануарларда алға қарай) нүкте басын көтеріп, құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни,
көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында ауырлық
нүктесі түседі де, тепе-теңдігін тауып, алдыңғы және артқы
аяқтарға (қол мен санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам
қозғалуға әрі ұзақ уақыт мүшелердің шаршамауын қамтамасыз
етеді. Ал жайшылықта тұрғанда иттің дене салмағының 2/3
бөлігі алдыңғы аяққа түседі.

Айталық, тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі алға кетеді,
жүгірген кезде аяқтарын «кісе басып» алады, яки артқы аяғы
алдыңғы аяғын өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы
аяғын баяу тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген
кезде баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі
селкілдеп, алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол жақ артқы аяқ
бірге жүрген кездегі қимылы тәрізді «қайшылай» қимылдайды.
Артқы аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы аяқ дөп
келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі ирелеңдей түссе - ол тазыға тән
емес, дүрегей иттің қозғалысы саналады.
[[Сурет:Тазы 010.jpg|thumb|250px]]

Итке тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу. Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты бұлшықетті ит, артқы
аяғынан үлкен екпінмен алдыңғы аяғына қарай секіреді; жотасы домалана бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге
артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің көсіле жүгіруіне
жалпақ, қиғаш біткен жауырын, кең иық, бұлшық етке толы
ұзын сан, сәл ғана дөңес серіппе тәрізді созылған арқа мен
құйымшақ - барлығы үйлесе икемделіп үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса үлкен жылдамдықпен көсіле
жүгіруіне (ұшуына) жоғарыдағы етпен, сүйекпен қатар,
құрсақтың бұлшық еттері, тізе және артқы аяқтың секіретін еттері
араласады. Қартайған немесе болдырған иттер «жорғалайды»,
яғни бір жағының алдыңғы, артқы аяқтары қатар қозғалады.
Мұндайда ит қисалаңдап, тепе-теңдігін әрең табады.

Иттің қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан қарағанда,
ені қысқа жауырыны артқа қарай сәл қисая кеткен, ал ортан жілігі
қолдың бойымен алға сәл ғана еңкейген болса, бұл түзу бітіс деп санайды (жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес).
Жауырын қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда
тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз, тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың басқан ізі бір-бірінен алшақ, талтақ немесе шалыс басса, аяғының басы екі
жаққа ақсиып тұрса немесе маймақ болса, ол жақсылықтың
нышаны емес. Ал құйрық түбінің төменгі тұсы, артқы аяқтың
жайшылықта тұрғанда маңдайына дөп келіп тұрса, ол иттің
қозғалысы, аяқ алысын «жақсы» деп жатады қазақтар. Артқы
аяқ дұрыс бітпесе, ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе
маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған кезде алысқа
жүгіре алмайды.

Жайшылықта тұрған иттің бұлшықеттері барлығы жұмыс
жасайтындықтан, ол оңай шаршайды да, жерге бір қырынан жата
кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің бұлшықеттеріне күш түспейді, ал жанбасымен шоқиып отырған иттің
бұлшықеттері жақсы дем алады. Сондықтан тазыны үйреткен, баулыған кезде оны шоқитып отырғызуға немесе қырынан
жатқызуға көп көңіл бөледі.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

== Құмай тазыларға қатысты наным-сенім==
Қазақта баланы қырқынан шығысымен [[ақын]], [[шешен]], [[батыр]] тәрізді атақты адамның (т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы
сияқты, иттің күшігін де белгілі адамдардың [[үзеңгі]]сінен өткізіп
алатын ырым бар.

''&quot;Бала мен күшікті [[үзеңгі]]ден өткізу ғұрпы б.з.б. II ғасырларда [[Көшпенді халықтар|көшпенділердің]] үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке айналдырған дәуірден бастау алады&quot;'', - дейді зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында [[садақ]] пен жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс жасаған үзеңгіні - қаттылық пен беріктіктің, алысқа жорту мен
шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым туған дейді ол.
Иттің бағзы замандардағы тотем-бабаға айналғандығының белгісі итжейде салтынан байқаймыз. Ол тек қазақта ғана
емес, көптеген түрік халықтарына ортақ салт: қазақ, қырғыз,
өзбек және татарларда сақталып қалған «итжейде», «иткөйлек», «эт кулмәк» ғұрпының мәні ортақ. Оны нәресте туғанда
кигізеді. Иткөйлекті (итжейдені) көп жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып,
шетін бүкпей, жас баланың [[нәзік]] етіне батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби қырқынан шыққан соң иткөйлегін шешіп, оны әр түрлі [[қант]], [[кәмпит]], [[өрік]]-[[мейіз]] сияқты тәттілерге толтырып, иттің мойнына байлап қоя
берген.

Балалар итті қуып, тәттілерді алып, мәз-мейрам болады,
итжейдені иесіне әкеліп тапсырады. Бұл ғұрып «ит қуу» деп аталады, мәні - сәбидің пәле-жаласын қырық жаны бар хайуан - ит
өзімен бірге алып кетеді деп сенген. Ал керісінше, балаға
иттің жүйрік, ақылы озық, алғыр қасиеттері дариды, сәби
күшікше бауырын тез көтеріп, тәні сау, жаны берік, «итжанды»
(иттің қырық жаны бар дейді қазақ) деп ырымдайды. Баланың иткөйлегін сақтап, жолға, сапарға шыққанда өзімен бірге алып
жүрсе - пәле-жаладан сақтап, жолын ашады, «баланың періштесі
қағып, аман апарып, есен әкеледі сапардан» деп сенген.

Адамның басына қонған құт пен шаңыраққа келген ырыс
көбіне ит болып келеді: сол үйге құтпан ит немесе алғыр тазы бітеді де, ол адамның барлық тілеуін жүзеге асырып, мұратына
жеткізеді дейді қазақ сенімінде. Жаңа үйленген жастарға
үбірлі-шүбірлі, дені сау, берік болсын (итше күшіктесін) деген
ырыммен (магия) жас келіннің көйлегінің етегінен итке жем
бергізеді. Аяғы ауыр әйел жерігі қанғанша итке «кет» деп айтуға
тыйым салынған.

Қазақ қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын күн батысқа (немесе оңтүстік-батысқа / құбылаға) қаратып, малша бауыздап өлтіріп,
көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда
итті ағаш [[науа]]ларға жерлеп, бір аяғына қызыл, екінші аяғына
қара таспа жіп байлап, иттің денесін әсемдеген. [[Моңғолдар]]
[[қазақтар]]ға ұқсас жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп, басына жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол
үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май құйған соң,
үлкен үйдің итіне тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де [[келін]] етегіне
салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы тілек айтады.

Қазақта бұған ұқсас [[салт]] - ұрын барған күйеуге «ит ырылдатар» салты. Қалыңдыққа келе жатқан күйеу үйге таянғанда,
алдынан шыққан бір әйел жүресінен отыра қалып, ит болып ырылдап, кәде алады. Халық [[театр]]ының бір көрінісіне айналған бұл
салттың арғы тегі көне наным-сеніммен астарлас.
Осы бір хайуанға қатысты өте ертеде қалыптасқан
нанымның бірі: бағзыда [[ғұндар]] өлікті жерлегенде «Онгонды
(аруақты) көкке ертіп шығады» деген иланыммен итті де ертіп баратын болса, көне түркі тайпаларында тарихын, атауын, [[тотем]]ін барақпен (итпен) байланыстырады. Қазақта да
мұндай руларды, жер-су атауларын ондап кездестіреміз (қазақ
генеалогиясындағы Ителгі, Итемген, Ителі, Барақ т.с.с. атаулар). Иттің етін жайшылықта басқа халықтардағыдай (корей,
қытай) жемегенімен, зәрушілікте өкпе құртына, көз шымылдықтанып, бас айналғанға, жазылмайтын жараларға қарсы
ем, дәрі ретінде қолданады. Іште өлген баланы түсіруге иттің
ені мен шыбығын қатар қолданған жағдайлар ел арасында
ұшырасқан екен. Бұл дом (ем-дом, емдеу) шығыстық көрші жұрттардан ауысқан
болуы ықтимал.

Тазы иттің алғаш өз бетімен аң алуын''' «тырнақалды»'''
құрметіне ауылдастары жиналып, қайырлы болсын айтып,
қуанышқа кішігірім той жасайды.
Аңшылармен бірге [[саят]]қа шығып, аң олжасын, әсіресе
түлкі байланған кісінің өзі қуанышына ауылдастарын ортақтастырып, тілек жасайтын жоралғысы бойынша бүкіл ауыл
аңшының үйіне жиналып, қыстың ұзақ сары таңын ойын-күлкі,
өлең-жырмен өткізеді.

Аңшы [[олжа]]сының етінен аяғы ауыр әйелдер ауыз тисе,
мылтық пен қақпаны қырсығып қалады. Өйткені жүкті
ананың арғы әлеммен байланысы бар, [[құрсақ]]тағы ұрпақ бергі
әлемге әлі үлгеріп келмеген. Бұндай сәтсіздікке душар болған
аяғы ауыр әйел аңның етіне аңсары ауып, жерік болып тұрса,
аңшы құралына «ақырлық» деп аталатын ақ түсті матадан байлап, аңшыға кәдесін беріп барып еттен ауыз тиеді. Егер олай
етпесе, аңшы құралы мен сайманы қырсығып аң алмай қалса,
аңшы оны аптайды. Ол үшін сайманға ([[мылтық]], [[қақпан]]) үш
дана ширатылған жіп байлап, үш мәрте жерге ұрған соң, сумен
шайып жібереді де: «''Ата (қақпанға қаба) алмасаң саған серт, Атылмасаң (қаба алмасаң) маған серт, Аңның етін жеген жүкті әйелге қоса серт», -'' деп «серттескен» соң, шоқпен сырықтап тазалайды.

Тазымен болсын, бүркітпен болсын саятқа шыққан кезде
бөгде кісімен кездесе қалған аңшылар тобының адамы «Байлансын-ақ» дейді. Ал: «Байлансын-ақ», - деп ол бұрын айтса, сендер: «Майлы шұжық айлансын-ақ»,- деп тілектестік білдіреді.
Саятта келе жатқанда алдынан шыққан көлденең адамның тіл-көзі тазы мен құсқа тимесін деген ниеттен туған. Сондықтан
да аңшы басқа сөзбен емес, «Байлансын-ақ» деп айқай салып
амандасып, қаскөй рухтарды осы құдіретті сөзбен матап, аңды
да буып, шырмап тастауды ойласа керек.

''«Соңғы түйенің жүгі ауыр...»'' деудің итке қатыстылығы туралы. Қазақ ұғымында: «Ит жеті ырыстың біреуі»,
''«Итті тепкен ырысты тебеді»'' деп, шаңырақтың құт-берекесі мен ырысы итпен сабақтаса жүреді деп сенген. Ауызекі тілде күніне
сан қайталанатын, мәтелге айналған «Соңғы түйенің жүгі ауыр»
тіркесі итке қатысты, онымен үйдің ырысы-берекесі, ырыздығы
сабақтасып жүреді деген сенімнен туындаған.

Далалықтар үшін көш салтанатынан асқан қызық аз. Жететін жері шалғай болғандықтан, әрі жаңа қонысқа ерте жетіп,
ісін жайғап алу үшін көшуге белгіленген сәтті күн азаннан көш
қамына кірісетін. Абыр-сабыр болған ауылдар үйлерін жығып,
түйеге жүгін тиегенде ең соңына қарай шаңырақты және ескі
жұртта қалған дүние-мүлікті тиейтіні белгілі. Олар тезек, оның жабуы, сырық, бақан, арқан, көген т.б. Әрине, үйге әсте енгізілмейтін тыстажататын ауылдың қүтына саналатын сырттанның &quot;итаяғы&quot; да соңында қалады. Олар жайшылықта көзге елене
бермесе де көш салтанатында ерекше сый-құрметке ие болады. &quot;Итаяқты май басқан құрым шоқпыттың біріне орайды да, жегінге, жүк артуға жаңадан үйретіліп жүрген торым, я буыршыының біріне ұсақ-түйек жүкпен бірге арта салады. Немесе ең соңғы түйенің бірінің теңіне іле салады. Осылайша жүк
әбден тиеліп болған соң &quot;соңғы түйенің жүгі ауыр&quot; дегенді айтып, көш ескі жүрттан қозғалады. Осылайша бұл тіркес жүктің
ауыр, жеңілдігіне қарай емес, ауылдың ырысына деген [[ілтипат]]
пен қүрметтің үлкендігіне сай туындаған деседі.

Иттің ас-су ішетін итаяғы тек ағаштың безінен ойып,
әшекейлеп жасалады, темірдегі болса ырыс кетеді деп ырымдайды қазақ [[дәстүр]]інде. Әбден ескіріп тозған итаяқты отқа
жақпайды, жаңғыртып жаңаламайды. Ұзаққа дейін тілі
шықпаған немесе кекеш, тұтықпа, быдық болып жүрген балаға
&quot;итаяқтан&quot; су ішкізсе кінаратынан арылады деп сенген. Сауын
малының желіні ісінсе итаяқты отқа қыздырады да, онымен
ауру желінді ұрып домдайды. Алайда итаяқты үйге кіргізуге
оған ожаумен ас-су қүюға қатаң тыйым саланады.

&quot;Ит итаяғын жаламай көңілі көншімес&quot; деп тойып тұрса
да кешкісін үйдің әйелі итаяқ бірдеңе салып беруі шарт.
Өйткені, &quot;аш ит үреген де өреген&quot; деп аш ит табаны қышып керуенге ерсе немесе ауыл аралап жүрсе үйдің құтын өзгеге аударып жіберуі мүмкін деп қауіпсінген.

Итті ем-дом жасауға да жиі пайдаланған. Өлі тиген
[[жылқы]]ның екі бүйіріне бірдей [[айран]] құйып итке жалатады.
Күйек кезінде туған төлдер марқая бастаған кезінде көбірек
өле бастаса, көгеннің бір бұршағын алып иттің мойнына тағып
қойса, төлдің шығыны caп тыйылады деп сенген. &quot;Ит тию&quot;
(мешел-рахит) ауруына шалдыққан сәбидін; төсіне сүт тамызып, итке жалатса, ауру да иттің; тілімен бірге кетіп, аурудан
айығады дейді. Ал &quot;ит ауруына&quot; ұшырағаң көз тиген баланы иттің қылынан алып, өртеп ауру балаға иіскетеді де, күйесін
баланың беті, маңдайына жағып домдаған. Ал көз тиген балаға
сол үйдің итінің құлағын кесіп, соның қанын жақса аурудан
айығады дейді халық медицинасында&quot; Аталған &quot;ит тию&quot; және
&quot;ит ауру&quot; сырқаттарын бойында &quot;ит жыны бар&quot; (ит бейнесіндегі жын) адамның көзі жас балаға тиюден болады деп санайды.
Онымен ауырған баланы иттің бас сүйегі салынған суға шомылдырады, иттің басын есіктің босаға таянышына іліп қояды,
немесе ірімшіктің сары суына салады. Сондай-ақ бес [[зират]]тан
бес уыс топырақ алып кесеге салып екінші кесеге баланы салып 3 немесе 7 күн қатарынан өлшеп отырған. Мүндай домнан
басқа аталғаи аурудан сақтанудың жолы қасқыр мен аюдың
тісін баланың киіміне тағып қою деп көрген.

Қазақ [[бақсы]]ларының арасынан &quot;ит жыны&quot; барлары иттің
қылығын көрсетіп &quot;бақсылық&quot; ойнаған. Сонымен бірге олар
дертті иттің бас сүйегіне көшірген. Ондай бақсылар мықты
болады. Өйткені итке ұқсаған жүйрік, оның үстіне қабаған
болғандықтан аурудың әр түрлі иелерін иттің рухы талап, қуып
жібереді деп нанған.&quot;
Сонымен қатар ауылдың алжып, өздігінен жүре алмай
қалған құтпаны мен сырттаны болса жұртқа тастамай &quot;кебежеге салып, түйеге артып алып жүретін болған&quot;, - дейді
көзқарақты ақсақалдар.

Ит иесі, итін күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін
итін өлімге қиып, қолы батпайды. ''&quot;Ит өлтірген мұсылман қажыға баратын құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс емес&quot;,''- деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау, мазақ
еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп көреді халық.
Итті атып өлтірген адам &quot;иттің қарғысына&quot; қалады, ұзақ жасамайды, кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа, жоқшылықтың
қаріне ұшырайды деп сенген.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
'''&quot;Ат жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы&quot;''' деген атам [[қазақ]]
тазыны ер жігіттің үш жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай
тазы, қыран [[бүркіт]]. Ол үшеуін де біреулер алғанда үлкен көлемде
сый төлемақысын беріп алады. Жақсы иттердің күшігін алғанда
[[қарғыбау ақы]]сын беріп, күшікке сүт жалатып алады. Көпке
әйгілі тұқымның және тазының &quot;қарғыбауы&quot; да қымбатқа
түсері сөзсіз. Ағайын адамдар, сондай-ақ құдандалы жегжаттар
арасынан күшік асырап алуға тыйым салынады. Себебі &quot;итше
ырылдасып&quot;, &quot;араз болып кетеді&quot; деп сақтандырады.
&quot;Иттің шені - қарғыбау&quot; дейтін қазақтар иелі күшіктің
мойнына асыл тұқымнан шыққандығы мен иесінің шені мен
салтанаты, дәулет дәрежесіне қарай қарғыбауын тағады. Ол екі
бөліктен тұрады: мойнына тағылатын ені 3 -4 елідей жалпақ безекті әсем бұлдан,тіпті [[Жібек|жібек матадан]] таққан таспаны &quot;арғы&quot;, ал
оған байланғанын &quot;бау&quot; дейді. Ішкі бетінетжұмсақ мата мен [[киіз]] салып, сыртын қайыспен құрсаулап, арасын қабыстыра тіккен
қарғыбауға күмістен [[құйма]] салып, көз орнатып әшекейлейді.

Бау қарғыға тағылған қысқа тұйық бау болып келеді де
оған екі-үш құлаш ұзын қайыс бау, [[шылбыр]] тағылады. Оның
ұшын тіліп немесе тұйықтап тобыршақ тиек салып қояды да ат
үстінде жетектеген кезде оған қосымша бау жалғап, ұзындығын
5-6 [[құлаш]]тан кем етпейді.

Тазы иттерді той, ас, үлкен басқосуларға жүйрік ат,
алғыр қыранымен бірге алып барады. Мұндайда әлбетте
тазының қарғыбауын жаңалап алмастырады. Онымен бірге ит
&quot;сыбағасына&quot; қарық болатыны белгілі. Әйгілі тазы күшігіне ақ
отаудың сол жағынан мамық төсектен орын бергені жайында
әңгімелер кездеседі. Оған тіптен құлынды бие беріп алады. Оны
барынша мәпелеп өсіріп, арасында кәнігі тазымен аңға қосып
&quot;ауыздандырып&quot; баулып бір сонарда өзгелермен жарысып аңға
қосады. Алғаш аң алған кезінде &quot;тырнақ алды&quot; деп аталатын
той жасайды.

1910 жылдары [[Зайсан]] елінде Шәкен болыс деген аңшы
Марқакөл жақтағы Қаратай елінің бір жылда жетпістен асқан
түлкі, оннан астам қасқыр алған Сартұйғын деген тазыға
қызығып жүреді екен. Шәкеннің немере інісі сол жылдары
қатты боранда жылқы бағып жүріп үсіп өледі, жаңа үйленген
ажарлы Бағди есімді қалыңдығы қалады. Бағдиға Қаратай
елінің биінің баласының жасырын келіп жүргенін сезіп қалған
болыс: ''&quot;Жесір ерден кетсе де, елден кетпейді&quot;'',- деген заңға
қарамастан, дереу келісім жасап, өзінің келінін Сарытұйғын
тазыға айырбастап алады.

Тазы мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны
қалыңдыққа берілетін [[құн]]ға, яғни 47 [[байтал]]ға сатып алатын
болған. Жақсы тазының құны аттың құнынан да кем түспеген.
Таза қанды тазылар [[Бөкей Ордасы]]нда да өсірілген және құны
өте қымбат сол кездегі ақшамен 50 сомға тең келген. Кейінде
ел кедейленген кезде аң алатын иттің қарапайым күшігін бір
құлынды [[бие]]ге сатып алған жайлар кездескен.

Атақты жүйрік аттармен қоса тазы иттер де ру мен ел
арасындағы мәмілеге, бітімгершілікке себеп болған. ''&quot;[[Кенесары|Кенесары хан]] қырғыздармен алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе
деген жерде Бүрге батырдың Қалша деген ұлы бастаған 700 жігітін жеңіліске ұшыратып Қалшаны тұтқынға алады.
Қырғыздың Солты, Сарбағыш, Құсшы рулары кеңесіп, Қалығұл батырды басшы қылып елші жібереді. Кенесары әрі-бері ойланып: &quot;Мақұл, мен Қалшаларыңды босатып берейін, сендер Солты Есқожаның баласы Баястанның Көкдауыл деген тазысын беріңдер,- дейді. Сол уақытта Көкдауыл тоғыз қасқыр алып, қазақ-қырғызға аты шыққан ит екен. Тазыны көріп Кенесары сүйінгеннен хан тәжін Қалшаға кигізіп жіберген деген қырғызда әңгіме бар&quot;.''

Арыс маңында [[Байғабыл бай]] (1870-1953 жж.) [[конфискация]]ға ұшырап, қолында Ұшар, Алғыр атты қос тазысы мен 7-8
қақпаны қалғанда ашаршылық жылдарында (1929-1931 жж.)
солармен аң аулап, елді асыраған. Бұл туралы бір ауылды
ашаршылықтан құтқарған тазыны халық:
&lt;poem&gt;'''Құмай тазы Ұшар-ай, Киік көрсе ұшар-ай,'''&lt;/poem&gt; - деп ілтипатпен еске алып отырады.

[[Қазан төңкерісі]]нің алдында орыс зерттеушілері қазақ даласында 10 мыңға жуық тазы бар деп жазады, қазір тазылардың саны қайта жаңғыра отырып, шамамен 500-ге жетті деседі [[Интернет]] материалдары дерегі.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ит тұқымдары]]</text>
      <sha1>2pi7f94g5hlycq78whgeqs8t4t756ii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қапсырма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112293</id>
    <revision>
      <id>3690084</id>
      <parentid>2043628</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1036" sha1="ojqto4sah7auwa00c4eaxdn38fwv8gn" xml:space="preserve">'''Қапсырма''' ({{ lang-ru |  скоба }}) — [[машина]] тетіктерінің сыртқы өлшемдерін
(мысалы, білік [[диаметр]]лерін) тексеруге арналған таға тәріздес құрал-сайман.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
 

Қапсырма машина жасау, металл өңдеу және аспап жасау салаларында кеңінен қолданылады.Ол білік,ось,болт және басқа да цилиндр пішінді бөлшектердің сыртқы өлшемдерін бақылауға арналған.
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
 
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]</text>
      <sha1>ojqto4sah7auwa00c4eaxdn38fwv8gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690114</id>
      <parentid>3690084</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2043628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="694" sha1="1099wl1fhhx7bg1yrl88dpkxzoef2ez" xml:space="preserve">'''Қапсырма''' ({{ lang-ru |  скоба }}) — [[машина]] тетіктерінің сыртқы өлшемдерін
(мысалы, білік [[диаметр]]лерін) тексеруге арналған таға тәріздес құрал-сайман.&lt;ref&gt;Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.&lt;/ref&gt;
 
==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;
 
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өлшеу техникасы]]</text>
      <sha1>1099wl1fhhx7bg1yrl88dpkxzoef2ez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kasymov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>122375</id>
    <revision>
      <id>3690020</id>
      <parentid>3689542</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қарағанды обл. тіл басқармасы</username>
        <id>179140</id>
      </contributor>
      <origin>3690020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192389" sha1="9n52a7rcsbl8h10o2q2wozhbatvb1av" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

== Жедел жою туралы ==

''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Мақаламдағы қателік ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

:Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

== үлгі ==

Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:Дайын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Шегіндіру ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар ==
Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

:Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05)
:: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
:::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05)
:::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05)
::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05)
:::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05)

== Мақалаларды рұқсатсыз жою ==

Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05)

:Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05)
::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05)
::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
:::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді.

Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын.

Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05)

== Жоюға ұсыныс==
Ассалаумағалейкүм! &lt;s&gt;Атырау облысындағы жоғалған отбасы&lt;/s&gt; деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05)

*Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05)
:Жақсы

== Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. ==
Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Сурешілер ==
Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер.

Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын.

Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
:Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== сурет музейі және суретшілер ==
Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі.  Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05)

== Әбді Омаров мақаласы туралы ==
Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

== О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] ==
Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:You keep interpreting users making small edits to the article as &quot;someone reviewed my article&quot; – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&amp;action=history&amp;date-range-to=&amp;tagfilter=client-automatic-update&amp;offset=&amp;limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05)
::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05)

== Сұрақ ==
Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05)

== Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. ==
Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Сізге ескертуге ұмытып кетіптім. Сіз сол орыс тілінен аудара салып, ары қарай қазақ тіліне бейімдемейді екенсіз. Сол тілдің 100 көшірмесі не пайда? Ресейдің бізге қандай қатысыс бар, қателеспесем тіпті мақаланың атауына орыс тілің дереккөздері көрсетілген. Бізде қазақ тілінде осылай аталады деген сілтемелер болу керек. Соңғысы 1 ақ рет өңдегенсіз, яғни ешқандай күш пен ойды жұмсағанға ұқсайсыз, санаттары мен үлгілері дұрыс қойылмаған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

== Сәлеметсіз бе!  ==
Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

== Қазақ баспасөзінің тарихы ==
Мына мақаланы жоюдың себебі қандай??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 09:29, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>9n52a7rcsbl8h10o2q2wozhbatvb1av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690030</id>
      <parentid>3690020</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қарағанды обл. тіл басқармасы</username>
        <id>179140</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cәлеметсіз бе! */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3690030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193400" sha1="bnooo7k6nnwxdbfqt8i5jniq1omhxbb" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

== Жедел жою туралы ==

''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Мақаламдағы қателік ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

:Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

== үлгі ==

Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:Дайын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Шегіндіру ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар ==
Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

:Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05)
:: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
:::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05)
:::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05)
::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05)
:::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05)

== Мақалаларды рұқсатсыз жою ==

Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05)

:Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05)
::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05)
::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
:::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді.

Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын.

Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05)

== Жоюға ұсыныс==
Ассалаумағалейкүм! &lt;s&gt;Атырау облысындағы жоғалған отбасы&lt;/s&gt; деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05)

*Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05)
:Жақсы

== Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. ==
Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Сурешілер ==
Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер.

Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын.

Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
:Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== сурет музейі және суретшілер ==
Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі.  Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05)

== Әбді Омаров мақаласы туралы ==
Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

== О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] ==
Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:You keep interpreting users making small edits to the article as &quot;someone reviewed my article&quot; – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&amp;action=history&amp;date-range-to=&amp;tagfilter=client-automatic-update&amp;offset=&amp;limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05)
::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05)

== Сұрақ ==
Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05)

== Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. ==
Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Сізге ескертуге ұмытып кетіптім. Сіз сол орыс тілінен аудара салып, ары қарай қазақ тіліне бейімдемейді екенсіз. Сол тілдің 100 көшірмесі не пайда? Ресейдің бізге қандай қатысыс бар, қателеспесем тіпті мақаланың атауына орыс тілің дереккөздері көрсетілген. Бізде қазақ тілінде осылай аталады деген сілтемелер болу керек. Соңғысы 1 ақ рет өңдегенсіз, яғни ешқандай күш пен ойды жұмсағанға ұқсайсыз, санаттары мен үлгілері дұрыс қойылмаған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

== Сәлеметсіз бе!  ==
Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

== Қазақ баспасөзінің тарихы ==
Мына мақаланы жоюдың себебі қандай??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 09:29, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)

== Cәлеметсіз бе!  ==
Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 10:22, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>bnooo7k6nnwxdbfqt8i5jniq1omhxbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690044</id>
      <parentid>3690030</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. */ Жауап беру</comment>
      <origin>3690044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193760" sha1="7jokj6ceygwcu2d909xmrxwxz8204n8" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

== Жедел жою туралы ==

''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Мақаламдағы қателік ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

:Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

== үлгі ==

Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:Дайын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Шегіндіру ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар ==
Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

:Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05)
:: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
:::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05)
:::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05)
::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05)
:::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05)

== Мақалаларды рұқсатсыз жою ==

Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05)

:Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05)
::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05)
::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
:::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді.

Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын.

Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05)

== Жоюға ұсыныс==
Ассалаумағалейкүм! &lt;s&gt;Атырау облысындағы жоғалған отбасы&lt;/s&gt; деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05)

*Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05)
:Жақсы

== Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. ==
Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Сурешілер ==
Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер.

Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын.

Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
:Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== сурет музейі және суретшілер ==
Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі.  Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05)

== Әбді Омаров мақаласы туралы ==
Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

== О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] ==
Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:You keep interpreting users making small edits to the article as &quot;someone reviewed my article&quot; – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&amp;action=history&amp;date-range-to=&amp;tagfilter=client-automatic-update&amp;offset=&amp;limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05)
::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05)

== Сұрақ ==
Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05)

== Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. ==
Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Сізге ескертуге ұмытып кетіптім. Сіз сол орыс тілінен аудара салып, ары қарай қазақ тіліне бейімдемейді екенсіз. Сол тілдің 100 көшірмесі не пайда? Ресейдің бізге қандай қатысыс бар, қателеспесем тіпті мақаланың атауына орыс тілің дереккөздері көрсетілген. Бізде қазақ тілінде осылай аталады деген сілтемелер болу керек. Соңғысы 1 ақ рет өңдегенсіз, яғни ешқандай күш пен ойды жұмсағанға ұқсайсыз, санаттары мен үлгілері дұрыс қойылмаған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. қазанның 31 (+05)
::Ааа, жарайды. Кешірім сұраймын, кемшіліктерді жоюға тырысамын. [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 11:13, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)

== Сәлеметсіз бе!  ==
Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

== Қазақ баспасөзінің тарихы ==
Мына мақаланы жоюдың себебі қандай??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 09:29, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)

== Cәлеметсіз бе!  ==
Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 10:22, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>7jokj6ceygwcu2d909xmrxwxz8204n8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690046</id>
      <parentid>3690044</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. */ Жауап беру</comment>
      <origin>3690046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194185" sha1="gkzsrhqnw3nza5ytv81fb7tunh90caf" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

== Жедел жою туралы ==

''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Мақаламдағы қателік ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

:Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

== үлгі ==

Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:Дайын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Шегіндіру ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар ==
Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

:Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05)
:: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
:::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05)
:::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05)
::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05)
:::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05)

== Мақалаларды рұқсатсыз жою ==

Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05)

:Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05)
::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05)
::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
:::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді.

Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын.

Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05)

== Жоюға ұсыныс==
Ассалаумағалейкүм! &lt;s&gt;Атырау облысындағы жоғалған отбасы&lt;/s&gt; деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05)

*Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05)
:Жақсы

== Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. ==
Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Сурешілер ==
Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер.

Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын.

Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
:Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== сурет музейі және суретшілер ==
Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі.  Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05)

== Әбді Омаров мақаласы туралы ==
Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

== О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] ==
Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:You keep interpreting users making small edits to the article as &quot;someone reviewed my article&quot; – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&amp;action=history&amp;date-range-to=&amp;tagfilter=client-automatic-update&amp;offset=&amp;limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05)
::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05)

== Сұрақ ==
Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05)

== Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. ==
Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Сізге ескертуге ұмытып кетіптім. Сіз сол орыс тілінен аудара салып, ары қарай қазақ тіліне бейімдемейді екенсіз. Сол тілдің 100 көшірмесі не пайда? Ресейдің бізге қандай қатысыс бар, қателеспесем тіпті мақаланың атауына орыс тілің дереккөздері көрсетілген. Бізде қазақ тілінде осылай аталады деген сілтемелер болу керек. Соңғысы 1 ақ рет өңдегенсіз, яғни ешқандай күш пен ойды жұмсағанға ұқсайсыз, санаттары мен үлгілері дұрыс қойылмаған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. қазанның 31 (+05)
::Ааа, жарайды. Кешірім сұраймын, кемшіліктерді жоюға тырысамын. [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 11:13, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)
::Негізі менің ойымша, сол қалалар туралы қазақ контингенті оқыса, қызық болар деген ой болды менде. [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 11:15, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)

== Сәлеметсіз бе!  ==
Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

== Қазақ баспасөзінің тарихы ==
Мына мақаланы жоюдың себебі қандай??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 09:29, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)

== Cәлеметсіз бе!  ==
Cәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Қатысушы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] ([[Қатысушы талқылауы:Қарағанды обл. тіл басқармасы|талқылау]]) 10:22, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>gkzsrhqnw3nza5ytv81fb7tunh90caf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азат Еуропа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140967</id>
    <redirect title="Азаттық радиосы" />
    <revision>
      <id>3689842</id>
      <parentid>3552431</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>[[Азаттық радиосы]] бетіне біріктірілді. Түпнұсқа үшін осы беттің тарихын қараңыз</comment>
      <origin>3689842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="3gtbob681r317mv1cjzqcmr14ru77cn" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Азаттық радиосы]]</text>
      <sha1>3gtbob681r317mv1cjzqcmr14ru77cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Түркі тілді Уикипедиялар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>187543</id>
    <revision>
      <id>3690228</id>
      <parentid>3409660</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kvazimodo</username>
        <id>124458</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="02y8h42b1sfwr7f8rep54dc0wdwsvzo" xml:space="preserve">{{navbox
|name = Түркі тілді Уикипедиялар
|navbar =
|state = autocollapse
|title = [[Түркі тілдері|Түркі тілді]] [[Уикипедия]]лар
|evenstyle = background:#eef;

|group1 = 500 000+
|list1 = [[Түрікше Уикипедия|Түрікше]] ([[:tr:|Türkçe]]) {{*}} [[Татарша Уикипедия|Татарша]] ([[:tt:|Татарча]])

|group2 = 200 000+
|list2 =  [[Өзбекше Уикипедия|Өзбекше]] ([[:uz:|O'zbekcha]]) {{*}} [[Оңтүстік Әзербайжанша Уикипедия|Оңтүстік Әзербайжанша]] ([[:azb:|تۆرکجه]])  {{*}} [[Қазақша Уикипедия|Қазақша]] ([[Басты бет|Қазақша]]) {{*}} [[Әзербайжанша Уикипедия|Әзербайжанша]] ([[:az:|Azərbaycanca]]) 

|group3 = 50 000+
|list3 =   [[Қырғызша Уикипедия|Қырғызша]] ([[:ky:|Кыргызча]]) {{*}} [[Башқұртша Уикипедия|Башқұртша]] ([[:ba:|Башҡорт]]) {{*}} [[Чувашша Уикипедия|Чувашша]] ([[:cv:|Чӑваш]])

|group4 = 15 000+
|list4 =  [[Қарақалпақша Уикипедия|Қарақалпақша]] ([[:kaa:|Qaraqalpaq]]) {{*}}  [[Қырым-татарша Уикипедия|Қырым-татарша]] ([[:crh:|Qırımtatarca]]) {{*}} [[Сахаша Уикипедия|Сахаша]] ([[:sah:|Саха]])

|group5 = 5 000+
|list5 = [[Түрікменше Уикипедия|Түрікменше]] ([[:tk:|Türkmençe]]) {{*}}  [[Ұйғырша Уикипедия|Ұйғырша]] ([[:ug:|ئۇغۇرچه]]) 

|group6 = 2 500+
|list6 =  [[Тываша Уикипедия|Тыва]] ([[:tyv:|Тыва]]) {{*}} [[Ғағауызша Уикипедия|Ғағауызша]] ([[:gag:|Gagauzca]]) 

|group7= 1000+
|list7 = [[Қарашай-балқарша Уикипедия|Қарашай-балқарша]] ([[:krc:|Къарачай-Малкъар]])  {{*}} [[Алтайша Уикипедия|Алтайша]] ([[:alt:|Алтай]]) 
|below   = &lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''[[Үлгі:Уикипедиялар|50 000+]]''' • '''[[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|Бөлімдердің толық тізімі]]'''&lt;/div&gt;
}}&lt;includeonly&gt;
[[Санат:Түркі тілді Уикипедиялар|{{PAGENAME}}]]
&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Уикимедиа|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>02y8h42b1sfwr7f8rep54dc0wdwsvzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Автомобиль нөмірлері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188344</id>
    <revision>
      <id>3689903</id>
      <parentid>3652670</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10376" sha1="150vwp906btyafie3rfq0g4nntcnbr1" xml:space="preserve">&lt;gallery perrow=&quot;2&quot; style=&quot;float:right;&quot;&gt;
Сурет:AndorraVehicleRegPlate.jpg|[[Андорра]]
Сурет:Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|[[Германия]]
Сурет:Lithuania number plate.jpg|[[Литва]]
Сурет:Pltableseries2006.jpg|[[Польша]]
Сурет:RU license plate.jpg|[[Ресей]]
Сурет:FrenchNumberPlates.jpg|[[Франция]]
Сурет:Japanese green on white license plate.png|[[Жапония]]
&lt;/gallery&gt;

'''Автомобиль нөмiрі''' — [[автомобиль|автокөлiк]] құралын мемлекеттік тіркеуге алғанда берілетін - нөмір белгісі. Ол әдетте көліктің алдыңғы және артқы жағында металл немесе пластмассадан жасалған жарық қайтаратын тақтайшада бейнеленеді. Сондай-ақ қағаз түрінде көліктің алдыңғы және артқы терезелеріне де қондырылуы мүмкін (көбіне транзитті нөмірлер).

Көбінесе, автомобиль нөмірі көліктің белгілі бір елдің қайсыбір әкімшілік бірлігінде (облыс, қала, аудан) тіркелгенін айшықтап тұрады.

Көптеген мемлекеттерде нөмірлерді орталық тіркеу мекемесі, ал [[Канада]], [[Аустралия]], [[Германия]], [[Пәкістан]] және [[АҚШ]]-та нөмірлерді жергілікті билік мекемесі үлестіреді.

== Тарихы ==
Нөмір белгілері автомобильдерден бұрынырақ пайда болды. 1893 жылы 14 тамызда Франция Париж полициясының жарлығы бойынша нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды&lt;ref name=&quot;Robertson1974&quot;&gt;{{cite book|last=Robertson|first=Patrick|title=The book of firsts|url=https://books.google.com/books?id=yaAvAAAAMAAJ|accessdate=13 August 2011|year=1974|publisher=C. N. Potter : distributed by Crown Publishers|page=51}}&lt;/ref&gt;, оның артынан 1896 жылы Германия да солай істеді&lt;ref&gt;[http://www.deautogids.nl/begin/pagina.asp?page=33 De Autogids.nl] {{nl icon}}&lt;/ref&gt;. 1898 жылы Нидерланд &quot;жүргізу рұқсаты&quot; деп аталған ұлттық тіркеудегі нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды. Бастапқыда бұл нөмірлер жай ғана 1-ден бастап ретпен берілген сандар болды, бірақ кейін 1906 жылы өзгертілді.

Әр штаты өз нөмірлерін басып шығаратын АҚШ-та, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]] алғашында 1901 жылы көлігінің арт жағында көлік иесінің аты-жөнінің бірінші әріптері (инициалы) көрінетіндей болуын талап еткеннен кейін, 1903 жылдан бастап автомобиль нөмірлерін (ақ фондағы қара түсті сандар) талап ете бастады&lt;ref&gt;Laws of New York Chap 531, §169a, Apr 25, 1901; Chap. 625, §169a, мамыр 15, 1903&lt;/ref&gt;. Бастапқыда көптеген құзіретті орындарда нөмір белгілері үкімет тарапынан шығарылмаған болатын, сол себепті  моторлы көлік иелері өздері жасап шығарулары керек болды. 1903 жылы [[Массачусетс]] нөмір белгілерін шығарған алғашқы штат болды.

Құрама Патшалықта нөмір белгілері алғаш рет 1904 жылдың 1 қаңтарынан бастап автомобиль акты (Motor Car Act) бойынша талап етіле бастады&lt;ref&gt;The Early Motor Bus: Charles E Lee, London Transport Executive 1974 page 2&lt;/ref&gt;.

== Қазақстанның автомобиль нөмірлері ==
{{main|Қазақстанның автомобиль нөмірлері}}
[[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо с окончанием серии на О.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «A» — [[Алматы]]. «P» әрпіне аяқталатын соңғы сериялардың бірі]]
[[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - Е.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Е» — [[Атырау облысы]]]]
[[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на физическое лицо - H.JPG|thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «H» — [[Жамбыл облысы]]]]
[[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - X..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «X» - [[Түркістан облысы]].]][[Сурет:Казахстанский автомобильный номер выданный на юридическое лицо - Z..JPG|thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Z» - [[Астана]]]]

=== Қазақстан автомобиль нөмірлерінің кестесі ===

==== 1993 жылғы жүйе ====
{| class=&quot;prettytable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! Аймақ коды
! Аймақ
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | A
| [[Алматы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | B
| [[Алматы облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | C
| [[Ақмола облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | D
| [[Ақтөбе облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | E
| [[Атырау облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | F
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | H
| [[Жамбыл облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | K
| [[Қарағанды облысы]] (бұрынғы [[Жезқазған облысы]] қазіргі кезде берілмейді)
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | L
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | M
| [[Қарағанды облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | N
| [[Қызылорда облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | O
| [[Ақмола облысы]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Көкшетау облысы]], қазіргі кезде берілмейді)
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | P
| [[Қостанай облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | R
| [[Маңғыстау облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | S
| [[Павлодар облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | T
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | U
| [[Шығыс Қазақстан облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]], қазіргі кезде берілмейді)
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | V
| [[Алматы облысы]] (бұрынғы [[Талдықорған облысы]], қазіргі кезде берілмейді)
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | W
| [[Ақмола облысы]], [[Қостанай облысы]] (бұрынғы [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облысы]], қазіргі кезде берілмейді)
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | X
| [[Түркістан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | Z
| [[Астана]]
|}

==== 2012 жылғы жүйе ====
{| class=&quot;prettytable&quot;
|- class=&quot;hintergrundfarbe6&quot;
! Аймақ коды
! Аймақ
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 01
| [[Астана]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 02
| [[Алматы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 03
| [[Ақмола облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 04
| [[Ақтөбе облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 05
| [[Алматы облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 06
| [[Атырау облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 07
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 08
| [[Жамбыл облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 09
| [[Қарағанды облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 10
| [[Қостанай облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 11
| [[Қызылорда облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 12
| [[Маңғыстау облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 13
| [[Түркістан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 14
| [[Павлодар облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 15
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 16
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 17
| [[Шымкент]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 18
| [[Абай облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 19
| [[Жетісу облысы]]
|-
|style=&quot;font-weight:bold&quot; | 20
| [[Ұлытау облысы]]
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://platesmania.com/ Platesmania.com - Көлік құралдары мен нөмір белгілерінің суреттері]
* [http://avto-nomer.ru/newforum/ Нөмір белгілері форумы]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120515121137/http://avto-nomer.ru/newforum/index.php/forum/168/ Нөмір белгілері форумы - Қазақстан]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Автомобиль]]</text>
      <sha1>150vwp906btyafie3rfq0g4nntcnbr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әш-Шура сүресі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198926</id>
    <revision>
      <id>3690004</id>
      <parentid>3346260</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Atcovi</username>
        <id>31491</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>mujawwad --&gt; murattal</comment>
      <origin>3690004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1487" sha1="ey011ravusemahpx9cqbyappz9jjyvx" xml:space="preserve">[[Сурет:Chapter 42, Ash-Shura (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|нобай|Әш-Шура сүресі]]
{{Сүре инфоқорапшасы|Сүре атауы=Әш-Шура сүресі|Араб тіліндегі атауы=الشورى|Сүре нөмірі=42|Атауының мағынасы=Кеңес|Жіктелуі=Меккелік|Жерге түсірілу реті=62|Аяттар саны=53|Джуз=25|Хизб=49|Рукуғ саны=5|сөз саны=866|Әріп саны=3577|Муқаттаға әріптері=Ха, Мим. / Айн, Син, Каф.|Алдыңғы сүре=Фуссиләт сүресі|Келесі сүре=Зухруф сүресі|Жазба нөмірі=42-ш}} 53 аяттан тұрады.

Әр топтардың адамдары кез келген шешім қабылдар алдында өзара ішкі ақылдасу керектігі керектігі айтылады, оның мәні мен мақсаттары айқын әрі әділ шешім қабылдау табылады.

«әш-шура»  - сүресінде көптеген дін сұрақтары мен сенім негіздерінің айғақтары келтіріледі.

==Сілтемелер==
* [[Құран]]

{{Сүре|42|[[Фуссиләт сүресі]]|[[әз-Зухруф сүресі]]}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Құран сүрелері]]


{{Islam-stub}}</text>
      <sha1>ey011ravusemahpx9cqbyappz9jjyvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барнауыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199928</id>
    <revision>
      <id>3690073</id>
      <parentid>3598211</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137687" sha1="onyx00jpvgc08pqyo7e5s0fxc80kh6i" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Ресей
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Барнауыл
 |шынайы атауы            = Барнаул
&lt;br /&gt;[[Сурет:Barnaul (2021)-1.jpeg|290px|center]]
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Barnaul.svg
 |ту                      = Flag of Barnaul.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 84
 |lon_dir = E|lon_deg = 83|lon_min = 46|lon_sec = 74
  |CoordAddon             =type:city_region:RU
  |CoordScale             = 
 |ел картасы             = 
 |аймақ картасы          = 
 |аудан картасы          = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймағы                   = Алтай өлкесі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Муниципалды құрылым
 |ауданы                   = [[Барнауыл қаласы (муниципалдық құрылым)|Барнауыл қаласы]]
 |кестедегі аудан         = Барнауыл қаласы (муниципалдық құрылым){{!}}Барнауыл қаласы
 |мекен түрі              = 
 |мекені                   = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 аудан
 |басшының түрi           = Қала басшысы
 |басшысы                   = [[Людмила Николаевна Зубович]]
 |құрылған уақыты         = 1730
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы            = 1771
 |жер аумағы                  = 321
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = континеттік
 |ресми тілі              = орыс  тілі
  |тұрғыны                = {{Өсім}} {{nobr|621 669}}&lt;ref name=&quot;akgks&quot;&gt;{{cite web
 | publisher   = Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Алтайскому краю
 | url         = http://ak.gks.ru/DocLib1/Население/chisl1.01.12.htm
 | title       = Оценка численности постоянного населения на 1 қаңтар 2012г.
 | accessdate  = 2012-04-07
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/67FVumy7f
 | archivedate = 2012-04-28
}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2012
  |тығыздығы              = 1862,4
  |шоғырлануы             = 776&lt;ref&gt;[http://www.altairegion22.ru/gov/administration/stuct/build/barnaul_agglomeration/ Барнаульская агломерация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502150307/http://altairegion22.ru/gov/administration/stuct/build/barnaul_agglomeration/ |date=2012-05-02 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; мың адам(2010)
  |ұлттық құрамы          =
  |конфессионалдық құрамы =
  |этнохороним            = барнауылдық&lt;br /&gt;барнауылдықтар
 |телефон коды            = 3852
 |пошта индексі           = 656xxx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды        = 22
 |сандық идентификаторы   = 01401
 |ортаққордағы санаты     = Barnaul
 |сайты                   = www.barnaul.org
 |сайт тілі               = 
 |сайт тілі 2            = 
 |сайт тілі 3            = 
 |сайт тілі 4           =
 |сайт тілі 5            = 
 |add1n                  = 
 |add1                   = 
 |add2n                  = 
 |add2                   = 
 |add3n                  = 
 |add3                   = 
}}
'''Барнауыл''' ({{lang-ru|Барнау́л}}) — [[Ресей]] қаласы ([[1730]] жылы құрылып, қала мәртебесін [[1771]] жылдан бастап алды), 1937 жылдан бастап [[Алтай өлкесі]]нің ({{lang-ru|Алтайский край}}) әкімшілік орталығы. Қала [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]]дің оң жағында, Барнаулка өзенінің [[Обь]] өзеніне құяр тұсында орналасқан. Қала ауданы – 321 км², халқы – 621,7 мың адам ([[2012]])&lt;ref&gt;В. Ревякина, Барнауыл. Ғылыми-анықтамалық  атлас. 2006, ПО Инжгеодезия&lt;/ref&gt;, сонымен бірге қала халқының  саны бойынша Ресейде 21-ші орында тұр. Қала округтерінің шекарасында бағындырылған елді мекендердегі тұрғынды қосқанда Барнауыл халқы 681,5 мың адамды құрайды. Сібірдің ауқымды өндірістік, мәдени және білім орталығы: 9 мемлекеттік ЖОО, 5 театр, мұражайлар және ХVIII-XX ғасырларға жататын сәулет өнерінің көне ескерткіштері бар.

== Тарихы ==
[[File:Barnaul Schild.jpg|thumb|300px|Қаланың кіре берістегі көрінісі]]

=== Қалануы ===
Археологиялық зерттеулер қазіргі Барнауылдағы алғашқы қоныстар тас ғасырында пайда болғандығын көрсетеді. Қала аумағында осы күнге дейін 63 археологиялық ескерткіш сақталған. Олар көбіне көне заманнан орта ғасырға дейін сақталған қалашықтар, қорғандар, тұрақтар және мекендер. Бұл тұрақтардың көпшілігі Обь өзенінің сол жағалауында, Барнауылдың таулы жақтарында, [[Мохнатушка]], [[Казённая Заимка]], [[Гоньба]] және [[Научный Городок]] сияқты жерлерінде орналасқан ауылдарында кездеседі&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;&gt;. 
{{кітап
| тақырыбы = Барнауыл. Ғылыми-анықтамалық  атлас
| жауапты = В. Ревякинаның редакциясымен &amp;nbsp;С.
| жылы = 2006
| баспасы = ПО Инжгеодезия
| орны = Барнауыл
}}&lt;/ref&gt;. [[Алтын Орда]] дәуірінде, орыстардың Сібірге қоныс аударуына дейін, мұнда [[Абакша]] деген қамал-қала тұрған. Осы қаладан төлеуіттер көршілес халықтарға шабуыл жасады.

Барнауылдың қала болып қаланған ресми уақыты [[1730]]-жылы деп есептеледі. Мұны кен өндіруші Акинфий Демидовтың  Алтай өңіріне завод салу мақсатында 200 шаруаны алып келуімен байланыстырады.  Алайда, қаланың құжаттық  мақұлданған  жылы 1739-жылы болып саналады. Себебі, аталмыш жылы Демидов Барнауылда күміс балқыту зауытының құрылысын бастаған еді.&lt;ref&gt;{{кітап
| автор = Адрианов А.&amp;nbsp;В.
| тақырыбы = 1883 жылы Орыс географиялық қоғамы және оның Батыс Сібір бөлімінің нұсқауы бойынша [[Алтай]] және [[Саян]] тауларына жасалған саяхат
| жылы = 1886
| баспасы = Орыс географиялық қоғамы және оның Батыс Сібір бөлімі
| беттері = 1—144
}}&lt;/ref&gt; Осы саяхат қаланың дамуына оң әсерін тигізді. Соның әсерінен Баранауылға Орталық Ресей және Уралдан қоныс аударушылар көптеп келе бастады.

==== Этимология ====
Қала атауының шығу төркініне байланысты түрлі гипотезалар көп. Белгілі жазушы және өлкетанушы ғалым  [[Марк Юдалевич]] өзінің мақалаларында атаудың шығуына байланысты әртүрлі ғалымдардың зерттеулерін жинаған&lt;ref&gt;
{{мақала
|автор = Юдалевич М.
|тақырыбы= Алғашқы Барнауыл
|сілтеме = http://www.ap.altairegion.ru/116-02/13.html
|баспа = «Алтайская правда»
|тип = газет
|орны = Барнауыл
|жылы = 2002
|нөмірі = 116—117 (24017—24018)
}}&lt;/ref&gt;. Зерттеушілер жұмысының  жалпы ойы, гипотезасы «Барнауыл» атауының  [[Түркілер|түркі]]лік немесе моңғолдық шығу тарихы бар, бірақ атаудың тәржімасы бірнеше нұсқалылығымен ерекшеленеді деген пікірге саяды.
* Көп уақыт бойы «Барнауыл» сөзінің түп төркіні қазақ тілінен  аударылған деген нұсқа таратылды. «Жақсы мал жайылым»&lt;ref&gt;{{кітап
| авторы = Тужилин Н.
| тақырыбы = Сенің айналаңдағы әлем. 8-ші бөлім. Атаулар не дейді? Мұхиттар және жағалаулар бойымен
| сілтеме = http://www.bibliotekar.ru/encMir/67.htm
| жылы = 1966
| баспасы = Крым
| орыны = Симферополь
}}&lt;/ref&gt; немесе «Барна ауылы» және «Барн» сөзі Сібір хандығының көшпенділерінің атауының бірі деп есептеледі. Алайда, тарихшылардың пікірі бойынша, бұл сөз —халықтық этимология. Себебі, қазақтарда «Барн» атауы жоқ және олар Жоғарғы Обь жерлерінде көшпеген. Ал, «жақсы мал жайылым» деген сөздің «жайлау» деген балама атауы бар&lt;ref name=&quot;UMANSKY&quot;&gt;{{мақала
|авторы = Уманский А.&amp;nbsp;П.
|тақырыбы= Что в имени твоём?
|баспасы = Барнаул
|түрі = журнал
|орыны = Барнауыл
|жылы = 1997
|нөмері = 1—2}}&lt;/ref&gt;.
[[File:Barnaul-old-001.jpg|250px|left|thumb| Барнауыл қаласы. XX ғасыр]]
* Барнауыл атауының [[этимология]]сын ғалымдар «Барнаулка» өзенінің атауымен байланыстырады. Бұл өзен XVIII ғасырдың  сызбаларында «Бороноул» немесе  «Бороноур» деп аталған. Кей құжаттарда өзен «Баранаул» деп аталған екен. [[1745 жыл]]дан бастап қана Шелегиннің картасында &lt;ref&gt;{{кітап
| авторы = Паллас П.&amp;nbsp;С.
| тақырыбы = Ресей мемлекетінің түрлі жерлеріне саяхат 1773—1778. 5 томдық. Кітап 2.
| жылы = 1786
| орыны = СПб
}}&lt;/ref&gt; аталмыш өзен «Барнауыл өзені» деп аталған.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url        = http://irbis.asu.ru/docs/altai/history/chrono/1734.html
 | title      = Алтай тарихының хронологиясы&amp;nbsp;— 1734 жыл
 | publisher  = Алтай мемлекеттік университеті
 | accessdate = 2007-09-21
 | deadlink   = unknown-host
}}&lt;/ref&gt;. Томск профессоры [[Андрей Дульзон]] қаланың атауы екі түрлі [[көне түркі]]лік  түбірден жасалған деген болжам айтады. Бұл [[топоним]]нің алғашқы формасы «Бороноул». Сөздегі «боро» түбірі көптеген моңғол және түркі тілдеріндегі «қасқыр» деген мағынаны, ал  «ул» формасы түркі тілдерінде «өзен» деген мағынаны береді. Осылайша, «Барнауыл»   атауы «қасқыр өзені» немесе «қасқыр көлі» деген де мағына беруі мүмкін&lt;ref name=&quot;UMANSKY&quot;/&gt;. «Барнауыл» сөзінің этимологиясы жайында айтылған соңғы нұсқаның жаны бар. Себебі, ертеректе Барнаулка өзенінің бойында қасқырлар көп болған және өзеннің құяр сағасында көлдер орналасқан.  Сонымен қатар, қасқыр (бөрі) [[Алтай]] халқы үшін қасиетті аңдардың бірі болып саналады. Уақыт өте келе, сөз белгілі формацияға ұшырап, «орыстанып», орыс говорларына бейімделіп, қала атауына айналып кетті&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.barnaul-info.ru/history/
 | title       = Қала тарихы
 | publisher   = «Барнаул-инфо» сайты
 | accessdate  = 2007-09-21
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6144kUoZB
 | archivedate = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.

* Барнауылдық тарихшы және археолог А. Уманский өзен атауы туралы нұсқаны дамытып, «Бороноул» топонимінің төлеуіттік тарихы бар деген болжам айтады. Ғалымның пікірі бойынша, «Боронаул»/«Бороноул»  сөздері тілдік метаморфозға  ұшырап, нәтижесінде атау «поронгыул» / «по-ронгы» — «лай су», «ул» — «өзен» деген төлеуіт сөзінен шыққан. Нәтижесінде, Барнаулка өзенінің этимологиясы «лай су» деген мағынаны береді. Шындығында, Барнаулка өзені түрлі органикалық, минералдық заттарға, сонымен қатар, құмға толы&lt;ref&gt;{{cite web 
 | author     = Юрий Гончаров, Александр Старцев.
 | date       = 28 шілде, 2006
 | url        = http://www.polit.sib.ru/news/?id=11978
 | title      = Өңірдің астанасы Бобровка деп аталуы мүмкін, ал тұрғындары&amp;nbsp;— бобровтықтар деп аталуы ықтимал.
 | publisher  = ПолитСибРу
 | accessdate = 2007-09-21
 | deadlink   = unknown-host
}}&lt;/ref&gt;.

==== Геральдика ====
Барнауылдың алғашқы елтаңбасы 1846 жылы бекітілді. Елтаңба қалқаны француздық геральдикалық форманың (тәжі және лентасы жоқ) қалпын береді. Қалқан көлденеңнен 2 бөлікке бөлінген. Жоғарғы бөлігі қалқанның үштен бірін алады. Онда Томск губерниясының  негізгі элементі (наместниктік елтаңба) — жасыл фондағы шауып бара жатқан ақ аттың бейнесі орналасқан. Ат — губерния шаруашылығында, таулы өнеркәсіптегі көлік қызметтерін атқаратын негізгі символ және шаруашылық үшін таптырмайтын жануар. Елтаңбаның төменгі бөлігінде ашықкөк фонда тұтанып тұрған қызыл түсті  күміс домна пеші  орналасқан. Ол өз кезегінде елдегі күміс балқыту өнеркәсібінің символы ретінде көрсетілген. 
Қазіргі заманғы елтаңба 1995 жылы 16 қарашада қабылданды. Оның түпнұсқасы (түрлі түсті және қара-ақ суреттер) Барнауыл қаласының әкімшілігінде тұр және қызыққан азаматтарға қолжетімді.

Барнауылдың туындағы ашық көк түс қаланың орналасқан жері — Обь өзенінің символы. Тудың ортасында қаланың елтаңбасы орналасқан&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/barnaul.htm
 | title       = Барнауыл қаласы
 | publisher   = Сайт heraldicum.ru
 | accessdate  = 2011-02-01
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6144lMsKY
 | archivedate = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.

=== Революцияға дейінгі аралық ===
1748 жылың [[16 ақпан]]ынан бастап&lt;ref&gt;[http://barnaul.org/gorod_1/history/280let/XVIII/ Барнауыл тарихы. XVIII ғасыр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803084141/http://barnaul.org/gorod_1/history/280let/XVIII/ |date=2012-08-03 }}&lt;/ref&gt; императордың рұқсатымен таулы аймақтың канцеляриясы Колываньнан (Алтай өңірі) Барнауыл заводына көшірілді. 1766 жылы орыс өнертапқышы [[Иван Ползунов]] Барнаулка өзенінің бойында Ресейдегі ең алғашқы бу машинасын ойлап тапты, ал 1771 жылы Барнауылға «таулы қала» мәртебесі берілді&lt;ref&gt;{{кітап
| тақырыбы = Батыс Сібірдің шаруашылық және мәдениетін меңгерудің тарихи тәжірибесі: Ғылыми еңбектердің жинағы. І кітап. 
| жауапты = Ю.&amp;nbsp;Ф. Кирюшина және  А.&amp;nbsp;А. Тишкинаның редакциясымен
| жылы = 2003
| баспасы = Алтай университетінің баспасы
| орыны = Барнауыл
| беті = 464
}}&lt;/ref&gt; (басқа деректер бойынша 1828 жылы&lt;ref&gt;[http://new.hist.asu.ru/biblio/borod5/got/15.html ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы және ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде Барнауылдың құқықтық мәртебесі мәселесіне арналған құжат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725201341/http://new.hist.asu.ru/biblio/borod5/got/15.html |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;). Қалаға берілген мәртебеге байланысты (астанадан алшақтығына қарамастан) өте жылдам өсті. 1835 жылдары қалада 9 мың адам тұрды. Қала құрылысы Санкт-Санкт-Петербург архитектурасының ықпалымен дамыды.

1764 жылы техникалық кітапхана, 1776 жылы —Барнауыл «театр үйі», ал 1827 жылы — алғашқы [[типография]] ашылды. П. К. Фролов Алтай мемлекеттік өлкетану мұражайының жұмысын ұйымдастырады. Аталмыш мұражай Сібірдегі бірінші мұражай болып саналады&lt;ref&gt;{{кітап
| авторы = Тишкина Т.&amp;nbsp;В.
|тақырыбы= 1918—1931 жж. Алтай өлкетану ұйымдарының жұмысы. Монография
| жауапты = Ғыл. ред. Кирюшин Ю.&amp;nbsp;Ф.
| жылы = 2004
| баспасы = Алтай университетінің баспасы
| орыны = Барнауыл
| беті = 312}}&lt;/ref&gt;.

Қазба байлықтарының азаюы және крепостнойлық құқықтың алынып тасталғандығы —1893 жылы Барнауылдағы күміс балқыту зауытының жабылуына әкеліп соқты. Соның салдарына Барнауыл ірі сауда қаласына айналды. Өнеркәсіптің жаңа түрлері: тері илеу, кірпіш жасау, сыра дайындау, ас тұзын игеру, орман шаруашылығы және т.б. пайда бола бастады&lt;ref&gt;{{кітап
| авторы = Гончаров Ю.&amp;nbsp;М., Чутчев В.&amp;nbsp;С.
| тақырыбы = ХІХ ғ. ІІ жарт. — XX ғ. басындағы Батыс Сібірдегі мещан тобы
}}&lt;/ref&gt;.

1917 жылы [[2 мамыр]]да Барнауылда үлкен өрт болады. 40-қа жуық кварталдар, қала архитектурасы, әсіресе ағаш үйлердің барлығы да жанып кетеді. Қаланың қайта тұрғызылуына сол кезеңде Ресейде басталған [[Азаматтық соғыс]] кедергі болады.

=== Кеңестік уақыт ===
[[1917 жыл]]ы [[7 желтоқсан]]да қалада [[Кеңес үкіметі]] орнады. Алайда, 1918 жылы 18 маусымда [[ақ гвардяшылдар]] бұл үкіметті қолдамай, төңкеріс жасады&lt;ref&gt;{{кітап
| авторы = Скубневский В.&amp;nbsp;А., Гончаров Ю.&amp;nbsp;М.
|тақырыбы= ХІХ ғ. ІІ жартысы және XX ғ. Алғашқы ширегіндегі Батыс Сібір қалалары
| жылы = 2004
| орыны = Барнауыл}}&lt;/ref&gt;.
1919 жылы 9-11 желтоқсанда  Барнауыл қаласы [[Ефим Мамотов]]тың партизандық армиясының күшімен алынды. Ақгвардияшылдар Новоникольскіге (қазіргі [[Новосібір]]) жету мақсатында қаланы тастап кетті. Қалада қалу өте қауіпті еді: әр тұстан Қызыл армия өкілдері қаптады, ал қаланың өзінде партиялық ұйымдар төңкеріс ұйымдастырып жатты. Ақгвардияшылдар М.Ворожцовтың басқаруымен  Бірінші Чумық Кеңестік партизандар дивизиясының торуылына тап болып, кейін шегінді.

XX ғасырдың 20—40-шы жылдары Барнауылдың дамуы [[индустрияландыру]] және [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|ұжымдастыру]] үрдістерінің дамуымен анықталды. Қалаға кіші ауылдар мен қыстақтардан тұрғындар көшіп келе бастады. Кейіннен Барнауыл қаласы агроөнеркәсіптік аймақ мәртебесіне ие болды.  1932 жылы Батыс Сібірдегі ең ірі Барнауыл [[мата комбинаты]] салынды.

[[1937 жыл]]ы Алтай өңірінің қалыптасуына байланысты Барнауылға Алтайдың әкімшілік орталығы мәртебесі берілді. 
[[Ұлы Отан соғысы]] жылдарында қалаға [[Мәскеу]]ден, [[Ленинград]]тан, [[Одесса]]дан, [[Харьков]] және басқа да қалалардан [[неміс]] әскерлерімен оккупацияланған (басып алынған) жүзге жуық өндірістік өнеркісіп орындар көшірілді. Олар қаланың негізгі өнеркәсібіне айналды. Кей деректерге қарағанда&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.ada.ru/Guns/bsz/index.htm
 | title       = Барнауыл станоктар жасап шығаратын зауыттарының оқ-дәрілері
 | publisher   = ADA корпорациясы
 | accessdate  = 2007-09-21
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6144m19m3
 | archivedate = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | date        = 15 сәуір, 2005
 | url         = http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/participants_victory.shtml
 | title       = «Участники Победы». Архивтік құжаттардың жәрмеңкесі
 | publisher   = Ресей архивтері
 | accessdate  = 2007-09-21
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6144mYxXO
 | archivedate = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;, [[Қызыл армия]] соғыста пайдаланған оқ-дәрілердің тең жартысына жуығы Барнауылдағы станок жасап шығаратын зауытта шығарылған.

Соғыстан кейінгі жылдар қаладағы өнеркәсіптік «бум» және қала құрылысының дамуымен ерекшеленді. Бұл кезеңде Барнауылдың территориясы 2 есеге өсті. Қаланың қайта тұрғызылуына, дамуына,  яғни жаңа үйлер құрылысы үшін  солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері таңдап алынды.

[[1980 жыл]]ы КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен қала [[Қазан революциясы]] орденімен марапатталды &lt;ref&gt;Барнауылдың туында  — Қазан Революциясының ордені // Алтайская правда, 5 наурыз, 1983 ж&lt;/ref&gt;.

=== Барнауыл қазіргі заманда ===
КСРО үкіметі құлаған соң және елдегі саяси-экономикалық жағдайлардың ушығуына байланысты қаладағы ірі өнеркәсіптік өндіріс орындары банкротқа ұшырап, дәрменсіз күйге түсті. Нәтижесінде  Барнауыл өндірістік орталықтан экономиканың басқа салаларына:  сауда, қызмет көрсету, құрылыс және азық-түлік өнеркәсібіне көше бастады.  Оған қоса, қалада тұрғын үй қорының көнергендігі, жол инфрақұрылымының ескіруі мәселелері бар еді.

== Физикалық-географиялық сипаттама ==
=== Географиялық орналасуы ===
Қала Батыс Сібір жазығының орманды алқабында, Приобье шоқысының солтүстік-шығысында, Обь өзенінің жоғарғы ағысының оң жағалауына құятын  Барнаулка өзенінің қасында орналасқан. Солтүстік және батыс бөлігінен Барнауыл Обь өзенінің аңғарларын айналып өтеді, ал оңтүстік-батыстан   орманды қоршайды. Мәскеуге дейінгі арақашықтық — 3419 км. Барануылға жақын орналасқан ірі қала — [[Новосібір]] қаласы (239 км).

[[Географиялық координаттар]]: {{coord|53|20.84|N|83|46.74|E|type:city}}. Барнауыл [[Гамбург]], [[Дублин]], [[Ливерпуль]], [[Минск]], [[Петропавловск-Камчатский]], [[Самара]] және [[Эдмонтон]] қалалары сияқты ендікте орналасқан.

=== Жер бедері ===
Барнауыл территориясының рельефін қала орналасқан Приобь шоқысы, Обь және Барнаулка өзендерінің  аңғарлары анықтайды. Биіктіктердің абсолютті белгісі —  Барнаулка өзенінің сағасынан 132—135 метрден қаланың солтүстік бөлігіне дейін 230—250 м; су көлемінің жалпы еңістігі —  солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа  Барнаулка алабына дейін&lt;ref&gt;{{кітап
| тақырыбы =  Барнауыл энциклопедиясы
| жауапты = Скубневского В.&amp;nbsp;А.
| жылы = 2000
| баспасы = АлтМУ баспасы
| орыны = Барнауыл}}&lt;/ref&gt;. Барнауылдың оңтүстігінде &quot;Таулы&quot; деп аталатын бөлігі бар. Бұл бөлік—Обь және Барнаулка өзендерін бөліп тұрады. Рельеф эррозияланған кішігірім құрылымдық формалармен: Пивоварка өзені алабы (12 км), жыра, сайлардың көптігімен күрделенеді. Обь алабының бөктері тіп-тік құламалы болып келеді (25—60 градус), кей жерлерде биіктігі  50—110 м жарлар да кездеседі&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;.

Барнаулка  өзеннің терассасы рельефтің аккумуляциялық түрлеріне ұқсайды. Алқаптың өзі кең емес (50—200 м, солтүстік-батыс бағытта биіктігі теңіз деңгейінен 137-ден 185 метрге дейін  үш өзен алқабы жайылып жатыр. 
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Barnaul Skyline 2007.jpg|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Dolinaobinauchgorodok.jpg|center|220px]]
 |-
 |Қаланың орталығы. Таулы саябақтан алынған көрініс
 |Ғылыми қалашықтың қасындағы Обь өзенінің алқабы
 |}
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Birch grove in Barnaul.JPG|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Barnaul Hafen.jpg|center|220px|Barnaul Hafen]]
 |-
 |Барнауылдағы күз
 |Барнауыл порты. 2001 жыл
 |}
==== Барнаулка өзені ====
Барнаулка – кіші өзендерге жатады. Өзен Батыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқан және 167 км ұзындықта созылып жатыр. Өзен бассейнінің ауданы 5720 шаршы км. Бассейн контуры Барнауыл территориясы мен Алтай өңірінің 8 әкімшілік ауданына шақ келеді. Өзеннің қазіргі алқабы көне жылға ағымдарының сағасында орналасқан. Ал, алқаптың жоғарғы жағында ағынды көлдердің онға жуығы орналасқан шығыңқы шұңқырлар бар.

=== Климаты ===
Барнауылдың [[Континенттік климат|континенталдық климаты]] Батыс Сібірдің оң жағында өзгеше географиялық орналасуымен анықталады. Алтай тауларынан, [[Солтүстік Мұзды мұхит]]тан және [[Орталық Азия]]ның жартылай шөлді аймақтарынан келетін [[ауа массалары]]ның өзара араласуынан қаладағы табиғи жағдайды  күрделендіреді. Барнауыл қысының қаттылығы шамалы, қар аз жауады және жазы жылы.

Жыл мезгілінің ең суық мезгілі —қаңтар (орташа температурасы −17,5&amp;nbsp;°C), ең жылысы — шілде (+19,8&amp;nbsp;°C). Ауа температурасының абсолютті максимум (көлеңкедегі ауа температурасы) 1953 жылы шілдеде және 2002 жылы тамыз (+38,2&amp;nbsp;°C) айларында бақыланды. Ауа температурасының абсолютті минимумы   1951 жылы қаңтар айында (−51,1&amp;nbsp;°C) анықталды. Ауа аяздануының соңғы күні — [[19 мамыр]], ал алғашқы күні — [[17 қыркүйек]]&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS07&quot;&gt;
{{кітап
| тақырыбы = Барнауыл. Ғылыми-анықтамалық  атлас
| жауапты = Ревякина В.&amp;nbsp;С.
| жылы = 2007
| баспасы = ПО Инжгеодезия
| орыны = Барнауыл
}}&lt;/ref&gt;.

Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы суық мезгілдерде 73—76 % шамасында түрленсе, жылы мезгілде  62 % шамасында өзгереді. Атмосфералық жауын-шашынның жартыжылдық көлемі 539 мм құрайды. Жылы маусым кезінде (сәуір — қазан) жалпы жауын-шашын көлемінің 65 % -ы жауады. Жауын-шашынды күндердің көлемі орта есеппен — 180 күн, оның ішінде 113 күні күз-қыс маусымдарына тұстас келеді&lt;ref&gt;{{кітап
| авторы = Кошинский, Кухарская В.&amp;nbsp;Л.
| тақырыбы = Барнауылдың климаты
| жылы = 1984
| баспасы = ЗапСибНИИ
| орыны = Новосібір
| id = УДК 551.5821.1 (571.15-21)
| беті = 125}}&lt;/ref&gt;.

Ауа-райы бұлыңғыр, бұлтты, күн райы ашық және жартылай ашық күндердің бір жылдағы саны — 130, сәйкесінше 49 (күн рай ашық) және 186 (күн райы жартылай ашық). Жыл бойындағы күн сәулесінің ұзақтығы — 2180 сағат&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS07&quot;/&gt;.

Желдің ұшу бағыты Барнауылдың оңтүстік-батыс, батыс және оңтүстік бөліктерінде басым келеді.

=== Қала өсімдігі ===
Барнауыл және оның айналасындағы аймақтардың өсімдігі оңтүстік орманды дала алқабына тән. Таулы алқаптарда өсімдіктердің мен астық түрлерінің: жіңішкежапырақты қоңырбас, бүлдіргелі жапырақ, сарбас жоңышқа сияқты көптеген сирек кездесетін түрлері бар &lt;ref&gt;
{{кітап
|авторы=Олькова О.&amp;nbsp;А.
|тақырыбы=Барнауыл қаласы және маңайындағы алқаптардың урбанофлорасы // Аймақтық табиғатты қолдану және экологиялық мониторинг 
|орны =Барнауыл
|жылы=1996
|беті=265—267
}}&lt;/ref&gt;.

Орманды алқаптар қайың ағаштарына, итмұрын, қараған өсімдіктеріне толы. Жыралардың үстіңгі бөлігінде Барнауыл таспалы орманы өсіп жатыр. Бұл орманда өсімдіктердің ағаш-бұта тектес тұқымдарының 30-ға жуық түрін кездестіруге болады. Өзен аңғарларында [[мойыл]], [[үйеңкі]], [[терек]], [[ырғай]] ағаштары көптеп өседі.

Қаланың ішіндегі өсімділік жағдайы жасанды отырғызылған саябақтарымен: «Юбилейный» саябағы, Орталық саябақ, «Солнечный ветер» саябағы, «Лесная сказка» бағы, «Нагорный» саябағы, Барнауылдың денрарийі, гүлзар бақтар, бульварларымен  ерекшеленеді. Ағаштардың негізгі түрлері — қара терек, үйеңкі, шетен, [[қайың]], сібір [[шырша]]сы, [[алма]] ағаштары. Қалада барлығы тамырлы өсімдіктердің 880 түрі өседі, олардың 30-ға жуығы Алтайдың [[қызыл кітап|қызыл кітабына]] енгізілген &lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;.

=== Экологиялық жай-күйі ===
Барнауыл ірі өндірістік қала болғандықтан, мұнда табиғатқа залал келтіретін антропогенді объктілер көп. Обь және Барнаулка өзендерін қоспағанда, қаладағы табиғи кешендердің басым көпшілігі экологиялық күйі нашар аймаққа жатады. Ауаның ластануы қаладағы жекешеленген өндірістік шаруашылық объектілерінен және пешпен жылытатын нысандардың әсерінен болады. Зиянды қалдықтардың көлемі жылына 80 мың тоннаны құрайды. Атмосфераның ластануына көлік транспортының да едәуір әсері бар. Қаланың солтүстік аудандарында (Ленин, Октябрь аудандары) экологиялық жағдай тым ушыққан. Мұндағы өндірістік нысандар жер бетіне кадмий қалдықтарын рұқсат етілген шектен 10 есе артық шығарады. Қаланың оңтүстігінде (Орталық аудан) Алтай агрегат зауытының жанында орналасқан Пивоварка өзенінің аңғарлары экологиялық жағдайы өте нашар аймақтарға жатады&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;.

Қаланың кей бөліктерінің (Индустриальный ауданы, Темір жол аудандары) экологиялық жайын салыстырмалы түрде жақсы деп бағалауға болады. Бұл жерлерде кадмийдің шектен тыс шығарылуы 2-5-ке тең&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;.

Негізінен, қаладағы жер үсті суларының ластануы өндірістік нысандардың тазаланбаған қалдық суларды Обь және Барнаулка өзендеріне ағызуынан пайда болып жатыр. Тазаланбаған, қалдық лас суларды шығаратын  өндірістік орындарға Барнауыл көлік шиналарын шығаратын зауытын (жартыжылдық орта есеппен 3 млн м³), Алтайдизель зауытын (жартыжылдық орта есеппен 500 мың м³-ға жуық), [[Барнаултрансмаш]] зауытын (шамамен 270 мың м³-ға жуық), 3 ЖЭС (11 млн м³-ға жуық), қаладағы тазалау орындарын (шамамен 100 млн м³) жатқызуымызға болады. Пивоварка, Власиха, Сухой Лог өзендеріне келетін лас сулардың басым көпшілігі көлік тұрақтарынан, АЗС мекемелерінен, көлік жолдарының құрылысынан келіп қосылады&lt;ref&gt;Экологический вестник ИВЭП СО РАН, Барнауыл. 2006 жыл.&lt;/ref&gt;.

== Халқы ==
Барнауыл қаласы және қала құрамына кіретін елдімекендерді қоса есептегенде халқының саны 681 мың 463 адам болып есептеледі&lt;ref name=&quot;akgks&quot; /&gt; ([[2012]]). Бұл Алтай өңірі қала халқының 42 %-ын құрайды. Халқының тығыздығы — 2018 адам/км². Әйел қоғамының үлесі (55%) ер адамдарға (45%) қарағанда басым. Жас ерекшелігі бойынша ер адамдардың үлесінің басымдылығы 9 жасқа дейінгі аралықта байқалады. Еңбекке қабілетті жастағы халықтың бөлігі 67 %-ды құрайды, оның 13 %-ы өндірістік секторда жұмыс жасайды&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;. Жұмыссыздық деңгейінің ресми бекітілген деңгейі — 0,7 %.

[[2009 жыл]]ы алғашқы рет қала халқы санының табиғи өсімі байқалды. Туу саны өлім-жітім санын 839 адамға өсірді&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Сібір агенттігінің жаңалықтары
|url=http://barnaul.sibnovosti.ru/science/92961-v-barnaule-vpervye-za-mnogie-gody-otmechen-estestvennyy-rost-naseleniya
|work=Барнауылда көп жылда қайталанбаған халықтың табиғи өсімі байқалды
|publisher=
|date=11 желтоқсан, 2009
|accessdate=2011-01-31
}}&lt;/ref&gt;. Алдыңғы жылдары халық санының азаюы болған жоқ. Себебі, қала Алтайдан, Қазақстаннан және Орта Азия елдерінен келген мигранттарының санымен толысып отырды.

=== Динамика ===
{|
| style=&quot;vertical-align:top&quot;|
{|
! style=&quot;background:#eee&quot;|  Жыл 
! style=&quot;background:#eee&quot;|   Халқы  
|-
| 1835 || align=&quot;right&quot; | 9 100
|-
| 1840&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/view.php?path=/rsl01003000000/rsl01003542000/rsl01003542943/rsl01003542943.pdf#page2 Таблицы о состояніи городовъ Россійской имперіи]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 9 927
|-
| 1860 || align=&quot;right&quot; | 11 600
|-
| 1897&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=79  Ресей империясы халқының 1897 жылғы бірінші жалпыхалықтық санағы]&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 21 073
|-
| 1911 || align=&quot;right&quot; | 52 000
|-
| 1916 || align=&quot;right&quot; | 71 200
|-
| 1917 || align=&quot;right&quot; | 56 100
|-
| 1926&lt;ref&gt;[http://ak.gks.ru/peep2010/DocLib3/1926.htm 1926 жылғы халықтың бірінші Жалпыкеңестік  санағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211030736/http://ak.gks.ru/peep2010/DocLib3/1926.htm |date=2012-12-11 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 73 900
|-
| 1937 || align=&quot;right&quot; | 118 200
|-
| 1939 || align=&quot;right&quot; | 148 200
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top&quot;|
{|
! style=&quot;background:#eee&quot;|  Жыл 
! style=&quot;background:#eee&quot;|   Халқы  
|-
| 1945 || align=&quot;right&quot; | 210 500
|-
| 1959&lt;ref&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1959/rus-kr.htm КСРО халқының 1959 жылғы санағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120155707/http://www.webgeo.ru/db/1959/rus-kr.htm |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 305 100
|-
| 1967 || align=&quot;right&quot; | 407 000
|-
| 1970&lt;ref&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1970/rus-zapsib.htm КСРО халқының 1970 жылғы санағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107114538/http://webgeo.ru/db/1970/rus-zapsib.htm |date=2012-01-07 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 439 100
|-
| 1979&lt;ref&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1979/rus-zapsib.htm КСРО халқының  1979 жылғы халық санағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120107110804/http://webgeo.ru/db/1979/rus-zapsib.htm |date=2012-01-07 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 533 100
|-
| 1989&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php 1989 жылығы Жалпыкеңестік халық санағы]&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 601 800
|-
| 2002&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls 2002 жылғы Бүкілресейлік халық санағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220131023056/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2022-01-31 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 667 646*
|-
| 2008 || align=&quot;right&quot; | 653 400*
|-
| 2010&lt;ref&gt;[http://ak.gks.ru/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB.2010.htm  2010 жылғы Алтай өңірінің аудандары мен қала халқының саны (2010 жылығы халық санағының нәтижелері бойынша)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111015049/http://ak.gks.ru/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB.2010.htm |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;right&quot; | 666 966*
|-
| 2011&lt;ref name=&quot;akgks&quot; /&gt; || align=&quot;right&quot; | 670 882*
|-
|}
|
|}
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; — бағындырылған елді мекендермен

=== Ұлттық құрам ===
Барнауылда 100-ден аса ұлт пен ұлыс тұрады. Халқының 89,5% -ын орыстар, саны бойынша келесі ұлттар — [[немістер]] (4,8 %), [[украиндар]] (2,9 %); қалғаны — 2,8 % шамасын құрайды&lt;ref&gt;[http://vbarnaul.ru/description/about.html «В Барнаул» сайты&amp;nbsp;— Жалпы ақпарат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510024030/http://vbarnaul.ru/description/about.html |date=2007-05-10 }}&lt;/ref&gt;.

=== Діні ===
Қалада түрлі бағыттағы діни бірлестіктер көп. Ең ірісі — православиелік шіркеу. Барнауылдағы алғашқы шіркеу 1750 жылы салынып, Петр және Павел атын иеленді. XX ғасырдың басында қалада 40-қа жуық шіркеу, монастырлар  болды. Олардың көбі қиратылған немесе 1930-шы жылдары қайта тұрғызылған&lt;ref&gt;Алтай өңірінің шіркеулері мен дінге сену тарихы жөнінде құжаттар. Алтай өңірі әкімшілігінің мұрағат жұмыстары жөніндегі басқармасы. Барнауыл. 1997. 408 с.&lt;/ref&gt;. Покров соборындағы құдайға құлшылық жасау 1943 жылдан бастап жаңғыра бастады. Сонымен қатар, құлшылық әрекеттер 1990-жылдан бастап [[Никольск]], [[Знаменск]], [[Дмитриевск]] шіркеулерінде де қайта жаңғырды. Жаңа шіркеулер: [[Перт]] және [[Павел]] шіркеуі, [[Христос]] ғибадаты, [[Андрей Первозванный]] шіркеуі, [[Ионн Богослов]] шіркеуі, [[Михаило-Архангельск]], [[Құдай Анасы]] және [[Александр Невский]] ғибадатханалары да көптеп салына бастады.

[[File:Покровский кафедральный собор (Барнаул) 2.jpg||250px|right|thumb|Покров соборы (Барнауыл)]]
Сондай-ақ, қалада ескіғұрыптық бағытын ұстанатын бірлестіктер де бар. Сондай бірлестіктің бірі Орыс православтық шіркеуінің құрамына жататын Покров ескіғұрыптық дәстүрлі бірлестігі. Бірлестіктің құрамында 1000-ға жуық адам бар. Қазіргі уақытта шіркеу жаңа Қасиетті Покров  шіркеуінің құрылысын салып жатыр &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.amic.ru/news/54075/|title=Барнауылдық ескіғұрыпшылдар Алтайда ақтасты шіркеу салды|date=15 маусым 2006 г.|accessdate=2010-04-15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6144nrna7|archivedate=2011-08-20}}&lt;/ref&gt;. Жаңа шіркеу владимир-суздаль архитектуралық үлгісінде салынған. Қаладағы шіркеулердің ішінде саны жағынан екінші орында Көне православтық Помор шіркеуі тұр. 
[[File:Barnaul Nikolaevskaia cerkov 1900-e.jpg|left|250px|thumb| Николаев шіркеуі. Барнауыл, 1900 жыл]]

Қазіргі таңда өз жұмысын 1960-шы жылдардан бастаған католиктік және лютерандық бірлестіктер де бар. Олардың құрамы шамамен 400 адамға жуықтайды. Қалада әсіресе мұсылмандық бірлестіктердің үлкен басымдылыққа ие екендігін байқауға болады. Мұсылмандық бірлестіктердің қатарында шамамен 30 мың адам бар&lt;ref&gt;Алтай өңіріне 60 жыл: Статистикалық мерейтойлық жинағы. Барнауыл, 1997. 120 б.&lt;/ref&gt;. Қалада соборлық мешіттер мен араб және орыс тілдеріндегі кітапхана жұмыс жасайды&lt;ref&gt;[http://www.titoff.ru/news/index.php?id=5633&amp;gid=3 Барнауылда ең алғашқы мұсылмандық мешіт  ашылды]&lt;/ref&gt;. Одан бөлек, қалада [[1990 жыл|1990-шы жылдан]] бастап Еврейлер бірлестігі де жұмыс жасайды. Барнауылда Еврей мәдениетінің Алтайлық орталығы,  еврейлік жексенбілік мектеп, [[ульпан]] ([[иврит тілі]]н тереңдетіп оқытатын мектептер), [[еврей]] жастарының клубы және кітапхана бар&lt;ref&gt;[http://www.feor.ru/communities/barnaul/ «Барнауыл қаласының еврейлік бірлестігі» жергілікті иудейлік діни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807174839/http://www.feor.ru/communities/barnaul/ |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;. [[2006 жыл]]дың қарашасында Армян апостолдық шіркеуі  ашылды. Бұл оқиға қаладағы 15-мыңдық [[армян]] диаспорасы үшін айтулы мереке болды &lt;ref&gt;[http://www.bible.com.ua/news/r/29428 Барнауылда Армян апостолдық шіркеуі дәріптелді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928025535/http://www.bible.com.ua/news/r/29428 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар, Барнауылда түрлі діни ағымдардың бар екендігін ескеруіміз керек. Олар — «Пятидесятник», «Евангелия христиан-баптистері», «Жетінші күннің Адвентисттері», «Иегово куәгерлері», «Иисус Христостың қасиетті күндері», «Кришна санасы қоғамы» және т.б.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www2.barnaul.org/gorod_1/obschestvo/religiya/
 | title         = Дін
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Барнауылдың ресми сайты
 | accessdate    = 2011-07-30
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/6144r1YbL
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;

== Билік органдары ==
[[Сурет:Barnaul City Duma.jpg|thumb|250px|Қала әкімшілігі және Қалалық думаның ғимараты]]
2010 жылдың күзінде қалалық дума жарғыға Барнауыл қаласының басшысы және әкімшілік бастығы (сити-менеджер) туралы өзгерістер енгізді. Өзгертулер басшының билік жүргізу уақытына байланысты болды. Нәтижесінде қала басшысының 2,5 жылға дейін билік етуіне келісім-шарт жасалатын болып шешілді. 2010 жылдың 10 қарашасынан бастап Барнауыл қаласының басшысы Людмила Зубович тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Барнауылды «сити-менеджер» билейтін болды
|url=http://www.amic.ru/news/135415/
|work=	
|publisher=ИА Амител
|date=29 қазан, 2010
|accessdate=2010-10-29
}}&lt;/ref&gt;. Ал 2010 жылдың 22 желтоқсанынан бастап Барнауыл қаласының әкімшілік басшысы — Игорь Савинцев тағайындалды&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title= Барнауыл қаласының әкімшілік басшысы Игорь Савинцев болып тағайындалды
|url=http://www.amic.ru/news/139084/
|work=
|publisher=ИА Амител
|date=22 желтоқсан,  2010
|accessdate=2010-12-22
}}&lt;/ref&gt;.

Қалалық өзін-өзі басқару өкілді органы — қалалық дума. Қалалық дума муниципалды сайлауда 4 жылға сайланатын 35 депутаттан тұрады. Халық депутаттарын бірмандатты сайлау округтері бойынша сайлайды.

== Әкімшілік бөлініс ==
Барнауылдың құрамына бес әкімшілік аудан кіреді. Олар: Барнауылдың Темір жол ауданы, Индустриялды аудан, Ленин ауданы, Октябрьский ауданы және Орталық аудан.

Қала [[топонимика]]сы — қала аудандарының тарихи атаулары және бұрынырақта қала құрамында болған елдімекендердің атауы: Авиатор, АЗА, Восточный, ВРЗ, Докучаево, Западный, [[Затон (Барнаул)|Затон]], Ильич, Киров, [[Куета]], [[Новосиликатный]], Осипенко, Поток, Солнечная Поляна, Спутник, Урожайный (Сулима), Черёмушки (Ближние и Дальние).
[[File:Барнаул Ул. Ползунова 41.jpg|left|thumb|250px| к. Ползунов 41 (Барнауыл)]]
Сондай-ақ, қала округының құрамына келесідей елдімекендер кіреді: 
* Индустрияльный аудынына бағынатын Власихин ауылдық аймағы — Власиха ауылы, Новомихайловка, Лесной, Пригородный ауылдары (Алтай) және Власиха станциясы.
* Ленин ауданына бағынатын Научногородокская ауылдық аймағы — [[Научный Городок]] поселкесі, [[Гоньба]] ауылы, [[Казённая Заимка]], [[Землянуха]], [[Берёзовка (Барнаул)|Берёзовка]] поселкелері.
* Орталық ауданға бағынатын Орталық ауылдық аймақ — Центральный поселкесі, [[Черницк]], [[Бельмесёво]], [[Ягодное]], [[Мохнатушка]], [[Конюхи]] ауылдары, [[Железнодорожная Казарма 250 км]], [[Железнодорожная Казарма 253 км]] станциялары.
* Орталық ауданға бағынатын Южная поселкелік аймығы — [[Южный]] жұмысшы поселкесі, [[Борзовая Заимка]], [[Плодопитомник]], [[Садоводов (Алтайский край)|Садоводов]] поселкелері мен [[Ползуново (станция)|Ползуново]] станциясы.
* Орталық ауданға бағынатын Лебяжинская ауылдық аймағы — [[Лебяжье (Барнаул)|Лебяжье]] ауылы, [[Железнодорожная Казарма 242 км]] станциясы.

== Экономика ==
===Өнеркәсібі ===
Барнауыл кәсіпорындарының басым көпшілігі Оңтүстік (Орталық), Солтүстік және Власиха өндірістік аймақтарында орналасқан. Оңтүстік бөлігі қаланың ішкері аудандарында орналасса, Солтүстік және Власиха өнеркәсіптік аймақтары қаланың сыртында орналасқан&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;.
[[File:Тайны Барнаула2.jpg|left|thumb| Барнауыл зауыты]]
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Салалар
! Кәсіпорындар
|-
| [[Машина жасау]] және метал қорыту
| [[Алтай прецизиондық бұйымдар жасау зауыты]] | [[Алтайдизель]] | [[Алтай құрал жасайтын зауыты «Ротор»]] | [[Барнаултрансмаш]] | [[Алтай жанармай сорғыларын жасап шығаратын зауыт]] | [[АлтайСпецИзделия]] | [[Барнауыл вагон жөндейтін зауыты]] | [[Барнауыл геофизикалық аппаратура зауыты]] | [[Алтай агрегаттар зауыты]] | [[Барнауыл радиозауыты]] | [[Сибэнергомаш]] | [[Барнауыл станок жасайтын зауыты]] | [[Барнауыл тері престейтін зауыт]].
|-
| Химиялық және мұнай өңдеу өнеркәсібі
| [[Барнауыл шина зауыты]] | [[Барнауыл асбесттік техникалық бұйымдар]] | [[Барнауыл резинотехникалық бұйымдар жасау зауыты]] | [[Барнауыл шайыр шығаратын зауыты]].
|-
| Жеңіл өнеркәсіп
| [[Барнауыл мата комбинаты]].
|-
| Құрылыс материалдарының өнеркәсібі
| [[Барнауыл темір жасап шығаратын №1 өнеркәсіп]] | [[Барнауыл темір жасап шығаратын №2 өнеркәсіп]] | [[Барнауыл іріпонельді үй құрылысының эксперименталды зауыты]] | [[«Турина гора» Кірпіш зауыты]].
|-
| [[Электроэнергетика]]
| [[Барнауыл ЖЭС-2]] | [[Барнауыл ЖЭС-3]] | [[Барнауыл ГТТЭЦ-2]]| [[Барнауыл ГТТЭЦ-1]].
|-
| Азық-түлік өнеркәсібі
| [[Алтайхолод]] | [[Барнауыл ликёр-арақ зауыты]] | [[Барнауыл ашытқы зауыты]] | [[Барнауыл сыра қайнату зауыты]] | [[Киприн сүт өнімдері зауыты]].
|}

2008 жылы (2007 жылмен салыстырғанда) ірі және орта деңгейлі өнеркәсіптік өндіріс индексі 104,6 % - ды құрайды. Қаладағы ластмасса және резіңке бұйымдарын жасау, металл емес минералдық заттар, электржабдықтарын, дизель, темір бетон конструкцияларын, ликер-ішімдіктерді, ет және балық өнімдерін, нан өнімдерін, сүт өнімдерін, минералды сулардың өндірісі, шұжық өнімдерін, май және балмұздақ өндірісі төмендеген&lt;ref name=&quot;barnaul.org&quot;&gt;[http://www.barnaul.org/vlast/itogi-08/ Барнауыл қаласының ресми сайты. Барнаулыл дамуының  2008 жылғы қорытындысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027093541/http://www.barnaul.org/vlast/itogi-08/ |date=2012-10-27 }}&lt;/ref&gt;.

Бірақ соған қарамастан қалада ағаш өндірісі, целлюлоза-қағаз өнеркәсібі , көлік құрал-жабдықтары, темір ұста және престеу машиналарын өндірісі, трактор және комбайн жасау өнеркәсібі, астық жинайтын құрылғыларды дайындау, химилялық талшық және жіп өнеркәсібі, аяқ киім, өсімдік майы, макорон өнімдері, ұн және кондитерлік тағамдардың өндірісі ұлғайған. Тоқыма өнеркәсібі, тігін, химиялық және энергетикалық салаларда экономикалық өсім тіркелген. Өндіріс өнеркәсіптерінің 57,5 %-ы 2008 жылды табыспен аяқтады&lt;ref name=&quot;barnaul.org&quot;/&gt;.
[[File:Copper smelting factory Barnaul.jpg|left|250px|thumb|Барнауыл мыс балқыту фабрикасы]]

2007 жылдан бастап Белорусь үкіметімен бірлескен келісім бойынша қалада жылына 30-ға жуық белорус троллейбустарының құрастырмалы өндірісі басталды&lt;ref&gt;[http://www.bankfax.ru/page.php?pg=42121 ИА Банкфакс. Алтайға белорус тролейбустарының алғашқы топтамасы келді.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118200951/http://www.bankfax.ru/page.php?pg=42121 |date=2012-11-18 }}&lt;/ref&gt;.

Ірі және орта кәсіпорын жұмысшысының орташа айлық жалақысы 15 490 рубльді құрайды (2010 жылдың ортасына қарай).&lt;ref&gt;[http://www.regnum.ru/news/1303906.html Барнауылдың ірі және орта кәсіпорындарында жалақы 8,2 %-ға өсті]&lt;/ref&gt;
{{clear|left}}

=== Сауда және қызмет көрсету саласы ===
[[Сурет:QQ Restaurant.JPG|thumb|250px|Калинина даңғылындағы «Ку-ку» мейрамханасы]]
Сауда және қызмет көрсету салаларында 100 мыңға жуық адам жұмыс жасайды. 2008 жылы тұтыну нарығы 272 кәсіпкерлікке өсті. Соның ішінде 15-сі&amp;nbsp;— қоғамдық тамақтану орындары, 96 — бөлшек сауда орындары және  161 —тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері. [[File:Hotel Altai.jpg|right|thumb|250px|&quot;Алтай&quot; қонақ үйі]] Жаңа кәсіпорындардың есебінен 2100 жұмыс орны ашылды. 2010 жылы бөлшек сауда айналымы  90 млрд рубльді құрады. (2009 жылмен салыстырғанда 7,2 %-ға өскен) &lt;ref name=&quot;barnaul2010&quot;&gt;[http://www.barnaul.org/board/arch/2011/2/osnovnye_itogi_socialnoee_1.html Барнауыл қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуының 2010 жылғы негізгі қорытындылары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803081801/http://www.barnaul.org/board/arch/2011/2/osnovnye_itogi_socialnoee_1.html |date=2012-08-03 }}&lt;/ref&gt;.

Сауда нысандарының негізгі аудандары — ірі ойын-сауық орталықтары (100-ден астам дүкен): «Алтай», «Весна», «Еуропа», 2011 жылы өңірдегі ең ірі, көлемі 150 000 кв. Метрді құрайтын  «Арена» ойын-сауық орталығының құрылысы басталды; гипермаркеттер: «[[Лента]]» дүкендер желісі  және  «[[METRO Cash &amp; Carry]]», сондай-ақ, [[DIY]]-гипермаркеті (құрылысқа арналған): «АрсиДом», «Знак», «Прораб», «Формула М2».

Азық–түлік  супермаркеттері (ірі желілер): «[[Аникс]]», «[[Мария-Ра]]», «Раздолье», «[[Холидей Классик]]». Электроника супермаркеттері: «[[DNS]]» дүкендер желісі, «[[DOMO]]», «[[М.Видео]]», «Пятый Элемент», «[[Сибвез]]», «[[Техносила]]», «[[Эльдорадо]]» дүкендер желісі.

Бұдан өзге, Барнауыл қаласында азық-түлік базарлары бар: «[[Старый базар]]», «Крытый рынок», «Новый рынок», «Китайский рынок», «Докучаевский рынок» және басқалары. [[2008 жыл]]ы  2 қалалық және 10 аудандық әлеуметтік жәрмеңкелері өткізілді. Олардың жалпы тауар айналымы 32,4 млн рубльді құрайды. Бұл көрсеткіш 2007 жылмен салыстырғанда  3 есе көп.

Соңғы жылдары қалада қоғамдық тамақтану орындары, соның ішінде [[франчайзинг]] бойынша ашылып жатқан желілік мекемелер  белсенді жұмыс жасайды. [[2010 жыл]]ы қоғамдық тамақтану орындарының айналымы 2,2 млрд рубльді құрады.&lt;ref name=&quot;barnaul2010&quot;/&gt;. Нарықта келесідей желілер жұмыс жасайды: [[Росинтер Ресторантс]] («IL Патио», «Планета Суши», «Сибирская корона» мейрамханалары), Карт Бланш ( «Иероглиф» и CarteBlanche мейрамханалары, «Перцы» пиццериясы, «И.Понкин» суши-барлары), «Фуд-мастер» холдингі («Печки-лавочки», «Вилка-ложка» асханалары), [[Subway»]] мейрамханалар желісі, [[Cinnabon|«Синнабон»]]. Жергілікті «Икра» суши-барлары жоғарғы қарқынмен өсуде . Сондай-ақ, қалада түрлі заманауи кофейнялар, суши-барлар және асханалар жұмыс жасайды. Құймақ жасайтын орындар және халықта «узбечка» аталып кеткен атақты [[өзбек]] асханалары да қызмет көрсетеді.  
Барнауылда ірі федералдық банктердің өкілдіктері  орналасқан. Одан бөлек, қалада жергілікті банктердің бас кеңселері өз жұмысын жүргізіп отыр. Олар: «АлтайБизнес-Банк», «Алтайкапиталбанк», «Зернобанк», «Сибсоцбанк», «Тальменка-банк», «[[ФорБанк]]».

=== Көлік ===
Барнауыл — федералды көлік магистралінің тармақтарында орналасқан көлік тораптарының ең ірісі «[[Чуйский тракт]]» [[Новосібір]] — [[Моңғолия]], осы жерден  Барнауыл — [[Рубцовск]] — [[Қазақстан]] федералды трассасы басталады. Қала арқылы Батыс-Сібір темір жол [[магистралі]]нің тармақтары өтеді&lt;!-- : [[Оңтүстік-Сібір темір жолы]] (Оңтсіб) және Түркістан-Сібір магистралі  ([[Түрксіб]])--&gt;. [[Барнаул темір жол станциясы]] көптеген Ресей аймақтарын және жақын шетел аймақтарын байланыстыратын торап болып саналады.

Барнауылдың халықаралық аэропорты қаланың батысына қарай 17 км  жерде орналасқан. Обь өзенінің бойында жолаушы және жүк тасымалдайтын өзен порты орналасқан.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Барнауылдағы қала транспортының түрлері
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:ЗиУ-683В01.jpg|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Barnaul River Port.jpg|center|220px]]
 |-
 |Барнауылдағы ЗиУ-683В01 маркалы троллейбустар 
 |Барнауыл өзен кемежайы
 |}
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:АКСМ-20101.jpg|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Tram in Barnaul.JPG|center|220px]]
 |-
 |Қаланың АКСМ-20101 маркалы троллейбусы
 |Ползунов көшесіндегі трамвай 
 |}

Барнауыл автовокзалының жолаушы айналымы тәулігіне орта есеппен 4500 адамды құрайды.  Қала автобус бағыттарымен Алтай өңірінің 60-қа жуық ауданымен қатар, көршілес аймақтарымен де байланысады. Олар: [[Алтай Республикасы]], [[Новосибирск облысы]], [[Кемеров облысы]], [[Томск облысы|Томск облыстары]]. Тұрақты түрде автобус сапарлары Қазақстанның Павлодар, Семей, Өскемен және Алматы қалаларына жүріп отырады. 2011 жылдың шілдесінен бастап Краснояр қаласына бағытталған жаңа бағыт ашылды.

Қала транспорты автобустар, трамвайлар (11 бағыт), маршрутты такси және троллейбустармен (3 бағыт) танылады. Ең алғашқы трамвай 1948 жылы іске қосылса, ал алғашқы троллейбус 1973 жылы іске қосылды. 2000 жылдан бастап 2010 жылдың көктеміне дейін қала көшелерінде [[MAN]] маркалы екіқабатты автобустарын көруге болады, ал 2007 жылдан бастап олар  № 3 бағытында жүре бастады.

Қаланың негізгі автокөлік магистральдері:
* [[Павлов жолы]] (трасса  Барнауыл — [[Камень-на-Оби]] — [[Новосибирск]]),
* [[Змеиногор жолы]] ([[Рубцовск]] және [[Қазақстан]] бағыты),
* Правобережный жолы ([[Новосібір]] және [[Бийск]]  бағыты),
* «Ленточный Бор» шоссесі (айналып өтетін жол),

сонымен қатар, қала ішілік бағыттар: Ленин даңғылы, Красноармейский даңғылы, Попов, Малахов, Северо-Западная көшелері және т.б. бағыттарда жүреді).

== Денсаулық сақтау ==
[[Сурет:Barnaul Diagnostic Centre.jpg|thumb|220px|Диагностикалық орталық және Молодежная көшесіндегі тұрғын үй, 3Б]]
Барнауылдың денсаулық сақтау орындары 230 емдеу-профилактикалық мекемеден тұрады. Қалада  15 өңірлік мамандандырылған орталықтар және ауданаралық бөлімдер, 30 қалалық аурухана (соның ішінде 3 балалар және балаларға арналған 2 жұқпалы аурулар аурухана бар), [[госпиталь]], 21 шипажай, 4 перзентхана, 53 поликлиника (олардың 7-уі балалар және  2-уі тіс емханалары), 9 муниципалды дәріхана жұмыс жасайды. Муниципалды ауруханалардың кереует қоры 5000-ды құрайды&lt;ref&gt;[http://www.barnaul.org/gorod/soc/ Әлеуметтік  Барнауыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202061430/http://www.barnaul.org/gorod/soc/ |date=2007-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, қалада травматологиялық пункттер, әйелдерге кеңес беру орталықтары, қан құю орталықтары және психиатриялық диспансерлер жұмыс жасайды.

ІІБ және Алтай темір жол бөлімдерінде емдеу мекемелері орналасқан. Тіс емдеу клиникалары, дәріханалар, пластикалық хирургия және көпсалалы медициналық орталықтар жеке және ақылы медициналық қызмет көрсетеді.

1993 жылы Алтай диагностикалық орталығы, 1994 жылы Алтай онкологиялық орталығы ашылып, 2003 жылы қаланың Таулы бөлігінде Өңірлік клиникалық ауруханасы және 2009 жылы жаңа Өңірлік аурухана өз жұмысын бастады&lt;ref&gt;[http://www.doctor22.ru/altay-state-policlinics/ Алтай медицинасының блогы. Жаңа Өңірлік аурухана.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203032046/http://www.doctor22.ru/altay-state-policlinics/ |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;. Емдеу мекемелерінде 13 мыңнан астам адам жұмыс жасайды. Олардың 2800-і дәрігерлер. 131 жұмыскер жоғарғы дәрежелі үкіметтік марапаттау алып, олардың 24-і «Ресей Федерациясының еңбегі сіңірген дәрігер» атағын алған&lt;ref name=&quot;BARNAUL-ATLAS06&quot;/&gt;.

Қала бойынша бала өлімінің орташа көрсеткіші 1000 балаға 7,9 өлім тіркеледі ([[2007]])&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.asdg.ru/asdghtml/iam/2008/10/barnaul.html
 | title         = Барнауыл // Денсаулық сақтау
 | format        = 
 | work          = 2008 жыл және 2009 жыл жоспарларындағы муниципалитеттер жұмысы жөніндегі ақпараттық-аналитикалық материалдар
| publisher     = Сібір және қиыр шығыс қалаларының ассоциациясы
 | accessdate    = 2011-02-07
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/6144tSsG8
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.

== Білім беру ==
=== Тарихы ===
Барнауыл зауыты ауылындағы алғашқы таулы [[мектеп]] Барнаулка өзенінің бойында орналасқан бір қабатты ағаш үйде 1753 жылы 18 қаңтарда ашылған болатын. Бұл мектеп өз қатарына 5-6 жастағы ұл баларды ғана қабылдайтын. Алғашында мектепте 20 оқушы оқыды. Білім беру жүйесіне таулы-металлургиялық өнеркәсіп өте қатты талаптар қойып, [[1761 жыл]]дан бастап мектепте [[арифметика]], [[геометрия]], [[тригонометрия]] және [[сызу]] сабақтары оқытылды. Мектептің атауы Барнауыл зауытының атауын алды. [[1763 жыл]]ы «мектепте  120 бала оқыды. Олардың  36-сы арифметика, тригонометрия және геометрияны бағындырып, қалғаны ауызша сыныптарда білім алды». [[1779 жылы]] Барнауыл таулы училищесін ашу туралы қаулы қабылданды. Аталмыш оқыту мекемесі бастауыш мектеп негізінде 5-6 жылдық оқыту мерзімінде жұмыс жасады. Училищедегі жүйелі әрі мұқият түрде оқыту [[1789 жыл]]дың қаңтарынан басталды. Себебі, математика, физика, Ресей грамматикасы пәндерін  және латын тілін болашақ академик В. В. Петров оқыта бастаған еді. [[1788 жыл]]ы Барнауылда төрт сыныптық Басты халықтық училище ашылды (Сібірдегі үш училищенің бірі). 1793 жылы училищенің екі сыныбында 63 оқушы оқыса, оның 7-уі қыз балалар еді. Мекемеде  [[Санкт-Петербург]] оқытушылар семинариясының түлектері сабақ берді. Бірақ, өкінішке орай, [[1797 жыл]]ы училище жабылып қалды.

[[1838 жыл]]дан бастап екі сыныптық қалалық ер балалар училищесі ашылды.

[[File:Штамп народно-школьной библиотеки при Обществе попечения о начальном образовании, г. Барнаул.jpg|right|thumb|190px| Бастауыш білім беруді дамыту Қоғамының жанындағы Барнауыл қаласының халықтық мектеп кітапханасының штампы.]]
[[1877 жыл]]дан бастап қана қыз балаларға арналған кіші гимназия ашылады. Бұл мекемеде дәрежелі қоғамдық топтардың қыздары оқыды. Гимназияда арнайы дайындық курсы (26 оқушы) және бірінші сынып(24 оқушы) болды және ондағы жүргізілетін сабақтар ақылы қызмет етті. 1884 жылы  халық либералы В. К. Штильке  «Бастауыш білім беруге қамқорлық ететін қоғам» құрды. Қоғам өкілдері жаңа мектептің құрылысына арналған түрлі шаралар ұйымдастырды. Қоғам мүшелерінің бірлескен іс-әрекеттерінің нәтижесінде 1885 жылы 15 қыркүйекте алғашқы ақысыз білім беретін  Таулы мектеп ашылды. Мектеп ашылған күннен бастап 50 оқушы қабылдады. Келесі жылы мектеп үшін бір қабатты ағаш ғимарат салынды (Аванесов, 30). 1891 жылға қарай Таулы мектеп қаладағы 181 оқушы оқытатын ең ірі мектеп болды.

[[1891 жыл]]ы Барнауылдың шеткі ауданындағы [[Зайчан]] елді мекенінде екінші ақысыз оқытатын бастауыш мектебі салынды. Осы кезеңде екі мектептегі білім алушылар саны 400 адамға жетті. Алайда, білім беру деңгейі жоғары емес еді. «Бастауыш халықтық училищелер туралы ережеге» сәйкес оқу жоспарында Құдай заңы, шіркеулік ән, оқу, хат және төрт арифметикалық іс-әрекет сияқты сабақтар бар-тын.

[[XX ғасыр]]ға дейін Барнауылда бірде–бір гимназия болған жоқ. Барнауылдағы ерлер гимназиясы [[1910 жыл]]ы ашылды. Алғашқы қыз балалар гимназиясы [[1900 жыл]]ы іске қосылды. Бұл гимназия бұрынғы қыз балалар кіші гимназиясының негізінде жасалды. Бірінші оқу жылында 179 оқушы оқыды. Оқушылардың басым көпшілігі жоғарғы дәрежелі шенеуніктердің, саудагерлердің, кәсіпкерлердің және бай мещандардың балалары болды. 1902 жылы гимназияда сегізінші педагогикалық сынып ашылды. 1907 жылы М.Ф. Будкевич атындағы жекеленген қыз балалар [[гимназия]]сы; 1910 жылы Н.Н. Красулинаның қыз балалар гимназиясының жұмысы ұйымдастырылды.

[[1911 жыл]]дың күзінен бастап орта білім беретін коммерциялық сауда мектебі ашылды. 1915 жылы 15 қыркүйекте мұғалімдік семинария құрылды. Ал, [[1916 жыл]]ы орта білім беретін үш жылдық маханико-техникалық училище және оның жанынан қолөнер мектебі  ашылды.

===Қазіргі заман ===
2007 жылы Барнауылдың жоғарғы білім беретін тоғыз мемлекеттік [[ЖОО]] бар. Сондай-ақ, елдің басқа да қалаларынан түрлі бағыттағы ЖОО және бөлімшелері жұмыс жасайды. Елдің жүз үздік университеттерінің қатарына қаладағы екі университет: Алтай мемлекеттік университеті және Алтай мемлекеттік техникалық университеті кіреді. 2006 жылы «Білім берудегі Еуропалық сапа» байқауының нәтижесі бойынша АлтМУ-дың археология, этнография және тарихтану кафедрасы үздік кафедра атанды &lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=АлтГУ-ға «Ресейдің 100 үздік жоғарғы оқу орнының» алтын медалі табысталды
|url=http://www.amic.ru/news/?news_id=2924&amp;dd=14&amp;mm=6&amp;yy=2005
|work=
|publisher=ИА Амител
|date=14 маусым 2005
|accessdate=2011-02-07
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Алтай мемлекеттік техникалық университеті елдің ең үздік жүз университетінің қатарына енді
|url=http://www.amic.ru/news/?news_id=4526&amp;dd=14&amp;mm=4&amp;yy=2005
|work=
|publisher=ИА Амител
|date=14 сәуір 2005
|accessdate=2011-02-07
}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Altai State Academy of Culture and Arts.jpg|thumb|250px|[[Алтай мемлекеттік мәдениет және өнер академиясы]]. Ленин даңғылы, 66]]
Қаланың басқа да мемлекеттік университеттері:

* [[Алтай мемлекеттік аграрлық университеті]], [[File:Agrarian University Barnaul.JPG|right|thumb|250px| Алтай мемлекеттік аграрлық университеті. Барнауыл]]
* [[Алтай мемлекеттік медициналық университеті]],
* [[Алтай мемлекеттік педагогикалық академиясы]],
* [[Алтай экономика және құқық академиясы]],
* [[Алтай мемлекеттік мәдениет және өнер академиясы]],
* [[Алтай экономикалық-құқықтық институты]],
* [[Ресей ІІМ Барнауыл заң институты]].
[[File:Astu barnaul autumn 2008.jpg|left|290px|thumb| Алтай мемлекеттік техникалық университеті. (Барнауыл, 2008 жылдың күзі)]]
Бұдан бөлек, Барнауылда басқа да қалалардағы жоғарғы оқу орындарының бөлімшелері мен өкілдіктері жұмыс жасайды:

* Филиалдар: Бүкілресейлік сырттай қаржы-экономикалық институты, Санкт-Санкт-Петербург басқару және экономика академиясының Алтай экономикалық институты, А. С. Пушкин атындағы Ленинград мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университеті, Сібір мемлекеттік қызмет академиясы.
* Өкілдіктер: Мәскеу экономика, статистика және информатика университеті, Мәскеу құқықтық (заң) институты, Томск басқару жүйелері және радиоэлектроника мемлекеттік  университеті.

Барнауылда арнайы орта білім беретін 7 техникум, 7 колледж, 2 педучилище, музыкалды училище, медициналық училище, банк ісі мектебі, ІІД оқыту орталығы бар. Қалада жалпы білім беретін 110 мектеп бар. Олардың қатарына: 67 лицей, 7 гимназия, спорт саласындағы мектеп, 7 мектеп-интернат, ашық жалпы білім беретін мектептерді кіргіземіз. Сондай-ақ, қалада 8 музыкалды  және көркемөнер мектебі мен өнер мектебі бар.

[[2007 жылы]] «РФ аймақтарының әлеуметтік-экономикалық айырмасын 2002—2010 жылдардан  2015 жылға дейін қысқарту» мақсатты бағдарламасы негізінде №  31-ші мектеп ашылды. Аталмыш мектептің құрамына Октябрь ауданының БЖОМ (балалар және жасөспірімдер орта мектебі) және Балалар өнерінің орталығы кіреді &lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title= Барнауылда құрылысы 12 жыл бұрын басталған мектеп ашылды
|url=http://www.regnum.ru/news/552717.html
|work=
|publisher=ИА Регнум
|date=30.11.2005
|accessdate=2011-02-07
}}&lt;/ref&gt;. Білім беру жүйесі қаржыландыру бойынша [[ТКШ]]-дан (тұрғын үй коммуналдық кешені) кейін екінші орында тұрса да, бөлінетін қаржы көлемі жетіспейді. Үнемдеу мақсатында кейбір мектептер мен балабақшаларын бір құрылымға біріктіру жұмыстары жүруде. Осы схема бойынша қазірдің өзінде  № 22, 70, 79, 123 мектептер жұмыс жасайды&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Мектеп және бақша бір қалпақтың астында
|url=http://altapress.ru/story/7579
|work=
|publisher=ИД Алтапресс
|date=8 ақпан, 2005
|accessdate=2011-02-07
}}&lt;/ref&gt;.

Барнауылдың мектепке дейінгі білім беретін 157 мекеме бар, олардың 5-уі мекемелік [[балабақша]]лар, 1-уі жекешеленген балабақша, қалғаны — муниципалды. Қалада [[физеология]]лық және [[психика]]лық дамуы нашар балаларға арналған бала бақша желілері, мектепке дейінгі мекемелерде [[туберкулез]] улануына ұшыраған балалар үшін құрылған емдеу және түзету топтары жұмыс жасайды. Бүгінгі таңда Барнауыл балабақшаларына 1,5-нан 6 жасқа дейінгі 21486 бала  барады.

== Ғылым ==
Барнауылда 11 Жобалау институты және жобалау-іздестіру институттары мен бөлімшелері бар және 13 Ғылыми-зерттеу институты жұмыс жасайды. Барнауылдық ғылыми-зерттеу институттардың  ішінде М.А. Лисавенко атындағы Сібір бақша егу ғылыми-зерттеу институты (қаланың Таулы ауданында орналасқан дендрарийі бар), Су және экологиялық проблемалар жөніндегі институт, Алтай ауыл шаруашылығы институты, Алтай су ресурстары және аквомәдениет ғылыми-зерттеу институты, Россельхозакадемиясы Сібір бөлімінің ірімшік жасау ғылыми-зерттеу институттары көшбасшы институттар қатарына жатады. Жоғарғы оқу орындарында және ғылыми-зерттеу институттарында ғылыми зерттеумен жалпы 3700 адам айналысады. Оның ішінде  250-ден астамы – ғылым докторлары, 1500-ға жуығы – ғылым кандидаттары. Алтай мемлекеттік университет ғылыми базасында «Алтай технополисі» атты ғылыми өндіріс кешенін ашты. Алтай мемлекеттік университеті өз жанынан [[ғылымтану]] және [[глоболистика]] ғылыми-зерттеу институтын құрды.

Барнауыл [[планетарий]]і — 1950 жылы қаланған, Ресейдегі ең көне планетарий. 1964 жылы планетарийде «Carl Zeiss Jena» неміс фирмасының Малый Цейсс құрылғысы орнатылды.

== Мәдениет ==
=== Мұражайлар мен галереялар ===
[[Сурет:Altai Drama Theatre.jpg|thumb|250px|Алтай драма театры]]
[[1823 жыл]]дан  бастап Сібірдегі ең көне мұражай болып саналатын Алтай мемлекеттік өңірлік мұражайы жұмыс жасайды. [[Мұражай]] түрлі қоймалар мен экспозицияларға өте бай. Қаланың  Алтай мемлекеттік әдебиеттану, өнер және мәдениет тарихы мұражайы, Алтай өңірлік мемлекеттік көркемөнер мұражайы сияқты бірқатар тарихи мұражайлары да бар. Көп жылдан бері Алтай өңірлік суретшілер одағының жәрмеңкелік залы [[турист]]терге өз қызметін көрсетіп келеді. 1990-шы жылдары Алтайда провославие тарихы мұражайы, «Кармин» галереясы, Ю. Деточкин атындағы мұражай, «Universum» галереялары пайда болды.

Қала мұражайларының экспозицияларында В.М. Шукшинге, Алтай кен ісіне, Сібір жан-жануарлар әлеміне арналған және т.б. қойылымдар кездеседі. Барнауыл тұрмыстық мұражайы Барнауыл ликер-ішімдік зауытының ескі құтыларын, саптыаяқтарын, сағаттарын, самаурын және тағы басқа аспаптарын қойылымға шығарған. 2007 жылдың 1 қыркүйегінде «Қала» атты муниципалды мұражайы ашылды&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Барнауылда қала тарихын сақтайтын мұражай ашылды 
|url=http://www.amic.ru/news/?news_id=74356
|work=ИА Амител
|publisher=
|date=1 қыркүйек, 2007
|accessdate=2011-02-07
}}&lt;/ref&gt;, 2008 жылы [[24 қаңтар]]да — Білім беру дамуының тарихы мұражайы ашылды&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 24 қаңтар, 2008
 | url           = http://www.barnaul.org/news/?news_id=12960
 | title         = Барнауыл әкімшілігінің ресми сайты
 | format        = 
 | work          = Барнауылда тағы бір мұражай ашылды
 | publisher     = 
 | accessdate    = 2011-02-02
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/6144uSI2g
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;. 2009 жылдың қыркүйегінде «Бандероль» атты заманауи өнер галереясы ашылды&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=ИД Алтапресс
|url=http://altapress.ru/story/45271
|work=Барнауылда «Бандероль» атты жаңа арт-галерея  ашылды
|publisher=
|date=15 қыркүйек, 2009
|accessdate=2011-02-02
}}&lt;/ref&gt;.

=== Театрлар мен филармониялар ===
Қалада театрлар көп. Олардың ең ірілері — Алтай өңірлік мемлекеттік музыкалды комедия театры, В. М. Шукшин атындағы Алтай өңірлік драма театры және Алтай мемлекеттік жастар театры. Жоғарыда аталған театрлардың жұмысы қарқынды түрде жүреді. Спектакльдері көбінде аншлагпен өтіп, халық арасында өте үлкен беделге ие. Алтай музыкалды комедиялық театрының «Голубая дама» (Марк Юдалевичтің пьесасының желісі бойынша) комедиялық спектаклі ең көп сахналанған қойылым болып саналады. Жалпы саны  500-ден астам рет қойылған&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title= Барнауыл театрларының тарихы
|url=http://altapress.ru/story/7959/
|work=
|publisher=ИД Алтапресс
|date=27 наурыз, 2005
|accessdate=2011-02-02
}}&lt;/ref&gt;.  Барнауылда балаларға арналған «Сказка» қуыршақ театры жұмыс жасайды.

[[Сурет:Barnaul-Mir1.JPG|thumb|250px| «Мир» кинотеатрының алдындағы Т-34-85 танкісі]]
Сондай-ақ, қалада жастар шығармашылығына арналған «Калейдоскоп» театр-студиясы, «Подвал» муниципалды театры, «Пристройка» студенттер театры және Көлеңкелер театры жұмыс жасайды. Ауқымды жөндеу жұмыстарынан кейін, 2011 жылы 21 маусымда Алтай Жастар театрының жаңа ғимараты іске қосылды.

1944 жылдың 22 сәуірінен бастап қалада Алтай өңірлік мемлекеттік филармония жұмыс жасайды. Аталмыш филармония 1939 жылы концерттік және эстрадалық бюросының негізінде құрылды&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.philharmonia-barnaul.com/teatr/nachalo.html
 | title         = Алтай филармониясының тууы
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Алтай өңірлік мемлекеттік филармониясының сайты 
 | accessdate    = 2011-02-02
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/6144wYEHq
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;. Филормонияда өңірдегі жалғыз болып саналатын  «орган»  музыкалды аспабы орналасқан.

=== Кинотеатрлар ===
Барнауыл кинотеатрлары  кеңес үкіметінен қалған, бүгінде күрделі жөндеуден өткен заманауи  кинозалдардың көптігімен ерекшеленеді. Олар: «Мир» киноконцертті ойын-сауық кешені, «Родина» кинотеатры, «Еуропа» ойын-сауық орталығында орналасқан «Киномир» кино кешені, «Премьера» және «Южный» поселкесінде орналасқан Мәдениет үйінің кинозалы.

1990-шы жылға дейін Барнауылда  кинозалдар желісінің едәуір көп бөлігі жұмыс жасады. 2006 жылы «Первомайский» кинотеатры құлатылды. Сонымен қатар, қаладағы «Чайка», «Заря», «Пионер», «Юность», «Ресей», «Луч», «Алтай», «Искра», «Спутник» сияқты кинотеатрлар қиратылып, дүкендерге, кеңселік орындарға, клубтарға  айналды.

== Бұқаралық ақпарат құралдары ==
=== Телеарналар ===
Қалада федералды теле арналар да көрсетіледі:
* 3 арна — [[Бірінші арна (Ресей)|Бірінші арна]]
* 5 арна — [[Ресей-1]] + МТРК  «[[Алтай (телерадиокомпания)|Алтай]]» кешенінің  эфирге қосылуы
* 7 арна — [[НТВ]] + эфирге  «Спектр» телеарнасы қосылады (Барнауыл) сәрсенбі  20-21, жексенбі  18-21 уақыттарында
* 9 арна — [[СТС]]
* 10 арна — Домашний + эфирге «Вечер»  телеарнасы және «Наши новости» жаңалықтар бағдарламасы  қосылады (Барнауыл)
* 12 арна — [[ТНТ]] + эфирге «ТВ-Город» жаңалықтар бағдарламасы қосылады (Барнаул)

Дециметрлік диапазонда келесідей федералды арналар көрсетіледі:
* 21 арна — [[Звезда (телеарна)|Звезда]]
* 23 арна — [[Муз-ТВ]]
* 26 арна — [[ТВ3]]
* 27 арна — [[Бірінші мультиплекс]] ([[Бірінші арна]], [[Ресей 1]], [[НТВ]], [[Бесінші арна (Ресей)|Бесінші арна]], [[Ресей К]], [[Ресей 2]], [[Ресей 24]], [[Карусель]], Аймақтық телеарна)
* 29 арна — [[Культура]] арнасы
* 33 арна — [[Ресей-2]] + эфирге МТРК «Алтай» телерадиокомпаниясы қосылады
* 36 арна — [[Ресей-24]] + эфирге МТРК «Алтай» кешені қосылады
* 39 арна — [[РЕН ТВ]] + «39 арна»  (Барнауыл) + «[[Катунь 24]]» телеарналары қосылады
* 49 арна — [[Бесінші арна (Ресей)]]

2009 жылдан бастап Алтай өңірінің әкімшілігінің қолдауымен Барнауылда аймақтық ақпараттық «[[Катунь 24]]» телеарнасы өз жұмысын бастады. Телеарна қалада және аудан орталықтары көлемінде хабар таратады.  2010 жылдың 30 қаңтарынан бастап «Триколор ТВ Сибирь» спутниктік телеарнасының операторы да хабар тарата бастады.  Барнауылда «[[Катунь 24]]» арнасын кабельді телеарна операторларының барлығы дерлік таратады.

Қалада төмендегідей кабельді телеарна операторлары жұмыс жасайды: 
* «Интелека» —спутниктік және эфирлік 66 арнаның хабарын таратса, тағы 17 арнаның сынақ трансляциясын бастады;
* «Инвис» — спутниктік және эфирлік 45 арнаның хабарын және сандық телевидениенің 90 арнасын тартады;
* «Диван-ТВ» — «Эр-телеком» холдингінен спутниктік және эфирлік 64 арнадан хабар таратады;  
* «Иллюзион» — спутниктік және эфирлік 60 арнаның хабарын таратып, 30 арнаны сынамалы түрде таратады.

=== Баспа ===
Барнауылда 6 баспа жұмыс жасайды. Оның ірісі — «[[Алтапресс]]» баспасы. «Свободный курс», «Купи-Продай», «[[Молодёжь Алтая]]», «[[Вечерний Барнаул]]», «Маркер-Экспресс», «Спутник телезрителя», «Телепарк», «Торговый мост», «Барнаульский листок», «Автограф», «Монитор+», «Автобарахолка», «Алтайская нива» сияқты жергілікті газет-журналдары ұдайы басылып отырады. Елдегі 1919 жылдан бастап шығатын ең көне газет — «[[Алтайская правда]]» газеті.

Қалада жергілікті қосымшаларымен орталық газеттер — «[[Комсомольская правда]]», «[[Московский комсомолец]]», «[[Аргументы и факты]]», алтайлық арнайы басылып шығатын «[[Российская газета]]» сияқты мерзімді баспалар.

Қалада халықаралық мәртебеге ие 4 түрлі альманах: «Алтай», «Август», «Альманах Алтая» және «Алтайский вестник» бар.

Ресейдің 75 ірі қаласының БАҚ рейтингісінде&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Slon.ru
|url=http://slon.ru/articles/278424/
|work=Қағаздағы сөз бостандығы
|publisher=
|date=19.02.10
|accessdate=2011-02-01
}}&lt;/ref&gt; Барнауыл  қоғамдық-саяси бұқаралық ақпарат құралдарының апталық тиражы бойынша (655 570 дана) 15-ші орынды, ал мемлекеттік емес  БАҚ баспаларының қолжетімдігі бойынша 20-шы орынды иеленді.

=== Интернет-БАҚ ===
Түрлі зерттеулерге қарағанда Барнауылда 70-тен 100 мыңға жуық ғаламтор желі абоненттері бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://altapress.ru/story/56454|title=Барнауылдағы ғаламтор нарығының қолжетімділігі артып келеді |date=17 қыркүйек 2010|publisher=ИД Алтапресс|accessdate=2010-12-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/6144x90dd|archivedate=2011-08-20}}&lt;/ref&gt;.

Қаланың көшбасшы  интернет-БАҚ өкілдері:
* [http://www.amic.ru/ «Амител»]
* [http://www.altapress.ru/ «Алтапресс»]
* [http://www.bankfax.ru/ «БанкФакс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120503212314/http://bankfax.ru/ |date=2012-05-03 }}
* [http://politsib.ru/ ПолитСибРу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014183155/http://politsib.ru/ |date=2016-10-14 }}

=== Радиостанциялар ===
 {| class=&quot;standard sortable&quot;
! &lt;small&gt;Жиілік&lt;/small&gt; || Атауы || Форматы || Лицензиясы || Холдинг || &lt;small&gt;[[Radio Data System|RDS]]&lt;/small&gt;
|---
| 279 КГц || Радио Ресейдің / ГТРК Алтай / ГТРК Горный Алтай || News, Talk || ФМУК  МТРК Алтай ||  МТРК ||
|---
| 66,08 МГц || Радио Шансон || Shanson || «Жастар бастамасы орталығы» қоғамдық ұйымы|| FM Продакшн ||
|---
| 66,86 МГц || Радио Маяк ||  News, Talk || ФГУП ГРК Маяк || МТРК ||
|---
| 68,6 МГц || Радио Ресейдің / ГТРК Алтай || News, Talk || ФГУП ГТРК Алтай || МТРК ||
|---
| 69,11 МГц || Эхо Москвы || News, Talk || «ЭТО Проспект» АҚ || FM Продакшн ||
|---
| 69,8 МГц || Heart FM || Hot AC / CHR || МТРК Алтай || МТРК ||
|---
| 71,57 МГц || Ретро FM || Oldies / Disco || «Радио-Канал-3» БҚО|| FM Продакшн||
|---
| 72,68 МГц || Радио Юность || Dance CHR || МРК Маяк || МТРК ||
|---
| 88,3 МГц || Дорожное радио || Pop / Shanson || «Бизнес-радио» БҚО|| БҚО «Бизнес-радио» ||
|---
| 88,7  МГц || Милицейская волна / Катунь || News, Talk, Russian CHR || КАУ ИД «Регион» || КАУ ИД «Регион» ||
|---
| 90,2 МГц || Радио Мир || News, Talk || МТРК «Мир» ||
|---
| 99,75 МГц || Ресей 1 || Звук 5 ТВК || ФГУП ГТРК Алтай || МТРК Алтай ||
|---
| 100,6 МГц || Детское радио || Радио для детей || «Аура-Радио» БҚО|| Газпром-Медиа ||
|---
| 101,0 МГц || Радио Маяк || News, Talk || ФГУП ГРК Маяк || МТРК || +
|---
| 101,5 МГц || Вести FM || News, Talk || МРК Маяк || МТРК ||
|---
| 101,9 МГц || Радио Шансон || Shanson || «Жастар бастамасы орталығы» қоғамдық ұйымы || FM Продакшн || +
|---
| 102,4 МГц || DFM || CHR / Dance || «ИМА Радио-Край» БҚО|| FM Продакшн || +
|---
| 102,9 МГц || Юмор FM || Russian CHR / Humor || «Траст-2» ЖАҚ|| FM Продакшн || +
|---
| 103,9 МГц || Авторадио || Hot АС / Disco || «Русский Витязь» БҚО|| «Русский Витязь» БҚО||
|---
| 104,4 МГц || Ретро FM || Oldies / Disco || «Радио-Канал-3» БҚО || FM Продакшн|| +
|---
| 104,9 МГц || Еуропа Плюс || Hot AC / CHR || «ЭТО Проспект» ЖАҚ || FM Продакшн || +
|---
| 105,4 МГц || Русское радио || Russian CHR / Hot AC || «Бизнес-радио» БҚО|| FM Продакшн || +
|---
| 105,9 МГц || Heart FM || Hot AC / CHR || ФГУП ГТРК Алтай || Алтай ФМУК  МТРК || +
|---
| 106,4 МГц || Серебряный дождь || News, Talk || Радио 22 || Алтапресс БҚО|| +
|---
| 106,8 МГц || Радио КП || News, Talk || ЖАҚ «ИД „Комсомольская правда“» || ЗАО «ИД „Комсомольская правда“» || +
|---
|}

== Байланыс ==
=== Стационарлық байланыс ===
Барнауыл телефон нөмірлері 6 саннан тұрады. Қала коды — 3852.

Қаладағы стационарлық  байланыстың негізгі операторы — «[[Ростелеком]]» ААҚ Алтай бөлімшесі. Оның құрамында 47 [[АТС]] бар. АТС –тегі цифровизация деңгейі 76 %-ға жетті. Телефон желілерінің сыйымдылығы 230 мың нөмірден асады. Барнауылдықтардың телефонизациясының деңгейі 85 %-ды құрайды&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 01.02.2008
 | url           = http://www2.barnaul.org/vlast/duma/decisions/decisions_08/resh_696/
 | title         = &quot;2008-2017 жылдарғы арналған Барнауыл қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуының бағдарламасын бекіту туралы&quot; № 696 шешім
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Барнауыл әкімшілігінің ресми сайты
 | accessdate    = 2011-01-31
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/6144zx167
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.

Қалада 25 [[Wi-Fi]] ғаламтор нүктелері бар. Олар көбіне қоғамдық орындарда, мейрамханаларда, кофейнеларда, қонақ үйлерде («Центральная», «Сибирь», «Улитка» и «Барнаул»), ойын-сауық орталықтарында, сонымен қатар, Алтай мемлекеттік университеті және Алтай мемлекеттік техникалық университетінің 4 жатақханасында орналасқан. Wi-Fi желісін тарататын 25 мекеменің 9-ы өзінің келушілеріне ақысыз қызмет көрсетеді &lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Барнауылдың қай жерінде Wi-Fi желісіз ғаламтор жүйесі бар? 
|url=http://altapress.ru/story/40330
|work=
|publisher= Алтай жастары
|date=28 наурыз, 2009
|accessdate=2011-01-31
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.altaistudent.ru/wi-fi.php
 | title         = Барнауылда WI-FI жүйесін қайдан іздеуге болады?
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = altaistudent.ru сайты
 | accessdate    = 2011-01-31
 | lang          = 
 | description   = 
 | deadlink      = 404
}}&lt;/ref&gt;.

Сонымен қатар,қалада Wi-Fi желісіне балама ғаламтор желілері де бар. Олардың қатарына: [[Inteleca]] компаниясы, «ООО Интелби ТТК», «Алтайгриф», «Интерсвязь», «Энфорта», «АлтЛайн», «ТТК Западная Сибирь», «Сибирские Сети», «Дианэт», «[[ЭР-Телеком]]» сияқты желілерді атай аламыз.

=== Ұялы байланыс===
Қаладағы ұялы байланысты төрт федералды байланыс операторлары атқарады. Олар:[[Билайн]], [[Мобильные ТелеСистемы|МТС]], [[МегаФон]], [[Скай Линк]], сондай-ақ, жергілікті [[ЕТК]] операторы қызмет етеді.

== Спорт ==
[[File:Sakharov's Square in Barnaul.JPG|right|250px|thumb| «Обь» бассейні  (орта тұста) және  Г. С. Титов атындағы ойын-сауық және  спорт сарайы (оң жағында)]]
Барнауылда Г. С. Титов атындағы ойын-сауық және спорт сарайы, «Обь» спорт кешені, стадиондар, спортзалдар, жүзу бассейндері, Алтай ипподромы, шаңғы базалары, тир сияқты ойын-сауық орындары бар. Қалада «Алтай» (Бірінші  лига; алғашында жоғарғы лигада өнер көрсетті. Кейін «Мотор» хоккей клубы болып қайта құрылды) хоккей клубы &lt;ref&gt;{{cite news 
|author=
|title= «Мотор» почти стал «Алтаем»
|url=http://altapress.ru/story/10618/
|work=
|publisher=ИД Алтапресс
|date=21 шілде, 2006
|accessdate=2011-01-31
}}&lt;/ref&gt;,  [[«Динамо»]] [[футбол клубы]], «Университет» волейбол клубы (Лига «А»), «Коммунальщик» әйелдер арасындағы командасы, «[[АлтайБаскет]]» баскетбол клубы және басқа да [[спорт]] клубтары  бар.

[[Ресей]] [[футбол]] құрамасының 2004—2005 жылдардағы капитаны [[Алексей Смертин]] Барнауылда туып өсіп, осында [[футбол]]мен айналыса бастады. Алексей Смертиннің бастамасымен  Барнауылда балалар мен жасөспірімдерді футболдан олимпияда резевтерін дайындайтын мектеп салынды. [[2007 жылы]] [[7 қыркүйек]]те Алексей Смертинге «Барнауылдың құрметті азаматы» атағы берілді&lt;ref name=&quot;REGNUM-SMERTIN&quot;&gt;{{cite news
|author=
|title=Алексей Смертинге «Барнауылдың құрметті азаматы» атағы салтанатты түрде табыс етіледі
|url=http://altai.regnum.ru/news/881495.html
|work=
|publisher=ИА Регнум
|date=07.09.2007
|accessdate=2011-01-31
}}&lt;/ref&gt;.

№110 [[мектеп]]тің негізінде Алтай өңірінде [[«Одиссей»]] желкен клубы бар.  Клуб ресейлік және аймақтық желкенді спорт жарыстарынан бірнеше дүркін жүлдегері болып саналады&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title= «[[Одиссей]]» туралы мақалалар
|url=http://www.odissey22.ru/
|work=
|publisher=  «Одиссей» желкен клубының сайты
|date=01.02.2011
}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура және  қаланың көз тартар жерлері ==
Барнауыл қаласының жоспары алғашында [[Санкт-Петербург]] қаласының үлгісінде салынбақшы болды. Қала келбетінің көркеюіне үлес қосқан А.И. Молчанов пен Я.Н. Попов сынды кәсіби [[сәулетші]]лер болды. Олар өз заманының көрнекті архитекторлары [[Джакомо Кваренги]] және [[Карл Росси]]дің шәкірттері болған. Барнауылда классицизм дәстүрінде салынған ХVІІІ - ХІХ ғасырлар архитектурасы мен тарихының  20 ескерткіші бар. Олардың қатарына Барнауыл күміс балқыту зауытының бірегей кешені, қоғамдық-әкімшілік алаңдардың үлгісі — Демидов алаңын атауымызға болады. [[Электикалық архитектура]] Барнауыл қаласы думасының ғимараттарында, Поляков сауда үйінің ғимараты («Красный» дүкені), Будкевич гимназиясының ғимараты, Красноармейский даңғылы, инженер Александр Лесневскийдің үйі, Ползунов көшесіндегі (Ползунов көшесі, 56) ғимараттарда кездесіп отырады&lt;ref name=&quot;оф-арх&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.barnaul.org/gorod_1/archi/monument/
 | title         = архитектуралық ескерткіштер
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Барнауыл әкімшілігінің ресми сайты
 | accessdate    = 2011-02-06
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/61452BS4Y
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.

Барнауылдағы оюмен әрленіп жасалған ағаш құрылыстардың барлығы дерлік 1917 жылы 2 мамырда болған  өрттен аман қала алмады. Сонымен қатар, кірпіштен жасалған ғимараттар да өртеніп кетті. Ал 1930-шы жылдары Барнауылдағы шіркеулер мен соборлар қиратылып, қайта салынғандықтан, қаланың тарихи келбетін көрсететін бөліктері сақталмады. Қаладағы өрттен аман қалған ірі шіркеулердің бірі — Покров соборы.

{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Қала символдары
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Barnaul letters.JPG|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Barnaul - Demidov Square.jpg|center|220px]]
 |-
 | Жаңа саябақтың Обь өзені арқылы өтетін жаңа көпір жақтан көрінісі 
 |Демидов алаңы
 |}
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ 
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Barnaul - building with spire.jpg|center|220px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Сурет:Redshopbarnaul1.jpg|center|220px]]
 |-
 |Төбелі үй («Дом под шпилем»)
 | «Красный» дүкені
 |}

1930-шы жылдары қаладағы үй және қоғамдық ғимараттардың құрылысы [[конструктивизм]] үлгісінде салынды. Мұндай ғимараттардың қатарына госпитальдар, Воровская көшесіндегі [[тігін фабрикасы]] және  іргелес орналасқан құрылыс нысандары жатады&lt;ref&gt;[http://arhbarnaul.dering.ru/gallery/gallery17.php «Барнауылдағы конструктивизм». А. Дерингтің сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928064900/http://arhbarnaul.dering.ru/gallery/gallery17.php |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;. Қаланың басты көшесі — Ленин даңғылындағы {{nobr|1930—1950-шы}} жылдарда салынған құрылыстар көз тартарлық. Ленин даңғылы негізінен қала тұрғындары мен қонақтарының серуендейтін айрықша орны. Оның  бульвары [[Лев Толстой]] көшесінен Октябрь алаңына дейінгі аралықта созылып жатыр. «Космос» фонтаны мен колыван сауыты орналасқан архитектуралық нысандары — кездесу үшін таптырмайтын орындардың бірі.

Таулы саябақта Алтай және Барнауылдың белгілі тұрғындары мен қоғам қайраткерлерінің қайта тұрғызылған мүрделері орналасқан. Қаланың (жаңа көпір арқылы) кіреберісінде 7-метрлік «БАРНАУЛ» ақ түсті әріптері орнатылған. Халық тұрғындарының пікірі бойынша аталмыш әріптер Голливуд белесінде орнатылған «HOLLYWOOD» жазбасына ұқсайды. Барнауылда алғашында қалалық «Лесная сказка» саябағында салынған хайуанаттар бағы 2010 жылы Барнауыл хайуанаттар бағы болып қайта салынды&lt;ref&gt;[http://www.zoo22.ru/aboutzoo.html Зообақ жайында]&lt;/ref&gt;.

Қаладағы ескерткіштер мен монументтердің ішінде &quot;Победа&quot; алаңында орналасқан Даңқ монументін, А.С. Пушкинге қойылған ескерткішті, В.С. Высоцкийдің құрметіне қойылған ескерткішті, Юрин көшесінде орналасқан В.С. Шукшинге арналып қойылған ескерткішті, Алтай мемлекеттік техникалық университетінің жанында орналасқан И.И. Ползуновқа арналып қойылған ескерткіштерді ерекше атап өткен жөн. Ползуновтың құрметіне арналған ескерткіш Бостандық алаңында да орналасқан. 2010 жылы қалада рок-музыкант — Виктор Цойға арналған бірден екі ескерткіш орнатылды &lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title= Барнауылда Виктору Цоюға арналған 
|url=http://altapress.ru/story/59072/
|work=
|publisher=ИД Алтапресс
|date=20 қараша, 2010
|accessdate=2011-02-06
}}&lt;/ref&gt;  және саяси репрессиялардың құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Халық бірлігі күніне орай Барнауылда саяси репрессиялардың құрбандарына арналған ескерткіш орнатылды 
|url=http://www.amic.ru/news/135793/
|work=
|publisher=ИА Амител
|date=4 қараша, 2010
|accessdate=2011-02-06
}}&lt;/ref&gt;.

Барнауылдың табиғи ескерткіштері: қаланың оңтүстік-батысында созылып жатқан орманды алқап, Обь өзенінің сол жағалауы және оң жақ алқап.

== Барнауыл қаласымен байланысты танымал тұлғалар ==
[[File:Prospekt Lenina from the bridge.JPG|right|thumb|220px|Ленин даңғылы. Обь өзені арқылы өтетін жаңа көпірден алынған көрініс]]
* [[Фридрих Август Геблер]] (1782—1850) — белгілі табиғат зерттеушісі
* [[Михаил Сергеевич Евдокимов]] (1957—2005) — актёр, юморист,  Алтай өңірінің [[губернаторы]].
* [[Арсений Иванович Жиляков]] (1879—1921) — Ресей, кеңес жазушысы, [[журналист]], [[әдебиетші]].
* [[Степан Ильич Исаков]] (1884—1921) — Ресей, кеңес жазушысы, [[журналист]], [[әдебиетші]].
* [[Татьяна Владимировна Котова]] (1976 жылы туған) — спортшы, ұзындыққа секіруден Олимпиада ойындарының жүлдегері (2004). 
* [[Михаил Афанасьевич Лисавенко]] (1897—1967) — селекционер, Ленин атындағы ауылшаруашылық ғылымдарының бүкілкеңестік академиясының  академигі, бақташы-ғалым.
* [[Александр Григорьевич Назарчук]] (1939 жылы туған) — саяси қайраткер, РФ ауылшаруашылық [[министр]]і, Мемлекеттік [[дума]]ның [[депутат]]ы, Алтай өңірлік халық депутаттарының кеңесінің төрағасы  АӨХДК.
* [[Алексей Силыч Новиков-Прибой]] (1877—1944) — [[жазушы]]-[[прозаик]], «Цусима» эпопеясының авторы, Сталин сыйлығының лауреаты (1941).
* [[Иван Иванович Ползунов]] (1728—1766) — белгілі өнертапқыш, әлемдегі алғашқы бу машинасының авторы.
* [[Владимир Александрович Рыжков]] ( 1966 жылы туған) — саяси қайраткер, Мемлекеттік думаның депутаты, «НДР» және «РПР» партияларының көшбасшысы.
* [[Алексей Геннадьевич Смертин]] ( 1975 жылы туған) — [[футболшы]], Ресейдің футбол құрамасының ойыншысы (2004—2005 жылдары — капитан), «Челси» (Лондон) футбол командасының 2005 жылдың құрамындағы Англия чемпионы, «[[Фулхэм]]» ([[Лондон]]) ойыншысы, «Локомотив» ([[Мәскеу]]) ойыншысы, 1999 жылы Ресейдің үздік футболшысы («Спорт-Экспресс» газеті мен «Футбол» апталығының сауалнамасы бойынша).
* [[Виктор Павлович Тарасов]] (1934—2006), актёр, КСРО халық әртісі (1982).
* [[Пётр Козьмич Фролов]] ([[1775]]—[[1839]]) — тау-кен инженері және өнертапқыш. 
* [[Валерий Викентьевич Минько]] (1971 жылы туған) — [[футболшы]], Ресей футбол құрамасының ойыншысы, [[«ЦСКА Москва»]] командасында ойнады. 
* Мирошниченко Ирина Петровна  (1942 жылы туған) - [[актриса]], [[әнші]], Ресей Федерациясының халық әртісі.
* [[Яна Александровна Рудковская]] (1975 жылы туған) – [[Дима Билан]], [[Евгений Плющенко]], [[Влад Сокольский]] сынды әншілердің менеджері,  белгілі тележүргізуші және [[продюсер]]. 
* [[Николай Михайлович Ядринцев]] (1842-1894) – сібірлік [[публицист]], жазушы және қоғам қайраткері, Сібір және Орталық Азия зерттеушісі.
* [[Алексей Эдуардович Самолётов]] (1963 жылы туған) — ресейлік [[журналист]].
* [[Виктор Семёнович Ревякин]] (1936 жылы туған) — ресейлік ғалым, [[географ]], Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының мүшесі, 1990—1993 жылдардағы [[РКФСР]] жоғарғы кеңесінің депутаты.

== Қызықты деректер мен қала аңыздары ==
* Марк Юдалевичтің [[«Голубая дама»]] [[пьеса]]сында қазіргі [[әкімшілік]] орналасқан ғимараттағы бір әйелдің елесі жайында баяндалады. Ертеден қалған аңыз бойынша ХІХ ғасырда осы үйде тұрған генерал қызғаныштан өзінің жас әйелін үй қабырғаларының ішіне  тірідей сылап тастаған&lt;ref&gt;{{cite news
|author=
|title=Барнауылдың тылсымы мен сиқыры
|url=http://asfera.info/news/one-15356.html
|work=
|publisher=ИА Атмосфера
|date=2 шілде,  2008
|accessdate=2011-02-01
}}&lt;/ref&gt;.
* Алтайдағы Демидов зауыты күмісті заңсыз балқытылғаны үшін&lt;ref&gt;[http://history.ntagil.ru/1_32.htm Акинфий Демидов туралы мақала http://history.ntagil.ru сайтында ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304001110/http://history.ntagil.ru/1_32.htm |date=2009-03-04 }}&lt;/ref&gt;, [[1747 жыл]]ы [[1 мамыр]]да күмістен түскен қаражаттың қазынаға аударылуы туралы жарлыққа қол қойылды&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.museum.ru/asrsm/exib/ad&amp;a/chpt2.htm
 | title         = Демидов ісі. Оқиғалар хронологиясы.
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Алтай мемлекеттік өңірлік мұражайының беттері
 | accessdate    = 2011-02-01
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/61454fysz
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;. Сондықтан да Акинфий Демидов өлер алдында өз зауыттарына қарғыс айтқан. Елдің пікірінше, сол кезден бастап зауыт орналасқан жерде  түрлі-түрлі сұмдықтар (1793 жылы су апаты, 1917 жылғы өрттің кесірінен Барнауылдағы «Империал» қонақ үйі, БТИ (техникалық инвентаризация бюросы) ғимараты жанып кетті) болды-мыс.&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.barnaul.org/news/?news_id=9569
 | title         = Өңір астанасы— Бобровка, ал тұрғындары — бобровтықтар деп аталуы мүмкін еді 
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Барнауыл әкімшілігінің ресми сайты
 | accessdate    = 2011-02-01 
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/61455RSjH
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.
* 2002 жылдың 9 ақпанында «Дельфин» крейсерлік су асты атомдық қайығының атауын «Барнауыл» деп өзгерту туралы жарлыққа қол қойылды&lt;ref&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://flot.com/nowadays/strength/barnaul/
 | title         = К-263 &quot;Барнаул&quot;
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = Сайт flot.com - ВМФ Ресейдің
 | accessdate    = 2011-02-01
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = http://www.webcitation.org/61457wffN
 | archivedate   = 2011-08-20
}}&lt;/ref&gt;.
* Ленин даңғылы мен Анатолий көшелерінің қиылысында тұрған [[Ленин]] ескерткішінің алдына қойылған перделенуден кейін, Ресейдегі британдық ''Lonely Planet''  баспасы ескерткішті «Ленин-тореадор» деп атайды екен({{lang-en|Lenin the Toreador}})&lt;ref name=&quot;LONELYPLANET&quot;&gt;{{кітап
|авторы = Simon Richards et al.
|тақырыбы= Russia &amp; Belarus
|басылымы = 4th ed
|орны= London
|баспасы   = Lonely Planet
|жылы = 2006
|pages = 523
|allpages = 792
|isbn = 978-1741042917
}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Бауырлас қалалары ==
* {{flagicon|USA}} [[Флагстафф (Аризона)|Флагстафф]], [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]].
* {{flagicon|ESP}} [[Сарагоса]], [[Испания]].
* {{flagicon|CHN}} [[Байчэн]], [[Қытай]]
* {{flagicon|CHN}} [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]], [[Қытай]] ( [[2007]] жылдан бастап).
* {{flagicon|KAZ}} [[Өскемен]], [[Қазақстан]] ([[2012]] 30 наурыздан бастап).

== Әдебиет ==
{{refbegin}}
* {{кітап
 |авторы         = Ковалева А. М.
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы      = Барнауыл хронографы. Атап өтілетін күндер мен еске алу күндерінің күнтізбесі
 |шынайы атауы      = 
 |сілтеме        = 
 |уикитека      = 
 |жауапты = Олейник В. С
 |басылым       = 15-ші
 |орны         = Барнаул
 |баспасы  =  ГИПП &quot;Алтай&quot;
 |жыл           = 2008
 |томы           = 
 |беттері      =  136
 |барлық беті      = 
 |сериясы         = 
 |isbn          = 
 |тиражы         = 
}}
* {{кітап
 |авторы         = Пудрик Л. Н.
 |бөлімі         = 
 |бөлім сілтемесі  = 
 |тақырыбы      = Ландшафттар және экология: монография
 |шынайы атауы      = 
 |сілтеме        = 
 |уикитека      = 
 |жауапты = Пестова Л. В
 |басылым       = 
 |орны         = Барнауыл
 |баспасы  = Азбука
 |жыл           = 2007
 |томы           = 
 |беттері      = 256
 |барлық беті      = 
 |сериясы         = 
 |isbn          = 978-5-93957-230-9
 |тиражы         = 
}}
{{refend}}

== Дереккөздер ==
{{reflist|2|height=360}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Barnaul}}
* [http://www.barnaul.org Барнауыл қаласының ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230162745/http://www.barnaul.org/ |date=2007-12-30 }}
* [http://www.duma-barnaul.ru/ Барнауыл қалалық думасы]
* [http://barnaul.2gis.ru Қаланың электронды ақпараты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214123852/http://barnaul.2gis.ru/ |date=2014-02-14 }}
* [http://3dbarnaul.ru 3D Барнауыл көшелерінің суреттері]
* [http://www.barneapol.ru Барнаулдың сәулет өнері]
* [http://new.hist.asu.ru/biblio/bsb/109-118.pdf Барнауылдағы алғашқы қыздар гимназиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304132144/http://new.hist.asu.ru/biblio/bsb/109-118.pdf |date=2012-03-04 }}
* [http://www.althisto.ru/prosveschenie/index.php Алтай тарихы: Просвещение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430004058/http://www.althisto.ru/prosveschenie/index.php |date=2011-04-30 }}

{{таңдаулы мақала}}

[[Санат:Алтай өлкесі қалалары]]
[[Санат:Барнауыл]]</text>
      <sha1>onyx00jpvgc08pqyo7e5s0fxc80kh6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Александр Александрович Фадеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200944</id>
    <revision>
      <id>3689942</id>
      <parentid>3627915</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32708" sha1="b3gq2857w9gi2ya8l33hfvzhwwqqt1e" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Тұлға
 |Есімі                = Александр Александрович Фадеев
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = Fotothek df roe-neg 0006329 003 Mitglied.jpg
 |ені                  = 230px
 |Сурет атауы          = Фадеев, 1952 жыл
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Туған күні           = 24.12.1901 (11)
 |Туған жері           = {{туғанжері|Кимры|Кимрыда}}, [[Корчевский уезі]], [[Тверь губерниясы]], [[Ресей империясы]]
 |Мансабы              = {{hlist|жазушы|прозаик|қоғам қайраткері}}
 |Азаматтығы           = 
 |Ұлты                 = [[Орыстар|орыс]]
 |Қайтыс болған күні   = 13.5.1956
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Приделкино|Приделкинода}}, [[Ленин ауданы (Мәскеу облысы)|Ленин ауданы]], [[Мәскеу облысы]], [[РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |Әкесі                = Александр Иванович Фадеев
 |Анасы                = Антонина Владимировна Кунц
 |Жұбайы               = {{marriage|Валерия Герасимова|1926|1932|end=divorced}}{{marriage|Ангелина Степанова|1936}}
 |Балалары             = 3
 |Марапаттары          = {{Қатар
  |{{Ленин ордені}}
  |{{Қызыл Ту ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Сталиндік сыйлық}}
}}
 |Бағыты               = [[социалистік реализм]]
 |сайты                = 
 |Commons              = 
}} 
'''Александр Александрович Фадеев''' (партизандық лақап аты — '''Булыга'''; [[24 желтоқсан]] [[1901 жыл]], [[Тверь губерниясы]] – [[13 мамыр]] [[1956 жыл]], [[Мәскеу облысы]]) — ресейлік және кеңестік жазушы мен қоғам қайраткерлері, бригада комиссары (1942 жылдан бастап полковник), Бірінші дәрежелі [[Сталиндік сыйлық]] лауреаты (1946), 1918 жылдан бастап [[КОКП]] мүшесі.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Абай. Энциклопедия |орны=Алматы |авторы=«Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы |баспасы=«Атамұра» баспасы |isbn=5-7667-2949-9}}&lt;/ref&gt;

== Өмірдерек ==
=== Жастық шағы ===
Фадеев 1901 жылғы 24 желтоқсанда [[Кимры]] ауылында (қазіргі [[Тверь облысы]]ндағы қала) дүниеге келді. Жазушы кішкентай кезінен бастап өте дарынды бала болып өседі. Төрт жасында әпкесі Таняны қалай оқытқанын бақылап отырып, әліпби үйренді. Сонымен қатар, жазушы төрт жасынан бастап әртүрлі кітаптарды оқып,таңғажайып  ертегілер мен әңгімелер құрастырды. Қаламгер кішкентай кезінен бастап [[Джек Лондон]], [[Томас Майн Рид]], [[Джеймс Фенимор Купер]] сынды әлем әдебиеті классиктерін сүйіп оқыды. 1908 жылдан бастап Фадеевтің отбасы Оңтүстік-Уссурийск  өңіріне (қазіргі Примор өңірі) көшіп, балалық шағы мен жас кезі осы өңірде өтті.  1912–1918 жылдары Фадеев Владивосток Коммерциялық училищесіне оқуға түскенмен, бұл оқуды аяқтамай, өмірін революциялық жұмыстарға  арнауды жөн көрді.

=== Революциялық қызметі ===
Жазушы Владивосток Коммерциялық училищесінде оқып жүріп, большевиктер комитетінің астыртын жұмыстарына белсене араласты. 1918 жылы партияға мүшелікке өтіп, «Булыга»  лақап атын қабылдады.  Партиялық қызметі белсенді жүріп, партия үгітшісі болды. 1919 жылы Қызыл партизандарының Ерекше Коммунистік қатарына қабылданды.

1919–1921 жылдары Қиыр Шығыстағы жауынгерлік қақтығыстарға қатысып, осы кезде жараланады. 13-Амур полкының комиссары және 8-Амур атқыштар бригадасындағы посттарда қызмет етті. 1921–1922 жылдары Мәскеу тау-кен академиясында білім алды. 1921 жылы КОКП Х съезіне делегат ретінде қатысып, Петроградқа аттанды. Кронштад көтерілісін басу үшін құрылған топта қызмет етіп, екінші рет  жарақаттанды. Ем қабылдап, әскерден қайтқан соң Фадеев Мәскеуде қалды.

=== Әскерге дейінгі кезең ===
1939 жылы Фадеев [[КОКП Орталық Комитеті]]нің мүшесі болды.

== Шығармашылығы ==
=== Әдеби шығармашылығының басталуы ===
Александр Фадеев өзінің ең алғашқы тырнақалды «Разлив» атты шығармасын 1922–1923 жылдары жазды. 1925–1926 жылдары бастап жазған «Разгром» романынан кейін Фадеев кәсіби жазушы болуды мақсат тұтты.  «Разгром» романы жас жазушыға атақ пен абырой алып келді.&lt;ref name=Ref7904&gt;[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-6411.htm?cmd=2&amp;istext=1 «Литературная энциклопедия» Т. 11 / М.: Худож. лит., 1939.  «Фадеев Александр Александрович» мақаласы]  [[28 қыркүйек]], [[2008]]&lt;/ref&gt; Алайда, жазушы осы жұмысынан кейін  әдебиетке көп  көңіл бөле алмады. Себебі, осы тұста Фадеев әдебиет және қоғам қайраткері, Ресей Пролетариат Жазушыларының Ассоциациясының көшбасшысы қызметтерінде болған еді.

=== Кейінгі жылдар шығармашылығы ===
Жазушының жас шағында туған  «Разгром» және «Последний из Удэге» романдары Уссурийск өңірінде жазылды.  «Разгром» романының басты идеясы, проблематикасы партия басшылығы, таптық күрес, кеңес үкіметінің орнауы жайына арналады.&lt;ref name=Ref7904/&gt; Басты кейіпкерлері  - қызыл партизандар, коммунисттер (мысалы, Левинсон). Ал қаламгердің «Последний из Удэге» романы – Ресейдегі Азаматтық соғысқа арналып жазылған, аяқталмаған роман.

Сонымен қатар, Фадеев социалисттік реализм тұсындағы әдебиеттің дамуы жайында көптеген очерктер мен мақалалар жазды.

Фадеев КСРО әдебиетін 20 жылға жуық уақыт басқарып келді. Сондықтан болар, халық жазушыны «Жазушылық министр» деп атап кеткен&lt;ref name=Ref8790&gt;[http://magazines.russ.ru/znamia/1998/10/ivanova.html Наталья Иванова «Личное дело Александра Фадеева» [[Знамя (журнал)|«Знамя»]] [[1998]], № 10] [[28 қыркүйек]], [[2008]]жылдың сілтемесімен&lt;/ref&gt; . Жазушының соңғы жазылған «Черная металлургия» романы аяқталмай қалды. Себебі, түрлі қоғамдық жұмыстарға араласқан Фадеев шығармашылық жұмыстарға аз көңіл бөлді. Қаламгердің  50-60 авторлық бет шамасында іргелі туынды жасау жоспарында бар еді. Алайда,  жазушы өлгеннен кейін, қаламгердің  қолжазба нұсқаларынан 3 баспа табақ көлемінде  8 бөлімнен тұратын  жинағы  «Огонек» журналына басылып шықты&lt;ref name=Ref8790/&gt;.

=== «Жас гвардия» романы. Шындық пен жалған ===
«Жас гвардия» романының идеясын В.Г. Лясовскийдің кітабынан және М. Котовтың 1944 жылғы  «Сердца смелых» шығармаларынан алды деген пікір бар. 
Ұлы Отан соғысы біткен соң (1941—1945) Фадеев Донбасстағы герман фашисттері басып алған территорияда астыртын қызмет еткен жас гвардия туралы роман жазуға кірісті. Фашисттер олардың көбін өлтіріп тастаған еді. Роман – «Жас гвардия» деп аталды.

&lt;blockquote&gt;1943  жылы ақпан айының ортасына қарай, кеңес әскері  Краснодонды жау қолынан босатқан соң, қаладан қашық жерде № 5 шахтаның орнында фашист әскерлері қинап өлтірген жас гвардияшылардың мәйіттері табылды. 
Осы оқиғадан соң «Правда» газетінде Александр Фадеевтің «Бессмертие» атты мақаласы жарық көрді. Осы мақаланың негізінде жазушы «Жас гвардия» романын жазды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20050426231240/http://www.smi.ru/05/04/26/3505928.html Ұлы Отан соғысы аңыздары]&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Кітап алғаш рет  [[1946 жыл]]ы жарық көрді. Фадеев осы романы үшін өте қатты сынға ұшырады. Кеңес үкіметінің құзырлы органдарында, КОКП ОК органында, «Правда» газетінде, тіпті Сталиннен  қатаң ескертулер алды.&lt;ref name=Ref8790/&gt;

Фадеев: «Мен жас гвардияшылардың шынайы тарихын жазған жоқпын, роман жаздым. Бұл ойдан шығарылған көркем шығарма болуы да мүмкін» дейді.&lt;/blockquote&gt;

Соған қарамастан, [[1951 жылы]] жазушы романның екінші нұсқасын бастырып шығарды. Бұл нұсқада жазушы көптеген өзгертулер мен түзету жұмыстарын жасап, оқиға желілерінде коммунисттік партияның басқаруына, ықпалына көп тоқталады&lt;ref name=Ref1583&gt;[https://web.archive.org/web/20050426231240/http://www.smi.ru/05/04/26/3505928.html Ұлы Отан соғысы аңыздары. «Молодая гвардия» сми.ру 26 сәуір, 2005 жыл] [[28 қыркүйек]] [[2008]] жылдан сілтеме&lt;/ref&gt;.

Романның алғашқы нұсқасының желісі бойынша «Жас гвардия» фильмі түсірілді. Аталмыш фильм де өңделген нұсқа бойынша қайта түсіріліп шықты. Алайда, фильмді басынан аяқ қайта түсіру – кітапты қайтадан жазып шығудан да қиын еді.&lt;ref name=Znamya1&gt;[https://web.archive.org/web/20060505050106/http://orel3.rsl.ru/books06/Mushkina/Ch_2F4.pdf «Знамя» журналының тарихы. Естеліктер жинағы]&lt;/ref&gt;

1980-шы жылдардың аяғына қарай «Жас гвардия» романы партия тарапынан  идеологиясы  дұрыс деп қабылданып, қолдау тапқан роман болды. Роман КСРО оқыту бағдарламасына еніп, 1950—1980 жылдары білім алған кез келген оқушыға жақсы таныс еді.&lt;ref name=Ref1583/&gt;&lt;ref name=UG1&gt;[http://www.ug.ru/issues/?action=topic&amp;toid=3652 «Жас гвардия ескірді ме?» оқытушылар газеті. № 40/2006-10-03]&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық–саяси қызметі ==
[[File:The Soviet Union 1971 CPA 4067 stamp (Alexander Fadeyev (1901-1956) and Scene from Novel The Rout).jpg|thumb|right|200px|[[Пошталық марка]] [[КСРО]], [[1971 жыл]]]] 
Көп жылдар бойы Фадеев түрлі дәрежедегі жазушылық ұйымдардың басшысы қызметінде болды. 1926—1932 жылдары Ресей Пролетариат Жазушыларының Ассоциациясында идеолог–басқарушылардың бірі болды.

''' [[КСРО]] [[Қазақстан жазушылар одағы]]нда:'''
* 1932 жылы Ресей Пролетариат Жазушыларының Ассоциациясы жабылған соң КСРО Қазақстан жазушылар одағын құру жөніндегі ұйымдастыру комитетінің мүшесі;
* 1934—1939 — ұйымдастыру комитеті төрағасының орынбасары;
* 1939—1944 — хатшы;
* 1946—1954 — бас хатшы және басқарма төрағасы;
* 1954—1956 — басқарма хатшысы.

Бүкіләлемдік Бейбітшілік Кеңесінің вице-президенті (1950 жылдан бастап). 1939—1956 жылдары КОКП ОК-нің мүшесі; 1956 жылы КОКП ОК-нің  XX съезінде мүшелікке үміткер болып қабылданды.  [[1946 жылдан]] бастап  КСРО жоғарғы кеңесінің 2-4-ші шақырылымдарының депутаты және Ресей Федерациясы  жоғарғы кеңесінің 3- ші шақырылым депутаты.

1942—1944 жылдарда Александр Фадеев «Литературная газета» басылымында редактор, «Октябрь» журналының ұйымдастырушысы және редколлегия мүшесі болды &lt;ref name=Ref67301&gt;http://magazines.russ.ru/october/ok/historia.html «Немного истории с картинками» журнал «Октябрь» 28 қыркүйек, 2008 жыл&lt;/ref&gt; .

Ұлы Отан соғысы жылдарында Фадеев Кеңесақпарат бюросында және «Правда» газетінде әскери корреспондент қызметінде болды.  1942 жылы қаңтарда жазушы репортаж жасау үшін Калинин фронтының ең қауіпті жерлерінде болып, ақпарат жинады. Осы жылдың 14 қаңтарында Фадеев соғыста көрген ойларын «Правда» газетінде «Зұлым-талқандаушылар және жасампаз адамдар» атты мақаласында бүкпей айтты. 
«Боец» очеркінде жазушы қызыл армия солдаты, өлгеннен кейін  Кеңес одағының батыры деп мойындалған – Яков  Падериннің жауынгерлік бейнесін суреттеді: 1941 жылы Калинин үшін шайқаста, жау дзотының алдында (жер қазып үстіне бөренелер салынған атыс орны) Падерин ауыр жарақаттанғанына қарамастан, дзот ұңғысын өз денесімен қалқалады.

== Азаматтық ұстанымдары. Соңғы жылдар бедері ==

Александр Фадеев  КСРО Қазақстан жазушылар одағының төрағасы болғанда үкіметтік шаруалар мен  партия шешімдерін өз өмірінде әріптестері — [[Зощенко, Михаил Михайлович|М. М. Зощенко]], [[Анна Ахматова|А. А. Ахматова]], [[Платонов Андрей Платонович|А. П. Платоновтарға]]  қарағанда көп пайдаланды.  
Кеңес үкіметінің жазушылары Зощенко мен Ахматованы әдебиетші ретінде жоюға алып келген [[1946 жылғы]] Ждановтың тарихи үкімін қостаушы және іске асыру мақсатында құрылған топтың ішінде біз сөз етіп отырған Фадеев те болды.&lt;ref name=Ref18251&gt;[https://web.archive.org/web/20070702012356/http://www.zn.ua/3000/3150/53456/ «Зеркало Недели» № 20 (599) 27 мамыр — 2 маусым, 2006 «Ангелы и демоны Александра Фадеева»]&lt;/ref&gt;  [[1949 жылы]] Александр Фадеев «Правда» газетінде «Театр сыншыларының антипатриоттық тобы туралы» деген атпен жарияланған бағдарламалы мақаланың авторларының бірі болды. Аталмыш мақала «Космополитизммен күрес» атты бірлестіктің құрылуына негіз болды.

Алайда, [[1948 жылы]] Фадеев  КСРО Қазақстан жазушылар одағының қорынан бір тиынсыз қалған М.М. Зощенкоға ақшалай көмек көрсетуі туралы өтініштер айтқан. Сонымен қатар, қаламгер билікке жақпаған— [[Борис Пастернак|Б. Л. Пастернак]], [[Заболоцкий, Николай Алексеевич|Н. А. Заболоцкий]], [[Гумилёв, Лев Николаевич|Л. Н. Гумилёв]] сынды әдебиетшілерге шын ықыласымен көмек көрсеткен болатын&lt;ref name=Ref8790/&gt;. Андрей Плотоновтың емделуіне оның жұбайына бірнеше рет жасырын түрде ақша берген болатын. 
 
Қалмгердің мінезіндегі, жалпы өміріндегі, іс-әрекеттеріндегі екіге бөлінушіліктің соңы өте үлкен дағдарысқа алып келді. Өмірінің соңғы жылдары жазушы ұйқысыздық ауруына  ұшырап, ішкілікке салынды &lt;ref name=Ref18251/&gt;. Кейіннен «Барвиха» шипажайында емделуден өтті.

[[Илья Эренбург]] бір сөзінде Фадеев туралы былай дейді:
&lt;blockquote&gt;Фадеев ержүрек, бірақ  тәртіпті солдат. Ол бас қолбасшының  құқықтық құзыретін ешқашан ұмытқан емес.&lt;ref&gt;Эренбург И. Адамдар, жылдар, өмір. Т. 3. М., 1990. С.127&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Фадеев  [[Хрущев жылымығын]] қабылдаған жоқ.&lt;ref name=Ref199&gt;[http://www.stalin.su/book.php?action=header&amp;id=25 «Жылымықты» қабылдамаған  Александр Фадеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517121636/http://www.stalin.su/book.php?action=header&amp;id=25 |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға байланысты [[1956 жылы]]  КОКП ОК-нің XX съезінде кеңес әдебиетшілерінің көшбасшысының қызметі Михаил Шолоховтың тарапынан қатаң сынға ұшырап, Фадеев КОКП орталық комитетінің мүшелігіне өтпей қалды. Ол тек мүшелікке үміткер қатарына сайланды.&lt;ref name=Ref8045&gt;[http://www.hrono.info/biograf/fadeev.html Торчинов В. А., Леонтюк А. М. Сталин айналасында. Тарихи-биографиялық анықтамалық. Санкт-Петербург, 2000]&lt;/ref&gt; Фадеевті кеңес жазушыларының ішіндегі репрессияның себепшісі деп айыптады.   
КОКП ОК-нің XX съезінен соң Фадеевтің өз ары алдындағы кінәсімен күресуі шегіне жетті. Қаламгер өзінің ескі досы Юрий Либединскийге: «Өз арым азаптады. Қанды қолмен өмір сүру қиын, Юра» деген екен.&lt;ref&gt;Авдеенко А. «Наказание без преступления». М., 1991. С. 241&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
[[1956 жылы]], [[13 мамырда]] Александр Фадеев Переделкинодағы саяжайда өз тапаншасынан атылып өлді. Жазушы туралы қазанамада жазушының өзін-өзі өлтіруінің ресми себебі –   [[алкоголизм]] деп көрсетілген.&lt;ref name=Ref100&gt;[http://www.hrono.info/biograf/fadeev.html Ресми қазанама: «А. А. Фадеев көп жылдар бойы алкоголизм ауруымен ауырды. Соңғы үш жылда ауру өршіп, жүрек бұлшық еттері  мен бауыр дистрофиясына алып келді. Ол көптеген емдеу орталықтары мен шипажайларда емделді  ( 1954 ж. — төрт ай,  1955 ж. — бес жарым ай және  1956 ж. — екі жарым ай). 13 мамырда алкоголизмдік  ұстаманың әсерінен болатын депрессиядан соң, жазушы өзін-өзіне қол жұмсады».]&lt;/ref&gt; Шындығында, өзіне қол жұмсардан екі апта бұрын  А. А. Фадеев ішкілікті қойып, «шамамен бір апта бұрын әртүрлі адамдарға хат жазып, өлімге дайындалған көрінеді» ([[Вячеслав Всеволодович Иванов]])&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100618022837/http://www.lgz.ru/archives/html_arch/lg012002/Polosy/art16_1.htm ПЕРЕДЕЛКИНДЕГІ САЙРАН] — Академик Вяч. Вс. Иванов атақты жазушылық поселке туралы  Алла  Латынинаға берген сұхбатыда&lt;/ref&gt;.

Фадеевтің анасының жанында жерленуі туралы қалауына қарамастан, Новодевичье мазарында жерленді (№ 1 учаскесі).&lt;ref name=Ref8790/&gt;

Қаламгердің өлер алдында КОКП ОК-не арналған хатын ҰҚК алғаш тек [[1990 жыл]]ы ғана жариялады. Хат қысқаша мына үлгіде болды:

{{Start citation }}
…Менің қаламгерлік өмірім өзінің бар маңызын жойып бара жатыр. Сондықтан мен өтірік пен жалаға, арамдыққа толы өміріммен аса зор қуанышпен қоштасамын. Менің үш жылдан бері жазып жатқан көптеген өтініш-арыздарыма қарамастан, билік басындағылар мені қабылдамады &lt;ref&gt;[[А. А. Беляев]] естелігінде: « 1968 жылы… Орталық Комитеттің хатшылары Твордовскийдің хаттарына жауап бермей, оны мүшелікке қабылдаған жоқ еді. Фадеевке қатысты дәл осындай шешімді Орталық комитет жазушының өліміне дейін қабылдады» [http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=1239513].&lt;/ref&gt;. Мені анамның жанында жерлеулеріңізді сұраймын.
{{End citation|источник=Известия ЦК КОКП. № 10, 1990. С. 147—151. КОКП орталық комитетіне арналған А.А. Фадеевтің өлер алдындағы хаты. 13 мамыр, 1956 жыл}}

== Жеке өмірі ==
Фадеевтің ата-анасы мамандығы бойынша фельдшер еді, бірақ өмірде олар кәсіби революционерлер &lt;ref&gt;[http://lit.lib.ru/o/owsjankin_e_i/text_0140.shtml Овсянкин Е. И. Жазушы Фадеевтің ата-анасы Шенурскіде некелесті]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://godro.chat.ru/text/fadeev-txt.htm Елькин М. Ю. А.А. Фадеевтің Уралдық түп-тамыры.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309155434/http://godro.chat.ru/text/fadeev-txt.htm |date=2014-03-09 }} // Уральский родовед. Вып.1. Екатеринбург,1996 г.&lt;/ref&gt;. Әкесі — Александр Иванович Фадеев (1862—1916), анасы — Антонина Владимировна Кунц.

Фадеевтің бірінші әйелі – [[Валерия Анатольевна Герасимова]], екінші әйелі (1936 жылдан бастап) КСРО халық әртісі— [[Ангелина Степанова]] болды. Ангелина Осиповнадан жазушының Александр және Михаил атты екі ұлы болды &lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/print/article/23093/5615/ «Комсомольская правда» 14.08.2003 жылдан бастап]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Одан бөлек,  1943 жылы Фадеевтің Маргарита Алигерден Мария Александровна Фадеева-Макарова-Энцесбергер  деген қызы туған ([[1991 жыл]]ы өзіне-өзі қол жұмсап, қайтыс болды).


== Марапаттары ==

* Екі рет  [[Ленин ордені]] (1939, 1951)
* [[Қызыл ту]] ордені
* «Жас гвардия» романы үшін бірінші дәрежелі [[Сталин сыйлығы]] ([[1946]])&lt;ref name=Ref870&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00083/14900.htm Фадеев Александр Александрович. БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129210836/http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00083/14900.htm |date=2009-01-29 }}  [[28 қыркүйек]], [[2008]] жылдан сілтеме&lt;/ref&gt;
* «Жас гвардия» романы үшін  [[Ленин комсомолының сыйлығы]] ([[1970]] — ''қайтыс болған соң'')

== Ел жадында ==
[[File:Чугуевка, Приморье.jpg|thumb|right| [[Чугуевка]] ауылы, Фадеев мұражайы]] 
[[File:Мемориальная доска (Александр Фадеев)1 на здании &quot;Гостиница Большая Сибирская&quot; (Уфа).jpg|thumb|Мемориалдық тақта ғимаратында ескерткіш «Мәдениет Үлкен Сібір» қонақ үйі ([[Башқұртстан]], [[Уфа]], Карл Маркс көшесі, 14 / Коммунистическая көшесі, 43), 12 сәуір 1932 жылғы отырысы: Александр Фадеев]]
Фадеев атымен аталады:
* Примор өңіріндегі [[Булыга-Фадеево]] ауылы;
*Липецктегі Фадеев көшесі;
* [[Винницадағы]] көше, ([[Украина]]);
* [[Мәскеу]]дегі Фадеев көшесі;
* [[Тверь]] қаласындағы Фадеев көшесі;
* [[Владивосток]] қаласындағы көше және көркем әдебиет пен публицистикалық әдебиет муниципалды кітапханасы; Кітапхана 2010 жылғы күрделі жұмыстардың барысында жабылып қалса да, ескерткіш тақтасы сақталып қалды. Бүгінгі таңда ғимаратта Сбербанктің бөлімшесі орналасқан. Жазушыға арналған ескерткіш тақтасы Фадеевтің өзі оқыған ДВФУ-дың  (Қиыршығыс федералды университеті) әкімшілік ғимаратында  орналасқан (Владивосток қаласы.  Суханов, 8);
* Чугуевка ауылындағы Фадеев көшесі  мен мұражай;
* Жазушының туған қаласы – Кимрадағы  Фадеев жағалауы көшесі 
* Фадеев атындағы балалар кітапханасы (Кимра қаласы)
* Фадеев атындағы  Краснодон қалалық кітапханасы
* Тверь облысының Редкино  ауылындағы көше (қайнары: &quot;XX ғасырдағы әдеби өңіртану. Тверь, Тверь мемлекеттік университеті, 2008 ж. ISBN 978-5-7609-0479-9)
* [[Гомель]]дегі Фадеев көшесі
* [[Краматорск]]ідегі  Фадеев көшесі
* [[Севастополь]]дағы Фадеев көшесі
* [[Таганрог]]тегі Фадеев көшесі
* [[Уссурийск]]ідегі Фадеев көшесі
* [[Самара]]дағы Фадеев көшесі

== Библиография == 
* «Разлив»
* [[«Разгром»]]  романы (1926) —«[[Юность наших отцов]]» экранизациясы ([[1958]])
* «Последний из удэге» (аяқталмаған)
* «Ленинград в дни блокады»
* «[[Молодая гвардия]]» (1945, 2-ші ред 1951) [[Молодая гвардия]] (фильм), 1948 жыл
* «За тридцать лет» (мақалалар мен публицистикалар жинағы)
* «Чёрная металлургия» (аяқталмаған)

== Тағы қараңыз==
* [[Фадеев көшесі (Алматы)]]
* [[Фадеевская]]

== Дереккөздер ==
{{rodovid|126811}}
* lib.ru|http://lib.ru/RUSSLIT/FADEEW/
* Евгении Таратуттың Александр Фадеев туралы естеліктері: [http://scepsis.ru/library/id_1324.html «Вышло „на правду“»]
* [https://web.archive.org/web/20071019024359/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FADEEV_Aleksandr_Aleksandrovich/_Fadeev_A._A..html «Публичная библиотека Вадима Ершова» сайтындағы библиография]

== Сілтемелер ==
{{commonscat|Alexander Fadeev (writer)}}

[[Санат:Өзін-өзі өлтіргендер]]
[[Санат:Орыс жазушылары]]</text>
      <sha1>b3gq2857w9gi2ya8l33hfvzhwwqqt1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Фюссинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212687</id>
    <revision>
      <id>3690017</id>
      <parentid>3671834</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4302" sha1="m0zc6qdjdjyykfrixpeg1z3opza22fi" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бад-Фюссинг 
 |шынайы атауы            = Bad Füssing 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Füssing COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=21 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=18 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Бавария 
 |кестедегі аймақ         = Бавария 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Пассау 
 |кестедегі аудан         = Пассау (аудан){{!}}Пассау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Алойс Брундоблер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 55,04 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 320 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 94072 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 08531 
 |пошта индексі           = 94072 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = PA 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 09 2 75 116 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Füssing 
 |сайты                   = http://www.bad-fuessing.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Фюссинг''' ({{lang-de|Bad Füssing}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Пассау (аудан)|Пассау]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 94072 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 55,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 75 116''. Муниципалитеттің басшысы — Алойс Брундоблер.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20151115132525/http://www.bad-fuessing.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Пассау ауданы:Қалалар}}
{{Bavaria-geo-stub}}

[[Санат:Бавария елді мекендері]]</text>
      <sha1>m0zc6qdjdjyykfrixpeg1z3opza22fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баумхольдер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212852</id>
    <revision>
      <id>3690103</id>
      <parentid>2912064</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:52:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4601" sha1="fqqcgamehvw121t6l8atpy7ew9ioifn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Баумхольдер 
 |шынайы атауы            = Baumholder 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Baumholder COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=36 |lat_sec=50 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=20 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Биркенфельд 
 |кестедегі аудан         = Биркенфельд (аудан){{!}}Биркенфельд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Петер Ланг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 69,47 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 420-540 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 4012 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06783 
 |пошта индексі           = 55774 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BIR 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 1 34 005 
 |ортаққордағы санаты     = Baumholder 
 |сайты                   = http://www.baumholder.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Баумхольдер''' ({{lang-de|Baumholder}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Биркенфельд (аудан)|Биркенфельд]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4012 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 69,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 1 34 005''. Қаланың басшысы — Петер Ланг.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20101124091929/http://www.baumholder.de/ Ресми сайты]

{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Биркенфельд ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>fqqcgamehvw121t6l8atpy7ew9ioifn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадахос (провинция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220670</id>
    <revision>
      <id>3690018</id>
      <parentid>1829526</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5147" sha1="d8huj2ztaye4s4onwna910dk17zysm6" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            ={{түс|Испания}}
 |Қазақша атауы   = Бадахос
 |Шынайы атауы    = Badajoz
 |Елтаңба         = Provincia de Badajoz - Escudo.svg
 |Ту              = Provincia de Badajoz - Bandera.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = [[Испания]]
  |lat_dir = N |lat_deg = 38 |lat_min = 40 |lat_sec = 
  |lon_dir = W |lon_deg = 6 |lon_min = 10 |lon_sec = 
  |region         = ES
  |type           = 
  |деңгей         = 2
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = провинция 
 |Кіреді          = [[Эстремадура]] авт. бірлестігі
 |Енеді           = 
 |Астанасы        = [[Бадахос]]
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = Президент
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 671,3 мың
  |Санақ жылы                    = 2005
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 21
  |Тығыздығы                     = 31
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессионалдық құрамы        = 
 |Жер аумағы                     = 21&amp;nbsp;766
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 1
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Ендік                          = 
 |Бойлық                         = 
 |Карта                          = Provmap-badajoz.png
 |Карта ені                      = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = ES-BA
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = http://www.dip-badajoz.es/
 |Commons санаты                 = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}

'''Бадахос''' ({{lang-es|Provincia de Badajoz}}), {{lang-ext|Província e Badahó}}) — [[Эстремадура]] автономды бірлестікке кіретін, [[Испания|Испанияның]] батысында орналасқан провинция. Административті орталығы — [[Бадахос]] қаласы. [[1833 жыл|1833 жылы]] құрылған. [[Касерес (провинция)|Касерес]], [[Толедо (провинция)|Толедо]], [[Сьюдад-Реаль (провинция)|Сьюдад-Реаль]], [[Кордова (Испания провинциясы)|Кордова]], [[Севилья (провинция)|Севилья]] и [[Уэльва (провинция)|Уэльва]] провинцияларымен қоса [[Португалия|Португалиямен]] шектеседі.

== География ==
Территориясы 21&amp;nbsp;766 км². (1-ші орын).

== Тұрғыны ==
Халқы — 671,3 мың (21-ші орын; [[2005]] ж. мәліметтер).

== Административті құрылым ==
Аудандары (комаркалар):
* [[Лос-Бальдиос]]
* [[Бадахос (комарка)|Бадахос]]
* [[Кампиния-Сур (Бадахос)|Кампиния-Сур]]
* [[Лас-Вегас-Альтас]]
* [[Херес-де-лос-Кабальерос (комарка)|Херес-де-лос-Кабальерос]]
* [[Ла-Серена (Бадахос)|Ла-Серена]]
* [[Ла-Сиберия]]
* [[Мерида (комарка)|Мерида]]
* [[Сафра-Рио-Бодион]]
* [[Льянос-де-Оливенса]]
* [[Тентудия]]
* [[Тьерра-де-Баррос]]
* [[Бадахос муниципалитеттері|Бадахос муниципалитеттерінің тізімі]]

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20120221082303/http://www.dip-badajoz.es/ Провинция кеңесі]

{{spain-geo-stub}}

{{Испания провинциялары}}

[[Санат:Бадахос]]</text>
      <sha1>d8huj2ztaye4s4onwna910dk17zysm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альменсилья</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220907</id>
    <revision>
      <id>3689979</id>
      <parentid>2786340</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4220" sha1="mpowmqbvawqpsa39f419lxc6of3djoq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альменсилья 
 |шынайы атауы            = Almensilla 
 |сурет                   = Almensilla.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Испания 
 |елтаңба                 = Escudo de Almensilla.svg 
 |ту                      = Bandera de Almensilla (Sevilla).svg 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=18 |lat_sec=0 
  |lon_dir=W |lon_deg=6 |lon_min=06 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі 
 |аймағы                  = Андалусия 
 |кестедегі аймақ         = Андалусия 
 |аудан түрі              = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Севилья (провинция){{!}}Севилья 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Комарка (Испания){{!}}Ауданы
 |қауым                   = Үлкен Севилья (комарка){{!}}Үлкен Севилья
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Карлос Уфано Мартин 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 45 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5732 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 323,9 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = Almensillero, ra 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            =  
 |пошта индексі           = 41111 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.almensilla.es 
 |сайт тілі               = es 
}} 
'''Альменсилья''' ({{lang-es|Almensilla}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Севилья (провинция)|Севилья]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Үлкен Севилья (комарка)|Үлкен Севилья]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан.

[[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5732 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 14 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 15 км.


== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20200319111529/http://www.almensilla.es/ Ресми сайты]

{{Үлкен Севилья ауданы муниципалитеттері}}
{{spain-geo-stub}}

[[Санат:Севилья елді мекендері]]</text>
      <sha1>mpowmqbvawqpsa39f419lxc6of3djoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барберино-ди-Муджелло</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232743</id>
    <revision>
      <id>3690051</id>
      <parentid>1836203</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4089" sha1="1yj9r7gjqqv12tvg9wh8htwzg11aq6u" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Барберино-ди-Муджелло 
 |шынайы атауы            = Barberino di Mugello 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=00 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=14 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Тоскана 
 |кестедегі аймақ         = Тоскана 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Флоренция (провинция){{!}}Флоренция 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Giampiero Luchi 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 134 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 270 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 10 626 
  |санақ жылы             = 2008 
  |тығыздығы              = 79 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 55 
 |пошта индексі           = 50031  
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 48002 
 |ортаққордағы санаты     =  Barberino di Mugello 
 |сайты                   = http://www.comune.barberino-di-mugello.fi.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Барберино-ди-Муджелло''' ({{lang-it|Barberino di Mugello}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Флоренция (провинция)|Флоренция]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 626 адамды құрайды&amp;nbsp;(2008). Халық тығыздығы 79 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 134 км² шамасында. Пошта индексі — 50031 .

Елді мекеннің қамқоршысы — святой Сильвестр.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 055 84771

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20080908010821/http://www.comune.barberino-di-mugello.fi.it/ Ресми сайты] {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Флоренция провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Тоскана елді мекендері]]</text>
      <sha1>1yj9r7gjqqv12tvg9wh8htwzg11aq6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чезаро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237208</id>
    <revision>
      <id>3689862</id>
      <parentid>3689597</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>Мен барынша стандарттарды сақтай отырып деректерді толтырдым</comment>
      <origin>3689862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4841" sha1="738z6apkcvm6dkz1soltf4kssnz9u8v" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Чезаро 
 |шынайы атауы            = Cesarò 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=51 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Мессина (провинция){{!}}Мессина 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Antonio Caputo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 214 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1150 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 13 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 95 
 |пошта индексі           = 98033 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 83017 
 |ортаққордағы санаты     = Cesarò 
 |сайты                   = http://www.comunedicesaro.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Чезаро''' ({{lang-it|Cesarò}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мессина (провинция)|Мессина]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1150 адамды құрайды. Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 214 км² шамасында. Пошта индексі — 98033.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Calogero.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны — 2 182 адам (2021 жылғы ISTAT мәліметі бойынша). Халық тығыздығы — 10 адам/км². Алып жатқан жер аумағы — 214 км². Орташа орналасқан биіктігі — теңіз деңгейінен 1 150 м. Пошта индексі — 98033.&lt;ref&gt;'''Данные переписей населения (Censimenti dal 1861 al 2021):''' &lt;nowiki&gt;https://www.tuttitalia.it/sicilia/95-cesaro/statistiche/censimenti-popolazione/&lt;/nowiki&gt; 

'''Ежегодная демографическая динамика и статистика (Popolazione 2001-2024):''' &lt;nowiki&gt;https://www.tuttitalia.it/sicilia/95-cesaro/statistiche/popolazione-andamento-demografico/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 095 7739011
* Электронды поштасы: sindaco@comunedicesaro.com
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunedicesaro.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725103722/http://www.comunedicesaro.it/ |date=2008-07-25 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Мессина провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сицилия елді мекендері]]</text>
      <sha1>738z6apkcvm6dkz1soltf4kssnz9u8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689865</id>
      <parentid>3689862</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3689597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="dvkhevqm0b1pbb3gulnkfeo3irxej6b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Чезаро 
 |шынайы атауы            = Cesarò 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=51 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Мессина (провинция){{!}}Мессина 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Antonio Caputo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 214 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1150 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 13 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 95 
 |пошта индексі           = 98033 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 83017 
 |ортаққордағы санаты     = Cesarò 
 |сайты                   = http://www.comunedicesaro.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Чезаро''' ({{lang-it|Cesarò}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мессина (провинция)|Мессина]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1150 адамды құрайды. Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 214 км² шамасында. Пошта индексі — 98033.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Calogero.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 095 7739011
* Электронды поштасы: sindaco@comunedicesaro.com
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunedicesaro.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725103722/http://www.comunedicesaro.it/ |date=2008-07-25 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Мессина провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сицилия елді мекендері]]</text>
      <sha1>dvkhevqm0b1pbb3gulnkfeo3irxej6b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689967</id>
      <parentid>3689865</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бәрін дұрыс толтырдым</comment>
      <origin>3689967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="kviw63thotctscwsijzsrh9hzqm9x05" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Чезаро 
 |шынайы атауы            = Cesarò 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=51 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Мессина (провинция){{!}}Мессина 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Antonio Caputo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 214 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2182 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 10 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 95 
 |пошта индексі           = 98033 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 83017 
 |ортаққордағы санаты     = Cesarò 
 |сайты                   = http://www.comunedicesaro.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Чезаро''' ({{lang-it|Cesarò}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мессина (провинция)|Мессина]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1150 адамды құрайды. Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 214 км² шамасында. Пошта индексі — 98033.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Calogero.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны — 2 182 адам (2021 жылғы ISTAT мәліметі бойынша).&lt;ref&gt;'''Данные переписей населения (Censimenti dal 1861 al 2021):''' &lt;nowiki&gt;https://www.tuttitalia.it/sicilia/95-cesaro/statistiche/censimenti-popolazione/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 095 7739011
* Электронды поштасы: sindaco@comunedicesaro.com
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunedicesaro.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725103722/http://www.comunedicesaro.it/ |date=2008-07-25 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Мессина провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сицилия елді мекендері]]</text>
      <sha1>kviw63thotctscwsijzsrh9hzqm9x05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алқа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>252844</id>
    <revision>
      <id>3690086</id>
      <parentid>3397455</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="735" sha1="eookp8u0a1e2h02of410hgr9cs15d73" xml:space="preserve">'''Алқа''' сөзі мынадай мағыналарды айқындауы, білдіруі мүмкін:

* [[Алқа (коллегия)]]— коллегия;
* [[Алқа (зергерлік бұйым)]]— әшекей;
* [[Алтын алқа]] — он және одан да көп бала туып, тәрбиелеп өсірген аналар марапаты;
* [[Күміс алқа]] — сегіз және тоғыз бала туып тәрбиелеп өсірген аналар марапаты.
Алқа түрлері

Алтын алқа

Күміс алқа 

Қос алқа 

Бойтұмар алқа

Зер шашақты алқа

Маржан алқа 

Меруерт алқа {{айрық}}</text>
      <sha1>eookp8u0a1e2h02of410hgr9cs15d73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690113</id>
      <parentid>3690086</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Бердалиева Айзере Абайқызы|Бердалиева Айзере Абайқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3397455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="543" sha1="nqut9u26zvvx76id8u2t126zp4qvwo4" xml:space="preserve">'''Алқа''' сөзі мынадай мағыналарды айқындауы, білдіруі мүмкін:

* [[Алқа (коллегия)]]— коллегия;
* [[Алқа (зергерлік бұйым)]]— әшекей;
* [[Алтын алқа]] — он және одан да көп бала туып, тәрбиелеп өсірген аналар марапаты;
* [[Күміс алқа]] — сегіз және тоғыз бала туып тәрбиелеп өсірген аналар марапаты.

{{айрық}}</text>
      <sha1>nqut9u26zvvx76id8u2t126zp4qvwo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәдениет, өнер және әдебиет (Павлодар облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>268298</id>
    <revision>
      <id>3689868</id>
      <parentid>3233046</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3689868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26475" sha1="89op9dplab2tqm4upc0bzhhm2q62hcp" xml:space="preserve">[[Ертіс]]тің [[Павлодар]] өңірі мәдени-ағарту мекемелерінің тарихы ХІХ ғасырдан басталады. XX ғасырдың 90-жылдарында бюджеттік қаржыны ұтымды пайдалану мақсатында мәдени-ағарту мекемелері оңтайландыру қажеттігіне кезікті. Бұл кітапханалар мен клубтардың едәуір қысқаруына соқтырды. 1.01.[[2001]] жылы облыста 750 мәдени-ағарту мекемесі, соның ішінде 615 кітапхана, 135 клуб мекемесі, 9 мұражай, 3 мәдениет және демалыс паркі болды. Клуб мекемелері мен кітапханалар дамуының қазіргі кезеңінің ерекшелігі [[1991]] жылы басталған үздіксіз оңтайландыру үрдісі тоқтады. Саны қалпына келіп, көбею нышаны байқалады. [[1999]] жылмен салыстырғанда кітапхана 36-ға, клуб мекемесі 20-ға көбейді. Социалистік меншік жағдайында жеке меншікке (13), агроөнеркәсіп кеніші меншігіне (10) негізделген мәдениет мекемелері құрылып, жұмыс істей бастады.

Нарықтық қатынастардың енуі клуб мекемелерінде «Досуг-рынок-клуб» экономикалық формуласының белсенді қолданылуына соқтырды. Клубтар, Мәдениет үйлері көрсететін ақылы қызмет саны 55%-ды құрады.

Мемлекеттік желіге 14 қалалық және облыстық, 10 аудандық, 70 селолық мәдениет үйін, 9 селолық клубты, 9 автоклубты қосқанда 112 клуб мекемесі жатады. Бұрынғы типті мекемелердің ішінде автоклубтар өз мәнін жоғалтпады. Олар [[Баянауыл]] (1), [[Железинка]] (2), [[Ертіс]] (3), [[Аққулы ауданы|Лебяжі]] (1), [[Шарбақты]] (2) аудандарында сақталды. Бұл аудандардың үгіт бригадалары концерттік бағдарламамен, көшпелі кітапханамен шалғайдағы ауылдарға барып, 101 шара өткізді. Мәдениет үйлері мен клубтар жұртшылықтың өнер қабілетін дамытуда тірек базасы болып қала береді. Жалпы облыс бойынша 665 жаздық құрылым бар, оған 7686 адам қатысады (2001). Соның ішінде аудандар 526 көркемөнерпаздар ұйымына 6208 адам мүше. Соның ішінде аудандар бойынша Ақсу қаласының ауылдық аймағы – 20 ұжым және 193 қатысушы, Ақтоғай – 37 (399), Баянауыл – 14 (226), Железинка – 14 (148), Ертіс – 66 (678); Қашыр – 50 (470); Лебяжі - - 24 (269); Май – 41 (297); Павлодар 18 (211); Успен - 54 (544); Шарбақты - 100 (1033); Екібастұз қаласы ауыл зонасы – 35 (747); Павлодар – 48 (903); Қалқаман кенті – 5 (90); Хор және вокальды ұжым кеңінен тараған, облыста олардың саны 105, ал құрамында 1467 адам бар; ән және би ансамбльдері – 7 (72); драматикалық – 44 (4780);  халық аспаптар оркестрлері – 27 (331); үрлемелі халық оркестрлері – 8 (129); ВИА және эстрадалық ансамбльдер -52 (292);  фольклерлік – 48 (589); басқалары – 71 (831); Көркемөнер ұжымдарынан басқа сәндік-қолданбалы өнер түрлері бойынша, техникалық шығармашылық  бойынша, спорт түрлері және басқалары бойынша көптеген әуесқой бірлестіктер жұмыс істейді. Облыста «халық» және «үлгілі» деген атақтары бар ұжымдар саны жыл сайын өсіп келеді. 2001 жылғы 1 қаңтарға дейін олардың саны 31 ұжымға жетті. Олардың ішінде: «Сюрприз» (Екібастұз) хореграфиялық ансамблі; «Русские узоры» фольклерлік ансамблі (Ақсу); «Беу жігіттер» және «Баянауыл әуендері» ансамбльдері; «Автомобилист» үрлемелі  оркестрі (Қашыр);    «Лейся песня» және «Рябинушка» ансамбльдері (Шарбақты) және басқалары. Айтыс, фестиваль,  театрландырылған көріністер, көрмелер, түлектерге арналған бал, гала-концерттер, балаларға арналған таңертеңгіліктер, Наурыз, Рождество, Республика күніне және басқа мереке күндеріне арналған мәдени іс-шаралар өткізу дәстүрге айналған. Кейбір аудандарда [[Ұлы Отан соғысы]]&lt;nowiki/&gt;нда қаза болған жауынгерлерді еске алу және соғыс ардагерлерімен кездессу, оларға құрмет көрсету кештерін ұйымдастырып, өткізу дәстүрге айналды. Иса Байзақовтың туғанына 100 жыл толуына байланысты облыстық және респуликалық ақындар айтысы, «Ән қанатында» жас орындаушылар конкурсы өткізілді. Облыстық айтыс 2000 жылғы 6-8 шілде аралығында Ертіс ауданының С.Байзақов ауылында өтті.    Оған облыстың 8 ауданы мен 3 қаласынан 16 ақын қатысты. Республикаға белгілі ақын Серік Құсанбаев жеңімпаз атанды. 2000 жылғы қыркүйектің 28-29-да Павлодар қаласында республикалық айтыс болды. Оған Жамбыл, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарынан басқа 11 облыстан 18 ақын қатысты. Екі күн өткен осы айтысқа 2 мыңнан астам адам жиналып, ақындар өнерін тамашалады. Гран-приге қарағандылық А.Әлтаев; 1-ші орынға өскемендік А.Кәкенов; 2-ші орынға астаналық Ж.Болтанова; 3-ші орынға алматылық А.Бұлғақов ие болды. Қазақстан халықтарының мәдениеті мен өнерінің  IV фестивалінің өткізілуі облыстың мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. Оған облыстың барлық ауылдарынан    құрамында 30 ұлттың өкілдері болған  5 мың өнерпаз  қатысты; оның аясында әскери-патриоттық және солдат әндерінің облыстық фестивалі, «Хрустальный звон» жас орындаушылардың облыстық конкурсі (100 әуесқой), «Балдәурен» балалар шығармашылығы облыстық фестивалі (2 мың бала) ынтымақты өтті. Павлодар облысының шығармашылық ұжымдары мен  орындаушылары 34-ші республикалық жас музыканттар конкурсының (Алматы); «Жас қанат» эстрадалық конкурсының; «Шабыт» жас шығармашылардың халықаралық конкурсының ([[Астана]]); Славян жазулары мен мәдениетінің күндеріне арналған ([[Өскемен]]) республикалық фестивальдің Қазақстан халықтарының достық фестивалінің (Алматы-Астана); лауреаттары мен дипломанттары атанды. Сондай-ақ, Түркстан қаласының 1500 жылдық мерей тойына арналған республикалық ақындар айтысының (Шымкент қаласы); «Утренная звезда» теледидар бағдарламалары фестивалінің (Москва) жүлдегерлері; «Поет  родное село» бүкіл ресейлік фестивалінің (Омбы); VII Халықаралық жас таланттар конкурсының (Одесса) дипломанттары атанды. Клуб мекемелерінің жұмыстары облыстың 14 ұлттық мәдени орталықтарымен, оның ішінде 1999 жылы құрылған облыстық «Шаңырақ орталығымен»; Қазақстан халықтарының кіші Ассамблееясымен және басқа  ұйымдармен   бірлесіп жүргізіледі.

2001 жылғы 1қаңтарға дейін мемлекеттік облыстық кітапхананың  жүйесі  161 кітапханадан құрылды. Бұл кітапханалардағы оқырмандар саны 197 мың 800;  келушілер саны – 1 млн. 646 мың; кітап қоры 3 млн. 12 мың; кітап беру саны  - 4 млн. 648 мың. Сонымен қатар,  415 оқу орындарының кітапханалары (оның ішінде 370 мектеп, 9 жоғары оқу орнының, 16 колледждің, 20 кәсіптік-техникалық білім беру училищесің), 9 ауыл шаруашылығы мамандарына, ғылыми-техникалық, медициналық мамандарға қызмет көрсететін кітапхана (оның ішінде 4-техникалық, 4-медициналық, 1- ауыл шаруашылық) жұмыс істейді. Облыстың ведомстволық кітапханаларының саны - 615. Ықтыймалдандыру кезеңінде кәсіподақ ұжымдарының кітапханалары жабылып, мемлекеттік және техникалық кітапханалардың қысқартылуынан кейін жоғары оқу орындарындағы кітапхана саны (1992 жылы екеу болса 2000 жылы тоғызға) өсті. Ақпараттық рыноктағы бәсекелестік жағдайда негізінен мемлекеттік кітапханалар жүйелері сақталған. Осыған байланысты көпшілік кітапханаларында оқырмандар сұранысы мен ақпараттық қажеттілігін өтеуге мүмкіндік беретін жарнамалы коммерциялық емес маркетингтік жаңа бағыт пайда болды. Облыс кітапханаларының жұмыс тәжірибелерінде ұдайы байланыс, оқырмандарға анкета мен сауалдар ұсыну бойынша зерттеу жүргізу берік орнықты. Кітапханалар жағымды имиджер жасау барысында жұртшылықпен толассыз байланыс орнатып, жарнамалық жұмыстар жүргізіп келеді. ООУНБ-нің жүргізген іс-шаралары бойынша  телерадиодан 116 хабарлама, 50 анонс және хабарлар берілді.  Аудандық мерзімді баспасөз құралдарынан Қашыр, Железинка, Ақтоғай, Шарбақты, Ертіс аудандарының орталық кітапхаларының жұмыстары жарияланды. БАҚ-тармен Екібастұз қалалық орталық кітапханасының қызметкерлері тығыз байланыс жасайды.

Облыстық кітапханалардың тәжірибесінде анкеталау және оқырмандар сұрақтарын зерттеу түрлері дәстүрге айналды. Кітапханалар жағымды имидждер жасау мақсатында жұртшылықпен байланыс орнатып, жарнамалық жұмыстар жүргізеді. Кітапхананың осындай қызметтеріне орай облыстық радиодан апта  сайын хабарламалар, анонстар және тоқсанына екі рет арнайы телерадио хабарлар беріледі. Барлық аудандық мерзімді баспасөздерде аудандық орталық кітапханаларының жұмыс тәжірибелері ұдайы насихатталып келеді. БАҚ-тар қызметін насихаттауда Екібастұз қаласының кітапхана қызметкерлері белсенділік танытуда. Екібастұз орталық кітапханасында қызмет сапасын жақсарту және оқырман сұранысын өтеу мақсатында «Жас ұлғайған адамдар өміріндегі кітаптың рөлі» деген тақырып бойынша шағын зерттеу жасалды. Осы мәселеге орай сұрақтарға 60-70 жастағы 40-тан астам респондент қамтылды. Нәтижесінде респонденттер жастарының ұлғайғанына қарамастан кітапты үйге әкеліп қызмет көрсетуден гөрі, кітапханаға өздері келіп, кітап алуды қалайтыны анықталды. Оқырмандар қажеттілігін арттыру мақсатында облыс кітапханалары өздері көрсететін қызмет кешендерін ұдайы кеңейтіп отырады. Қазіргі заманғы кітапхаларда ақпарат алумен тоқталмайсыз, сонымен қатар, бос уақытты да өте мазмұнды, қызықты өткізуге болады. Келушілердің көңілдерін  көтеруде кітапханалардың әдеби-музыкалық салондарда және көрме залдарында  ұйымдастырылатын дәстүрден тыс іс-шаралар жүргізумен қатар,  оларға жігер қосатын жазушылар және ақындармен, әртістермен, суретшілермен кездесулер үнемі өткізіледі; оқырмандар вернисажда болып,  классикалық орындаушылармен кездесіп, олардың үндерін естіп отырады. Кітапханалар қызметінің маңызды бөлігі Қазақстанның тәуелсіздігіне, Республикада және облыста тұратын халықтардың дәстүрін білуге орай насихат жұмысын жүргізумен тығыз байланысты.

Соңғы жылддары кітапхана мемлеккеттік тілді оқып-үйренуді ұйымдастырушы болып келеді. ООНБ жанында «Тіл өнері» университеті ұдайы жұмыс істеуде. Мемлекеттік кітапханада осы мақсатта «Ата мұра» мәдени орталығы, Қашыр АОК-да (аудандық орталық кітапх.) «Жастар» клубы, Баянауыл  АОК-да  қазақ тіліндегі кітаптардың орталығы ашылды. Қоғамдық топтардың саналуандығы көрініс берген кезде, мемелкеттік кітапханалар солардың бәріне бірдей қызмет көрсетті. Олар мүдделері бойынша клубтар ашып, қариларды, жастарды, әр түрлі деңгейдегі мамандар иелерін біріктіруге, ынтымақтастандыруға  қызмет етті. Облыс қалалары мен ауылдарының көптеген тұрғындары ООНБ жанындағы «Біздің ошақ»,  Шарбақты АОК-ғы «Ардагер», «Үй бикесі», «Шебер қолдар»; Екібастұз қаласындағы ОК-ғы «Әйелдер әлемі», «Денсаулық», «Отырыстар»; Қашырда «50-дің сыртындағылар», Успен АОК-ғы «Қайнар көз», «Диалог»; Ерітіс АОК-ғы «Табиғат жанашырлары»; Ақсу қаласының ОК-ғы «Денсаулық» әуесқой клубтарына ынталы қатысады.

Кітапханалардың мәдени-демалыс қызметтері әр түрлі үйымдармен, мекемелермен және жеке қайраткерлермен ынтымақтастықта дамып келеді. Шығармашылық және іскерлік  тығыз байланыс облыс кітапханаларын ұлттық мәдени орталықтармен, «Павлодар» балалар қорымен; «Қазақ тілі» қоғамымен, тілдерді оқыту орталығымен, облыстық тілдерді дамыту департаментімен, облыстық ішкі саясат департаментімен, Мұсылман әйелдер лигасымен, мәдениетті қолдау қорымен, облыстық және аудандық газеттермен жақындастыра түсуде.

Кітапханалардың жалпыны қамтыйтын мәдени-ағарту іс-шаралары мен ақпараттық қызметтері оның қызметкерлерінің әлеуеті негізінде жүзеге асып отыр. Мемлекттік кітапханаларда – 379 қызметкер жұмыс істейді (2000). Олардың 26 % жоғары білімді, 53 % арнайы орта білімді,  21 % арнайы мамандар емес. Экономиканы реформалау кезінде бағаны ырықтандыру кітапханаларға жоспарлы қаржы бөлу ісін қиындыққа ұшыратты.

Соның салдарынан бірқатар уақыттар бойы кітапханалардағы кітаптарды жаңарту, мерзімді баспасөздерге жазылу, жалпы кітапханаларды автоматтандыру мәселелері қажетті тұста шешілмеді. 2000 жылдары іріктеуді және мерзімді баспасөзге жазылуда облыс әкімінің, облыстық мәдениет қорының бір мезгілдік акция есебінен әрекет жасалып, алынған гранттар қаржысы есебінен (ООУНБ), Павлодар қаласындағы «Пушкин кітапханасының» мегажобасы бойынша (ООУНБ жне ОК)  жүргізілді. Кітапханаларға кітаптардың белгілі бір саны  «Кітап» - «Кітапханаға кітап сыйла» республикалық айлығы барысында түсті. Оқырмандардың сұраныстарын заманауи ақпараттық технологияны қолданбай сапалы және жедел орындау мүмкін емес. Қазір облыстың орталығы мен аудан орталықтарының және оқу орындарының кітапханаларында ақпараттық технологиялармен жұмыс істеу тәжірибесі жетік меңгерілді. 2002 жылдары Павлодар облысында 9 мұражай және 3 филиал жұмыс істеді. Олардың көпшілігі соңғы он жыл ішінде ашылды. Г.Н.Потанин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы - облыстағы байырғы мәдени ошақ (1942). Бұхар жырау атындағы облыстық әдебиет және өнер мұражайы 1990 жылы ашылды. Одан кейін өлкетанушы-фотограф Д.П.Багаевтің мұражай-үйі есігін ашты (2000), Баянауыл ауданында Қ.И.Сәтбаев атындағы мұражай (1967), С.Торайғыров атындағы мұражай (1993), М.Ж.Көпеев атындағы (1994) мұражай тұрғындарға қызмет көрсетуде. Павлодар қаласында Майра Шамсутдинова атындағы Ән шығармашылығы үйі (2000), Шафер үйі (2001) ашылды. 2000 жылы Ақсу және Шарбақты аудандарында, 2001 жылы Успен ауданында тарихи-өлкетану мұражайы есігін ашты. Қ.Пішенбаев атындағы тарихи-өлкетану мұражайы жұмыс істейді. Г.Н.Потанин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы, Бұхар жырау атындағы облыстық әдебиет және өнер мұражайы, өлкетанушы-фотограф Д.П.Багаевтің мұражай-үйі және  Майра Шамсутдинова атындағы Ән шығармашылығы үйі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасрдың басындағы тарихи ескерткіші және сәулеті болып саналатын ғимаратқа орналастырылды. Павлодар мұражайларының қоры  65 мың экспонат құрайды. Олардың ішінде Ертістің Павлодар өңірінің көне фауналары археологиялық қазбалар кезінде табылған бірегей заттар: Ұлы Отан соғысы кезіндегі құжаттар; Д.П.Багаевтің  фотография коллекциялары анағұрлым қызықтыра түседі. Әдебиет және мем. мұражайларда философ  М.Ж.Көпеевтің, Қазақ ҒА тұңғыш Президенті Қ.И.Сәтбаевтің репрессияға ұшыраған жазушылар Ж.Аймауытовтың, ақын И.Байзақовтың пайдаланған түп нұсқа заттары,  сондай-ақ, ақындар мен жазушылардың қол жазбалары  көпшілікті құмарта көруге, танысуға тартады. Білімді кең тарату мақсатында мұражайларда: экскурсиялар, көрмелер, тақырыптық кештер, кітаптардың тұсау кесері, белгілі адамдармен кездесу сияқты қызметтің санаулан түрлері ұйымдастырлады. Бір жыл ішінде облыстың мұражайларында 250 мыңға жуық адам келеді. 2001 жылғы 1 қаңтарда облыста 3 парк: Павлодардағы «Қалалық демалу орталығы» орталық мәдени және демалыс паркі (1946 жылы ашылған), Екібастұз қаласындағы «Қалалық мәдени және демалыс паркі» (1985), Ақсу қаласындағы «Тұрмыс» ЖАҚ «Қалалық мәдени және демалыс паркі» (1966) жұмыс істейді. Парктерде 12 дене шынықтыруға бағытталған объект және 12 аттракцион бар. Олардың Павлодардағы саны - тиісінше 1 және 7; Екібастұзда – 5 және 3; Ақсуда – 6 және 2. Паркте соғыс және еңбек ардагерлерін қошаметтеу, ұлттық дәстүрлі мереке «Қымыз мұрындық» гүлдер мейрамы, дискотекалар, клоунада, «Дог-шоу», «Котовася» сияқты жұмыс формалары қалыптасқан.

==Сілтемелер==
#  [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619082601/http://www.psu.kz/ |date=2008-06-19 }}

[[Санат:Павлодар облысы]]</text>
      <sha1>89op9dplab2tqm4upc0bzhhm2q62hcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689881</id>
      <parentid>3689868</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3233046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26454" sha1="jvtdeggkg8zeccy7j0xgytki3shg2yc" xml:space="preserve">[[Ертіс]]тің [[Павлодар]] өңірі мәдени-ағарту мекемелерінің тарихы ХІХ ғасырдан басталады. XX ғасырдың 90-жылдарында бюджеттік қаржыны ұтымды пайдалану мақсатында мәдени-ағарту мекемелері оңтайландыру қажеттігіне кезікті. Бұл кітапханалар мен клубтардың едәуір қысқаруына соқтырды. 1.01.[[2001]] жылы облыста 750 мәдени-ағарту мекемесі, соның ішінде 615 кітапхана, 135 клуб мекемесі, 9 мұражай, 3 мәдениет және демалыс паркі болды. Клуб мекемелері мен кітапханалар дамуының қазіргі кезеңінің ерекшелігі [[1991]] жылы басталған үздіксіз оңтайландыру үрдісі тоқтады. Саны қалпына келіп, көбею нышаны байқалады. [[1999]] жылмен салыстырғанда кітапхана 36-ға, клуб мекемесі 20-ға көбейді. Социалистік меншік жағдайында жеке меншікке (13), агроөнеркәсіп кеніші меншігіне (10) негізделген мәдениет мекемелері құрылып, жұмыс істей бастады.

Нарықтық қатынастардың енуі клуб мекемелерінде «Досуг-рынок-клуб» экономикалық формуласының белсенді қолданылуына соқтырды. Клубтар, Мәдениет үйлері көрсететін ақылы қызмет саны 55%-ды құрады.

Мемлекеттік желіге 14 қалалық және облыстық, 10 аудандық, 70 селолық мәдениет үйін, 9 селолық клубты, 9 автоклубты қосқанда 112 клуб мекемесі жатады. Бұрынғы типті мекемелердің ішінде автоклубтар өз мәнін жоғалтпады. Олар [[Баянауыл]] (1), [[Железинка]] (2), [[Ертіс]] (3), [[Аққулы ауданы|Лебяжі]] (1), [[Шарбақты]] (2) аудандарында сақталды. Бұл аудандардың үгіт бригадалары концерттік бағдарламамен, көшпелі кітапханамен шалғайдағы ауылдарға барып, 101 шара өткізді. Мәдениет үйлері мен клубтар жұртшылықтың өнер қабілетін дамытуда тірек базасы болып қала береді. Жалпы облыс бойынша 665 жаздық құрылым бар, оған 7686 адам қатысады (2001). Соның ішінде аудандар 526 көркемөнерпаздар ұйымына 6208 адам мүше. Соның ішінде аудандар бойынша Ақсу қаласының ауылдық аймағы – 20 ұжым және 193 қатысушы, Ақтоғай – 37 (399), Баянауыл – 14 (226), Железинка – 14 (148), Ертіс – 66 (678); Қашыр – 50 (470); Лебяжі - - 24 (269); Май – 41 (297); Павлодар 18 (211); Успен - 54 (544); Шарбақты - 100 (1033); Екібастұз қаласы ауыл зонасы – 35 (747); Павлодар – 48 (903); Қалқаман кенті – 5 (90); Хор және вокальды ұжым кеңінен тараған, облыста олардың саны 105, ал құрамында 1467 адам бар; ән және би ансамбльдері – 7 (72); драматикалық – 44 (4780);  халық аспаптар оркестрлері – 27 (331); үрлемелі халық оркестрлері – 8 (129); ВИА және эстрадалық ансамбльдер -52 (292);  фольклерлік – 48 (589); басқалары – 71 (831); Көркемөнер ұжымдарынан басқа сәндік-қолданбалы өнер түрлері бойынша, техникалық шығармашылық  бойынша, спорт түрлері және басқалары бойынша көптеген әуесқой бірлестіктер жұмыс істейді. Облыста «халық» және «үлгілі» деген атақтары бар ұжымдар саны жыл сайын өсіп келеді. 2001 жылғы 1 қаңтарға дейін олардың саны 31 ұжымға жетті. Олардың ішінде: «Сюрприз» (Екібастұз) хореграфиялық ансамблі; «Русские узоры» фольклерлік ансамблі (Ақсу); «Беу жігіттер» және «Баянауыл әуендері» ансамбльдері; «Автомобилист» үрлемелі  оркестрі (Қашыр);    «Лейся песня» және «Рябинушка» ансамбльдері (Шарбақты) және басқалары. Айтыс, фестиваль,  театрландырылған көріністер, көрмелер, түлектерге арналған бал, гала-концерттер, балаларға арналған таңертеңгіліктер, Наурыз, Рождество, Республика күніне және басқа мереке күндеріне арналған мәдени іс-шаралар өткізу дәстүрге айналған. Кейбір аудандарда Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерді еске алу және соғыс ардагерлерімен кездессу, оларға құрмет көрсету кештерін ұйымдастырып, өткізу дәстүрге айналды. Иса Байзақовтың туғанына 100 жыл толуына байланысты облыстық және респуликалық ақындар айтысы, «Ән қанатында» жас орындаушылар конкурсы өткізілді. Облыстық айтыс 2000 жылғы 6-8 шілде аралығында Ертіс ауданының С.Байзақов ауылында өтті.    Оған облыстың 8 ауданы мен 3 қаласынан 16 ақын қатысты. Республикаға белгілі ақын Серік Құсанбаев жеңімпаз атанды. 2000 жылғы қыркүйектің 28-29-да Павлодар қаласында республикалық айтыс болды. Оған Жамбыл, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарынан басқа 11 облыстан 18 ақын қатысты. Екі күн өткен осы айтысқа 2 мыңнан астам адам жиналып, ақындар өнерін тамашалады. Гран-приге қарағандылық А.Әлтаев; 1-ші орынға өскемендік А.Кәкенов; 2-ші орынға астаналық Ж.Болтанова; 3-ші орынға алматылық А.Бұлғақов ие болды. Қазақстан халықтарының мәдениеті мен өнерінің  IV фестивалінің өткізілуі облыстың мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. Оған облыстың барлық ауылдарынан    құрамында 30 ұлттың өкілдері болған  5 мың өнерпаз  қатысты; оның аясында әскери-патриоттық және солдат әндерінің облыстық фестивалі, «Хрустальный звон» жас орындаушылардың облыстық конкурсі (100 әуесқой), «Балдәурен» балалар шығармашылығы облыстық фестивалі (2 мың бала) ынтымақты өтті. Павлодар облысының шығармашылық ұжымдары мен  орындаушылары 34-ші республикалық жас музыканттар конкурсының (Алматы); «Жас қанат» эстрадалық конкурсының; «Шабыт» жас шығармашылардың халықаралық конкурсының (Астана); Славян жазулары мен мәдениетінің күндеріне арналған (Өскемен) республикалық фестивальдің Қазақстан халықтарының достық фестивалінің (Алматы-Астана); лауреаттары мен дипломанттары атанды. Сондай-ақ, Түркстан қаласының 1500 жылдық мерей тойына арналған республикалық ақындар айтысының (Шымкент қаласы); «Утренная звезда» теледидар бағдарламалары фестивалінің (Москва) жүлдегерлері; «Поет  родное село» бүкіл ресейлік фестивалінің (Омбы); VII Халықаралық жас таланттар конкурсының (Одесса) дипломанттары атанды. Клуб мекемелерінің жұмыстары облыстың 14 ұлттық мәдени орталықтарымен, оның ішінде 1999 жылы құрылған облыстық «Шаңырақ орталығымен»; Қазақстан халықтарының кіші Ассамблееясымен және басқа  ұйымдармен   бірлесіп жүргізіледі.

2001 жылғы 1қаңтарға дейін мемлекеттік облыстық кітапхананың  жүйесі  161 кітапханадан құрылды. Бұл кітапханалардағы оқырмандар саны 197 мың 800;  келушілер саны – 1 млн. 646 мың; кітап қоры 3 млн. 12 мың; кітап беру саны  - 4 млн. 648 мың. Сонымен қатар,  415 оқу орындарының кітапханалары (оның ішінде 370 мектеп, 9 жоғары оқу орнының, 16 колледждің, 20 кәсіптік-техникалық білім беру училищесің), 9 ауыл шаруашылығы мамандарына, ғылыми-техникалық, медициналық мамандарға қызмет көрсететін кітапхана (оның ішінде 4-техникалық, 4-медициналық, 1- ауыл шаруашылық) жұмыс істейді. Облыстың ведомстволық кітапханаларының саны - 615. Ықтыймалдандыру кезеңінде кәсіподақ ұжымдарының кітапханалары жабылып, мемлекеттік және техникалық кітапханалардың қысқартылуынан кейін жоғары оқу орындарындағы кітапхана саны (1992 жылы екеу болса 2000 жылы тоғызға) өсті. Ақпараттық рыноктағы бәсекелестік жағдайда негізінен мемлекеттік кітапханалар жүйелері сақталған. Осыған байланысты көпшілік кітапханаларында оқырмандар сұранысы мен ақпараттық қажеттілігін өтеуге мүмкіндік беретін жарнамалы коммерциялық емес маркетингтік жаңа бағыт пайда болды. Облыс кітапханаларының жұмыс тәжірибелерінде ұдайы байланыс, оқырмандарға анкета мен сауалдар ұсыну бойынша зерттеу жүргізу берік орнықты. Кітапханалар жағымды имиджер жасау барысында жұртшылықпен толассыз байланыс орнатып, жарнамалық жұмыстар жүргізіп келеді. ООУНБ-нің жүргізген іс-шаралары бойынша  телерадиодан 116 хабарлама, 50 анонс және хабарлар берілді.  Аудандық мерзімді баспасөз құралдарынан Қашыр, Железинка, Ақтоғай, Шарбақты, Ертіс аудандарының орталық кітапхаларының жұмыстары жарияланды. БАҚ-тармен Екібастұз қалалық орталық кітапханасының қызметкерлері тығыз байланыс жасайды.

Облыстық кітапханалардың тәжірибесінде анкеталау және оқырмандар сұрақтарын зерттеу түрлері дәстүрге айналды. Кітапханалар жағымды имидждер жасау мақсатында жұртшылықпен байланыс орнатып, жарнамалық жұмыстар жүргізеді. Кітапхананың осындай қызметтеріне орай облыстық радиодан апта  сайын хабарламалар, анонстар және тоқсанына екі рет арнайы телерадио хабарлар беріледі. Барлық аудандық мерзімді баспасөздерде аудандық орталық кітапханаларының жұмыс тәжірибелері ұдайы насихатталып келеді. БАҚ-тар қызметін насихаттауда Екібастұз қаласының кітапхана қызметкерлері белсенділік танытуда. Екібастұз орталық кітапханасында қызмет сапасын жақсарту және оқырман сұранысын өтеу мақсатында «Жас ұлғайған адамдар өміріндегі кітаптың рөлі» деген тақырып бойынша шағын зерттеу жасалды. Осы мәселеге орай сұрақтарға 60-70 жастағы 40-тан астам респондент қамтылды. Нәтижесінде респонденттер жастарының ұлғайғанына қарамастан кітапты үйге әкеліп қызмет көрсетуден гөрі, кітапханаға өздері келіп, кітап алуды қалайтыны анықталды. Оқырмандар қажеттілігін арттыру мақсатында облыс кітапханалары өздері көрсететін қызмет кешендерін ұдайы кеңейтіп отырады. Қазіргі заманғы кітапхаларда ақпарат алумен тоқталмайсыз, сонымен қатар, бос уақытты да өте мазмұнды, қызықты өткізуге болады. Келушілердің көңілдерін  көтеруде кітапханалардың әдеби-музыкалық салондарда және көрме залдарында  ұйымдастырылатын дәстүрден тыс іс-шаралар жүргізумен қатар,  оларға жігер қосатын жазушылар және ақындармен, әртістермен, суретшілермен кездесулер үнемі өткізіледі; оқырмандар вернисажда болып,  классикалық орындаушылармен кездесіп, олардың үндерін естіп отырады. Кітапханалар қызметінің маңызды бөлігі Қазақстанның тәуелсіздігіне, Республикада және облыста тұратын халықтардың дәстүрін білуге орай насихат жұмысын жүргізумен тығыз байланысты.

Соңғы жылддары кітапхана мемлеккеттік тілді оқып-үйренуді ұйымдастырушы болып келеді. ООНБ жанында «Тіл өнері» университеті ұдайы жұмыс істеуде. Мемлекеттік кітапханада осы мақсатта «Ата мұра» мәдени орталығы, Қашыр АОК-да (аудандық орталық кітапх.) «Жастар» клубы, Баянауыл  АОК-да  қазақ тіліндегі кітаптардың орталығы ашылды. Қоғамдық топтардың саналуандығы көрініс берген кезде, мемелкеттік кітапханалар солардың бәріне бірдей қызмет көрсетті. Олар мүдделері бойынша клубтар ашып, қариларды, жастарды, әр түрлі деңгейдегі мамандар иелерін біріктіруге, ынтымақтастандыруға  қызмет етті. Облыс қалалары мен ауылдарының көптеген тұрғындары ООНБ жанындағы «Біздің ошақ»,  Шарбақты АОК-ғы «Ардагер», «Үй бикесі», «Шебер қолдар»; Екібастұз қаласындағы ОК-ғы «Әйелдер әлемі», «Денсаулық», «Отырыстар»; Қашырда «50-дің сыртындағылар», Успен АОК-ғы «Қайнар көз», «Диалог»; Ерітіс АОК-ғы «Табиғат жанашырлары»; Ақсу қаласының ОК-ғы «Денсаулық» әуесқой клубтарына ынталы қатысады.

Кітапханалардың мәдени-демалыс қызметтері әр түрлі үйымдармен, мекемелермен және жеке қайраткерлермен ынтымақтастықта дамып келеді. Шығармашылық және іскерлік  тығыз байланыс облыс кітапханаларын ұлттық мәдени орталықтармен, «Павлодар» балалар қорымен; «Қазақ тілі» қоғамымен, тілдерді оқыту орталығымен, облыстық тілдерді дамыту департаментімен, облыстық ішкі саясат департаментімен, Мұсылман әйелдер лигасымен, мәдениетті қолдау қорымен, облыстық және аудандық газеттермен жақындастыра түсуде.

Кітапханалардың жалпыны қамтыйтын мәдени-ағарту іс-шаралары мен ақпараттық қызметтері оның қызметкерлерінің әлеуеті негізінде жүзеге асып отыр. Мемлекттік кітапханаларда – 379 қызметкер жұмыс істейді (2000). Олардың 26 % жоғары білімді, 53 % арнайы орта білімді,  21 % арнайы мамандар емес. Экономиканы реформалау кезінде бағаны ырықтандыру кітапханаларға жоспарлы қаржы бөлу ісін қиындыққа ұшыратты.

Соның салдарынан бірқатар уақыттар бойы кітапханалардағы кітаптарды жаңарту, мерзімді баспасөздерге жазылу, жалпы кітапханаларды автоматтандыру мәселелері қажетті тұста шешілмеді. 2000 жылдары іріктеуді және мерзімді баспасөзге жазылуда облыс әкімінің, облыстық мәдениет қорының бір мезгілдік акция есебінен әрекет жасалып, алынған гранттар қаржысы есебінен (ООУНБ), Павлодар қаласындағы «Пушкин кітапханасының» мегажобасы бойынша (ООУНБ жне ОК)  жүргізілді. Кітапханаларға кітаптардың белгілі бір саны  «Кітап» - «Кітапханаға кітап сыйла» республикалық айлығы барысында түсті. Оқырмандардың сұраныстарын заманауи ақпараттық технологияны қолданбай сапалы және жедел орындау мүмкін емес. Қазір облыстың орталығы мен аудан орталықтарының және оқу орындарының кітапханаларында ақпараттық технологиялармен жұмыс істеу тәжірибесі жетік меңгерілді. 2002 жылдары Павлодар облысында 9 мұражай және 3 филиал жұмыс істеді. Олардың көпшілігі соңғы он жыл ішінде ашылды. Г.Н.Потанин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы - облыстағы байырғы мәдени ошақ (1942). Бұхар жырау атындағы облыстық әдебиет және өнер мұражайы 1990 жылы ашылды. Одан кейін өлкетанушы-фотограф Д.П.Багаевтің мұражай-үйі есігін ашты (2000), Баянауыл ауданында Қ.И.Сәтбаев атындағы мұражай (1967), С.Торайғыров атындағы мұражай (1993), М.Ж.Көпеев атындағы (1994) мұражай тұрғындарға қызмет көрсетуде. Павлодар қаласында Майра Шамсутдинова атындағы Ән шығармашылығы үйі (2000), Шафер үйі (2001) ашылды. 2000 жылы Ақсу және Шарбақты аудандарында, 2001 жылы Успен ауданында тарихи-өлкетану мұражайы есігін ашты. Қ.Пішенбаев атындағы тарихи-өлкетану мұражайы жұмыс істейді. Г.Н.Потанин атындағы тарихи-өлкетану мұражайы, Бұхар жырау атындағы облыстық әдебиет және өнер мұражайы, өлкетанушы-фотограф Д.П.Багаевтің мұражай-үйі және  Майра Шамсутдинова атындағы Ән шығармашылығы үйі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасрдың басындағы тарихи ескерткіші және сәулеті болып саналатын ғимаратқа орналастырылды. Павлодар мұражайларының қоры  65 мың экспонат құрайды. Олардың ішінде Ертістің Павлодар өңірінің көне фауналары археологиялық қазбалар кезінде табылған бірегей заттар: Ұлы Отан соғысы кезіндегі құжаттар; Д.П.Багаевтің  фотография коллекциялары анағұрлым қызықтыра түседі. Әдебиет және мем. мұражайларда философ  М.Ж.Көпеевтің, Қазақ ҒА тұңғыш Президенті Қ.И.Сәтбаевтің репрессияға ұшыраған жазушылар Ж.Аймауытовтың, ақын И.Байзақовтың пайдаланған түп нұсқа заттары,  сондай-ақ, ақындар мен жазушылардың қол жазбалары  көпшілікті құмарта көруге, танысуға тартады. Білімді кең тарату мақсатында мұражайларда: экскурсиялар, көрмелер, тақырыптық кештер, кітаптардың тұсау кесері, белгілі адамдармен кездесу сияқты қызметтің санаулан түрлері ұйымдастырлады. Бір жыл ішінде облыстың мұражайларында 250 мыңға жуық адам келеді. 2001 жылғы 1 қаңтарда облыста 3 парк: Павлодардағы «Қалалық демалу орталығы» орталық мәдени және демалыс паркі (1946 жылы ашылған), Екібастұз қаласындағы «Қалалық мәдени және демалыс паркі» (1985), Ақсу қаласындағы «Тұрмыс» ЖАҚ «Қалалық мәдени және демалыс паркі» (1966) жұмыс істейді. Парктерде 12 дене шынықтыруға бағытталған объект және 12 аттракцион бар. Олардың Павлодардағы саны - тиісінше 1 және 7; Екібастұзда – 5 және 3; Ақсуда – 6 және 2. Паркте соғыс және еңбек ардагерлерін қошаметтеу, ұлттық дәстүрлі мереке «Қымыз мұрындық» гүлдер мейрамы, дискотекалар, клоунада, «Дог-шоу», «Котовася» сияқты жұмыс формалары қалыптасқан.

==Сілтемелер==
#  [http://www.psu.kz/ С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619082601/http://www.psu.kz/ |date=2008-06-19 }}

[[Санат:Павлодар облысы]]</text>
      <sha1>jvtdeggkg8zeccy7j0xgytki3shg2yc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арес (Жиронда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422710</id>
    <revision>
      <id>3690010</id>
      <parentid>2931856</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6107" sha1="svq8zq085tbllua8fioszidbqoe1u0c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Арес
 |шынайы атауы            = Arès
 |сурет                   = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason ville fr Arès (Gironde).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=44.7658333333 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=-1.13527777778 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(5548)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Аквитания
 |кестедегі аймақ         = Аквитания
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Жиронда
 |кестедегі аудан         = Жиронда (департамент){{!}}Жиронда
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Аркашон (округ){{!}}Аркашон
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Однж (кантон)|Однж]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-Guy Perrière ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 48,25
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 0—37
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5548
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 114,98
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 33740
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 33011
 |ортаққордағы санаты     = Arès (Gironde)
 |сайты                   = http://www.ville-ares.fr
 |сайт тілі               = 
}}
'''Арес''' ({{lang-fr|Arès}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] департаментінде орналасқан. [[Аркашон (округ)|Аркашон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 48,25 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''33011'', [[пошта индексі]] — ''33740''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5548 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 114,98 адам/км².

{{Демография/FRA/Arès (Gironde)}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=251 | барлығы=5348
 | е0=107 | ә0=135
 | е5=181 | ә5=138
 | е10=131 | ә10=114
 | е15=83 | ә15=91
 | е20=96 | ә20=100
 | е25=68 | ә25=60
 | е30=116 | ә30=143
 | е35=187 | ә35=234
 | е40=204 | ә40=151
 | е45=172 | ә45=193
 | е50=148 | ә50=125
 | е55=169 | ә55=173
 | е60=169 | ә60=242
 | е65=214 | ә65=251
 | е70=173 | ә70=243
 | е75=101 | ә75=166
 | е80=78 | ә80=150
 | е85=68 | ә85=174
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Жиронда департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Arès (Gironde)|Арес}}
* [https://web.archive.org/web/20110903165343/http://www.ville-ares.fr/ Ресми сайты]
* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=33011-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025072852/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=33011-COM |date=2012-10-25 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=44.7658333333,-1.13527777778&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Жиронда департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Жиронда департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>svq8zq085tbllua8fioszidbqoe1u0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ираника энциклопедиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483868</id>
    <revision>
      <id>3690192</id>
      <parentid>3220148</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:06:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Iktsokh</username>
        <id>127346</id>
      </contributor>
      <origin>3690192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="i0uye5v85zn0iir1n0yfbu2kmgo7yxz" xml:space="preserve">{{Infobox Book
| name             = Энциклопедия Ираника
| image            = &lt;!-- include the file, px and alt: [[Сурет:Example.jpg|200px|alt=Cover]] --&gt;
| image_caption    = 
| author           = бас редакторы: [[Ихсан Яршантер]]
| title_orig       = Encyclopædia Iranica
| translator       = 
| illustrator      = 
| cover_artist     = 
| country          = [[АҚШ]]
| language         = [[Ағылшын тілі]]
| series           = 
| subject          = 
| genre            = [[Энциклопедия]]
| publisher        = Bibliotheca Persica Press
| publisher2       = 
| pub_date         = [[1985]]
| english_pub_date = 
| media_type       = 45 том. 2009 жылға дейін 15 томы шығарылған
| pages            = 
| awards           = 
| isbn             = 1-56859-050-4
| oclc             = 59605200
| dewey            = 
| congress         = 
| preceded_by      = 
| followed_by      = 
| wikisource       =
}}
'''Энциклопедия Ираника''' ({{lang-en|Encyclopædia Iranica}}) — [[иран халықтары]]ның бағзы заманнан қазіргі кезеңге дейінгі мәдениеті, дәстүрі мен тарихын барлық жағынан қамтитын [[Ағылшын тілі|ағылшын-тілді]] [[энциклопедия]] жазуды мақсат ететін жоба&lt;ref name=&quot;ashraf-ap&quot;&gt;{{cite web|title=Official response of the Encyclopaedia Iranica to the ''Associated Press'' article of наурыз 25, 2007 entitled «U.S.-funded encyclopedia revels in Iran's greatness»|date=2007-04-05|last=Ashraf|first=Ahmad|publisher=Encyclopedia Iranica|url=http://www.iranian.com/News/2007/April/Images/ReplyToAP.pdf|format=PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/66qPn5YTH|archivedate=2012-04-11}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Энциклопедияда ирандық емес, бірақ дәстүрі мен тарихы ирандықтар мен Иран елімен тығыз байланысты халықтар мен елдер туралы айтылған (мысалы: [[Армения]] және т.б.). Жоба [[1973 жыл]]ы [[Колумбия университеті]]мен ирандық зерттеулердің Орталығы негізінде құрылып, [[иранистика]]ның академиялық дисциплиналарымен стандартты энциклопедия ретінде қарастырылады. Энциклопедия тек қана Иранды емес, сонымен қатар әр заманда ирандық тілдер басым болған аймақтарды қарастырады: [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Кіші Азия|Анатолия]], [[Күрдістан]] және [[Кавказ]]дың, [[Балкан]], Оңтүстік Азияның, [[Орта Азия]]ның және [[Месопотамия]]ның кейбір аудандары. Оған қоса иран әлемінің басқа мәдениеттермен қатынасы талқыланады ([[Қытай]], [[Еуропа]] және т. б.).

Жоба аясында жоспарланған 45 томның 15 томы жарияланған. Мақалалардың көбісі [[Юникод]] кодымен [[интернет]]те еркін таратылады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Иран]]
* [[Иранистика]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран тарихы]]
[[Санат:Энциклопедиялар]]</text>
      <sha1>i0uye5v85zn0iir1n0yfbu2kmgo7yxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690202</id>
      <parentid>3690192</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Iktsokh|Iktsokh]] ([[User talk:Iktsokh|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3220148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3634" sha1="8q0ennh2pfpylftlx863h4kx7m60djg" xml:space="preserve">{{Infobox Book
| name             = Энциклопедия Ираника
| image            = &lt;!-- include the file, px and alt: [[Сурет:Example.jpg|200px|alt=Cover]] --&gt;
| image_caption    = 
| author           = бас редакторы: [[Ихсан Яршантер]]
| title_orig       = Encyclopædia Iranica
| translator       = 
| illustrator      = 
| cover_artist     = 
| country          = [[АҚШ]]
| language         = [[Ағылшын тілі]]
| series           = 
| subject          = 
| genre            = [[Энциклопедия]]
| publisher        = Bibliotheca Persica Press
| publisher2       = 
| pub_date         = [[1985]]
| english_pub_date = 
| media_type       = 45 том. 2009 жылға дейін 15 томы шығарылған
| pages            = 
| awards           = 
| isbn             = 1-56859-050-4
| oclc             = 59605200
| dewey            = 
| congress         = 
| preceded_by      = 
| followed_by      = 
| wikisource       =
}}
'''Энциклопедия Ираника''' ({{lang-en|Encyclopædia Iranica}}) — [[иран халықтары]]ның бағзы заманнан қазіргі кезеңге дейінгі мәдениеті, дәстүрі мен тарихын барлық жағынан қамтитын [[Ағылшын тілі|ағылшын-тілді]] [[энциклопедия]] жазуды мақсат ететін жоба&lt;ref name=&quot;ashraf-ap&quot;&gt;{{cite web|title=Official response of the Encyclopaedia Iranica to the ''Associated Press'' article of наурыз 25, 2007 entitled «U.S.-funded encyclopedia revels in Iran's greatness»|date=2007-04-05|last=Ashraf|first=Ahmad|publisher=Encyclopedia Iranica|url=http://www.iranian.com/News/2007/April/Images/ReplyToAP.pdf|format=PDF|archiveurl=http://www.webcitation.org/66qPn5YTH|archivedate=2012-04-11}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Энциклопедияда ирандық емес, бірақ дәстүрі мен тарихы ирандықтар мен Иран елімен тығыз байланысты халықтар мен елдер туралы айтылған (мысалы: [[Армения]] және т.б.). Жоба [[1973 жыл]]ы [[Колумбия университеті]]мен ирандық зерттеулердің Орталығы негізінде құрылып, [[иранистика]]ның академиялық дисциплиналарымен стандартты энциклопедия ретінде қарастырылады. Энциклопедия тек қана Иранды емес, сонымен қатар әр заманда ирандық тілдер басым болған аймақтарды қарастырады: [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Кіші Азия|Анатолия]], [[Күрдістан]] және [[Кавказ]]дың, Оңтүстік Азияның, [[Орта Азия]]ның және [[Месопотамия]]ның кейбір аудандары. Оған қоса иран әлемінің басқа мәдениеттермен қатынасы талқыланады ([[Қытай]], [[Еуропа]] және т. б.).

Жоба аясында жоспарланған 45 томның 15 томы жарияланған. Мақалалардың көбісі [[Юникод]] кодымен [[интернет]]те еркін таратылады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Иран]]
* [[Иранистика]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран тарихы]]
[[Санат:Энциклопедиялар]]</text>
      <sha1>8q0ennh2pfpylftlx863h4kx7m60djg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еркек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485607</id>
    <revision>
      <id>3689957</id>
      <parentid>3472211</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17065" sha1="jvq62feoom01w6jmuu0mg0m0dcnfu2m" xml:space="preserve">[[Сурет:Shymkent worker man crop.jpg|thumb|right|300px|[[Қазақстан]]дық еркек]]
'''Ер''' (тағы '''еркек''') — [[Ересек адам|ересек]] [[адам]]ның еркегі. [[Бала]], не [[жас өспірім]] болған ерлерді [[ұл]] деп атайды.{{efn|Қазақстанның кейбір өңірлерінде ұл сөзінің орнына бала сөзі қолданылады.}}

Өзге еркек [[сүтқоректі]]лердей, ердің [[геном]]ы жиі анасынан [[X-хромосома]]сын және әкесінен [[Y-хромосома]]сын алады. Жалпы, [[ұрық]]тың кейін ұл болатынын оның Y-хромосомасында бар [[SRY]] гені арқылы білуге болады. [[Андрогендер]] көбейтетін жыныстық жетілуі кезінде ерлерде екінші реттік [[жыныс белгілері]] пайда болады да, ер мен [[әйел]] арасындағы физикалық айырмашылықтар көбейе түседі. Осылар қатарына [[Қаңқа бұлшықетінің тіні|қаңқа бұлшық еті тіні]]нің үлкеюі, бойының мен сақал-мұртының өсуі және дене май қыртысының азаюы бар. Ер анатомиясын әйелінен айыратыны — [[ер репродуктивті жүйесі]], оған [[жұмалақ]], [[шәует шығаратын түтік]], [[қуықалды без]], [[атабез қосалқысы]], [[Еркектің жыныстық мүшесі|пенис]] жатады. Екінші реттік жыныс белгілері қатарында жіңішкелеу [[жамбас белдеуі]] мен кішірек [[Емшек|емшегі]] бар.

[[Адамзат тарихы]] бойы бар [[гендерлік рөл]]дер ерлердің қабілеттері мен артықшылықтарын белгілеп жүрген. Ерлер жиі әскери қызметке шақырылады немесе [[өлім-жетім]] деңгейі жоғары кәсіптерге жіберіледі. Діни ережелердің біразы ерлерге арнап жеке міндеттер салады, мысалы [[сүндеттеу]] рәсімі. Ерлер әйелдерге қарағанда зорлық-зомбылыққа көбірек кінәлі де, [[Еркектерге қарсы зорлық-зомбылық|оған көбірек құрбан]] да болады.

[[Транс-ер]]лер — [[Гендерлік сәйкестік|гендерлік сәйкестігі]] жеке, туғанында әйел болған ерлер. [[Интерсекс]] ерлердің анатомиясы әйелдің де, ердің де әдеттегі анатомиясына сәйкес келмейді.

== Этимологиясы ==
''Ер'' сөзі бірдей мағыналы [[көне түркі тілі]]ндегі ''*ēr'' сөзінен шыққан. Оның этимологиясы [[әбзел]]ді білдіретін ''[[ер]]'' [[омоним]]інің этимологиясынан ерекшеленеді.

''Еркек'' сөзі биологиялық еркек жынысын білдіретін көне түркі тіліндегі ''*ẹrkek ~ *hẹrkek'' сөзінен шыққан. Оның [[Когнаттар (лингвистика)|когнат]] қатарына [[Түрік тілі|түрік]] пен [[Қырымтатар тілі|қырым татары]]ның ''erkek'', [[Қырғыз тілі|қырғыз]]дың ''эркек'' және [[Әзербайжан тілі|әзербайжан]]ның ''erkək'' сөздері жатады. ''Жігіт'' сөзі де көне түркінің сөзінен шыққан, оның алғашқы оқылуы ''*yigit'' болған және мағынасы ''жас жігіт'' болған делінеді.

== Биологиясы ==
[[Сурет:NHGRI human male karyotype.png|нобай|оңға|[[Романовский — Гимза боюы]]ндағы ересек ер адам [[Кариотип|кариотибі]]. Ер адамдардың көбіне X пен Y-хромосомаларының екеуі де болады.]]

Адамдардағы шәует жасушалары [[X-хромосома|X]], не [[Y-хромосома|Y]]-хромосомасына ие болады. [[Аналық жыныс жасушасы]]на Y-хромосоманы ие шәует жасушасы жетсе, ұрық еркек [[Кариотип|кариотибі]]не ие болмақ.

Ер мен әйел адамдардың биологияларында [[Гендерлік айырмашылық|бірнеше айырмашылық бар]]. [[SRY]] гені көбіне Y-хромосомасында табылады және ол жұмалақтың дамуына әкеледі, ол кейін еркектерге тән басқа да ерекшеліктерді құруға жауапты. Еркектердегі жыныс дифференциациясы аталық безге тәуелді жолмен жүреді, ал әйелдердің дифференциациясы гонадқа тәуелді емес.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Rey, Rodolfo; Josso, Nathalie; Racine, Chrystèle |date=2000 |title=Sexual Differentiation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279001/ |journal=Endotext |publisher=MDText.com, Inc. |pmid=25905232 |quote=Irrespective of their chromosomal constitution, when the gonadal primordia differentiate into testes, all internal and external genitalia develop following the male pathway. When no testes are present, the genitalia develop along the female pathway. The existence of ovaries has no effect on fetal differentiation of the genitalia. The paramount importance of testicular differentiation for fetal sex development has prompted the use of the expression &quot;sex determination&quot; to refer to the differentiation of the bipotential or primitive gonads into testes.}} {{Wayback|date=2022-08-08 |url= https://web.archive.org/web/20220808130515/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279001/}}&lt;/ref&gt;

Біріші реттік жыныс белгілері (басқаша айтқанда жыныс мүшелері) — дүниеге келген кезде адамда пайда болатын және ұрпақты болу процесінің ажырамас бөлігі болып табылатын ерекшеліктер. Ерлер үшін бірінші реттік жыныс белгілеріне [[Еркектің жыныстық мүшесі|пенис]] пен [[жұмалақ]]тар жатады.

Ересек адамдар түрлі басқа да ерекшеліктері арқылы [[жыныстық диморфизм]] көрсетеді, олардың біразы көбеюге де қатыспайды. Ерлер мен әйелдер дене өлшемдері, дене құрылысы және дене құрамы бойынша ерекшеленеді. Ерлердің, әйелдермен салыстырғанда, жиі бойы ұзынырақ, салмағы үлкенірек болады. Ерлерде, әйелдерге қарағанда, арық және сүйек массасы көбірек және май массасы төмен болады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Wells |first=Jonathan C. K. |date=2007-09-01 |title=Sexual dimorphism of body composition |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1521690X07000371 |journal=Best Practice &amp; Research Clinical Endocrinology &amp; Metabolism |series=Normal and Abnormal Sex Development |language=en |volume=21 |issue=3 |pages=415–430 |doi=10.1016/j.beem.2007.04.007 |pmid=17875489 |issn=1521-690X}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Anterior view of human female and male, with labels 2.png|нобай|оңға|Ересек ер адамның (оң жақта) фотографиясы, жанында [[Әйел|ересек әйел адам]] бейнеленген.]]

Екінші реттік жыныс белгілері деп біз [[жыныстық жетілу]] кезінде адамдарда пайда болатын ерекшеліктерді атаймыз.&lt;ref name=&quot;Melmed&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Melmed S, Polonsky KS, Larsen PR, Kronenberg HM|title=Williams Textbook of Endocrinology E-Book|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-3600-7|year=2011|page=1054|url=https://books.google.com/books?id=nbg1QOAObicC&amp;pg=PA1054}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pack&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Pack PE|title=CliffsNotes AP Biology |edition=5|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-544-78417-8|year=2016|page=219|url=https://books.google.com/books?id=GsalDAAAQBAJ&amp;pg=PA219}}&lt;/ref&gt; Бұл ерекшеліктер адамдар жыныстық диморфизмінің ең байқалатын сипаттамасына жатады, алайда олардың бірінші реттік жыныс белгілерінен ерекшелетіні — көбею процесіне қатыспайтыны.&lt;ref name=&quot;Bjorklund&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Bjorklund DF, Blasi CH|title=Child and Adolescent Development: An Integrated Approach|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-133-16837-9|year=2011|pages=152–153|url=https://books.google.com/books?id=ZTQIAAAAQBAJ&amp;pg=PA152}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|url=https://sciencing.com/primary-secondary-sexual-characteristics-8557301.html|title=Primary &amp; Secondary Sexual Characteristics|work=Sciencing.com|date=2018-04-30|accessdate=2019-10-13}} {{Wayback|date=2020-08-03|url=https://web.archive.org/web/20200803171707/https://sciencing.com/primary-secondary-sexual-characteristics-8557301.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Reproduction|url=https://books.google.com/books?id=m4RlDwAAQBAJ&amp;pg=PA103|year=2018|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-12-815145-7|page=103|accessdate=2019-10-13}} {{Wayback|date=2023-01-20|url=https://web.archive.org/web/20230120071956/https://books.google.com/books?id=m4RlDwAAQBAJ&amp;pg=PA103}}&lt;/ref&gt; Ерлерге ғана тән екінші реттік жыныс белгілері қатарына:
* кеңейген [[иық]];&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite book|last=Berger|first=Kathleen Stassen|title=The Developing Person Through the Life Span|url=https://archive.org/details/developingperson00berg_0|year=2005|publisher=Worth Publishers|isbn=978-0-7167-5706-1|page=[https://archive.org/details/developingperson00berg_0/page/349 349]}}&lt;/ref&gt;
* көбейген дене шашы;
* үлкен [[көмей шодыры]];&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt;
* бала, не әйелмен салыстырғанда төмен дауыс&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; кіреді.

Ерлердің салмағы әйелдермен салыстырғанда үлкен болады.&lt;ref name=&quot;Robert- McComb&quot;&gt;{{cite book |author=Robert-McComb, Jacalyn; Norman, Reid L.; Zumwalt, Mimi |title=The Active Female: Health Issues Throughout the Lifespan |date=2014 |publisher=[[Springer Science+Business Media]] |isbn=978-1-4614-8884-2 |pages=223–238 |url=https://books.google.com/books?id=mUjABAAAQBAJ&amp;pg=PA223 |accessdate=2022-11-19}} {{Wayback|date=2023-07-31 |url=https://web.archive.org/web/20230731025804/https://books.google.com/books?id=mUjABAAAQBAJ&amp;pg=PA223}}&lt;/ref&gt; Орта есеппен алғанда, ерлердің бойы әйелдердікімен салыстырғанда 10%-ға ұзынырақ болады.&lt;ref name=&quot;Robert- McComb&quot; /&gt; Орта есеппен алғанда, ерлердің белі жамбасымен салыстырғанда кеңірек болады, әйелдерде бұл ерекшелік әдетте керісінше келеді. Әйелдерде әдетте сұқ саусағы мен аты жоқ саусағы бір-біріне көлемі бойынша ұқсайды және сұқ саусағы аты жоқ саусағынан ұзынырақ болады. Ерлерде сұқ саусағы, керісінше, қысқа келеді.&lt;ref name=&quot;Halpern&quot;&gt;{{cite book |last=Halpern |first=Diane F. |title=Sex Differences in Cognitive Abilities |edition=4 |date=2013 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-136-72283-7 |page=188 |url=https://books.google.com/books?id=ocl5AgAAQBAJ&amp;pg=PA188 |accessdate=2022-11-19}} {{Wayback|date=2023-07-31 |url=https://web.archive.org/web/20230731025807/https://books.google.com/books?id=ocl5AgAAQBAJ&amp;pg=PA188}}&lt;/ref&gt;

=== Көбею жүйесі ===
[[Сурет:Мочеполовая система человека.png|нобай|оңға|Ерлер көбею жүйесінің анатомиясы]]

Ерлердің ішкі жыныс ағзалары қатарына [[жұмалақ]]тар, [[сперматозоид]] шығаратын гонадтар, [[қуықалды без]], [[жыныс бездері]], [[бульбоуретраль бездері]], сперматозоидты ұстайтын [[аналық без қосалқысы]], [[шәует шығаратын түтік]] пен несеп жолына жетілген шәуетті жеткізетін [[шәует шашатын түтік]] жатады.

Ерлердің сыртқы жыныс ағзалары қатарына [[шәует]]ті сыртқа шығаратын [[Еркектің жыныстық мүшесі|пенис]] пен жұмалақты ұстайтын [[ұма]] жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=33684|title=Definition of Male genitalia|work=MedicineNet|accessdate=2019-10-13}} {{Wayback|date=2020-11-06|url=https://web.archive.org/web/20201106152900/https://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=33684}}&lt;/ref&gt;

Ерлер көбею жүйесінің мақсаты — құрамында [[ДНҚ]]-сы бар [[шәует]]ті шығарып, ұрпақ құру мақсатымен әйелде бар [[аналық жыныс жасушасы]]на жеткізу. Шәует әйелдің [[жатыр]]ына, [[жұмыртқа жолы]]на жетіп, [[ұрық]]қа айналады да, ерлер осылайша [[буаздық]] процесіне қатыспайды. Ерлердің көбею жүйесін зерттейтін ғылым [[андрология]] деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite book |author=Clement, Pierre; Giuliano, François |title=Neurology of Sexual and Bladder Disorders |chapter=Anatomy and physiology of genital organs – men |date=2015 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26003237/ |series=Handbook of Clinical Neurology |volume=130 |pages=19–37 |doi=10.1016/B978-0-444-63247-0.00003-1 |issn=0072-9752 |pmid=26003237|isbn=978-0-444-63247-0 }}&lt;/ref&gt;

=== Денсаулығы ===
[[Сурет:Ilja Venalainen KuPS vs Sakari Mattila Klubi-04.jpg|нобай|оңға|[[Футбол]] ойнап жатқан ерлер]]

Дүниежүзілік денсаулық сақтау саласындағы гендерлік теңсіздіктердің көпшілігі әйелдерге қатысты болса да, ерлер төмен нәтиже көрсететін жағдайлар да бар. Мұндай жағдайлардың бірі — [[қарулы қақтығыс]]тар, онда көбінесе ер адамдар тікелей құрбан болады. 1955 жылдан 2002 жылға дейін 13 елдегі қақтығыстарды зерттеу барлық зорлық-зомбылықтан қаза тапқандардың 81% ер адамдар екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;World Development Report 2012: Gender Equality and Development&quot;&gt;{{cite report|author=The World Bank|date=2012 |title=World Development Report 2012: Gender Equality and Development |publisher=The World Bank |location=Washington, DC }}&lt;/ref&gt; Бұл еркектік идеалдарды агрессивті, қарсыластық мінез-құлықпен байланыстыратын әлеуметтік сенімдерден туындайды.&lt;ref name=&quot;The Street Is My Home: Youth and Violence in Caracas&quot;&gt;{{cite book |last=Márquez |first=Patricia |title=The Street Is My Home: Youth and Violence in Caracas |url=https://archive.org/details/streetismyhomeyo0000marq |url-access=registration |year=1999 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, CA}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Ерлік]]
* [[Патриархат]]

{{commonscat|Men|Еркек}}

[[Санат:Еркек]]</text>
      <sha1>jvq62feoom01w6jmuu0mg0m0dcnfu2m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Мақала сұранысы</title>
    <ns>4</ns>
    <id>489612</id>
    <revision>
      <id>3690166</id>
      <parentid>3627531</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:45:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алма Досова</username>
        <id>187333</id>
      </contributor>
      <comment>Жаһанданудың қазақ тіліне әсері</comment>
      <origin>3690166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32573" sha1="odyb27ov1zspzq0aqt76r9kdj40qibw" xml:space="preserve">'''Қазақша Уикипедияда жазылсын деп тілейтін мақала атауларын осы бетке жазыңыздар. Мақала атаулары алфавиттік ретте орналасуы тиіс.''' 

'''Жаһанданудың қазақ тіліне әсері''' – әлемдік экономикалық, мәдени, технологиялық және ақпараттық ықпалдастық нәтижесінде қазақ тілінің сөздік құрамында, қоғамдық қызметінде, коммуникативтік ерекшеліктерінде және қолданылу аясында жүретін өзгерістер жиынтығы. Бұл құбылыс әлеуметтік лингвистика, тіл саясаты, мәдениеттану және жаһандану теориясы аясында қарастырылады.
Жаһандану қазақ тіліне халықаралық терминдердің енуіне, жаңа сөздердің қалыптасуына, цифрлық коммуникацияның дамуына және тілдік байланыстардың кеңеюіне ықпал етеді. Сонымен қатар ол ұлттық тілдің әдеби нормаларын сақтау, терминологияны жүйелеу және қазақ тілінің ғылым мен технология салаларындағы қолданысын дамыту мәселелерімен байланысты.
Қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады. Оның құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының Конституциясында және «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңында белгіленген.

'''Жаһандану және тілдік өзгерістер'''

Жаһандану – мемлекеттер мен қоғамдардың экономикалық, саяси, мәдени және ақпараттық байланыстарының кеңеюімен сипатталатын үдеріс. Оның тілдік салдары халықаралық қатынастардың дамуынан, ақпарат алмасудың жеделдеуінен және әртүрлі тілдер арасындағы өзара ықпалдың күшеюінен көрінеді.
Тілдердің өзара байланысы адамзат тарихында ежелден қалыптасқан. Сауда қатынастары, көші-қон, ғылыми жаңалықтар және мәдени байланыстар нәтижесінде тілдер бір-бірінен сөздер мен ұғымдарды қабылдап отырған. Қазіргі жаһандану жағдайында бұл үдеріс цифрлық технологиялар мен бұқаралық коммуникация құралдарының көмегімен жүзеге асады.
Лингвист Дэвид Кристал өзінің English as a Global Language еңбегінде ағылшын тілінің халықаралық дәрежеде таралуын тарихи, саяси, экономикалық және мәдени факторлармен байланыстырады. Ағылшын тілінің халықаралық ғылым мен технология салаларында кең қолданылуы басқа тілдердің, соның ішінде қазақ тілінің терминологиялық жүйесіне де ықпал етеді. Қазақ тіліндегі жаһандану әсерін лексикалық, грамматикалық, әлеуметтік және коммуникативтік деңгейлерде қарастыруға болады.
Қазақ тілінің сөздік құрамындағы өзгерістер

'''Кірме сөздердің таралуы'''
Жаһанданудың қазақ тіліне әсер ететін негізгі бағыттарының бірі – кірме сөздердің таралуы. Кірме сөздер дегеніміз – бір тілден екінші тілге ауысқан лексикалық бірліктер.
Қазақ тілінің сөздік құрамы тарихи кезеңдерде араб, парсы, моңғол, орыс және басқа тілдерден енген сөздер арқылы толығып отырған. Қазіргі кезеңде ағылшын тілінің, әсіресе ақпараттық технологиялар, экономика, ғылым және бұқаралық мәдениет салаларындағы ықпалы байқалады.
Мысалы, қазақ тілінде интернет, компьютер, блогер, стартап, контент, подкаст, маркетинг, чат-бот сияқты сөздер қолданылады.
Бұл сөздердің бір бөлігі халықаралық терминдер ретінде қабылданса, енді бір бөлігінің қазақша баламалары бар.
Кірме сөз	Қазақша баламасы немесе түсіндірмесі
Контент - Мазмұн
Пост - Жарияланым
Фолловер - Жазылушы
Фидбек - Кері байланыс
Дедлайн	- Соңғы мерзім
Стартап	- Жаңа кәсіпкерлік жоба
Стриминг - Ағындық трансляция
Лайк - Ұнату белгісі
Кірме сөздердің таралуы тілдің жаңа ұғымдарды атау қажеттілігімен байланысты. Алайда олардың қолданылуы әдеби тіл нормалары мен терминологиялық бірізділік мәселелерін де туындатады.
Терминологияның дамуы
Жаһандану жағдайында қазақ тілінің ғылыми және кәсіби терминологиясы жаңарып отырады. Жаңа ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктер бұрын қолданылмаған ұғымдардың пайда болуына себеп болады.
Мысалы, ақпараттық технологиялар саласында жасанды интеллект, деректер қоры, бұлттық есептеу, машиналық оқыту, киберқауіпсіздік сияқты терминдер қолданылады.
Термин қалыптастыруда бірнеше тәсіл пайдаланылады: халықаралық атауды қабылдау, сөзбе-сөз аудару, мағыналық балама жасау және қазақ тілінің сөзжасам мүмкіндіктерін қолдану.
Қазақ терминологиясының қалыптасуына Ахмет Байтұрсынұлы елеулі үлес қосты. Оның тіл біліміндегі еңбектерінде қазақ тілінің ішкі мүмкіндіктері негізінде ғылыми ұғымдарды атау үлгілері қалыптастырылды.
Қазіргі терминологиядағы негізгі мәселелердің бірі – жаңа атаулардың мағыналық дәлдігін, түсініктілігін және бірізді қолданылуын қамтамасыз ету.

'''Цифрлық технологиялардың қазақ тіліне әсері'''
Интернет және әлеуметтік желілер
Интернеттің таралуы қазақ тілінің қолданылуына жаңа коммуникациялық орта қалыптастырды. Әлеуметтік желілер, бейнеплатформалар, электрондық ақпарат құралдары және мессенджерлер қазақ тіліндегі мәтіндік, дыбыстық және бейнематериалдарды таратуға мүмкіндік береді.
Цифрлық коммуникацияда ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тілдің ерекшеліктері араласып қолданылады. Әлеуметтік желілердегі мәтіндерде қысқартылған сөздер, бейресми тіркестер, эмодзилер және бірнеше тілдің элементтері кездеседі.
Мысалы, «Постқа лайк басу», «Сториске жариялау», «Чатқа жіберу» сияқты тіркестерде кірме сөздер қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне бейімделген.
Бұл қолданыстар тілдік араласу және кірме сөздердің морфологиялық бейімделуі сияқты лингвистикалық құбылыстармен байланысты.
Жасанды интеллект және қазақ тілі
Жасанды интеллект технологиялары тілдерді автоматты өңдеу саласының дамуына ықпал етеді. Табиғи тілді өңдеу технологиялары мәтінді талдау, машиналық аударма, сөйлеуді тану, мәтінді дыбыстау және ақпаратты автоматты түрде іздеу міндеттерін орындайды.
Қазақ тілін цифрлық технологияларда қолдану үшін электрондық мәтін корпустары, лексикалық дерекқорлар, дыбыстық материалдар және грамматикалық ресурстар маңызды.
Қазақ тілінің жалғамалы тілдер қатарына жатуы автоматты морфологиялық талдау кезінде оның сөзжасамдық және грамматикалық ерекшеліктерін ескеруді қажет етеді.
Қазақ тіліндегі цифрлық ресурстардың дамуы оның білім беру, мемлекеттік басқару, ғылыми зерттеу және ақпараттық қызмет салаларында қолданылу мүмкіндіктерімен байланысты.
Жаһандану және көптілділік
Көптілділік – жеке адамның немесе қоғамның бірнеше тілді қолдануымен сипатталатын әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс.
Қазақстандағы тілдік орта қазақ, орыс және басқа тілдердің қоғамдық қолданысымен ерекшеленеді. Халықаралық білім беру, ғылым, бизнес және технология салаларында ағылшын тілінің қолданылуы да маңызды орын алады.
Көптілділік жағдайында тілдер арасындағы өзара ықпал бірнеше түрде байқалады. Олардың қатарына код ауыстыру, кірме сөздерді пайдалану, тілдік интерференция және әртүрлі тілдік құрылымдардың қатар қолданылуы жатады.
Код ауыстыру – сөйлеушінің бір коммуникативтік жағдай барысында бір тілден екінші тілге ауысуы. Мұндай құбылыс көптілді қоғамдарда кездеседі және сөйлеушінің тілдік тәжірибесімен, қарым-қатынас ортасымен және әлеуметтік жағдайымен байланысты.
Көптілділіктің қазақ тіліне ықпалы оның қоғамдық қолданыс аясына, білім беру жүйесіндегі орнына және әртүрлі әлеуметтік топтардың тілдік тәжірибесіне байланысты қарастырылады.
Қазақ тілі және ұлттық бірегейлік
Ұлттық бірегейлік – белгілі бір халықтың тарихи, мәдени, тілдік және әлеуметтік ерекшеліктері негізінде қалыптасатын ұжымдық сәйкестік.
Тіл ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады. Қазақ халқының тарихи жады, дүниетанымы, фольклоры, ауыз әдебиеті және дәстүрлі мәдениеті қазақ тілі арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді.
Қазақ тіліндегі қара шаңырақ, жеті ата, асар, аманат, құт-береке сияқты ұғымдар ұлттық мәдениетке тән әлеуметтік және рухани түсініктерді білдіреді.
Жаһандану жағдайында мәдени ақпараттың халықаралық деңгейде таралуы ұлттық тілдердің өзара байланысын күшейтеді. Бұл үдеріс мәдени тәжірибе алмасуға мүмкіндік бергенімен, тілдердің қоғамдық қызметі мен мәдени ерекшеліктерін сақтау мәселелерін де өзекті етеді.
Дэниел Нэттл мен Сюзанна Ромейннің Vanishing Voices еңбегінде тілдердің өміршеңдігі мәдени орта, қоғамдық қолданыс және ұрпақаралық сабақтастықпен байланысты қарастырылады.
Қазақ тілінің ұлттық бірегейлікті сақтаудағы қызметі әдебиет, білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, отбасылық қарым-қатынас және мәдени мекемелер арқылы жүзеге асады.
Жаһанданудың оң және теріс ықпалдары
Жаһанданудың қазақ тіліне әсері әртүрлі әлеуметтік және лингвистикалық факторларға байланысты бағаланады.
Оң ықпалдары
Жаһандану қазақ тілінің жаңа қоғамдық және технологиялық салаларда қолданылуына мүмкіндік береді.
Халықаралық ғылыми байланыстар арқылы жаңа терминдер мен ұғымдар таралады. Цифрлық технологиялар қазақ тіліндегі ақпараттық ресурстарды жасауға және оларды кең аудиторияға жеткізуге жағдай қалыптастырады.
Сонымен қатар электрондық оқыту платформалары, онлайн сөздіктер, цифрлық кітапханалар және автоматты аударма құралдары қазақ тілін үйрену мен қолданудың қосымша мүмкіндіктерін ұсынады.
Ықтимал теріс ықпалдары
Жаһандану жағдайында ұлттық тілдердің алдында бірқатар мәселелер туындауы мүмкін.
Олардың бірі – кейбір қоғамдық және кәсіби салаларда халықаралық тілдердің басым қолданылуы. Мұндай жағдайда жергілікті тілдердің белгілі бір салалардағы қызметі шектелуі ықтимал.
Екінші мәселе – кірме сөздер мен терминдердің бірізді қолданылмауы. Бір ұғымның бірнеше атаумен берілуі ғылыми және ресми коммуникацияда түсінбеушілік туындатуы мүмкін.
Үшінші мәселе – бейресми цифрлық коммуникациядағы тілдік ерекшеліктердің ресми жазба тілге әсері. Бұл құбылыс орфографиялық, стилистикалық және терминологиялық нормалар тұрғысынан қарастырылады.
Аталған мәселелердің ықпалы тілдік ортаға, білім беру деңгейіне, мемлекеттік тіл саясатына және тілдің қоғамдық сұранысына байланысты ерекшеленеді.
Қазақстандағы тіл саясаты
Қазақстан Республикасында қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі Конституциямен бекітілген. Тілдердің қоғамдық қатынастарда қолданылуына байланысты құқықтық негіздер «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңда белгіленген.
Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, тіл мәдениетін жетілдіру және тілдік инфрақұрылымды дамыту мәселелерін қамтиды.
Тіл саясаты білім беру, мемлекеттік басқару, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдениет және цифрлық технологиялар салаларындағы тілдік қатынастармен байланысты.
Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы дамуы оның құқықтық мәртебесімен қатар, қоғамдық қажеттілікке сай қолданылуына және заманауи коммуникация құралдарындағы қызметіне тәуелді.
Қазақ тілінің даму перспективалары
Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы даму бағыттары ғылыми зерттеулер, цифрлық технологиялар, білім беру және тілдік жоспарлау мәселелерімен байланысты.
Тілдің заманауи технологиялық ортадағы қызметі электрондық корпустардың, терминологиялық дерекқорлардың, машиналық аударма жүйелерінің және сөйлеу технологияларының дамуымен тығыз байланысты.
Ғылыми коммуникацияда қазақ тілін қолдану үшін салалық терминологияның тұрақтылығы, сапалы аударма материалдары және қазақ тіліндегі ғылыми басылымдардың болуы маңызды.
Білім беру саласында қазақ тілінің коммуникативтік қызметі оқулықтар, электрондық ресурстар, ғылыми-көпшілік әдебиет және цифрлық оқыту материалдары арқылы жүзеге асырылады.
Жаһандану мен ұлттық тілдің өзара байланысы тілдің сыртқы ықпалдарды қабылдауымен ғана емес, оның ішкі даму мүмкіндіктерімен, қоғамдық сұранысымен және мәдени сабақтастығымен де анықталады.
Қараңыз
•	Жаһандану
•	Қазақ тілі
•	Әлеуметтік лингвистика
•	Тіл саясаты
•	Көптілділік
•	Кірме сөздер
•	Терминология
•	Тілдік бірегейлік
•	Цифрлық лингвистика
•	Тілдік интерференция

Дереккөздер

1.	[[Crystal, David. English as a Global Language. Second Edition. Cambridge University Press, 2003.]]

2.	[[Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages. Oxford University Press, 2000.]]

3.	[[Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. Орынбор, 1914.]]

4.	[[Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1999.]]

5.	[[Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, 2001.]]

6.	[[Fishman, Joshua A. Reversing Language Shift. Multilingual Matters, 1991.]]

7.	[[Fairclough, Norman. Language and Globalization. Routledge, 2006.]]

8.	[[UNESCO. Language Vitality and Endangerment. Paris, 2003.]]

9.	[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы.]]

10.	[http://Қазақстан%20Республикасының%201997%20жылғы%2011%20шілдедегі%20№151-I%20«Қазақстан%20Республикасындағы%20тіл%20туралы»%20Заңы.Сыртқы%20сілтемелер Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі №151-I «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы.Сыртқы сілтемелер]

==Музыка==
* [[Пумпуанг Дуанган]] ([[:en:Pumpuang Duangjan]])
* [[Динтара Фунлаб]] ([[:en:Jintara Poonlarp]])
* [[Сурапон Шомбәтхарен]] ([[:en:Suraphol Sombatcharoen]])
* [[Монган Ганкун]] ([[:en:Monkaen Kaenkoon]])
* [[Аырун]] ([[:en:Irene (singer)]])
* [[Сунги]] ([[:en:Kang Seul-gi]])
* [[Ким Џонг-Хјун]] ([[:en:Kim Jong-hyun (singer)]])
* [[Чханйен]] ([[:en:Park Chanyeol]])
* [[Майк Пиромпон]] ([[:en:Mike Phiromphon]])
* [[Лиса Манобан]] ([[:en:Lisa (rapper)]])
* [[Віанг Нарұмон]] ([[:en:Vieng Narumon]])
* [[Тина Карол]] ([[:en:Tina Karol]])
* [[Ой, при лужку, при лужке]]&lt;sup&gt; [[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]], [[:simple:Oy, pri luzhku|en]], [[:de:Oj, pri luschku, pri luschke|de]]&lt;/sup&gt;

==Футболшылар==
*[[Нобуюки Кодзима]] ([[:en:Nobuyuki Kojima]])
*[[Акира Нарахаси]] ([[:en:Akira Narahashi]])
*[[Наоки Сома]] ([[:en:Naoki Soma]])
*[[Масами Ихара]] ([[:en:Masami Ihara]])
*[[Норио Омура]] ([[:en:Norio Omura]])
*[[Мотохиро Ямагути]] ([[:en:Motohiro Yamaguchi]])
*[[Тэруёси Ито]] ([[:en:Teruyoshi Ito]])
*[[Хидэтоси Наката]] ([[:en:Hidetoshi Nakata]])
*[[Масаси Накаяма]] ([[:en:Masashi Nakayama]])
*[[Хироси Нанами]] ([[:en:Hiroshi Nanami]])
*[[Синдзи Оно]] ([[:en:Shinji Ono]])
*[[Вагнер Лопес]] ([[:en:Wagner Lopes]])
*[[Тосихиро Хаттори]] ([[:en:Toshihiro Hattori]])
*[[Масаюки Окано]] ([[:en:Masayuki Okano]])
*[[Хироаки Морисима]] ([[:en:Hiroaki Morishima]])
*[[Тосихидэ Сайто]] ([[:en:Toshihide Saito]])
*[[Ютака Акита]] ([[:en:Yutaka Akita]])
*[[Сёдзи Дзё]] ([[:en:Shoji Jo]])
*[[Эйсукэ Наканиси]] ([[:en:Eisuke Nakanishi]])
*[[Ёсикацу Кавагути]] ([[:en:Yoshikatsu Kawaguchi]])
*[[Сэйго Нарадзаки]] ([[:en:Seigo Narazaki]])
*[[Такаси Хирано]] ([[:en:Takashi Hirano]])
*[[Такэси Окада]] ([[:en:Takeshi Okada]])
*[[Наоки Мацуда]] ([[:en:Naoki Matsuda]])
*[[Рюдзо Мориока]] ([[:en:Ryuzo Morioka]])
*[[Дзюнъити Инамото]] ([[:en:Junichi Inamoto]])
*[[Акинори Нисидзава]] ([[:en:Akinori Nishizawa]])
*[[Такаюки Судзуки]] ([[:en:Takayuki Suzuki]])
*[[Ацуси Янагисава]] ([[:en:Atsushi Yanagisawa]])
*[[Такаси Фукуниси]] ([[:en:Takashi Fukunishi]])
*[[Кодзи Наката]] ([[:en:Kōji Nakata]])
*[[Цунэясу Миямото]] ([[:en:Tsuneyasu Miyamoto]])
*[[Мицуо Огасавара]] ([[:en:Mitsuo Ogasawara]])
*[[Томокадзу Мёдзин]] ([[:en:Tomokazu Myojin]])
*[[Кадзуюки Тода]] ([[:en:Kazuyuki Toda]])
*[[Дайсукэ Итикава]] ([[:en:Daisuke Ichikawa]])
*[[Хитоси Согахата]] ([[:en:Hitoshi Sogahata]])
*[[Филипп Труссье]] ([[:en:Philippe Troussier]])
*[[Тэруюки Монива]] ([[:en:Teruyuki Moniwa]])
*[[Юити Комано]] ([[:en:Yūichi Komano]])
*[[Ясухито Эндо]] ([[:en:Yasuhito Endō]])
*[[Наохиро Такахара]] ([[:en:Naohiro Takahara]])
*[[Сюнсукэ Накамура]] ([[:en:Shunsuke Nakamura]])
*[[Сэйитиро Маки]] ([[:en:Seiichiro Maki]])
*[[Ёити Дои]] ([[:en:Yoichi Doi]])
*[[Масаси Огуро]] ([[:en:Masashi Oguro]])
*[[Кэйсукэ Цубои]] ([[:en:Keisuke Tsuboi]])
*[[Кейджи Тамада|Кэйдзи Тамада]] ([[:en:Keiji Tamada]])
*[[Акира Кадзи]] ([[:en:Akira Kaji]])
*[[Юдзи Накадзава]] ([[:en:Yuji Nakazawa]])
*[[Юки Абэ]] ([[:en:Yuki Abe]])
*[[Маркус Тулио Танака]] ([[:en:Marcus Tulio Tanaka]])
*[[Ацуто Утида]] ([[:en:Atsuto Uchida]])
*[[Дайсукэ Мацуи]] ([[:en:Daisuke Matsui]])
*[[Синдзи Окадзаки]] ([[:en:Shinji Okazaki]])
*[[Кисё Яно]] ([[:en:Kisho Yano]])
*[[Дайки Ивамаса]] ([[:en:Daiki Iwamasa]])
*[[Кэнго Накамура]] ([[:en:Kengo Nakamura]])
*[[Ясуюки Конно]] ([[:en:Yasuyuki Konno]])
*[[Ёсито Окубо]] ([[:en:Yoshito Ōkubo]])
*[[Макото Хасэбэ]] ([[:en:Makoto Hasebe]])
*[[Такаюки Моримото]] ([[:en:Takayuki Morimoto]])
*[[Эйдзи Кавасима]] ([[:en:Eiji Kawashima]])
*[[Готоку Сакаи]] ([[:en:Gōtoku Sakai]])
*[[Масато Морисигэ]] ([[:en:Masato Morishige]])
*[[Хироси Киётакэ]] ([[:en:Hiroshi Kiyotake]])
*[[Ёитиро Какитани]] ([[:en:Yoichiro Kakitani]])
*[[Сюсаку Нисикава]] ([[:en:Shusaku Nishikawa]])
*[[Тосихиро Аояма]] ([[:en:Toshihiro Aoyama]])
*[[Хотару Ямагути]] ([[:en:Hotaru Yamaguchi]])
*[[Масахико Иноха]] ([[:en:Masahiko Inoha]])
*[[Манабу Сайто]] ([[:en:Manabu Saitō]])
*[[Хироки Сакаи]] ([[:en:Hiroki Sakai]])
*[[Майя Иосида|Мая Ёсида]] ([[:en:Maya Yoshida]])
*[[Сюити Гонда]] ([[:en:Shūichi Gonda]])
*[[Альберто Дзаккерони]] ([[:en:Alberto Zaccheroni]])
*[[Наомити Уэда]] ([[:en:Naomichi Ueda]])
*[[Гэн Сёдзи]] ([[:en:Gen Shoji]])
*[[Ватару Эндо]] ([[:en:Wataru Endo]])
*[[Такаси Усами]] ([[:en:Takashi Usami]])
*[[Масааки Хигасигути]] ([[:en:Masaaki Higashiguchi]])
*[[Рёта Осима]] ([[:en:Ryota Oshima]])
*[[Томоаки Макино]] ([[:en:Tomoaki Makino]])
*[[Косукэ Накамура]] ([[:en:Kosuke Nakamura]])
*[[Акира Нисино]] ([[:en:Akira Nishino (footballer)]])
*[[Кунисиге Камамото]] ([[:en:Kunishige Kamamoto]])

== Компьютерлік ойындар ==
* [[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]])
* [[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]])
* [[Another World (ойын)]] ([[:en:Another World (video game)|en]])
* [[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]])
* [[Call of Duty (ойын)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]])
* [[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]])
* [[Fahrenheit (ойын)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]])
* [[Fallout (ойын]] ([[:en:Fallout (video game)|en]])
* [[Gothic (ойын)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]])
* [[Guitar Hero (ойын)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]])
* [[Half-Life (ойын)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]])
* [[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]])
* [[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]])
* [[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]])
* [[Mafia (ойын)]] ([[:en:Mafia: The City of Lost Heaven|en]])
* [[Mega Man X]] ([[:en:Mega Man X|en]])
* [[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]])
* [[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]])
* [[Pong]] ([[:en:Pong|en]])
* [[Persona 4]] ([[:en:Persona 4|en]])
* [[Prince of Persia (1989 ойын)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]])
* [[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]])
* [[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]])
* [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]])
* [[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]])
=== Компьютерлік ойындар сериясы ===
* [[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]])
* [[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]])
* [[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]])
* [[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]])
* [[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]])
* [[Megami Tensei]] ([[:en:Megami Tensei|en]])
* [[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]])
* [[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]])
* [[Worms (ойындар сериясы)]] ([[:en:Worms (series)|en]])

=== Компьютерлік ойындар жасаушы ===
* [[2K Games]] ([[:en:2K Games|en]])
* [[Activision]] ([[:en:Activision|en]])
* [[Bethesda Softworks]] ([[:en:Bethesda Softworks|en]])
* [[BioWare]] ([[:en:BioWare|en]])
* [[Capcom]] ([[:en:Capcom|en]])
* [[Electronic Arts]] ([[:en:Electronic Arts|en]])
* [[Konami]] ([[:en:Konami|en]])
* [[Microsoft Studios]] ([[:en:Microsoft Studios|en]])
* [[Square Enix]] ([[:en:Square Enix|en]])
* [[Ubisoft]] ([[:en:Ubisoft|en]])

'''Please write your article requests to be written in Kazakh on this page. The article names in English have to be listed in the alphabetical order.'''
* [[:en:Air China]] - [[Air China]]
* [[:en:Azerbaijani rug]] - [[Әзірбайжан кілемдері]]
* [[:en:China Central Television]] - http://kazakh.cntv.cn/
* [[:en:China Eastern Airlines]] - [[China Eastern Airlines]]
* [[:en:China Southern Airlines]] - [[China Southern Airlines]]
* [[:en:Dani Rodrik]]  - [[Дэни Родрик]]
* [[:en:Dumitru Găleșanu]]  - [[Думитру Гәлешану]]
* [[:en:Foreign relations of Azerbaijan]] - [[Әзірбайжанның сыртқы саясаты]]
* [[:en:Hainan Airlines]] - [[Hainan Airlines]]
* [[:en:Kamen Rider]] - [[Kamen Rider]]
* [[:en:Kamen Rider Ryuki]] - [[Kamen Rider Ryuki]]
* [[:en:Kamen Rider Zero-One]] - [[Kamen Rider Zero-One]]
* [[:en:Tianjin Airlines]]  - [[Tianjin Airlines]]
* [[:en:Ultraman]] - [[Ultraman(франшиза)]]
* [[:en:UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] - [[Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізімі]]
* [[:en:Vrahovice]]  - [[Враговице]]
* [[:pt:Nadia Pariss]]  - [[Надя Парисс]]
* [[:en:Opera in Azerbaijan]] - [[Әзірбайжандағы опера өнері]]
* [[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]
* [[:en:Yui Ogura]]
* [[:en:Haruka Yoshimura]]

==Тағы қараңыз==
*[[Уикипедия:Маңыздылығы жоғары жазылмаған мақалалардың толық емес тізімі]]
*[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]]
* [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]])</text>
      <sha1>odyb27ov1zspzq0aqt76r9kdj40qibw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690168</id>
      <parentid>3690166</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алма Досова</username>
        <id>187333</id>
      </contributor>
      <comment>Жаһанданудың қазақ тіліне әсері</comment>
      <origin>3690168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22527" sha1="6yj2a3c5c0imd49waj3b9hd1wu23myt" xml:space="preserve">'''Қазақша Уикипедияда жазылсын деп тілейтін мақала атауларын осы бетке жазыңыздар. Мақала атаулары алфавиттік ретте орналасуы тиіс.''' 

'''Жаһанданудың қазақ тіліне әсері''' – әлемдік экономикалық, мәдени, технологиялық және ақпараттық ықпалдастық нәтижесінде қазақ тілінің сөздік құрамында, қоғамдық қызметінде, коммуникативтік ерекшеліктерінде және қолданылу аясында жүретін өзгерістер жиынтығы. Бұл құбылыс әлеуметтік лингвистика, тіл саясаты, мәдениеттану және жаһандану теориясы аясында қарастырылады.
Жаһандану қазақ тіліне халықаралық терминдердің енуіне, жаңа сөздердің қалыптасуына, цифрлық коммуникацияның дамуына және тілдік байланыстардың кеңеюіне ықпал етеді. Сонымен қатар ол ұлттық тілдің әдеби нормаларын сақтау, терминологияны жүйелеу және қазақ тілінің ғылым мен технология салаларындағы қолданысын дамыту мәселелерімен байланысты.
Қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады. Оның құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының Конституциясында және «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңында белгіленген.

'''Жаһандану және тілдік өзгерістер'''

Жаһандану – мемлекеттер мен қоғамдардың экономикалық, саяси, мәдени және ақпараттық байланыстарының кеңеюімен сипатталатын үдеріс. Оның тілдік салдары халықаралық қатынастардың дамуынан, ақпарат алмасудың жеделдеуінен және әртүрлі тілдер арасындағы өзара ықпалдың күшеюінен көрінеді.
Тілдердің өзара байланысы адамзат тарихында ежелден қалыптасқан. Сауда қатынастары, көші-қон, ғылыми жаңалықтар және мәдени байланыстар нәтижесінде тілдер бір-бірінен сөздер мен ұғымдарды қабылдап отырған. Қазіргі жаһандану жағдайында бұл үдеріс цифрлық технологиялар мен бұқаралық коммуникация құралдарының көмегімен жүзеге асады.
Лингвист Дэвид Кристал өзінің English as a Global Language еңбегінде ағылшын тілінің халықаралық дәрежеде таралуын тарихи, саяси, экономикалық және мәдени факторлармен байланыстырады. Ағылшын тілінің халықаралық ғылым мен технология салаларында кең қолданылуы басқа тілдердің, соның ішінде қазақ тілінің терминологиялық жүйесіне де ықпал етеді. Қазақ тіліндегі жаһандану әсерін лексикалық, грамматикалық, әлеуметтік және коммуникативтік деңгейлерде қарастыруға болады.
Қазақ тілінің сөздік құрамындағы өзгерістер

'''Кірме сөздердің таралуы'''
Жаһанданудың қазақ тіліне әсер ететін негізгі бағыттарының бірі – кірме сөздердің таралуы. Кірме сөздер дегеніміз – бір тілден екінші тілге ауысқан лексикалық бірліктер.
Қазақ тілінің сөздік құрамы тарихи кезеңдерде араб, парсы, моңғол, орыс және басқа тілдерден енген сөздер арқылы толығып отырған. Қазіргі кезеңде ағылшын тілінің, әсіресе ақпараттық технологиялар, экономика, ғылым және бұқаралық мәдениет салаларындағы ықпалы байқалады.
Мысалы, қазақ тілінде интернет, компьютер, блогер, стартап, контент, подкаст, маркетинг, чат-бот сияқты сөздер қолданылады.
Бұл сөздердің бір бөлігі халықаралық терминдер ретінде қабылданса, енді бір бөлігінің қазақша баламалары бар.
Кірме сөз	Қазақша баламасы немесе түсіндірмесі
Контент - Мазмұн
Пост - Жарияланым
Фолловер - Жазылушы
Фидбек - Кері байланыс
Дедлайн	- Соңғы мерзім
Стартап	- Жаңа кәсіпкерлік жоба
Стриминг - Ағындық трансляция
Лайк - Ұнату белгісі
Кірме сөздердің таралуы тілдің жаңа ұғымдарды атау қажеттілігімен байланысты. Алайда олардың қолданылуы әдеби тіл нормалары мен терминологиялық бірізділік мәселелерін де туындатады.
Терминологияның дамуы
Жаһандану жағдайында қазақ тілінің ғылыми және кәсіби терминологиясы жаңарып отырады. Жаңа ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктер бұрын қолданылмаған ұғымдардың пайда болуына себеп болады.
Мысалы, ақпараттық технологиялар саласында жасанды интеллект, деректер қоры, бұлттық есептеу, машиналық оқыту, киберқауіпсіздік сияқты терминдер қолданылады.
Термин қалыптастыруда бірнеше тәсіл пайдаланылады: халықаралық атауды қабылдау, сөзбе-сөз аудару, мағыналық балама жасау және қазақ тілінің сөзжасам мүмкіндіктерін қолдану.
Қазақ терминологиясының қалыптасуына Ахмет Байтұрсынұлы елеулі үлес қосты. Оның тіл біліміндегі еңбектерінде қазақ тілінің ішкі мүмкіндіктері негізінде ғылыми ұғымдарды атау үлгілері қалыптастырылды.
Қазіргі терминологиядағы негізгі мәселелердің бірі – жаңа атаулардың мағыналық дәлдігін, түсініктілігін және бірізді қолданылуын қамтамасыз ету.

'''Цифрлық технологиялардың қазақ тіліне әсері'''
Интернет және әлеуметтік желілер
Интернеттің таралуы қазақ тілінің қолданылуына жаңа коммуникациялық орта қалыптастырды. Әлеуметтік желілер, бейнеплатформалар, электрондық ақпарат құралдары және мессенджерлер қазақ тіліндегі мәтіндік, дыбыстық және бейнематериалдарды таратуға мүмкіндік береді.
Цифрлық коммуникацияда ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тілдің ерекшеліктері араласып қолданылады. Әлеуметтік желілердегі мәтіндерде қысқартылған сөздер, бейресми тіркестер, эмодзилер және бірнеше тілдің элементтері кездеседі.
Мысалы, «Постқа лайк басу», «Сториске жариялау», «Чатқа жіберу» сияқты тіркестерде кірме сөздер қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне бейімделген.
Бұл қолданыстар тілдік араласу және кірме сөздердің морфологиялық бейімделуі сияқты лингвистикалық құбылыстармен байланысты.
Жасанды интеллект және қазақ тілі
Жасанды интеллект технологиялары тілдерді автоматты өңдеу саласының дамуына ықпал етеді. Табиғи тілді өңдеу технологиялары мәтінді талдау, машиналық аударма, сөйлеуді тану, мәтінді дыбыстау және ақпаратты автоматты түрде іздеу міндеттерін орындайды.
Қазақ тілін цифрлық технологияларда қолдану үшін электрондық мәтін корпустары, лексикалық дерекқорлар, дыбыстық материалдар және грамматикалық ресурстар маңызды.
Қазақ тілінің жалғамалы тілдер қатарына жатуы автоматты морфологиялық талдау кезінде оның сөзжасамдық және грамматикалық ерекшеліктерін ескеруді қажет етеді.
Қазақ тіліндегі цифрлық ресурстардың дамуы оның білім беру, мемлекеттік басқару, ғылыми зерттеу және ақпараттық қызмет салаларында қолданылу мүмкіндіктерімен байланысты.
Жаһандану және көптілділік
Көптілділік – жеке адамның немесе қоғамның бірнеше тілді қолдануымен сипатталатын әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс.
Қазақстандағы тілдік орта қазақ, орыс және басқа тілдердің қоғамдық қолданысымен ерекшеленеді. Халықаралық білім беру, ғылым, бизнес және технология салаларында ағылшын тілінің қолданылуы да маңызды орын алады.
Көптілділік жағдайында тілдер арасындағы өзара ықпал бірнеше түрде байқалады. Олардың қатарына код ауыстыру, кірме сөздерді пайдалану, тілдік интерференция және әртүрлі тілдік құрылымдардың қатар қолданылуы жатады.
Код ауыстыру – сөйлеушінің бір коммуникативтік жағдай барысында бір тілден екінші тілге ауысуы. Мұндай құбылыс көптілді қоғамдарда кездеседі және сөйлеушінің тілдік тәжірибесімен, қарым-қатынас ортасымен және әлеуметтік жағдайымен байланысты.
Көптілділіктің қазақ тіліне ықпалы оның қоғамдық қолданыс аясына, білім беру жүйесіндегі орнына және әртүрлі әлеуметтік топтардың тілдік тәжірибесіне байланысты қарастырылады.
Қазақ тілі және ұлттық бірегейлік
Ұлттық бірегейлік – белгілі бір халықтың тарихи, мәдени, тілдік және әлеуметтік ерекшеліктері негізінде қалыптасатын ұжымдық сәйкестік.
Тіл ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады. Қазақ халқының тарихи жады, дүниетанымы, фольклоры, ауыз әдебиеті және дәстүрлі мәдениеті қазақ тілі арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді.
Қазақ тіліндегі қара шаңырақ, жеті ата, асар, аманат, құт-береке сияқты ұғымдар ұлттық мәдениетке тән әлеуметтік және рухани түсініктерді білдіреді.
Жаһандану жағдайында мәдени ақпараттың халықаралық деңгейде таралуы ұлттық тілдердің өзара байланысын күшейтеді. Бұл үдеріс мәдени тәжірибе алмасуға мүмкіндік бергенімен, тілдердің қоғамдық қызметі мен мәдени ерекшеліктерін сақтау мәселелерін де өзекті етеді.
Дэниел Нэттл мен Сюзанна Ромейннің Vanishing Voices еңбегінде тілдердің өміршеңдігі мәдени орта, қоғамдық қолданыс және ұрпақаралық сабақтастықпен байланысты қарастырылады.
Қазақ тілінің ұлттық бірегейлікті сақтаудағы қызметі әдебиет, білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, отбасылық қарым-қатынас және мәдени мекемелер арқылы жүзеге асады.
Жаһанданудың оң және теріс ықпалдары
Жаһанданудың қазақ тіліне әсері әртүрлі әлеуметтік және лингвистикалық факторларға байланысты бағаланады.
Оң ықпалдары
Жаһандану қазақ тілінің жаңа қоғамдық және технологиялық салаларда қолданылуына мүмкіндік береді.
Халықаралық ғылыми байланыстар арқылы жаңа терминдер мен ұғымдар таралады. Цифрлық технологиялар қазақ тіліндегі ақпараттық ресурстарды жасауға және оларды кең аудиторияға жеткізуге жағдай қалыптастырады.
Сонымен қатар электрондық оқыту платформалары, онлайн сөздіктер, цифрлық кітапханалар және автоматты аударма құралдары қазақ тілін үйрену мен қолданудың қосымша мүмкіндіктерін ұсынады.
Ықтимал теріс ықпалдары
Жаһандану жағдайында ұлттық тілдердің алдында бірқатар мәселелер туындауы мүмкін.
Олардың бірі – кейбір қоғамдық және кәсіби салаларда халықаралық тілдердің басым қолданылуы. Мұндай жағдайда жергілікті тілдердің белгілі бір салалардағы қызметі шектелуі ықтимал.
Екінші мәселе – кірме сөздер мен терминдердің бірізді қолданылмауы. Бір ұғымның бірнеше атаумен берілуі ғылыми және ресми коммуникацияда түсінбеушілік туындатуы мүмкін.
Үшінші мәселе – бейресми цифрлық коммуникациядағы тілдік ерекшеліктердің ресми жазба тілге әсері. Бұл құбылыс орфографиялық, стилистикалық және терминологиялық нормалар тұрғысынан қарастырылады.
Аталған мәселелердің ықпалы тілдік ортаға, білім беру деңгейіне, мемлекеттік тіл саясатына және тілдің қоғамдық сұранысына байланысты ерекшеленеді.
Қазақстандағы тіл саясаты
Қазақстан Республикасында қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі Конституциямен бекітілген. Тілдердің қоғамдық қатынастарда қолданылуына байланысты құқықтық негіздер «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңда белгіленген.
Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, тіл мәдениетін жетілдіру және тілдік инфрақұрылымды дамыту мәселелерін қамтиды.
Тіл саясаты білім беру, мемлекеттік басқару, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдениет және цифрлық технологиялар салаларындағы тілдік қатынастармен байланысты.
Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы дамуы оның құқықтық мәртебесімен қатар, қоғамдық қажеттілікке сай қолданылуына және заманауи коммуникация құралдарындағы қызметіне тәуелді.
Қазақ тілінің даму перспективалары
Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы даму бағыттары ғылыми зерттеулер, цифрлық технологиялар, білім беру және тілдік жоспарлау мәселелерімен байланысты.
Тілдің заманауи технологиялық ортадағы қызметі электрондық корпустардың, терминологиялық дерекқорлардың, машиналық аударма жүйелерінің және сөйлеу технологияларының дамуымен тығыз байланысты.
Ғылыми коммуникацияда қазақ тілін қолдану үшін салалық терминологияның тұрақтылығы, сапалы аударма материалдары және қазақ тіліндегі ғылыми басылымдардың болуы маңызды.
Білім беру саласында қазақ тілінің коммуникативтік қызметі оқулықтар, электрондық ресурстар, ғылыми-көпшілік әдебиет және цифрлық оқыту материалдары арқылы жүзеге асырылады.
Жаһандану мен ұлттық тілдің өзара байланысы тілдің сыртқы ықпалдарды қабылдауымен ғана емес, оның ішкі даму мүмкіндіктерімен, қоғамдық сұранысымен және мәдени сабақтастығымен де анықталады.
Қараңыз
•	Жаһандану
•	Қазақ тілі
•	Әлеуметтік лингвистика
•	Тіл саясаты
•	Көптілділік
•	Кірме сөздер
•	Терминология
•	Тілдік бірегейлік
•	Цифрлық лингвистика
•	Тілдік интерференция

Дереккөздер

1.	[[Crystal, David. English as a Global Language. Second Edition. Cambridge University Press, 2003.]]

2.	[[Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages. Oxford University Press, 2000.]]

3.	[[Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. Орынбор, 1914.]]

4.	[[Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1999.]]

5.	[[Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, 2001.]]

6.	[[Fishman, Joshua A. Reversing Language Shift. Multilingual Matters, 1991.]]

7.	[[Fairclough, Norman. Language and Globalization. Routledge, 2006.]]

8.	[[UNESCO. Language Vitality and Endangerment. Paris, 2003.]]

9.	[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы.]]

10.	[http://Қазақстан%20Республикасының%201997%20жылғы%2011%20шілдедегі%20№151-I%20«Қазақстан%20Республикасындағы%20тіл%20туралы»%20Заңы.Сыртқы%20сілтемелер Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі №151-I «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы.Сыртқы сілтемелер]</text>
      <sha1>6yj2a3c5c0imd49waj3b9hd1wu23myt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690170</id>
      <parentid>3690168</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алма Досова</username>
        <id>187333</id>
      </contributor>
      <origin>3690170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22277" sha1="65gkqddkw6x0mpq337qt34c01sj59o9" xml:space="preserve">'''Жаһанданудың қазақ тіліне әсері''' – әлемдік экономикалық, мәдени, технологиялық және ақпараттық ықпалдастық нәтижесінде қазақ тілінің сөздік құрамында, қоғамдық қызметінде, коммуникативтік ерекшеліктерінде және қолданылу аясында жүретін өзгерістер жиынтығы. Бұл құбылыс әлеуметтік лингвистика, тіл саясаты, мәдениеттану және жаһандану теориясы аясында қарастырылады.
Жаһандану қазақ тіліне халықаралық терминдердің енуіне, жаңа сөздердің қалыптасуына, цифрлық коммуникацияның дамуына және тілдік байланыстардың кеңеюіне ықпал етеді. Сонымен қатар ол ұлттық тілдің әдеби нормаларын сақтау, терминологияны жүйелеу және қазақ тілінің ғылым мен технология салаларындағы қолданысын дамыту мәселелерімен байланысты.
Қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады. Оның құқықтық мәртебесі Қазақстан Республикасының Конституциясында және «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңында белгіленген.

'''Жаһандану және тілдік өзгерістер'''

Жаһандану – мемлекеттер мен қоғамдардың экономикалық, саяси, мәдени және ақпараттық байланыстарының кеңеюімен сипатталатын үдеріс. Оның тілдік салдары халықаралық қатынастардың дамуынан, ақпарат алмасудың жеделдеуінен және әртүрлі тілдер арасындағы өзара ықпалдың күшеюінен көрінеді.
Тілдердің өзара байланысы адамзат тарихында ежелден қалыптасқан. Сауда қатынастары, көші-қон, ғылыми жаңалықтар және мәдени байланыстар нәтижесінде тілдер бір-бірінен сөздер мен ұғымдарды қабылдап отырған. Қазіргі жаһандану жағдайында бұл үдеріс цифрлық технологиялар мен бұқаралық коммуникация құралдарының көмегімен жүзеге асады.
Лингвист Дэвид Кристал өзінің English as a Global Language еңбегінде ағылшын тілінің халықаралық дәрежеде таралуын тарихи, саяси, экономикалық және мәдени факторлармен байланыстырады. Ағылшын тілінің халықаралық ғылым мен технология салаларында кең қолданылуы басқа тілдердің, соның ішінде қазақ тілінің терминологиялық жүйесіне де ықпал етеді. Қазақ тіліндегі жаһандану әсерін лексикалық, грамматикалық, әлеуметтік және коммуникативтік деңгейлерде қарастыруға болады.
Қазақ тілінің сөздік құрамындағы өзгерістер

'''Кірме сөздердің таралуы'''
Жаһанданудың қазақ тіліне әсер ететін негізгі бағыттарының бірі – кірме сөздердің таралуы. Кірме сөздер дегеніміз – бір тілден екінші тілге ауысқан лексикалық бірліктер.
Қазақ тілінің сөздік құрамы тарихи кезеңдерде араб, парсы, моңғол, орыс және басқа тілдерден енген сөздер арқылы толығып отырған. Қазіргі кезеңде ағылшын тілінің, әсіресе ақпараттық технологиялар, экономика, ғылым және бұқаралық мәдениет салаларындағы ықпалы байқалады.
Мысалы, қазақ тілінде интернет, компьютер, блогер, стартап, контент, подкаст, маркетинг, чат-бот сияқты сөздер қолданылады.
Бұл сөздердің бір бөлігі халықаралық терминдер ретінде қабылданса, енді бір бөлігінің қазақша баламалары бар.
Кірме сөз	Қазақша баламасы немесе түсіндірмесі
Контент - Мазмұн
Пост - Жарияланым
Фолловер - Жазылушы
Фидбек - Кері байланыс
Дедлайн	- Соңғы мерзім
Стартап	- Жаңа кәсіпкерлік жоба
Стриминг - Ағындық трансляция
Лайк - Ұнату белгісі
Кірме сөздердің таралуы тілдің жаңа ұғымдарды атау қажеттілігімен байланысты. Алайда олардың қолданылуы әдеби тіл нормалары мен терминологиялық бірізділік мәселелерін де туындатады.
Терминологияның дамуы
Жаһандану жағдайында қазақ тілінің ғылыми және кәсіби терминологиясы жаңарып отырады. Жаңа ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктер бұрын қолданылмаған ұғымдардың пайда болуына себеп болады.
Мысалы, ақпараттық технологиялар саласында жасанды интеллект, деректер қоры, бұлттық есептеу, машиналық оқыту, киберқауіпсіздік сияқты терминдер қолданылады.
Термин қалыптастыруда бірнеше тәсіл пайдаланылады: халықаралық атауды қабылдау, сөзбе-сөз аудару, мағыналық балама жасау және қазақ тілінің сөзжасам мүмкіндіктерін қолдану.
Қазақ терминологиясының қалыптасуына Ахмет Байтұрсынұлы елеулі үлес қосты. Оның тіл біліміндегі еңбектерінде қазақ тілінің ішкі мүмкіндіктері негізінде ғылыми ұғымдарды атау үлгілері қалыптастырылды.
Қазіргі терминологиядағы негізгі мәселелердің бірі – жаңа атаулардың мағыналық дәлдігін, түсініктілігін және бірізді қолданылуын қамтамасыз ету.

'''Цифрлық технологиялардың қазақ тіліне әсері'''
Интернет және әлеуметтік желілер
Интернеттің таралуы қазақ тілінің қолданылуына жаңа коммуникациялық орта қалыптастырды. Әлеуметтік желілер, бейнеплатформалар, электрондық ақпарат құралдары және мессенджерлер қазақ тіліндегі мәтіндік, дыбыстық және бейнематериалдарды таратуға мүмкіндік береді.
Цифрлық коммуникацияда ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тілдің ерекшеліктері араласып қолданылады. Әлеуметтік желілердегі мәтіндерде қысқартылған сөздер, бейресми тіркестер, эмодзилер және бірнеше тілдің элементтері кездеседі.
Мысалы, «Постқа лайк басу», «Сториске жариялау», «Чатқа жіберу» сияқты тіркестерде кірме сөздер қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне бейімделген.
Бұл қолданыстар тілдік араласу және кірме сөздердің морфологиялық бейімделуі сияқты лингвистикалық құбылыстармен байланысты.
Жасанды интеллект және қазақ тілі
Жасанды интеллект технологиялары тілдерді автоматты өңдеу саласының дамуына ықпал етеді. Табиғи тілді өңдеу технологиялары мәтінді талдау, машиналық аударма, сөйлеуді тану, мәтінді дыбыстау және ақпаратты автоматты түрде іздеу міндеттерін орындайды.
Қазақ тілін цифрлық технологияларда қолдану үшін электрондық мәтін корпустары, лексикалық дерекқорлар, дыбыстық материалдар және грамматикалық ресурстар маңызды.
Қазақ тілінің жалғамалы тілдер қатарына жатуы автоматты морфологиялық талдау кезінде оның сөзжасамдық және грамматикалық ерекшеліктерін ескеруді қажет етеді.
Қазақ тіліндегі цифрлық ресурстардың дамуы оның білім беру, мемлекеттік басқару, ғылыми зерттеу және ақпараттық қызмет салаларында қолданылу мүмкіндіктерімен байланысты.
Жаһандану және көптілділік
Көптілділік – жеке адамның немесе қоғамның бірнеше тілді қолдануымен сипатталатын әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс.
Қазақстандағы тілдік орта қазақ, орыс және басқа тілдердің қоғамдық қолданысымен ерекшеленеді. Халықаралық білім беру, ғылым, бизнес және технология салаларында ағылшын тілінің қолданылуы да маңызды орын алады.
Көптілділік жағдайында тілдер арасындағы өзара ықпал бірнеше түрде байқалады. Олардың қатарына код ауыстыру, кірме сөздерді пайдалану, тілдік интерференция және әртүрлі тілдік құрылымдардың қатар қолданылуы жатады.
Код ауыстыру – сөйлеушінің бір коммуникативтік жағдай барысында бір тілден екінші тілге ауысуы. Мұндай құбылыс көптілді қоғамдарда кездеседі және сөйлеушінің тілдік тәжірибесімен, қарым-қатынас ортасымен және әлеуметтік жағдайымен байланысты.
Көптілділіктің қазақ тіліне ықпалы оның қоғамдық қолданыс аясына, білім беру жүйесіндегі орнына және әртүрлі әлеуметтік топтардың тілдік тәжірибесіне байланысты қарастырылады.
Қазақ тілі және ұлттық бірегейлік
Ұлттық бірегейлік – белгілі бір халықтың тарихи, мәдени, тілдік және әлеуметтік ерекшеліктері негізінде қалыптасатын ұжымдық сәйкестік.
Тіл ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады. Қазақ халқының тарихи жады, дүниетанымы, фольклоры, ауыз әдебиеті және дәстүрлі мәдениеті қазақ тілі арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді.
Қазақ тіліндегі қара шаңырақ, жеті ата, асар, аманат, құт-береке сияқты ұғымдар ұлттық мәдениетке тән әлеуметтік және рухани түсініктерді білдіреді.
Жаһандану жағдайында мәдени ақпараттың халықаралық деңгейде таралуы ұлттық тілдердің өзара байланысын күшейтеді. Бұл үдеріс мәдени тәжірибе алмасуға мүмкіндік бергенімен, тілдердің қоғамдық қызметі мен мәдени ерекшеліктерін сақтау мәселелерін де өзекті етеді.
Дэниел Нэттл мен Сюзанна Ромейннің Vanishing Voices еңбегінде тілдердің өміршеңдігі мәдени орта, қоғамдық қолданыс және ұрпақаралық сабақтастықпен байланысты қарастырылады.
Қазақ тілінің ұлттық бірегейлікті сақтаудағы қызметі әдебиет, білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, отбасылық қарым-қатынас және мәдени мекемелер арқылы жүзеге асады.
Жаһанданудың оң және теріс ықпалдары
Жаһанданудың қазақ тіліне әсері әртүрлі әлеуметтік және лингвистикалық факторларға байланысты бағаланады.
Оң ықпалдары
Жаһандану қазақ тілінің жаңа қоғамдық және технологиялық салаларда қолданылуына мүмкіндік береді.
Халықаралық ғылыми байланыстар арқылы жаңа терминдер мен ұғымдар таралады. Цифрлық технологиялар қазақ тіліндегі ақпараттық ресурстарды жасауға және оларды кең аудиторияға жеткізуге жағдай қалыптастырады.
Сонымен қатар электрондық оқыту платформалары, онлайн сөздіктер, цифрлық кітапханалар және автоматты аударма құралдары қазақ тілін үйрену мен қолданудың қосымша мүмкіндіктерін ұсынады.
Ықтимал теріс ықпалдары
Жаһандану жағдайында ұлттық тілдердің алдында бірқатар мәселелер туындауы мүмкін.
Олардың бірі – кейбір қоғамдық және кәсіби салаларда халықаралық тілдердің басым қолданылуы. Мұндай жағдайда жергілікті тілдердің белгілі бір салалардағы қызметі шектелуі ықтимал.
Екінші мәселе – кірме сөздер мен терминдердің бірізді қолданылмауы. Бір ұғымның бірнеше атаумен берілуі ғылыми және ресми коммуникацияда түсінбеушілік туындатуы мүмкін.
Үшінші мәселе – бейресми цифрлық коммуникациядағы тілдік ерекшеліктердің ресми жазба тілге әсері. Бұл құбылыс орфографиялық, стилистикалық және терминологиялық нормалар тұрғысынан қарастырылады.
Аталған мәселелердің ықпалы тілдік ортаға, білім беру деңгейіне, мемлекеттік тіл саясатына және тілдің қоғамдық сұранысына байланысты ерекшеленеді.
Қазақстандағы тіл саясаты
Қазақстан Республикасында қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі Конституциямен бекітілген. Тілдердің қоғамдық қатынастарда қолданылуына байланысты құқықтық негіздер «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңда белгіленген.
Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасы мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, тіл мәдениетін жетілдіру және тілдік инфрақұрылымды дамыту мәселелерін қамтиды.
Тіл саясаты білім беру, мемлекеттік басқару, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдениет және цифрлық технологиялар салаларындағы тілдік қатынастармен байланысты.
Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы дамуы оның құқықтық мәртебесімен қатар, қоғамдық қажеттілікке сай қолданылуына және заманауи коммуникация құралдарындағы қызметіне тәуелді.
Қазақ тілінің даму перспективалары
Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы даму бағыттары ғылыми зерттеулер, цифрлық технологиялар, білім беру және тілдік жоспарлау мәселелерімен байланысты.
Тілдің заманауи технологиялық ортадағы қызметі электрондық корпустардың, терминологиялық дерекқорлардың, машиналық аударма жүйелерінің және сөйлеу технологияларының дамуымен тығыз байланысты.
Ғылыми коммуникацияда қазақ тілін қолдану үшін салалық терминологияның тұрақтылығы, сапалы аударма материалдары және қазақ тіліндегі ғылыми басылымдардың болуы маңызды.
Білім беру саласында қазақ тілінің коммуникативтік қызметі оқулықтар, электрондық ресурстар, ғылыми-көпшілік әдебиет және цифрлық оқыту материалдары арқылы жүзеге асырылады.
Жаһандану мен ұлттық тілдің өзара байланысы тілдің сыртқы ықпалдарды қабылдауымен ғана емес, оның ішкі даму мүмкіндіктерімен, қоғамдық сұранысымен және мәдени сабақтастығымен де анықталады.
Қараңыз
•	Жаһандану
•	Қазақ тілі
•	Әлеуметтік лингвистика
•	Тіл саясаты
•	Көптілділік
•	Кірме сөздер
•	Терминология
•	Тілдік бірегейлік
•	Цифрлық лингвистика
•	Тілдік интерференция

Дереккөздер

1.	[[Crystal, David. English as a Global Language. Second Edition. Cambridge University Press, 2003.]]

2.	[[Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages. Oxford University Press, 2000.]]

3.	[[Байтұрсынұлы А. Тіл-құрал. Орынбор, 1914.]]

4.	[[Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1999.]]

5.	[[Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, 2001.]]

6.	[[Fishman, Joshua A. Reversing Language Shift. Multilingual Matters, 1991.]]

7.	[[Fairclough, Norman. Language and Globalization. Routledge, 2006.]]

8.	[[UNESCO. Language Vitality and Endangerment. Paris, 2003.]]

9.	[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы.]]

10.	[http://Қазақстан%20Республикасының%201997%20жылғы%2011%20шілдедегі%20№151-I%20«Қазақстан%20Республикасындағы%20тіл%20туралы»%20Заңы.Сыртқы%20сілтемелер Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі №151-I «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңы.Сыртқы сілтемелер]</text>
      <sha1>65gkqddkw6x0mpq337qt34c01sj59o9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690174</id>
      <parentid>3690170</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алма Досова</username>
        <id>187333</id>
      </contributor>
      <origin>3690174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19371" sha1="43s9kiufoqdwdnddmsobu018w7y0yrd" xml:space="preserve">
'''Жаһанданудың қазақ тіліне әсері''' – әлемдік экономикалық, саяси, мәдени, технологиялық және ақпараттық байланыстардың кеңеюі нәтижесінде қазақ тілінің сөздік құрамында, қоғамдық қызметінде және қолданылу аясында байқалатын өзгерістер. Бұл үдеріс әлеуметтік лингвистика, тіл саясаты және тілдердің өзара ықпалдастығы тұрғысынан қарастырылады.

Жаһандану қазақ тіліне жаңа сөздер мен терминдердің енуіне, цифрлық коммуникацияның дамуына және халықаралық тілдік байланыстардың кеңеюіне ықпал етеді. Сонымен қатар ұлттық тілдің әдеби нормаларын сақтау, терминологиялық жүйені қалыптастыру және қазақ тілінің ғылым мен технология салаларындағы қолданысын кеңейту мәселелерін өзекті етеді.

== Жаһандану және тілдік өзгерістер ==

Жаһандану – мемлекеттер мен қоғамдар арасындағы экономикалық, саяси, мәдени және ақпараттық байланыстардың кеңею үдерісі. Тілдік тұрғыдан бұл құбылыс халықаралық қатынастардың дамуынан, ақпарат алмасудың жеделдеуінен және тілдердің өзара ықпалдастығынан көрінеді.

Тілдердің өзара байланысы тарихи тұрғыдан сауда, көші-қон, ғылыми жаңалықтар және мәдени қарым-қатынас арқылы қалыптасқан. Қазіргі кезеңде цифрлық технологиялар мен бұқаралық ақпарат құралдары бұл үдерісті жеделдетті.

Лингвист Дэвид Кристалдың ''English as a Global Language'' еңбегінде ағылшын тілінің халықаралық деңгейде таралуы тарихи, саяси, экономикалық және мәдени факторлармен байланысты қарастырылады.&lt;ref name=&quot;Crystal&quot;&gt;Crystal, David. ''English as a Global Language''. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.&lt;/ref&gt;

Қазақ тіліндегі жаһандану әсерін лексикалық, терминологиялық, әлеуметтік және коммуникативтік деңгейлерде қарастыруға болады.

== Қазақ тілінің сөздік құрамындағы өзгерістер ==

=== Кірме сөздердің таралуы ===

Жаһанданудың қазақ тіліне әсер ететін негізгі бағыттарының бірі – кірме сөздердің таралуы. Кірме сөздер – басқа тілдерден қабылданған лексикалық бірліктер. Қазақ тілінің сөздік құрамы тарихи кезеңдерде араб, парсы, моңғол, орыс және басқа тілдерден енген сөздер арқылы толығып отырған.

Қазіргі кезеңде ағылшын тілінен ақпараттық технологиялар, экономика, ғылым және бұқаралық мәдениет салаларына қатысты сөздер кеңінен қолданылады. Мысалы, интернет, компьютер, блогер, стартап, контент, подкаст, маркетинг және чат-бот сөздері қоғамдық коммуникацияда кездеседі.

Кейбір кірме сөздердің қазақ тіліндегі баламалары қолданылады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Кірме сөз !! Қазақша баламасы немесе түсіндірмесі
|-
| Контент || Мазмұн
|-
| Пост || Жарияланым
|-
| Фолловер || Жазылушы
|-
| Фидбек || Кері байланыс
|-
| Дедлайн || Соңғы мерзім
|-
| Стартап || Жаңа кәсіпкерлік жоба
|-
| Стриминг || Ағындық трансляция
|-
| Лайк || Ұнату белгісі
|}

Кірме сөздердің таралуы жаңа ұғымдарды атау қажеттілігімен байланысты. Оларды қолдануда сөздің мағынасы, қазақ тілінің грамматикалық ерекшеліктері және әдеби тіл нормалары ескеріледі.

=== Терминологияның дамуы ===

Жаһандану жағдайында ғылыми және кәсіби терминология жаңарып отырады. Ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктер жаңа ұғымдардың пайда болуына ықпал етеді. Ақпараттық технологиялар саласында жасанды интеллект, деректер қоры, бұлттық есептеу, машиналық оқыту және киберқауіпсіздік сияқты терминдер қолданылады.

Термин қалыптастыруда бірнеше тәсіл бар:
* халықаралық атауларды қабылдау;
* сөзбе-сөз аудару;
* мағыналық балама жасау;
* қазақ тілінің сөзжасам мүмкіндіктерін пайдалану.

Қазақ терминологиясының қалыптасуына Ахмет Байтұрсынұлы елеулі үлес қосты. Оның ''Тіл-құрал'' еңбегінде қазақ тілінің табиғатына негізделген грамматикалық терминдер жүйесі ұсынылды.&lt;ref&gt;Байтұрсынұлы, Ахмет. ''Тіл-құрал''. Орынбор, 1914.&lt;/ref&gt;

Қазіргі терминологиядағы маңызды мәселелердің бірі – жаңа атаулардың мағыналық дәлдігін, түсініктілігін және бірізді қолданылуын қамтамасыз ету.

== Цифрлық технологиялардың қазақ тіліне әсері ==

=== Интернет және әлеуметтік желілер ===

Интернеттің таралуы қазақ тілінің қолданылуына жаңа коммуникациялық орта қалыптастырды. Әлеуметтік желілер, бейнеплатформалар, электрондық ақпарат құралдары және мессенджерлер қазақ тіліндегі мәтіндік, дыбыстық және бейнематериалдарды таратуға мүмкіндік береді.

Цифрлық коммуникацияда ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тілдің ерекшеліктері араласып қолданылады. Әлеуметтік желілердегі мәтіндерде қысқарған сөздер, бейресми тіркестер, эмодзилер және бірнеше тілдің элементтері кездеседі.

Мысалы, «постқа лайк басу», «сториске жариялау», «чатқа жіберу» тіркестерінде кірме сөздер қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне бейімделіп қолданылған.

=== Жасанды интеллект және қазақ тілі ===

Жасанды интеллект технологиялары табиғи тілді автоматты өңдеу саласының дамуына ықпал етеді. Бұл технологиялар мәтінді талдау, машиналық аударма, сөйлеуді тану, мәтінді дыбыстау және ақпаратты іздеу міндеттерін орындауға мүмкіндік береді.

Қазақ тілін цифрлық технологияларда қолдану үшін:
* электрондық мәтін корпустары;
* лексикалық дерекқорлар;
* дыбыстық материалдар;
* грамматикалық ресурстар;
* машиналық аударма жүйелері қажет.

Қазақ тілінің жалғамалы тіл болуы автоматты морфологиялық талдау кезінде сөзжасамдық және грамматикалық ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Цифрлық ресурстардың дамуы қазақ тілінің білім беру, мемлекеттік басқару, ғылыми зерттеу және ақпараттық қызмет салаларындағы қолданысын кеңейтуге мүмкіндік береді.

== Жаһандану және көптілділік ==

Көптілділік – жеке адамның немесе қоғамның бірнеше тілді қолдануымен сипатталатын әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс.

Қазақстандағы тілдік ортада қазақ, орыс және басқа тілдер қоғамдық қатынастарда қолданылады. Халықаралық білім беру, ғылым, бизнес және технология салаларында ағылшын тілінің де маңызы артып келеді.

Көптілділік жағдайында тілдер арасындағы өзара ықпал бірнеше түрде байқалады. Олардың қатарына код ауыстыру, кірме сөздерді пайдалану және тілдік интерференция жатады.

Код ауыстыру – сөйлеушінің бір коммуникативтік жағдаят барысында бір тілден екінші тілге ауысуы. Бұл құбылыс сөйлеушінің тілдік тәжірибесімен, қарым-қатынас ортасымен және әлеуметтік жағдайымен байланысты.

Тілдік интерференция – бір тілдің ерекшеліктерінің екінші тілдің қолданысына ықпал етуі. Ол фонетикалық, лексикалық және грамматикалық деңгейлерде көрінуі мүмкін.

== Қазақ тілі және ұлттық бірегейлік ==

Ұлттық бірегейлік – белгілі бір халықтың тарихи, мәдени, тілдік және әлеуметтік ерекшеліктері негізінде қалыптасатын ұжымдық сәйкестік. Тіл ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады.

Қазақ халқының тарихи жады, дүниетанымы, фольклоры, ауыз әдебиеті және дәстүрлі мәдениеті тіл арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді.

Қазақ тіліндегі «қара шаңырақ», «жеті ата», «асар», «аманат», «құт-береке» сияқты ұғымдар ұлттық мәдениетке тән әлеуметтік және рухани түсініктерді білдіреді.

Дэниел Нэттл мен Сюзанна Ромейннің ''Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages'' еңбегінде тілдердің өміршеңдігі мәдени ортамен, қоғамдық қолданыспен және ұрпақаралық сабақтастықпен байланысты қарастырылады.&lt;ref name=&quot;Nettle&quot;&gt;Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. ''Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages''. Oxford: Oxford University Press, 2000.&lt;/ref&gt;

Қазақ тілінің ұлттық бірегейлікті сақтаудағы қызметі әдебиет, білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, отбасылық қарым-қатынас және мәдени мекемелер арқылы жүзеге асады.

== Жаһанданудың қазақ тіліне ықпалы ==

=== Оң ықпалдары ===

Жаһандану қазақ тілінің жаңа қоғамдық және технологиялық салаларда қолданылуына мүмкіндік береді. Оның оң ықпалдарына мыналар жатады:
* халықаралық ғылыми байланыстардың кеңеюі;
* жаңа терминдер мен ұғымдардың таралуы;
* қазақ тіліндегі цифрлық ресурстардың көбеюі;
* электрондық оқыту платформаларының дамуы;
* онлайн сөздіктер мен цифрлық кітапханалардың қолжетімділігі;
* қазақ тіліндегі ақпараттық материалдардың халықаралық аудиторияға таралуы.

=== Ықтимал теріс ықпалдары ===

Жаһандану жағдайында ұлттық тілдердің алдында бірқатар мәселелер туындауы мүмкін:
* кейбір қоғамдық және кәсіби салаларда халықаралық тілдердің басым қолданылуы;
* кірме сөздер мен терминдердің бірізді қолданылмауы;
* ұлттық тілдің белгілі бір салалардағы қызметінің шектелу қаупі;
* бейресми цифрлық коммуникациядағы тілдік нормалардың сақталмауы.

Аталған мәселелердің ықпалы тілдік ортаға, білім беру деңгейіне, тіл саясатына және тілдің қоғамдық сұранысына байланысты.

== Қазақстандағы тіл саясаты ==

Қазақстан Республикасында қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі берілген. Оның құқықтық негіздері Қазақстан Республикасының Конституциясында және «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңда белгіленген.

Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, тіл мәдениетін жетілдіру және тілдік инфрақұрылымды дамыту бағыттары қамтылған.

Тіл саясаты білім беру, мемлекеттік басқару, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдениет және цифрлық технологиялар салаларындағы тілдік қатынастармен тығыз байланысты.

== Қазақ тілінің даму перспективалары ==

Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы даму бағыттары ғылыми зерттеулер, цифрлық технологиялар, білім беру және тілдік жоспарлау мәселелерімен байланысты.

Тілдің заманауи технологиялық ортадағы қызметі электрондық корпустардың, терминологиялық дерекқорлардың, машиналық аударма жүйелерінің және сөйлеу технологияларының дамуымен тығыз байланысты.

Ғылыми коммуникацияда қазақ тілін қолдану үшін салалық терминологияның тұрақтылығы, сапалы аударма материалдары және қазақ тіліндегі ғылыми басылымдардың болуы маңызды.

Білім беру саласында қазақ тілінің коммуникативтік қызметі оқулықтар, электрондық ресурстар, ғылыми-көпшілік әдебиет және цифрлық оқыту материалдары арқылы жүзеге асырылады.

Жаһандану жағдайында қазақ тілінің дамуы сыртқы ықпалдарды қабылдаумен ғана емес, оның ішкі мүмкіндіктерімен, қоғамдық сұранысымен және мәдени сабақтастығымен де анықталады.

== Қараңыз ==

* [[Жаһандану]]
* [[Қазақ тілі]]
* [[Әлеуметтік лингвистика]]
* [[Тіл саясаты]]
* [[Көптілділік]]
* [[Кірме сөздер]]
* [[Терминология]]
* [[Ұлттық бірегейлік]]

== Дереккөздер ==

&lt;references /&gt;

* Crystal, David. ''English as a Global Language''. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
* Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. ''Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages''. Oxford: Oxford University Press, 2000.
* Байтұрсынұлы, Ахмет. ''Тіл-құрал''. Орынбор, 1914.
* Жұбанов, Құдайберген. ''Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер''. Алматы: Ғылым, 1999.
* Сыздық, Рәбиға. ''Тілдік норма және оның қалыптануы''. Астана: Елорда, 2001.
* Fishman, Joshua A. ''Reversing Language Shift''. Clevedon: Multilingual Matters, 1991.
* Fairclough, Norman. ''Language and Globalization''. London: Routledge, 2006.
* UNESCO. ''Language Vitality and Endangerment''. Paris, 2003.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z970000151_ Қазақстан Республикасындағы тіл туралы Заң]
* [https://www.akorda.kz/ Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты]

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Әлеуметтік лингвистика]]
[[Санат:Жаһандану]]</text>
      <sha1>43s9kiufoqdwdnddmsobu018w7y0yrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690176</id>
      <parentid>3690174</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Алма Досова|Алма Досова]] ([[User talk:Алма Досова|т]]) өңдемелерінен [[User:Arystanbek|Arystanbek]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3626291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12380" sha1="64mogzlo5bwwruqewmtauj9wkt0sqv4" xml:space="preserve">'''Қазақша Уикипедияда жазылсын деп тілейтін мақала атауларын осы бетке жазыңыздар. Мақала атаулары алфавиттік ретте орналасуы тиіс.''' 

==Теміржол вокзалы==
===Қазақстан===
====[[Түрксіб]]====
* [[Ақтоғай (станция)]]([[:ru:Актогай (станция)]])
* [[Семипалатинск (станция)]]
* [[Жетыген (станция)]]
* [[Алтынкөл (станция)]]([[:ru:Алтынколь (станция)]], [[:en:Altynkol railway station]])
* [[Арыс-1 (станция)]]
* [[Лұговой (станция)]]
* [[Шымкент (станция)]]
* [[Сары-Агач (станция)]]

====[[Орынбор-Ташкент темір жолы]]====
* [[Туркестан (станция)]]
* [[Қызылорда (станция)]]
* [[Қандыағаш (станция)]]

====Түркменбашы — Ташкент темір жолы====
* [[Жетісай (станция)]]
* [[Маусымдық көші-қон]]

===Ресей===
* [[Барнауыл (станция)]]([[:ru:Барнаул (станция)]])
* [[Новосібір-Главный]]([[:ru:Новосибирск-Главный]], [[:en:Novosibirsk railway station]])
* [[Оренбург (станция)]]([[:ru:Оренбург (станция)]])
* [[Таишет (станция)]]([[:ru:Тайшет (станция)]], [[:en:Tayshet railway station]])

===Өзбекстан===
* [[Самарканд (станция)]]([[:ru:Самарканд (станция)]])

===Қытай Республикасы (Тайвань)===
* [[Тайбэй (станция)]]
* [[Каосюн (станция)]]

===Қытай===
* [[Үрімжі (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐站]], [[:en:Ürümqi railway station]])
* [[Үрімжі Оңтүстік (станция)]]([[:zh:乌鲁木齐南站]], [[:en:Ürümqi South railway station]])
* [[Цзинхэ (станция)]]([[:zh:精河站]])

===Қырғызстан===
* [[Бішкек I]]
* [[Бішкек II]]

===Жапония===
* [[Токио (станция)]]
* [[Шинджуку (станция)]]
* [[Шибуя (станция)]]
* [[Саппоро (станция)]]
* [[Осака (станция)]]

==Музыка==
* [[Пумпуанг Дуанган]] ([[:en:Pumpuang Duangjan]])
* [[Динтара Фунлаб]] ([[:en:Jintara Poonlarp]])
* [[Сурапон Шомбәтхарен]] ([[:en:Suraphol Sombatcharoen]])
* [[Монган Ганкун]] ([[:en:Monkaen Kaenkoon]])
* [[Аырун]] ([[:en:Irene (singer)]])
* [[Сунги]] ([[:en:Kang Seul-gi]])
* [[Ким Џонг-Хјун]] ([[:en:Kim Jong-hyun (singer)]])
* [[Чханйен]] ([[:en:Park Chanyeol]])
* [[Майк Пиромпон]] ([[:en:Mike Phiromphon]])
* [[Лиса Манобан]] ([[:en:Lisa (rapper)]])
* [[Віанг Нарұмон]] ([[:en:Vieng Narumon]])
* [[Тина Карол]] ([[:en:Tina Karol]])
* [[Ой, при лужку, при лужке]]&lt;sup&gt; [[:ru:Ой, при лужку, при лужке|ru]], [[:simple:Oy, pri luzhku|en]], [[:de:Oj, pri luschku, pri luschke|de]]&lt;/sup&gt;

==Футболшылар==
*[[Нобуюки Кодзима]] ([[:en:Nobuyuki Kojima]])
*[[Акира Нарахаси]] ([[:en:Akira Narahashi]])
*[[Наоки Сома]] ([[:en:Naoki Soma]])
*[[Масами Ихара]] ([[:en:Masami Ihara]])
*[[Норио Омура]] ([[:en:Norio Omura]])
*[[Мотохиро Ямагути]] ([[:en:Motohiro Yamaguchi]])
*[[Тэруёси Ито]] ([[:en:Teruyoshi Ito]])
*[[Хидэтоси Наката]] ([[:en:Hidetoshi Nakata]])
*[[Масаси Накаяма]] ([[:en:Masashi Nakayama]])
*[[Хироси Нанами]] ([[:en:Hiroshi Nanami]])
*[[Синдзи Оно]] ([[:en:Shinji Ono]])
*[[Вагнер Лопес]] ([[:en:Wagner Lopes]])
*[[Тосихиро Хаттори]] ([[:en:Toshihiro Hattori]])
*[[Масаюки Окано]] ([[:en:Masayuki Okano]])
*[[Хироаки Морисима]] ([[:en:Hiroaki Morishima]])
*[[Тосихидэ Сайто]] ([[:en:Toshihide Saito]])
*[[Ютака Акита]] ([[:en:Yutaka Akita]])
*[[Сёдзи Дзё]] ([[:en:Shoji Jo]])
*[[Эйсукэ Наканиси]] ([[:en:Eisuke Nakanishi]])
*[[Ёсикацу Кавагути]] ([[:en:Yoshikatsu Kawaguchi]])
*[[Сэйго Нарадзаки]] ([[:en:Seigo Narazaki]])
*[[Такаси Хирано]] ([[:en:Takashi Hirano]])
*[[Такэси Окада]] ([[:en:Takeshi Okada]])
*[[Наоки Мацуда]] ([[:en:Naoki Matsuda]])
*[[Рюдзо Мориока]] ([[:en:Ryuzo Morioka]])
*[[Дзюнъити Инамото]] ([[:en:Junichi Inamoto]])
*[[Акинори Нисидзава]] ([[:en:Akinori Nishizawa]])
*[[Такаюки Судзуки]] ([[:en:Takayuki Suzuki]])
*[[Ацуси Янагисава]] ([[:en:Atsushi Yanagisawa]])
*[[Такаси Фукуниси]] ([[:en:Takashi Fukunishi]])
*[[Кодзи Наката]] ([[:en:Kōji Nakata]])
*[[Цунэясу Миямото]] ([[:en:Tsuneyasu Miyamoto]])
*[[Мицуо Огасавара]] ([[:en:Mitsuo Ogasawara]])
*[[Томокадзу Мёдзин]] ([[:en:Tomokazu Myojin]])
*[[Кадзуюки Тода]] ([[:en:Kazuyuki Toda]])
*[[Дайсукэ Итикава]] ([[:en:Daisuke Ichikawa]])
*[[Хитоси Согахата]] ([[:en:Hitoshi Sogahata]])
*[[Филипп Труссье]] ([[:en:Philippe Troussier]])
*[[Тэруюки Монива]] ([[:en:Teruyuki Moniwa]])
*[[Юити Комано]] ([[:en:Yūichi Komano]])
*[[Ясухито Эндо]] ([[:en:Yasuhito Endō]])
*[[Наохиро Такахара]] ([[:en:Naohiro Takahara]])
*[[Сюнсукэ Накамура]] ([[:en:Shunsuke Nakamura]])
*[[Сэйитиро Маки]] ([[:en:Seiichiro Maki]])
*[[Ёити Дои]] ([[:en:Yoichi Doi]])
*[[Масаси Огуро]] ([[:en:Masashi Oguro]])
*[[Кэйсукэ Цубои]] ([[:en:Keisuke Tsuboi]])
*[[Кейджи Тамада|Кэйдзи Тамада]] ([[:en:Keiji Tamada]])
*[[Акира Кадзи]] ([[:en:Akira Kaji]])
*[[Юдзи Накадзава]] ([[:en:Yuji Nakazawa]])
*[[Юки Абэ]] ([[:en:Yuki Abe]])
*[[Маркус Тулио Танака]] ([[:en:Marcus Tulio Tanaka]])
*[[Ацуто Утида]] ([[:en:Atsuto Uchida]])
*[[Дайсукэ Мацуи]] ([[:en:Daisuke Matsui]])
*[[Синдзи Окадзаки]] ([[:en:Shinji Okazaki]])
*[[Кисё Яно]] ([[:en:Kisho Yano]])
*[[Дайки Ивамаса]] ([[:en:Daiki Iwamasa]])
*[[Кэнго Накамура]] ([[:en:Kengo Nakamura]])
*[[Ясуюки Конно]] ([[:en:Yasuyuki Konno]])
*[[Ёсито Окубо]] ([[:en:Yoshito Ōkubo]])
*[[Макото Хасэбэ]] ([[:en:Makoto Hasebe]])
*[[Такаюки Моримото]] ([[:en:Takayuki Morimoto]])
*[[Эйдзи Кавасима]] ([[:en:Eiji Kawashima]])
*[[Готоку Сакаи]] ([[:en:Gōtoku Sakai]])
*[[Масато Морисигэ]] ([[:en:Masato Morishige]])
*[[Хироси Киётакэ]] ([[:en:Hiroshi Kiyotake]])
*[[Ёитиро Какитани]] ([[:en:Yoichiro Kakitani]])
*[[Сюсаку Нисикава]] ([[:en:Shusaku Nishikawa]])
*[[Тосихиро Аояма]] ([[:en:Toshihiro Aoyama]])
*[[Хотару Ямагути]] ([[:en:Hotaru Yamaguchi]])
*[[Масахико Иноха]] ([[:en:Masahiko Inoha]])
*[[Манабу Сайто]] ([[:en:Manabu Saitō]])
*[[Хироки Сакаи]] ([[:en:Hiroki Sakai]])
*[[Майя Иосида|Мая Ёсида]] ([[:en:Maya Yoshida]])
*[[Сюити Гонда]] ([[:en:Shūichi Gonda]])
*[[Альберто Дзаккерони]] ([[:en:Alberto Zaccheroni]])
*[[Наомити Уэда]] ([[:en:Naomichi Ueda]])
*[[Гэн Сёдзи]] ([[:en:Gen Shoji]])
*[[Ватару Эндо]] ([[:en:Wataru Endo]])
*[[Такаси Усами]] ([[:en:Takashi Usami]])
*[[Масааки Хигасигути]] ([[:en:Masaaki Higashiguchi]])
*[[Рёта Осима]] ([[:en:Ryota Oshima]])
*[[Томоаки Макино]] ([[:en:Tomoaki Makino]])
*[[Косукэ Накамура]] ([[:en:Kosuke Nakamura]])
*[[Акира Нисино]] ([[:en:Akira Nishino (footballer)]])
*[[Кунисиге Камамото]] ([[:en:Kunishige Kamamoto]])

== Компьютерлік ойындар ==
* [[Age of Empires]] ([[:en:Age of Empires (video game)|en]])
* [[Amnesia: The Dark Descent]] ([[:en:Amnesia: The Dark Descent|en]])
* [[Another World (ойын)]] ([[:en:Another World (video game)|en]])
* [[Baldur's Gate]] ([[:en:Baldur's Gate|en]])
* [[Call of Duty (ойын)]] ([[:en:Call of Duty (video game)|en]])
* [[F.E.A.R.]] ([[:en:F.E.A.R.|en]])
* [[Fahrenheit (ойын)]] ([[:en:Fahrenheit (2005 video game)|en]])
* [[Fallout (ойын]] ([[:en:Fallout (video game)|en]])
* [[Gothic (ойын)]] ([[:en:Gothic (video game)|en]])
* [[Guitar Hero (ойын)]] ([[:en:Guitar Hero (video game)|en]])
* [[Half-Life (ойын)]] ([[:en:Half-Life (video game)|en]])
* [[Hearts of Iron]] ([[:en:Hearts of Iron|en]])
* [[Heroes of Might and Magic III]] ([[:en:Heroes of Might and Magic III|en]])
* [[Just Cause]] ([[:en:Just Cause (video game)|en]])
* [[Mafia (ойын)]] ([[:en:Mafia: The City of Lost Heaven|en]])
* [[Mega Man X]] ([[:en:Mega Man X|en]])
* [[Midtown Madness]] ([[:en:Midtown Madness|en]])
* [[Pac-Man]] ([[:en:Pac-Man|en]])
* [[Pong]] ([[:en:Pong|en]])
* [[Persona 4]] ([[:en:Persona 4|en]])
* [[Prince of Persia (1989 ойын)]] ([[:en:Prince of Persia (1989 video game)|en]])
* [[Rayman 3: Hoodlum Havoc]] ([[:en:Rayman 3: Hoodlum Havoc|en]])
* [[Red Dead Redemption]] ([[:en:Red Dead Redemption|en]])
* [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl]] ([[:en:S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|en]])
* [[World of Tanks]] ([[:en:World of Tanks|en]])
=== Компьютерлік ойындар сериясы ===
* [[Assassin's Creed]] ([[:en:Assassin's Creed|en]])
* [[Call of Duty]] ([[:en:Call of Duty|en]])
* [[Devil May Cry]] ([[:en:Devil May Cry|en]])
* [[The Elder Scrolls]] ([[:en:The Elder Scrolls|en]])
* [[Mass Effect]] ([[:en:Mass Effect|en]])
* [[Megami Tensei]] ([[:en:Megami Tensei|en]])
* [[Rayman]] ([[:en:Rayman|en]])
* [[Warcraft]] ([[:en:Warcraft|en]])
* [[Worms (ойындар сериясы)]] ([[:en:Worms (series)|en]])

=== Компьютерлік ойындар жасаушы ===
* [[2K Games]] ([[:en:2K Games|en]])
* [[Activision]] ([[:en:Activision|en]])
* [[Bethesda Softworks]] ([[:en:Bethesda Softworks|en]])
* [[BioWare]] ([[:en:BioWare|en]])
* [[Capcom]] ([[:en:Capcom|en]])
* [[Electronic Arts]] ([[:en:Electronic Arts|en]])
* [[Konami]] ([[:en:Konami|en]])
* [[Microsoft Studios]] ([[:en:Microsoft Studios|en]])
* [[Square Enix]] ([[:en:Square Enix|en]])
* [[Ubisoft]] ([[:en:Ubisoft|en]])

'''Please write your article requests to be written in Kazakh on this page. The article names in English have to be listed in the alphabetical order.'''
* [[:en:Air China]] - [[Air China]]
* [[:en:Azerbaijani rug]] - [[Әзірбайжан кілемдері]]
* [[:en:China Central Television]] - http://kazakh.cntv.cn/
* [[:en:China Eastern Airlines]] - [[China Eastern Airlines]]
* [[:en:China Southern Airlines]] - [[China Southern Airlines]]
* [[:en:Dani Rodrik]]  - [[Дэни Родрик]]
* [[:en:Dumitru Găleșanu]]  - [[Думитру Гәлешану]]
* [[:en:Foreign relations of Azerbaijan]] - [[Әзірбайжанның сыртқы саясаты]]
* [[:en:Hainan Airlines]] - [[Hainan Airlines]]
* [[:en:Kamen Rider]] - [[Kamen Rider]]
* [[:en:Kamen Rider Ryuki]] - [[Kamen Rider Ryuki]]
* [[:en:Kamen Rider Zero-One]] - [[Kamen Rider Zero-One]]
* [[:en:Tianjin Airlines]]  - [[Tianjin Airlines]]
* [[:en:Ultraman]] - [[Ultraman(франшиза)]]
* [[:en:UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]] - [[Адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізімі]]
* [[:en:Vrahovice]]  - [[Враговице]]
* [[:pt:Nadia Pariss]]  - [[Надя Парисс]]
* [[:en:Opera in Azerbaijan]] - [[Әзірбайжандағы опера өнері]]
* [[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]
* [[:en:Yui Ogura]]
* [[:en:Haruka Yoshimura]]

==Тағы қараңыз==
*[[Уикипедия:Маңыздылығы жоғары жазылмаған мақалалардың толық емес тізімі]]
*[[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]]
* [[Odysee]] ([[:en:Odysee|en]])</text>
      <sha1>64mogzlo5bwwruqewmtauj9wkt0sqv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3690121</id>
      <parentid>3689795</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3690121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="ori1vhvlw5zdqtgvx9hkzzgbjliha8x" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35806]||624||26||18||263||28||3||34660||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3359]||315||7||6||435||8||15||2556||0||6||10||0||0||0||1
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1280]||70||0||3||6||2||1||1175||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1207]||39||0||0||12||17||0||1127||0||0||12||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 529]||15||0||7||55||6||1||428||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>ori1vhvlw5zdqtgvx9hkzzgbjliha8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадминтоннан әлем чемпионаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491381</id>
    <revision>
      <id>3690019</id>
      <parentid>3486755</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="8v3744r44p0jazk9yvaeiprimfbje2c" xml:space="preserve">{{Infobox Sports league
|logo=
|pixels=
|caption=
|sport=[[Бадминтон]]
|founded=1977 
|teams=201 ([[2023 жыл]])
|continent=[[Әлем]] ([[Дүниежүзілік бадминтон федерациясы|BWF]])
|champion=
}}

'''[[Бадминтон]]нан әлем чемпионаты''' — [[Дүниежүзілік бадминтон федерациясы]]мен ({{lang-en|BWF World Championships}}) ұйымдастырылатын әлемдегі ең мықты бадминтоншыларды анықтау үшін арналған халықаралық жарыс.

Бадминтоннан алғашқы әлем чемпионаты [[1977 жыл]]ы ұйымдастырылды. [[1983 жыл]]ға дейін үш жылда бір рет өткізілген еді.

[[1985 жыл]]дан бастап чемпионат екі жылда бір рет өткізіледі. Ал [[2006 жыл]]дан бері чемпионат [[Олимпиада ойындары]] өткізілетін жылдардан басқа жыл сайын өткізіледі.

==Чемпионаттар тізімі==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
|width=20 |'''Жыл'''
|width=10 |'''№'''
|width=100 |'''Қала'''
|width=150 |'''Ел'''
|-
|1977
| I
|[[Мальмё]]
|{{SWE}}
|-
|1980
| II
|[[Джакарта]]
|{{IDN}}
|-
|1983
| III
|[[Копенгаген]]
|{{DNK}}
|-
|1985
| IV
|[[Калгари]]
|{{CAN}} 
|-
|1987
| V
|[[Пекин]]
|{{CHN}} 
|-
|1989
| VI
|[[Джакарта]]
|{{IDN}} 
|-
|1991
| VII
|[[Копенгаген]]
|{{DNK}}
|-
|1993
| VIII
|[[Бирмингем]]
|{{GBR}} 
|-
|1995
| IX
|[[Лозанна]]
|{{CHE}} 
|-
|1997
| X
|[[Глазго]]
|{{GBR}} 
|-
|1999
| XI
|[[Копенгаген]]
|{{DNK}}
|-
|2001
| XII
|[[Севилья]]
|{{ESP}}
|-
|2003
| XIII
|[[Бирмингем]]
|{{GBR}}
|-
|2005
| XIV
|[[Анахайм (Калифорния)|Анахайм]]
|{{USA}} 
|-
|2006
| [[2006|XV]]
|[[Мадрид]]
|{{ESP}}
|-
|2007
| [[2007|XVI]]
|[[Куала-Лумпур]]
|{{MYS}} 
|-
|2009
| [[2009|XVII]]
|[[Хайдарабад (Индия)|Хайдарабад]]
|{{IND}}
|-
|2010
| XVIII
|[[Париж]]
|{{FRA}} 
|-
|2011
| XIX
|[[Лондон]]
|{{GBR}} 
|-
|2013
| XX
|[[Гуанчжоу]]
|{{CHN}} 
|-
|2014
| XXI
|[[Копенгаген]]
|{{DEN}} 
|-
|2015
| XXII
|[[Джакарта]]
|{{IDN}} 
|-
|2017
| XXIII
|[[Глазго]]
|{{GBR}} 
|-
|2018
| XXIV
|[[Нанкин]]
|{{CHN}} 
|-
|2019
| XXV
|[[Базель]]
|{{CHE}} 
|-
|2021
| XXVI
|[[Уэльва]]
|{{ESP}} 
|-
|2022
| XXVII
|[[Токио]]
|{{JPN}} 
|-
|2023
| XXVIII
|[[Копенгаген]]
|{{DEN}} 
|-
|2025
| XXIX
|[[Париж]]
|{{FRA}} 

|}

== Жалпы медальдар саны ==

{| {{RankedMedalTable|nation-width=200px}}
|-
| 1 || align=left | {{CHN}} || 70 || 49 || 83 || 202
|-
| 2 || align=left | {{IDN}} || 23 || 20 || 37 || 80
|-
| 3 ||align=left | {{KOR}} || 13 || 15 || 33 || 60
|-
| 4 || align=left | {{DEN}} || 11.5 || 15 || 41 || 67.5
|-
| 5 || align=left | {{JPN}} || 9 || 9 || 21 || 39
|-
| 6 || align=left | {{THA}} || 3 || 2 || 5 || 10
|-
| 7 || align=left | {{ESP}} || 3 || 1 || 0 || 4
|-
| 8 || align=left | {{ENG}} || 2.5 || 8.5 || 13 || 24
|-
| 9 || align=left | {{MYS}} || 1 || 8 || 14 || 23
|-
| 10 || align=left | {{IND}} || 1 || 4 || 9 || 14
|-
| 11 || align=left | {{SWE}} || 1 || 2 || 5 || 8
|-
|rowspan=2| 12 || align=left | {{USA}} || 1 || 0 || 0 || 1
|-
| align=left | {{SIN}} || 1 || 0 || 0 || 1
|-
| 14 || align=left | {{TPE}} || 0 || 3 || 6 || 9
|-
| 15 || align=left | {{HKG}} || 0 || 1 || 3 || 4
|-
| 16 || align=left | {{NED}} || 0 || 1 || 1 || 2
|-
| 17 || align=left | {{SCO}} || 0 || 0.5 || 1 || 1.5
|-
| 18 || align=left | {{GER}} || 0 || 0 || 5 || 5
|-
|rowspan=3| 19 || align=left | {{FRA}} || 0 || 0 || 1 || 1
|-
| align=left | {{NZL}} || 0 || 0 || 1 || 1
|-
| align=left | {{VNM}} || 0 || 0 || 1 || 1
|-
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
*[https://web.archive.org/web/20180802155024/http://www.bwfworldchampionships.com/ Халықаралық Бадминтон федерацияның ресми сайты]

[[Санат:Әлем біріншіліктері]]
[[Санат:Бадминтоннан әлем чемпионаты]]</text>
      <sha1>8v3744r44p0jazk9yvaeiprimfbje2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3689828</id>
      <parentid>3689404</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3689828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11809" sha1="onyb6tvwyybeyxcjrd0w00q6tqclcgi" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3777}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1601}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:534}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:446}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 6 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:425}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 7 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:405}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 8 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:397}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 9 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:346}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:296}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:160}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:139}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 14 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 15 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:109}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 17 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 18 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:83}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 19 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 20 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 21 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 22 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}}
|-
| 23 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 24 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}}
|-
| 25 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 26 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}}
|-
| 27 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}}
|-
| 30 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 31 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}}
|-
| 32 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 33 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 34 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 35 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 36 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 37 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 38 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}}
|-
| 39 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 40 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 41 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}}
|-
| 42 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}}
|-
| 43 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 44 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 45 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 46 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}}
|-
| 47 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}}
|-
| 48 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 49 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 50 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 51 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}}
|-
| 52 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 53 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Райочка}}
|-
| 54 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}}
|-
| 55 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 56 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 57 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 58 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}}
|-
| 59 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}}
|-
| 60 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 61 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|LCont5}}
|-
| 62 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}}
|-
| 63 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 64 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 65 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}}
|-
| 66 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}}
|-
| 67 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 68 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}}
|-
| 69 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 70 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 71 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 72 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}}
|-
| 73 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 74 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}}
|-
| 75 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 76 || [[User:Pristome|Pristome]] || [[Special:Contributions/Pristome|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Pristome}}
{{/end}}</text>
      <sha1>onyb6tvwyybeyxcjrd0w00q6tqclcgi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаламсап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496732</id>
    <revision>
      <id>3690058</id>
      <parentid>3615645</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Султанова Айжан</username>
        <id>187428</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7605" sha1="7hy1t5wd3ap9bzo8ezzj6w4vvpqimbz" xml:space="preserve">[[File:Ballpointpentip lessnoise.jpg|thumb|Қаламсап ұшы]]
[[File:345Колекція кулькових ручок № 2.jpg|thumb|Қаламсаптар]]
'''Қаламсап (Қалам)''' дегеніміз - біздің күнделікті өмірімізде қолданып жүрген [[жазу|жазу құралы]]. Қаламсап екі түрлі болады. Ол жай қаламсап және сиясын толтыруға болатын қаламсап. Ойлап қарасаңыз қаламсапсыз өмір өте қиын болар еді. Мысалы біз құстың қауырсынымен әлі күнге дейін жазатын болсақ маңызды құжат жазу кезінде сияны төгіп алуымыз мүмкін болатын.

==Шығу тарихы==
Бұрынғы кездe жазу құралдары қауырсыннан басталмаған еді. Ең басында адамзат жазу үшін 4000 жыл бұрын дымқыл саздан жасалған тақтайшаға ағаш таяқшамен қырып жазған. Одан соң [[Рим]]де балаyызға жазуды ойлап тапқан. Осы әдіс англосакстардың [[пергамент]] ойлап тапқанынша 18-шы ғасырға дейін қолданылған еді. Біздің ғасырымыздың 600-1800 жылдары пергаменттың көбею және арзандауы барлығына қолжетімді жазу құралын ойлап табуға түрткі болды. Осылай адамзат сияға батырылатын кұc қауырсынымен жазуды ойлап тапты. Ағылшынның &quot;pen&quot; сөзі латынша &quot;penna&quot; құс қауырсыны деген сөзден шыққан. Құс қауырсындары 18-ғасырға дейін рекордтық yақыт қолданылды. 19-ғасыр соңында темір қаyырсынды қаламсаптар тез тозғыш, Жиі ауыстыруды қажет ететін құc қауырсындарын  түгелдей қолданыстан шығарды. 1884 жылы қауіпсіздендіру агенті Левис Эдсон Ватерман  сия арқылы толтырылатын қаламсаптың ойлап шығарушысы ретінде тарихқа енді.Ол жұмыста өте көп жазатын болғандықтан қаламсапты ойлап шығарды. Ватерман өз жұмысын қалдырып &quot;Ideal Pen&quot; компаниясын ашады. Осылай ол сияға толтырылатын қауырсынды қаламсаптарды сатуды бастады. Бұл [[1943]] жылы Ласло Биро iске кіріспесе мәңгілік жалғасар еді. Өзінің жұмысына байланысты  (ол [[журналист]] болды) ол типографияда жиі болып, ротиациялық машинадан шыққан сиясы құрғақ газетті көріп ойлана бастады. Неліктен қаламсаптарды да типография сиясы секілді тез кебетін сиямен толтырмасқа? Сонда автоқаламмен жұмыс істеу өте ыңғайлы болар еді. Журналист бұндай сияның қою болу  керек екенін түсіндi. Бірақ сия қою болса ол автоқаламның капилляр системаларын бітеп тастайды. Сондықтан ол басқа бірдеңе ойлап тапқысы келді. Дипломы бар химик ағасымен ақылдасады. Осылай Биро қауырсынды бос айналатын шармен алмастырады. 1938 жылы алғашқы қаламсап шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыс алдында Венгриядағы жағдай Ласло Биро секілді либеральды журналисттер үшін қауіпті болды. Сондықтан Ласло Бироға Парижге, Парижден [[Испания]]ға, ақыр соңында [[Аргентина]]ға көшеді. Парижде болған кезде ол өз қаламсаптарының шығарылуына патент алады. Ал Аргентинада ол өзіне қаражат жағынан көмектесетін финансистты табады. Осында Ласло Биро қаламсап құрылысын жақсартып, шарлы өзек жасап шығаратын [[машина]]ны өңдейді. Биромен құрастырылған  шағын фабриканың алғашқы бұйымдары Аргентинада [[1943]]-інші жылы сатылымға шығады. Олар бұрынғы сияға толтырылатын қауырсынды автоқаламға карағанда қымбаттырақ болды. Ең алғашқы сатып алушылардың бірі ұшқыштар болған еді. Ұшқыштар үшін бұндай қаламсаптар ыңғайлы. Себебі [[ауа]]да ұшу кезінде [[атмосфера]]лық [[қысым]] төмен болады. Биро ойлап тапқан қаламсаптар сиясы ұшу кезінде құс қауырсынды автоқаламның сиясындай ағып кетпейтін еді. Бұл каламсаптар туралы [[АҚШ]]-тың қорғаныс министрлігіне дейін жетеді. Ол ең күшті қалам фабриканттарына Ласло Бироның автоқаламсаптарымен танысып, сондай қаламдарды американдық ұшқыштарға шығаруға бұйрық берді. [[1944]]-інші жылы Биро АҚШ патентімен өз қаламсаптарын қорғады және екі үлкен американдық компанияларға лицензия сатты. [[1947]]-інші жылы Ласо Биро Ватерман автоқаламсаптар жұмысынан алыстады және өзін живописьқа арнады. Басында шарлы өзектер технологиясы қымбат болды. Бірақ 1953 жылы француз предприниматеелі Марсель Бич арзан шарлы өзегі бар және бір қолданбалы қаламсаптар шығаруға қаражат енгізді. Қаламсап бағасы түскені соншалықты, ол барлығына қолжетімді болды.Осылай шарлы өзегі бар автоқаламсаптар бүкіл әлемге тарады.Ал сосын біздің үстелімізге де түсіп, таптырмайтын затқа айналды.
== Дереккөздер ==
http://chitach.ru/stuff/77/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
&lt;references/&gt;
http://moikompas.ru/compas/sharikovayruchka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904154853/http://moikompas.ru/compas/sharikovayruchka |date=2013-09-04 }}
&lt;references/&gt;
[[Санат:Жазу]]
[[Санат:Кеңсе жабдықтары]]</text>
      <sha1>7hy1t5wd3ap9bzo8ezzj6w4vvpqimbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690115</id>
      <parentid>3690058</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Көперхан Анаргүл|Көперхан Анаргүл]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3615645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7608" sha1="72nv6snjqs5lhglcf6c5bvhtsseefrx" xml:space="preserve">[[File:Ballpointpentip lessnoise.jpg|thumb|Қаламсап ұшы]]
[[File:345Колекція кулькових ручок № 2.jpg|thumb|Қаламсаптар]]
'''Қаламсап (Қалам)''' дегеніміз - біздің күнделікті өмірімізде қолданып жүрген [[жазу|жазу құралы]]. Қаламсап екі түрлі болады. Ол жай қаламсап және сиясын толтыруға болатын қаламсап. Ойлап қарасаңыз қаламсапсыз өмір өте қиын болар еді. Мысалы біз құстың қауырсынымен әлі күнге дейін жазатын болсақ маңызды құжат жазу кезінде сияны төгіп алуымыз мүмкін болатын.

==Шығу тарихы==
Бұрынғы кездe жазу құралдары қауырсыннан басталмаған еді. Ең басында адамзат жазу үшін 4000 жыл бұрын дымқыл саздан жасалған тақтайшаға ағаш таяқшамен қырып жазған. Одан соң [[Рим]]де балаyызға жазуды ойлап тапқан. Осы әдіс англосакстардың [[пергамент]] ойлап тапқанынша 18-шы ғасырға дейін қолданылған еді. Біздің ғасырымыздың 600-1800 жылдары пергаменттың көбею және арзандауы барлығына қолжетімді жазу құралын ойлап табуға түрткі болды. Осылай адамзат сияға батырылатын кұc қауырсынымен жазуды ойлап тапты. Ағылшынның &quot;pen&quot; сөзі латынша &quot;penna&quot; құс қауырсыны деген сөзден шыққан. Құс қауырсындары 18-ғасырға дейін рекордтық yақыт қолданылды. 19-ғасыр соңында темір қаyырсынды қаламсаптар тез тозғыш, Жиі ауыстыруды қажет ететін құc қауырсындарын  түгелдей қолданыстан шығарды. 1884 жылы қауіпсіздендіру агенті Левис Эдсон Ватерман  сия арқылы толтырылатын қаламсаптың ойлап шығарушысы ретінде тарихқа енді. Ол жұмыста өте көп жазатын болғандықтан қаламсапты ойлап шығарды. Ватерман өз жұмысын қалдырып &quot;Ideal Pen&quot; компаниясын ашады. Осылай ол сияға толтырылатын қауырсынды қаламсаптарды сатуды бастады. Бұл [[1943]] жылы Ласло Биро iске кіріспесе мәңгілік жалғасар еді. Өзінің жұмысына байланысты  (ол [[журналист]] болды) ол типографияда жиі болып, ротиациялық машинадан шыққан сиясы құрғақ газетті көріп ойлана бастады. Неліктен қаламсаптарды да типография сиясы секілді тез кебетін сиямен толтырмасқа? Сонда автоқаламмен жұмыс істеу өте ыңғайлы болар еді. Журналист бұндай сияның қою болу  керек екенін түсіндi. Бірақ сия қою болса ол автоқаламның капилляр системаларын бітеп тастайды. Сондықтан ол басқа бірдеңе ойлап тапқысы келді. Дипломы бар химик ағасымен ақылдасады. Осылай Биро қауырсынды бос айналатын шармен алмастырады. 1938 жылы алғашқы қаламсап шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыс алдында Венгриядағы жағдай Ласло Биро секілді либеральды журналисттер үшін қауіпті болды. Сондықтан Ласло Бироға Парижге, Парижден [[Испания]]ға, ақыр соңында [[Аргентина]]ға көшеді. Парижде болған кезде ол өз қаламсаптарының шығарылуына патент алады. Ал Аргентинада ол өзіне қаражат жағынан көмектесетін финансистты табады. Осында Ласло Биро қаламсап құрылысын жақсартып, шарлы өзек жасап шығаратын [[машина]]ны өңдейді. Биромен құрастырылған  шағын фабриканың алғашқы бұйымдары Аргентинада [[1943]]-інші жылы сатылымға шығады. Олар бұрынғы сияға толтырылатын қауырсынды автоқаламға карағанда қымбаттырақ болды. Ең алғашқы сатып алушылардың бірі ұшқыштар болған еді. Ұшқыштар үшін бұндай қаламсаптар ыңғайлы. Себебі [[ауа]]да ұшу кезінде [[атмосфера]]лық [[қысым]] төмен болады. Биро ойлап тапқан қаламсаптар сиясы ұшу кезінде құс қауырсынды автоқаламның сиясындай ағып кетпейтін еді. Бұл каламсаптар туралы [[АҚШ]]-тың қорғаныс министрлігіне дейін жетеді. Ол ең күшті қалам фабриканттарына Ласло Бироның автоқаламсаптарымен танысып, сондай қаламдарды американдық ұшқыштарға шығаруға бұйрық берді. [[1944]]-інші жылы Биро АҚШ патентімен өз қаламсаптарын қорғады және екі үлкен американдық компанияларға лицензия сатты. [[1947]]-інші жылы Ласо Биро Ватерман автоқаламсаптар жұмысынан алыстады және өзін живописьқа арнады. Басында шарлы өзектер технологиясы қымбат болды. Бірақ 1953 жылы француз предприниматеелі Марсель Бич арзан шарлы өзегі бар және бір қолданбалы қаламсаптар шығаруға қаражат енгізді. Қаламсап бағасы түскені соншалықты, ол барлығына қолжетімді болды. Осылай шарлы өзегі бар автоқаламсаптар бүкіл әлемге тарады. Ал сосын біздің үстелімізге де түсіп, таптырмайтын затқа айналды.
== Дереккөздер ==
http://chitach.ru/stuff/77/{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
&lt;references/&gt;
http://moikompas.ru/compas/sharikovayruchka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904154853/http://moikompas.ru/compas/sharikovayruchka |date=2013-09-04 }}
&lt;references/&gt;
[[Санат:Жазу]]
[[Санат:Кеңсе жабдықтары]]</text>
      <sha1>72nv6snjqs5lhglcf6c5bvhtsseefrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трапани (провинция)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496879</id>
    <revision>
      <id>3689866</id>
      <parentid>2902806</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>халық саны туралы ақпарат тым ескі еді. Соны жаңарттым</comment>
      <origin>3689866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3079" sha1="0a6zg686q8rog92k6w26yniep8glolk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Провинция
 |қазақша атауы           = Трапани
 |шынайы атауы            = Provincia di Trapani
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  [[Адамо Джулия|Джулия Адамо]]
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 2 460
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 410 602 адам
  |санақ жылы             = 2026 жылғы ISTAT мәліметі
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 923
 |пошта индексі           = 90100 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 081
 |ортаққордағы санаты     = Trapani
 |сайты                   = http://www.provincia.trapani.it/
 |сайт тілі               = it 
}}

'''Трапани''' ({{lang-it|Provincia di Trapani}}) —[[Италия]]ның [[Сицилия]] аумағындағы провинция. [[Палермо (провинция)|Палермо]] және [[Агридженто (провинция)|Агридженто]] провинцияларымен шектеседі.

== География ==
== Тарихы ==

== Экономика ==
== Сыртқы сілтемелер ==</text>
      <sha1>0a6zg686q8rog92k6w26yniep8glolk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689882</id>
      <parentid>3689866</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Sewrax|Sewrax]] ([[User talk:Sewrax|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurqoja Jandarbek|Nurqoja Jandarbek]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2902806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="haewf9iwg5hzerqd5ea9fpxjwbqfo2u" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Провинция
 |қазақша атауы           = Трапани
 |шынайы атауы            = Provincia di Trapani
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  =  [[Адамо Джулия|Джулия Адамо]]
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 2 460
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 434&amp;nbsp;447
  |санақ жылы             = 2006 жылы 31 шілде
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 923
 |пошта индексі           = 90100 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 081
 |ортаққордағы санаты     = Trapani
 |сайты                   = http://www.provincia.trapani.it/
 |сайт тілі               = it 
}}

'''Трапани''' ({{lang-it|Provincia di Trapani}}) —[[Италия]]ның [[Сицилия]] аумағындағы провинция. [[Палермо (провинция)|Палермо]] және [[Агридженто (провинция)|Агридженто]] провинцияларымен шектеседі.

== География ==
== Тарихы ==

== Экономика ==
== Сыртқы сілтемелер ==</text>
      <sha1>haewf9iwg5hzerqd5ea9fpxjwbqfo2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлы Отан соғысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>499335</id>
    <revision>
      <id>3690229</id>
      <parentid>3684678</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zama.Dana</username>
        <id>184488</id>
      </contributor>
      <comment>/* КСРО-ның жалпы жағдайы */</comment>
      <origin>3690229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70182" sha1="tdvn82m6lzttab89goqksm95pybrujn" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
| дата = [[22 маусым]] [[1941 жыл]] — [[9 мамыр]] [[1945 жыл]]
| қақтығыс = Ұлы Отан соғысы
| бөлім = [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| сурет = EasternFrontWWIIcolage.png
| сурет атауы = '''Жоғарғы сол жақта сағат тілімен:''' кеңестік Т-34 танктері Берлинге шабуыл жасайды; Курск шайқасы кезінде неміс Tiger I танктері;&lt;br /&gt; 1943 жылғы желтоқсан, Шығыс майдандағы &quot;Stuka&quot; неміс сүңгуір бомбардирлері;&lt;br /&gt; Ивангородтың Айнзац тобының суреті, онда неміс өлім жасақтары Украинадағы еврейлерді өлтіреді;&lt;br /&gt; неміс тапсыру актісіне қол қойған Вильгельм Кейтель;&lt;br /&gt; Сталинград шайқасындағы кеңес әскерлері.
| орын = [[Еуропа]] ([[Шығыс Еуропа]]), [[Кавказ]]
| нәтиже = КСРО жеңісі; Германияның сөзсіз тапсырылуы.
| қарсылас1 = {{байрақ|КСРО}} &lt;br /&gt;
* [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|22px|border]] [[Моңғолия Халық республикасы|Моңғолия]] &lt;br /&gt; 
* [[File:Flag of the Tuvan People's Republic (1943-1944).svg|22px|border]] [[Тыва Халық Республикасы|Тыва]] ''(1944)'' &lt;br /&gt;
* {{flagicon|Польша}} [[Поляк ұлттық азаттық комитеті|Польша]] ''(1944 21 маусымнан бастап)'' &lt;br /&gt; 
* [[File:Flag of Albania (1944–1946).svg|22px|border]] [[Албанияның демократиялық үкіметі|Албания]] ''(1944)'' &lt;br /&gt;
{{байрақ|Польша}} [[Қуғынға ұшыраған Польша үкіметі|Польша]] ''(1945 19 қаңтарға дейін)'' &lt;br /&gt;
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] (1941–1944) (&lt;small&gt;[[1944]] жылдан&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Bulgaria.svg|22px|border]] [[Үшінші Болгар Патшалығы|Болгария]] (&lt;small&gt;(1944 жылдан)&lt;/small&gt;)&lt;br /&gt;
{{байрақ|Чехословакия}}&lt;br /&gt;
[[File:Flag of Free France (1940-1944).svg|22px|border]] [[Еркін Франция]]&lt;br /&gt;
{{UK}} &lt;br /&gt;
{{USA}} &lt;br /&gt;  
[[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Финляндия]] ''(1944, 19 қыркүйектен бастап)'' &lt;br /&gt;
''[[Гитлерге қарсы одақ|тағы басқалар]]''
| қарсылас2 = * [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] '''[[Үшінші рейх|Нацистік Германия]]'''
{{flagicon|Italy|1861-state}} [[Италия]] &lt;small&gt;([[1943]] дейін)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; 
[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Румыния Патшалығы|Румыния]] &lt;small&gt;([[1944]] дейін)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;
{{flagicon|Finland}} [[Финляндия]] &lt;small&gt;([[1944]] дейін)&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; 
{{flagicon|Hungary|1940}} [[Мажарстан]]&lt;br /&gt; 
{{flagicon|Slovakia|1938}} [[Бірінші Словак Республикасы|Словакия]]&lt;br /&gt; 
{{flagicon|Croatia|1941}} [[Тәуелсіз Хорватия Мемлекеті|Хорватия]]&lt;br /&gt; 
{{flagicon|Bulgaria|1878}} [[Болгария]] ([[1944]] дейін)&lt;br /&gt; 
{{flagicon|Spain|1939}} [[Когілдір дивизия|Испания]] &lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[1943]] дейін, еріктілер)&lt;/small&gt;
| командир1 =
[[File:USSR COA 1936.png|22px|border]]  [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]
{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Жуков Георгий Константинович|Георгий Жуков]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Рокоссовский Константин Константинович|Константин Рокоссовский]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Конев Иван Степанович|Иван Конев]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Александр Михайлович Василевский|Александр Василевский]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Родион Яковлевич Малиновский|Родион Малиновский]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Иван Христофорович Баграмян|Иван Баграмян]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Кирилл Афанасьевич Мерецков|Кирилл Мерецков]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Иван Ефимович Петров|Иван Петров]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Семён Константинович Тимошенко|Семён Тимошенко]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Семён Михайлович Будённый|Семён Будённый]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Фёдор Иванович Толбухин|Фёдор Толбухин]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Николай Фёдорович Ватутин|Николай Ватутин]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Климент Ворошилов]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Soviet Union|1923}} [[Андрей Иванович Ерёменко|Андрей Ерёменко]]
&lt;br /&gt;{{flagicon image|Flaga PPP.svg}} [[Тадеуш Бур-Коморовски]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Poland}} [[Зыгмунт Берлинг]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Poland}} [[Михал Жымиерски]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Poland}} [[Карол Швиерчевски]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Czechoslovakia}} [[Лүдвик Свобода]]
&lt;br /&gt;{{flagicon|Yugoslavia}} [[Йосип Броз Тито]]
| командир2 = {{flagicon|Germany|Nazi}} '''
| командир2 =
[[File:Standarte_Adolf_Hitlers.svg|22px|border]] [[Адольф Гитлер]] †
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Федор фон Бок]] †
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Гюнтер фон Клюге]] †
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вальтер Модель]] †
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Хайнц Гудериан]] 
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Херманн Геринг]] 
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эвальд фон Клейст]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Георг фон Кюхлер]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вилхельм фон Лееб]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрих фон Манштейн]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Герд фон Рундштедт]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вильхельм Канарис]] †
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вальтер фон Рейхенау]] 
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Фердинанд Шөрнер]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Фридрих Паулүс]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Вилхельм Лист]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрхард Раус]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|22px|border]] [[Эрнст Буш]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Mussolini as Capo del governo of Fascist Italy.svg|22px|border]] [[Бенито Муссолини]] †
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Джованни Мессе]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22px|border]] [[Итало Гарибольди]]
&lt;br /&gt;[[File:Standard of Marshal Ion Antonescu.svg|22px|border]] [[Ион Антонеску]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Петре Думитреску]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Romania.svg|22px|border]] [[Константин Константинеску]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Карл Густав Эмиль Маннергейм|Карл Маннерхейм]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Finland.svg|22px|border]] [[Карл Леннарт Эш|Карл Эш]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of the Supreme Warlord of the Royal Hungarian Defence Forces (1939-1945, on land).svg|22px|border]] [[Миклош Хорти]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|22px|border]] [[Густав Яни]]
&lt;br /&gt;[[File:Flag of Hungary (1915-1918, 1919-1946).svg|22px|border]] [[Ференц Сомбатеи]]

| ескерту ={{note|1}} КСРО-ға айтарлықтай көмекті АҚШ және Ұлыбритания (Ленд-лиз) көрсетті. Рейхтің одақтастары, жалпы алғанда, Германияның табыстарына өздерінің ресурстарымен, әскерлерімен және басқа да көмектерімен айтарлықтай үлес қосты. Сондай-ақ соғыстың екі жағында да мемлекеттердің/тараптардың азаматтары – қарсыластар (неміс коммунистері) соғысты.
|ортаққор     = Eastern Front (World War II)
}}
{{Campaignbox Axis-Soviet War}}
'''Ұлы Отан соғысы''' [[1941 жыл|1941 жылы]] [[22 маусым]]&lt;nowiki/&gt;да  басталды, [[1945 жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы [[9 мамыр]]&lt;nowiki/&gt;да аяқталды. Еуропалық [[Ось елдері мен олардың одақтастары|&quot;Ось&quot; елдерінің]] [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағына]] Польша мен қалған Одақтас елдерге қарсы әскери әрекет театры болған. Қақтығыс 1941 жылы 22 маусым - 1945 жылы  9 мамыр уақыт аралығында өтіп, шайқастар [[Орталық Еуропа]], [[Шығыс Еуропа]], [[Солтүстік Еуропа|Солтүстік-Шығыс Еуропада]] ([[Балтық елдері|Балтық елдер]]) және Оңтүстік-Шығыс Еуропада ([[Балқан түбегі|Балқан]]) орын алған. Ұлы Отан Соғысы — [[Екінші дүниежүзілік соғыс|Екінші Дүниежүзілік Соғысының]] шешуші майданы болып, нәтижесінде [[Нацистік Германия|Нацистік Германияның]] құлауының басты себебі болған.

«Ұлы Отан соғысы» ұғымы 1941 жылы 3-ші шілдеде [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] радио арқылы сөйлеген сөзінен кейін пайда болды. Сталин өз сөзінде «Ұлы» және «Отан» деген сөздерді бөлек-бөлек, бір-бірімен байланыстырмай қолданды. «Ұлы Отан соғысы» сөз тіркесі көптеген басқа тілдерде де қолданылады ({{lang-ru|Вели́кая Оте́чественная война́}}). Елдердің көбісінде бұл қақтығысты '''«Екінші Дүниежүзілік соғыстың шығыс майданы»''' деп атайды, ал неміс пен украин тарихтануында оған '''«герман-кеңестік соғыс»''' деген атауын берген. 

Екі басты қарсылас — Нацистік Германия мен Кеңес Одағының арасындағы шайқастар дүниежүзілік тарихындағы ең ірі әскери конфронтациясын құрған. Соғыс Нацистік әскерлердің Кеңес Одақтың батыс шекарасынан басып кіруінен басталып, екпіндей елдің батыс аймағын жаулап алған. [[Америка Құрама Штаттары|Құрама Штаттары]] мен [[Ұлыбритания]] тікелей қақтығыста қатыспаса да, олардың [[Ленд-лиз]] бағдарламасы арқылы, олар Кеңес Одақтың Германияны жеңуінде үлкен үлес қосқан. Соғыс басталған соң, [[Финляндия]] [[Кеңес-Фин соғысы|Қысқы Соғыстың]] жалғасы ретінде, Германия мен [[Фашистік Италия|Италияның]] қолдауымен Ресейдің солтүстік-шығысына басып кірген. Бұл майданда ұзақ-өткен [[Ленинград Блокадасы]] өткен. 

== Соғыстың алғышарттары ==
=== Германия ===
[[Ұлы тоқырау|1929 жылы басталған бүкілдүниежүзілік экономикалық дағдарыстың]] салдарынан 1933 жылы Германияда билік басына NSDAP ([[Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы|«Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы»]]) келді. Германияда [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші Дүниежүзілік соғыста]] жіберіп алған есесін қайтаруға дайындыққа кірісіп кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]]) жүргізген араласпау саясатының арқасында Германия өзіне Версаль келісімінде қойылған талаптарды орындауды мүлдем тоқтатты. Оның үстіне АҚШ-тың компаниялары Германияның қарулануына қолайлы жағдай жасаған қаржы және материалдарды жіберіп отырды. 1926-1933 жылдары Кеңес Одағын Липецк және Қазан қалаларындағы полигондарда герман қарулы күштерінің офицерлерін дайындауға атсалысты.

1936 жылы Германия Версаль келісімінің бір бабын бұзып, Рейн аймағына әскерлерін кіргізді. Сол жылы ол [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] араласып, бүлік шығарған [[Франциско Франко|Франконың]] әскерлеріне әскери қолдау көрсете бастады.

1933 жылы билік басына ұлтшыл-социалистер келгеннен кейін Германияда антикоммунистік және антикеңестік көзқарастар күшейе бастады. 1930-шы жылдардың ортасынан бастап Германия үкіметі міндетті түрде жақын арада Кеңестік Социалистік Республикалар Одағымен (КСРО)  соғыс болатыны туралы жариялай бастады. Германияның әскери доктринасы Кеңестер Одағын ықтимал қарсылас ретінде қарастыра бастады. 1938 жылы Германия армиясында жұмысшы және шаруалардың қызыл әскерінің (ЖШҚӘ) әскери техникасы, әскери қызметкерлерінің айырым белгілері және тактикасы зерттеле басталды.

[[1938]] жылдың наурыз айында Австрияда референдум өткізіліп, Германия оны өзіне қосып алды (қараңыз: [[Аншлюс]]). 1938 жылы Германия, Италия, Англия мен Франция арасында жасалған [[Мюнхен келісімі]] бойынша Германияға [[Чехословакия]]ның Судет аймағында тұратын немістерді қорғау мақсатымен сол аймақты өзіне қосып алуға рұқсат берді. Кейін Германия Чехословакияның қалған бөлігін де оккупациялады (Польшаның қатысуымен).

1939 жылдың қысында Германия Польшаға «Данциг мәселесін» шешуді ұсынды. Польша бас тартты. [[Адольф Гитлер]] осы мәселені Польшаға қарсы соғысу үшін қолданды.

1939 жылғы тамыз айында Германия мен Кеңестер Одағының арасында шабуыл жасаспау туралы келісім жасалды. Келісімнің құпия қосымшасы бойынша [[Германия]] мен [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] [[Еуропа]]ны өзара ықпалдар аймағына бөлісіп алды.

1939 жылы 1-ші қыркүйекте Германия [[Польша жорығы (1939)|Польшаға қарсы соғыс бастады]]. Бұдан кейін Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялап, Польшаға қолдау көрсетті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталып кетті. Герман әскерлері 2 аптаның ішінде поляк қарулы күштерін талқандап, поляктар қоныстанған шығыс шекарасы [[Керзон сызығы]]на дейін жетті.

1940 жылы Германия Дания мен Норвегияны ([[Дания-Норвегия операциясы]]), сосын Бельгия, Нидерланд, Люксембургті және Францияның жартысын жаулап алды. Франция тізе бүгуге мәжбүр болды ([[Франция жорығы]]).

Францияның тізе бүгуінен кейін Ұлыбритания Германияның жалғыз қарсыласы болып қалды. Германия оған бітім жасасуға ұсынды, бірақ Ұлыбритания бұл ұсынысты қабылдамай тастады. 1940 жылы 16 шілдеде Гитлер Ұлыбританияның жеріне басып кіруді ұйымдастыру туралы директиваға қол қойды ([[Теңіз арыстаны операциясы|«Теңіз арыстаны операциясы»]]). Бірақ герман [[Әскери теңіз күштері]]нің басшылығы Британиялық теңіз күштерінің қуатының зор екендігіне және вермахтта десанттық операциялар тәжірибесінің жоқтығын тілге тиек етіп, [[Әскери әуе күштері]]нің әуеде басымдылыққа ие болуын талап етеді. Ұлыбританияның әскери-экономикалық әлеуетін әлсірету үшін, халқының сағын сындыру үшін, басып кіруге дайындық үшін және британиялықтардың қарсыласуға деген еркін жою үшін 1940 жылдың тамызынан бастап немістер Британиялық қалаларды әуеден бомбылау науқанын бастайды ([[Британия шайқасы]]).

Ағылшындар бомбылаудың нәтижесінде бейбіт тұрғындардың арасында көп адам шығынын бастан кешіруге мәжбүр болса да, олар неміс әскери әуе күштерін көп шығынға ұшыратып, «Британия шайқасынан» жеңімпаз болып шықты. 1940 жылдың желтоқсан айынан бастап ауа райының күрт нашарлауынан герман әскери-әуе күштері (Лүфтваффенің) шабуылдарының қарқыны қатты бәсеңсіді. Немістер өздерінің басты мақсаттары — Ұлыбританияны бітімге келуге мәжбүр етуге қол жеткізе алмады.

1940 жылы шілденің 31-нде жоғарғы әскери басшылықпен өткізген кеңесінде гитлер Ресейді 1941 жылдың көктемінде талқандау керек, себебі егер Ресей талқандалса, онда Ұлыбританияның соңғы үміті өшеді, сөйтіп ол да тізе бүгуге мәжбүр болады деп жариялады&lt;ref&gt;http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183908/http://publicist.n1.by/history/1940/history_1940-07-31_1.html |date=2008-05-25 }}&lt;/ref&gt;. 1940 жылдың шілде-желтоқсан айларында КСРО-мен соғыстың бірнеше жоспары қарастырыла бастады, соның ішінде ОКҺ-ның '''(ОКХ''' '''-''' бұл '''герман әскерінің бас штабы''', немісше атауы '''Oberkommando des Heeres)''' генерал Э. Маркстың, Зоденштерннің жоспарлары және тағы басқа жоспарлар қарастырыла бастады. Көп талқылаудың, әскери-штабтық ойындардың және Гитлердің өз кеңсесінде, құрлық әскерінің штабында және басқа да штабтарда өткізілген талқыласулардың нәтижесінде 1940 жылы 5-ші желтоқсанда  генерал-полковник Ф. Гальдер ұсынған жоспардың («Отто жоспары») түбегейлі жобасы мақұлданды.

[[1940]] жылы 27 [[қыркүйектің 27|қыркүйекте]] [[Германия]], [[Италия]] мен [[Жапония]] [[Үштік пакт|«Үштік пакт»]] деп аталатын келісімге қол қойды. Ол келісім бойынша осы елдер ықпал жүргізу аймақтарын бөлісіп алып, өзара әскери көмек көрсетуге келісті. [[1940]] жылдың қараша айында өткізілген кеңес-герман келіссөздерінде неміс дипломаттары осы пактқа қосылуды Кеңестер Одағына да ұсынды. Кеңес үкіметі егер Германия Кеңестер Одағының өз әскерлерін [[Румыния]], [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Түркия]]ға енгізуге келіссе, онда қосылуға дайынбыз деп жауап берді. Немістер бұл шартқа келіспеді.

Осыдан кейін Гитлер КСРО-ға шабуылдың жоспарын бекітті. 1940 жылы 18 желтоқсанда қарулы күштердің ОКВ-ның '''(OKW''' — нацистік Германияның қарулы күштерінің '''Жоғарғы бас қолбасшылығы)'''  бас қолбасшылығы Гитлердің өзі қол қойған, КСРО-мен болайын деп жатқан соғыстың негізгі мағынасы және стратегиялық бағыт-бағдары баяндалған № 21 директиваны жіберді ([[Барбаросса жоспары|«Барбаросса» жоспары]]). КСРО-мен соғыстың жоспары 1941 жылы 31 [[қаңтардың 31|қаңтарда]] шығарылған «Әскерлерді стратегиялық топтау мен орналастыру туралы&quot; директивада егжей-тегжейлі баяндалды. Оған қол қойған құрлық әскерінің бас қолбасшысы В.Браухич болды.

1940 жылдың аяғында неміс әскерлерін басып алынған Польшаның жеріне жылжыту басталды. Сонымен бірге осы әскерді жылжыту Ұлыбританияға басып кіруді бүркемелеуге арналған операция ғана деп Кеңес үкіметін алдап-арбауға бағытталған [[дезинформация]] науқаны басталды.[http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-08_1.html]

1941 жылы 20 қарашада  Үштік одаққа [[Мажарстан]], 23 қарашада  [[Румыния]], 24 қарашада  [[Словакия]],  [[Болгария]], [[Финляндия]] және [[Испания]] қосылды.

1941 жылы25  наурызда одаққа [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославия]] да қосылған болатын, бірақ 27 наурызда британиялық жансыздардың түрткісімен [[Белград]]та әскери төңкеріс орын алып, билік басына [[Симович, Дусан|Симовичтың]] үкіметі келді. Ол үкімет жас [[ІІ-ші Пётр Каргеоргиевич|ІІ-ші Пётрді]] патша деп жариялап, Югославияның бейтараптығын жариялады. 5 сәуірде Югославия КСРО-мен достық және шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қояды. Германия соны болдырмау үшін Югославияда әскери жорық өткізіп, [[Грекия]]да жеңіліске ұшырап жатқан Италия әскерлеріне көмектесуді шешеді. Сол себепті КСРО-ға шабуыл кейінге ысырылды.

1941 жылы 6 сәуірде ірі қалаларды, темір жол желілерін және аэродромдарды жойқын бомбылағаннан кейін [[Үшінші рейх|Германия]] мен [[Мажарстан]] [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославияға]] басып кірді. Осы кезде Италия әскерлері немістердің қолдауымен [[Грекия]]да шабуылға көшті. Югославия әскері 17 сәуірде тізе бүкті.

Югославияны талқандағаннан кейін немістер мен италияндықтар бар күштерін Грекияға тастады. [[Афина|Афины]] қаласы 27 сәурде  жау қолына түсті.

1941 жылы 1 мамырда Гитлер КСРО-ға шабуыл 22 маусымында бастауды түбегейлі шешті.&lt;ref&gt;http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309005913/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-01_1.html |date=2008-03-09 }}&lt;/ref&gt;

{{Start citation}}
Негізі, бар орыс әскері біздің шекараларымызда шоғырланып тұр. Ауа райы жылыған кезден бері көп жерлерде қорғаныс жұмыстары жүргізіліп жатыр. Егер жағдайлардың қысымымен мен неміс авиациясын Англияға қарсы жібере қалатындай болсам, онда Ресей оңтүстік пен солтүстіктен бізге қысым жасай бастайды деген қауіп бар. Солай бола қалған жағдайда әуеде басымдық бізде жоқ болғандықтан мен тек үндемей шегіне беруге ғана мәжбүр боламын. Авиацияның жеткілікті қолдауынсыз мен Шығыстағы дивизиялардың көмегімен орыстардың қорғаныс бекіністеріне шабуылды жасай алмас едім. Осы қауіпке назар аудармаса, онда біз бүкіл 1941 жылды жоғалтып алуымыз ықтимал, соның өзінде де жағдай жақсыға қарай өзгермес еді. Керісінше, Англия өзінің орыс серіктесіне сеніп, бітімге келуге одан бетер қарсыласатын болады. Оның үстіне олардың осы үміттері орыс қарулы күштерінің дайындығы артқан сайын күшей беретін болады. Ал 1942 жылдан бастап америкалықтардың соғыс материалдарын жаппай жөнелтуі басталатынын алыңыз…

Ақыр соңында мен сізге тағы бірдеңені айтқым келіп еді… Мен осы шешімге келгелі бері өзімді іштей азат сезініп отырмын. Мен осы шиеленісті шешуге қаншалықты талпынсам да, Кеңестер Одағымен ынтымақтас болу менің өзімді зәрде қылатын еді. Себебі бұл менің бүкіл өткен өміріме, менің дүниетанымыма, өзімнің бұрынғы барлық борыштарыма қарама-қайшы келетін. Осы ауыр жүктен енді құтылғаныма бақыттымын.

{{End citation|source=[[Адольф Гитлер|Гитлер]]дің [[Бенито Муссолини|Муссолини]]ге жолдаған [http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/before.php хаты], [[1941]] ж. [[мамырдың 21]].}}

Германияның экономикасы мен бар тіршілігінің милитаризациясы, жаулап алған елдерінің өнеркісібі мен стратегиялық қорларының немістердің қолына түсуі, жаулап алынған және одақтас елдердің арзан [[жұмыс күші]]н қолдану Германияның әскери-экономикалық қуатының елеулі түрде артуына әкелді.

Ұлы Отан соғысының қарсаңында Германияның өзінде және жаулап алынған елдер мен одақтас елдерде жылына 439 млн тонна көмір, 31.8 млн тонна болат өндіріліп, 11 мың зеңбірек пен миномет, 11 мың ұшақ шығарылатын&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article003823.html «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—45»], БСЭ, 3-е издание&lt;/ref&gt;, ал 1941 жылдың 1-ші жартысында 1 621 танк пен өздігінен қозғалатын артиллерия қондырғысы шығарылды&lt;ref&gt;http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309125357/http://publicist.n1.by/conspects/conspect_muller-gillebrand.html |date=2008-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Бұл деректерден Германияның өнеркәсіп қуаты жағынан КСРО-ның үстінен басымдылыққа ие болғандығы анық көрінеді. Бірақ қару-жарақ шығару жағынан Германия дәл сондай басымдылыққа ие болған жоқ.

=== КСРО ===

==== КСРО-ның жалпы жағдайы ====
КСРО болашақта болатын жойқын соғысқа 30-шы жылдардың басынан бастап дайындала бастаған болатын. Тек ауыр өнеркәсіп қана емес, өмірдің түрлі-түрлі жақтары, идеология, бұқаралық ақпарат құралдары, тіпті орта білім беру салалары да милитаризацияланды.

Жеделтелген индустриализацияның арқасында 30-шы жылдары КСРО-да қуатты ауыр өнеркәсіп пайда болды. Ол жедел түрде қару-жарақ өндірісіне ауыса алатындай етіп ұйымдастырылды. Бірақ соған қарамастан болат, шойын қорыту, көмір, электр энергиясын, химиялық өндіріс сияқты салаларда Кеңес Одағы Германиядан артта қалып отыр еді. [[Үшінші рейх|Үшінші Рейхтың]] қолына бүкіл Батыс және Орталық Еуропаның өнеркәсібі түскен соң бұл артта қалу тереңдей түсті. Кейбір техникалық бағыттарда да Кеңес Одағы Германиядан артта қалған еді. Әсіресе байланыс құралдарын және автомобиль көліктерін жасап шығару жағынан. Кеңес халқының басым көпшілігі (66 пайызы) білім деңгейі төмен дәрежедегі шаруалар болатын, ал Германия әлдеқайда урбанизацияланған, индустриализацияланған ел еді. Көптеген өнім түрлерін жасап шығарудан Кеңес Одағы Германияны артта қалдырған болатын (танкілер, ұшақтар, артиллериялық қару-жарақ, минометтер, оқ атар қару сияқтылар). Кеңес Одағының осал жағы — әскердің байланыс және басқару құралдарымен жарақтануы төмен деңгейде болды. Бұл жағынан Германиядан артта қалу елеулі болатын.

Бір айта кетерлігі — КСРО-да негізгі өндірістік қорлары мемлекеттік меншікте болғаны себебінен және КСРО экономикасы мемлекеттің қатаң қадағалауында болғандықтан өнеркәсіптің милитаризация деңгейі мен соғыс жағдайында жұмыс атқаруға қабілеті Германия экономикасына қарағанда әлдеқайда жоғары болатын. Ал Германияның экономикасы жұмылу деңгейі жағынан 1944 жылы «тотал соғыс» жарияланғаннан кейін ғана кеңес экономикасына жақындай алды. Сондықтан соғыстың басында КСРО экономикасының тиімділігі жоғарырақ деңгейде болды.

КСРО-ның партиялық жетекшілігінің Азаматтық соғыс кезінде қалыптасып, төтенше жағдайларда шаруашылық және әскери басқарудың мол тәжірибесіне ие болғанын да естен шығармау керек. Экономикасы қатаң орталықтандырылған, жетекшілігі «төтенше» шаралар арқылы іске асырылатын, жеке меншік атымен жоқ КСРО соғысқа Германияға қарағанда әлдеқайда ұтымды жағдайда болды. Осы себептер КСРО-ның сол соғыста жеңіске жеткенінің себептерінің бірі болды.

Соған қарамастан ЖШҚӘ өзінің жерінде ірі қорғаныс соғысын жүргізуге дайын еместігін көрсетіп алды. Кейінірек кеңестік тарихнамада бұл «әскери құрылыста, соғыстың басталу уақытын анықтауда жіберілген қателік, әскерді мемлекеттік шекараның маңында орналастыруды кешеуілдету» деп аталды&lt;ref&gt;http://www.rosculture.ru/milestones/day/show/?id=13993&lt;/ref&gt;.

1937-1938 жылдары орын алған жаппай қуғын-сүргіннің нәтижесінде ЖШҚӘ-нің басқару буыны ауыр шығынға ұщыраған болатын. 5 маршалдың 3-еуі, 15 армия генералының 13-і, 9 адмиралдың 8-і, 57 комкордың 50-і, 186 комдивтің 154-і, 16 әскер комиссарының 16-сы, 28 корпус комиссарының 25-і атылу жазасына кесілді. Әскери округтар мен әскери құрамалардың басына жас, тәжірибесіз басқарушылар тағайындалды. Мысалы, соғыс басталған кезде 17 әскери округ басшыларының 7-еуі, 17 округ штаб басшыларының 4-еуі өз қызметтеріне тағайындалғандарына жарты жыл толмаған еді. 20 армия қолбасшыларынан 13-інің тағайындалғандарына жарты жыл толмай, тек 2-еуі ғана жылдан астам уақыт бұрын тағайындалды. Командирлердің 70%-ының (полк командирінен жоғары) және сол деңгейдегі саяси жұмысшылардың 75%-ының  жұмыс стажы (өтілі) жылға жетпеген еді&lt;ref&gt;http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921181620/http://www.goldentime.ru/nbk_10.htm |date=2008-09-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html&lt;/ref&gt; .

Зерттеушілердің пікірінше, қуғын-сүргін әскердің қорғаныс қабілетіне кері әсерін тигізді&lt;ref name=&quot;Григоренко&quot;&gt;[[Григоренко, Пётр Григорьевич|Пётр Григорьевич Григоренко]]. Сокрытие исторической правды — преступление перед народом! (Письмо в редакцию журнала «Вопросы истории КПСС»), http://www.lib.ru/POLITOLOG/grigorenko.txt&lt;/ref&gt;. Олардың пікірінше  кадр «тазалаулары» әскердің моралдық жағдайына кері әсер етіп, кейбір азаматтардың Ұлы Отан соғысы кезінде жау жағына өтулерін қуғын-сүргінмен жуып-шаюларын мүмкін етті.&lt;ref name=&quot;V&quot;&gt;А. А. Власов — Почему я стал на путь борьбы с большевизмом. Открытое письмо генерал-лейтенанта [[Власов, Андрей Андреевич|А. А. Власова]] [prev. in:] Заря, 3 марта 1943 ж. http://www.mochola.org/russiaabroad/vlas_pismo.htm&lt;/ref&gt;

30-шы жылдардың жаппай қуғындарына тікелей қатысқан [[Вячеслав Михайлович Молотов|Молотовтың]] пікірінше, егер 30-шы жылдардың оқиғалары орын алмағанда соғыстың кезінде сатқындар мен коллаборационистердің саны әлдеқайда көп болар еді&lt;ref&gt;http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511070142/http://www.pseudology.org/Chuev/140/index.htm |date=2008-05-11 }} «Ф.И Чуев 140 бесед с Молотовым&quot;&lt;/ref&gt;.

30-шы жылдардың аяғында өткізілген ЖШҚӘ-нің инспекторлық тексерістерінің нәтижесінде ондағы әскери тәртіп пен әскери дайындықтың өте төмен деңгейде болғаны анықталды. ЖШҚӘ-нің басқарушы буынының білім деңгейі де төмен болғандығы анық болды. Кеңес өнеркәсібі қамтамасыз еткен қуатты әскери техниканың көптігі де осы кемшіліктердің орнын толтыра алмады. Қару-жарақтың, әсіресе танк және ұшақ соққы қосындарындағы қару-жарақ мөлшері бойынша КСРО 30-шы жылдардың ортасында-ақ барлық басқа елдердің әскерлерінен де көп еді. Бірақ соғыстың басында ЖШҚӘ-нің әскери дайындығы оның қару-жарағының молдығына сай келмеді.

==== КСРО-ның 1939-1940 жылдардағы кеңеюі ====
17 қыркүйекке қараған түні КСРО [[Германия мен Кеңес Одағының арасындағы өзара шабуыл жасаспау туралы келісім]]нің құпия протоколдары бойынша Кеңес Одағының ықпалы жүретін аймағыболып белгіленген Польшаның құрамындағы [[Батыс Украина]] мен [[Батыс Белоруссия]]ға ЖШҚӘ-нің Польша жорығы (1939)|басып кірді. 1939 жылғы қыркүйектің 28-інде КСРО Германиямен [[Достық және шекара туралы келісім]] жасасты. Ол келісім бойынша екі елдің арасындағы шекара «бұрынғы поляк мемлекетінің жеріндегі екі жақтың мемлекеттік мүдделері түйісетін» &lt;ref name=&quot;&quot;&gt;http://www.aroundspb.ru/variety/docs/diplomat/wwar.php&lt;/ref&gt; сызық, яғни бұрынғы [[Керзон сызығы]] бойынша белгіленді. 1939 жылдың қазан айында Батыс Украина мен Батыс Белоруссия ресми түрде Кеңестер Одағының құрамына қабылданды.

1939 жылдың қыркүйегінің аяғы — қазанның басында Германия мен Кеңес Одағының  арасындағы шабуыл жасаспау туралы келісімнің құпия протоколы бойынша КСРО-ның ықпал аймағына жатқызылған [[Эстония]], [[Латвия]] және [[Литва]] елдерімен келісімдер жасалып, сол келісімдердің негізінде олардың жерлеріне кеңес әскерлері орналастырылды.

1939 жылғы қазанның 5-інде сол қосымша құпия протокол бойынша Кеңестер Одағының ықпалы жүретін айиаққа жатқызылған [[Финляндия]]ға КСРО өзара көмек туралы келісім жасасу туралы ұсыныс жасады. Келіссөздер қазанның 11-інде басталды, бірақ Финляндия өзара КСРО-ның көмек туралы ұсынысын да, жер алмасу және арендаға беру туралы ұсынысын қабылдамай тастады. 1939 жылғы қарашаның 30-ында КСРО [[Кеңес-фин соғысы (1939-1940)|Финляндияға]] қарсы соғыс бастады. Бұл соғыс 1940 жылғы наурыздың 12-сінде [[Финляндиямен бейбітшілік туралы Мәскеу келісімі (1940)|Мәскеу бітіміне]] қол қоюмен аяқталды. Ол бітімде Финляндия бірқатар аймақтарын Кеңестер Одағына беруге келісті. Алайда Кеңестер Одағы өзінің бастапқы мақсаты — Финляндияның толық бағындыру мақсатына қол жеткізе алмады. Басында Финляндия әскері тез уақытта және аз шығынмен талқандалады деп жоспарланса да,  кеңес әскерінің іс жүзіндегі шығыны орасан зор болды. Қызыл Әскердің қуатына басқа елдер күмәнмен қарай бастады. КСРО-дағы сияқты, басқа елдерде де фин армиясын төмен бағалап, қарсыласуға дәрмені жетпейді деп қарастыратын. Сондықтан Қызыл Әскердің фин әскерін соншама ұзақ уақыт жеңе алмауы оның әлсіздігі және соғысқа дайындығының төмен деңгейін көрсетеді деп қарастырыла бастады.

1940 жылғы маусымның 14-інде кеңес үкіметі Литваға, ал маусымның 16-сында Латвия мен Эстонияға [[ультиматум]] жариялады. Олардың басты талаптары — бұл мемлекеттер КСРО-ға дос үкіметтерді билік басына келтіріп, өз жерлеріне кеңес әскерлерінің қосымша қосындарын кіргізуге тиістігі болды. Бұл талаптар қабылданды. Маусымның 15-інде кеңес әскерлері Литваға, 17-сінде Латвия мен Эстонияға кіргізілді. Жаңа үкіметтер коммунистік партиялардың жұмысына салынған тыйымдарды алып тастап, кезектен тыс парламенттік сайлаулар өткізді. Үш мемлекеттегі сайлауларда сайлау тізімдеріне енгізілген жалғыз партиялар — коммунистік Жұмысшы халық блоктары (одақтары) жеңіске жетті.Жаңадан сайланған парламенттер маусымның 21-22-лерінде [[Эстон КСР]], [[Латыш КСР]] және [[Литван КСР]] жариялап, КСРО-ның құрамына ену туралы декларациялар қабылдады.

1941 жылдың жазында герман шабуылы басталған соң Балтық бойы елдерінің тұрғындары кеңес әскерлеріне қарулы шабуылдар ұйымдастырды. Бұл неміс әскерлерінің [[Ленинград]]қа жылжуын тездетті.

[[1940]] жылғы маусымның 26-сында КСРО [[Румыния]]дан [[Бессарабия]] мен [[Солтүстік Буковина]]ны өзіне беруді талап етті. Румыния бұл талапқа келісіп, 1940 жылғы маусымның 28-інде Бессарабия мен Солтүстік Буковинаның жеріне кеңес әскерлері енгізілді. 1940 жылғы тамыздың 2-сінде [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің VII-ші сессиясында Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы туралы заң қабылданды. Молдаван КСР-сының құрамына мына аумақтар енгізілді: [[Кишинёв]] қаласы, Бессарабияның 9 [[уезд|уезінің]] 6-ы (Бельцы, Бендеры, Кагул, Кишинёв, Оргеев, Сорок) және [[Тирасполь]] қаласы. Бұрынғы [[Молдаван АКСР]]-ының 14 ауданының 6-ы да Молдаван КСР-ының құрамына кірді. МАКСР-дің қалған аудандары және Бессарабияның Аккерман, Измаил және Хотин уездері [[Украин КСР]]-ының құрамына кірді. Украин КСР-ының құрамына Солтүстік Буковина да кірді.

КСРО-дан кейін Германияның одақтастары [[Венгрия]] мен [[Болгария]] да Румыниядан жер талап ете бастады. 1940 жылғы тамыз айында Румыния [[Трансильвания]]ның жартысын дерлік Венгрияға, ал қыркүйек айында [[Добруджа]]ның оңтүстік бөлігін Болгарияға берді.

==== Кеңес барлау мекемелерінің ескертулері ====
1941 жылдың бірінші бөлігінде кеңес барлауы немістердің шабуыл дайындап жатқаны туралы хабарлаумен болды. Хабарларда қарама-қайшылықтар кездесіп отырды. Мысалы, шабуыл басталатын күн (мамырдың 1-і, 15-і, маусымның басы, 22-ші маусым), соққылардың бағыттары, соғыс жоспарлары туралы хабарлар әртүрлі болды. Осының бәрі Германияның шынайы ақпаратты жалған ақпаратпен араластырып, түрлі буындар арқылы таратқанының салдары болды.

Кеңес жетекшілері барлаушыларға әрқашан сене берген жоқ, себебі кейде олардың берген ақпараттары (мысалы, Рихард Зорге жіберген мәліметтер) расталмай отырды. Кейбір дерек көздері бойынша, Германияның соғыс бастайтыны туралы ескертулер қарама-қайшы (ал қазіргі зерттеулер көрсетіп отырғандай, кейде тіпті жалған) мәліметтер қамтып отырды. Ақпарат шынайы болған күннің өзінде одан жаңсақ қорытындылар жасалып отырды (мысалы, әскери барлаудың жетекшісі [[Голиков Филипп Иванович|Голиковтың]] қате қорытындылары). Германиямен жасаспау туралы келісім, неміс әскерилерінің [[Британия аралдары]]на дайындалып жатқан шабуыл туралы әңгімелері&lt;ref&gt;http://militera.lib.ru/memo/russian/kuznetsov-1/34.html&lt;/ref&gt; 1941 жылы соғыс болмайтын шығар деген үміт тудырып отырды&lt;ref&gt;http://nevsedoma.com.ua/index.php?newsid=13768&lt;/ref&gt;. Германия басқа шабуылдарының қарсаңындағыдай, ешқандай саяси талаптар жасамады.

Сталин Германияның шабуыл жасауы мүмкін екендігі туралы барлау мәліметтеріне сенбеді.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/]

==== Кеңес Одағының соғысқа дайындық ретінде жасаған шаралары ====
1941 жылдың мамыр айында әскерлер ішкі округтардан Днепрдің батысына, шекараға жақынырақ жерге жылжытыла бастады. Шекаралық дивизияларды толықтыру үшін запастан 800 000 адам әскерге шақырылды, маусымның 16-18-дерінде шекаралық округтардың резерв дивизияларын алға жылжыту басталды. Оларға шекараның маңында бекіну туралы бұйрық берілді. Бұл шаралар тым кеш жасалғандығы Германияның шабуылы басталғаннан кейін анық болды. Әскерлер неміс шабуылын жүздеген шақырымға созылған, ұйымдаспаған күйде қарсы алуға мәжбүр болды.

1941 жылғы маусымның 18-інде КСРО-ның әскери теңіз флоты мен шекара әскерлері ұрысқа әзірлік жағдайына келтірілді. ЖШҚӘ-ге бұндай бұйрық тек [[маусымның 21]]-інде ғанаберілді.

Сталиннің 1941 жылдың мамыр-маусым айларындағы әрекеттеріне талдау жасағанда мына жайттарды есте сақтау керек:

* Мамырдың 5-інде Сталин әскери академиялардың түлектерінің алдында сөз сөйледі, ал содан кейін «сталиндік бейбітшіл сыртқы саясат үшін» жасалған тосқа былай деп жауап берді: «бейбітшіл саясат деген жақсы нәрсе ғой, бірақ біз енді әскерімізді қайта құрып болғаннан кейін, осы заманғы шайқасқа сай келетін техникамен жарақтандырып болғаннан кейін, күшті болып алғаннан кейін, енді біз қорғаныстан шабуылға өтуіміз керек. Еліміздің қорғанысын іске асыра отырып, біз шабуылдайтын болуымыз керек. Қорғаныстан біз шабуылға өтуіміз керек».&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt; (документ № 437)
* Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатында қорғаныс халық комиссары [[Тимошенко Семён Константинович|Тимошенконың]] және Бас штабтың басшысы [[Георгий Константинович Жуков|Жуковтың]] атынан, [[Василевский Александр Михайлович|Василевскийдің]] қолымен жазылған, қол қойылмаған бір қаитынас қағазы бар. Бұл қағаз 1941 жылғы мамырдың 15-інен бұрын жазылмаған. Қағаз Сталинге арналған, онда «Германия мен оның одақтастарымен соғыс болған жағдайға дайындық үшін Кеңес Одағының қарулы күштерін стратегиялық орналастырылуы туралы ұсыныс-пікірлер» келтірілген. Онда былай делінеді: «Германияның әскері сақадай сай дайындық күйіне келтіріліп, тылдары толығымен жазылып-дайындалғандықтан, ол қазіргі таңда бізге кенеттен шабуыл жасауы әбден ықтимал. Осыны болдырмау үшін және неміс әскерін талқандау үшін біз герман қолбасшылығының алдын алып, неміс әскері енді ғана орналасып, әлі майдан және әскер түрлерінің өзара істесуін ұйымдастыра алмайтын кезінде алғашқы соққы беруіміз керек деп ойлаймын». Одан әрі әскери қимылдардың жоспары баяндалады:

«Бірінші кезектегі мақсат — Висла өзенінің шығысында және Краков бағытында орналасқан герман әскерін талқандап, Наров, Висла өзендеріне жетіп, Катовице аумағын иемденіп алу. Ол үшін мыналарды істеу қажет:
а) Германияны оңтүстік одақтастарынан ажырату үшін Оңтүстік-Батыс майданның күштерімен басты соққыны Краков, Катовице бағытында жасау керек;
ә) Варшава әскер тобын байлап, Оңтүстік-Батыс майданға көмек көрсету үшін қосымша соққыны Батыс майданның солтүстік қанаты Седлец, Демблин бағытында жасауы керек».

* 1965 жылы Г. Жуков әскери тарихшы В. А. Анфиловқа мынаны айтып берді:
«Германияның шабуылының алдын алу туралы ой Тимошенко екеуімізде Сталиннің 1941 жылғы мамырдың 5-інде әскери академияларды бітірушілердің алдында біз енді шабуыл жасайтын болуымыз керек деп сөз сөйлегеннен кейін пайда болды. Қарсылас біздің шекараларымыздың маңында өз әскерін шоғырландырып жатқанда Сталинның осылай сөз сөйлегені бізді алдын ала соққы беру туралы директива дайындау керектігіне сендірді. Құжатты дайындау жұмысы А.М. Василевскийге тапсырылды. Мамырдың 15-інде ол директиваның дайын жобасын қорғаныстың халық комиссарына және маған тапсырды. Бірақ біз бұл құжатқа қол қоймадық, алдымен оны Сталинге көрсетуді ұйғардық. Неміс әскерлеріне алдын ала соққы беру туралы ести салысымен ол бұлқан-талқан болып ашуланды. «Сендер немене, немістерді арандатқыларың келе ме?» - деп қорс ете қалды. Біз КСРО-ның шекарасында қалыптасып отырған жағдай туралы, оның мамырдың 5-індегі сөйлеген сөзінде айтылған ойларға негізделгенімізді айттық… «Мен бұны сондағыларды жігерлендіру үшін ғана,  олар бүкіл дүние жүзінің газеттері айтатын неміс әскерінің еш жеңілмейтіндігі туралы емес, жеңіс туралы ойласын деп қана айттым!» - деп Сталин барқ етті. Осылай алдын ала соққы беру туралы жоспар аяқсыз қалды…» Жуков дәл осындай оқиғаны әскери тарихшы Н.А. Светлишинге де айтты.&lt;ref&gt;http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080525183920/http://publicist.n1.by/history/1941/history_1941-05-15_1.html |date=2008-05-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430152704/http://users.i.com.ua/~zhistory/sostr1.htm |date=2008-04-30 }}&lt;/ref&gt;

* Бұрынғы партия мұрағатында Бас саяси басқарманың жетекшісі А. Щербаковтың уақыты 1941 жылғы маусымның басы деп көрсетілген әскери-саяси пропаганданың жай-күйі туралы директиваның жобасы бар. Оның ішінде тағы былай делінеді: «халықаралық жағдай мейлінше шиеленісті, біздің ел үшін әскери қатер бұрынғыдан да төне түсті. Бұл жағдайда «бөтен елдің жерінде өз елімізді қорғау» деген лениндік ұран кез келген мезетте іс жүзіне асырыла алады. Кеңес Одағының өміріндегі орын алған түбегейлі өзгерістер осындай.

Елде орнаған осы жаңа жағдай партия ұйымдарынан Қызыл Әскерді және бүкіл кеңес халқын жалынды патриотизм, революциялық батылдық және дұшпанға қарсы жойқын шабуыл бастауға әрқашан дайын болу рухында тәрбиелеу үшін партиялық-саяси жұмысында түбегейлі бетбұрысты талап етеді».&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt; (документ № 512)

* 1941 жылғы маусымның 13-інде С. Тимошенко пен Г. Жуков Киев ерекше әскери округының басшыларына 1941 жылғы шілденің 1-іне дейін барлық «тереңде орналасқан» дивизиялар мен корпус басқармаларын мемлекеттік шекараға жақынырақ орналасқан жаңа лагерлерге жылжыту туралы директива шығарды. Осы сияқты директива сол кезде Батыс ерекше әскери округының басшыларына жіберілді.&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt; (документы № 549 и № 603)&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt;
* Маусымның 14-інен 19-ына дейін шекара маңы округтарының басшылары маусымның 22-23-іне дейін майдандық (армиялық) басқармаларды далалық пункттерге шығару туралы бұйрықтар қабылдады.&lt;ref name=&quot;&quot;/&gt;

[[Константин Константинович Рокоссовский|К. Рокоссовский]] былай деп жазған: «Біздің авиацияның алғы шептегі аэродромдарда шоғырландырылуына және орталық маңызы бар қоймаларды майдан маңындағы аумақта орналастырылуы алға секіріс жасауға жүргізілген дайындық сияқты болып көрінді де, әскердің орналасуы мен әскерде жүргізілген шаралар соған сәйкес болмады».

Б. Шапталов бұл жайттарды былай түсіндіреді: Сталин 1941 жылдың шілде-тамыз айларында неміс әскері Ұлыбританияға десант операциясын жасап, басып кіреді деп күткен болатын. Осындай операция жасала салысымен Сталин Польшадағы неміс әскерлеріне соққы беруді көздеді.

Әскер шабуыл қимылдарына дайындалып келгендіктен және ауқымды әскерлер мен қоймалар шекараның маңында орналастырылғандықтан, бірақ артиллерия әлі де полигондарда болып, авиация дала аэродромдарында сиретіліп орналастырылмағандықтан, 1941 жылғы маусымның 22-сінде шекара маңындағы әскери округтардың әскерлері тиімді қорғаныс ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмай, шекара маңындағы ұрыстарда тез талқандалды.[http://militera.lib.ru/research/shaptalov/]

==== Алдын алу соғысына дайындық туралы болжам ====
{{otheruses|Тағы қараңыз [[Германияның Кеңес Одағына алдын алу соғысы туралы болжам]] }}

Сталиннің Германияға қарсы шабуыл жасауға дайындалып келгендігі туралы болжам алғаш рет Гитлердің КСРО-ға шабуыл жасағаннан кейін Германия халқына сөйлеген сөзінде және Германия елшісі Шуленбургтың Молотовқа тапсырған ресми нотасында айтылды. КСРО жеріне басып кірудің алдында Кеңес Одағы Германияға шабуыл дайындап жатыр деген қауесет герман әскерлерінде жүгізілген насихаттың бір бөлігі болды. Вермахттың бір жауынгері сол оқиғаларды былай еске алады:

&lt;blockquote&gt;«Соғыстың басында бізге насихатталған басты ой мынау болды: «Ресей келісімді бұзып, Германияға шабуыл жасайын деп жатыр. Біз тек жылдамырақ әрекет еттік». Сол кезде бұған көп адамдар сеніп, Сталиннің шабуылының алдын алғынымызды мақтан тұтатынбыз. Арнайы майдан газеттерінде бұл туралы көп айтылды. Біз соларды оқып, офицерлерді тыңдап, сенетінбіз» — Гелмут Клаусманн, 111-ші жаяу әскер дивизиясы.&lt;/blockquote&gt;

== Шайқастары және операциялары ==

{{main|Ұлы Отан соғысындағы шайқастар және операциялар}}

Ұлы Отан соғысындағы ең атақты операциялар:
* [[Ленинград шайқасы]] (1941 шілденің 10-ы — 1944 тамыздың 9-ы)
* [[Мәскеу түбіндегі шайқас]] (1941 қыркүйектің 30-ы — 1942 сәуірдің 20-сы)
* [[Сталинград шайқасы]] (1942 шілденің 17-сі — 1943 ақпанның 2-сі)
* [[Курск шайқасы]] (1943 жылғы шілденің 5-сі — тамыздың 23-і):
* [[Берлин шайқасы]] (1945 жылғы сәуірдің 16-сы — мамырдың 8-і)

== Шығындар ==
{{main|Ұлы Отан соғысындағы шығындар}}

== Сілтемелер ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 220px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{reflist|2}}
&lt;/div&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]]
* [[Жеңіс күні]]

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|World War II}}
* [http://bigwar.msk.ru/ Ұлы Отан соғысы: Тарихы, Тұлғалары, Галереясы, Кинохроникасы, Өлеңдері] (Орыс тілінде)
* [http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm Соғыстың қысқаша уақытнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516084606/http://fio.novgorod.ru/projects/Project1141/date.htm |date=2008-05-16 }} (Орыс тілінде)
* http://www.deutschewaffe.narod.ru/books3.htm

{{Екінші дүниежүзілік соғыс}}

[[Санат:Ұлы Отан соғысы|*]]
[[Санат:Соғыстар]]
[[Санат:Әскери тарих]]
[[Санат:КСРО]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>tdvn82m6lzttab89goqksm95pybrujn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Татарстан тарихы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>505641</id>
    <revision>
      <id>3690100</id>
      <parentid>1985115</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей тарихы|Ресей тарихы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих|Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133" sha1="njllu3hu4ibk1xo9iyx2994buevhu32" xml:space="preserve">[[Санат:Татарстан]]
[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]</text>
      <sha1>njllu3hu4ibk1xo9iyx2994buevhu32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақ қаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521406</id>
    <revision>
      <id>3690015</id>
      <parentid>3475719</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5277" sha1="s6jhk197tznkg60wueu3gfv7sm4jwzx" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Ақ қаз
| image = Chen_caerulescens_32398.JPG
| image_caption = ''C. c. caerulescens'' white morph
| image_width = 250px
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22679896 |title=''Chen caerulescens'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Қазтәрізділер]]
| familia = [[Үйрек]]
| subfamilia = [[Қаздар]]
| tribus = [[Anserini]]
| genus = ''[[Chen (genus)|Chen]]''
| species = '''''Ақ қаз'''''
| binomial = ''Chen caerulescens''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
| subdivision_ranks = [[Subspecies]]
| subdivision = 
* ''C. c. caerulescens'' &lt;small&gt;([[Lesser snow goose]]) (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;
* ''C. c. atlanticus'' &lt;small&gt;([[Greater snow goose]]) ([[Frederic Kennard|Kennard]], 1927) &lt;/small&gt;
| synonyms = 
''Anser caerulescens'' &lt;small&gt;(but see text)&lt;/small&gt;
| range_map = Chen caerulescens map.svg
| range_map_width = 250px
| range_map_caption = Snow goose range:{{leftlegend|#0044AA|Breeding range|outline=gray}}{{leftlegend|#AA4400|Wintering range|outline=gray}}
}}
[[File:Anser caerulescens CT8.jpg|thumb|left|Ақ қаз.]]
[[File:Anser caerulescens MHNT.ZOO.2010.11.15.1.jpg|thumb| ''Anser caerulescens'']]

'''Ақ қаз''' ({{lang-la|Anser caerulescens}}) - [[Қазтәрізділер]] отрядының орташа денелі (2-3 кг) қаз. 

==Биологиялық сипаттамасы==
Қанаттарының ұшы - қара, реңі - таза ақ.Тұмсығы және аяқтары -- қызыл. Басқа қаздардан айырмашылығы --күшті болғандығы, оны жалғыз өкіл ретінде көбінесе жеке туысқа (Сһеп) бөледі. 

==Мекені==
Ал казір бүкіл Еуропа материгінде олар тек қана Врангель аралында ұялайды. Дегенмен Солтүстік Аме¬рика континентінде олар едәуір мөлшерде сақталып калды. Қазақстанда маусымдық жылыстау кезінде анда-санда аз мөлшерде кездеседі. Бұрынғы уақытта саны өте көп болған және екі жарты шардың да бүкіл тундралық зонасына қоныстанған. Ақ қаздар түлеу кезінде көп, кейде сансыз шоғырлар түзіп, орасан үлкен топқа жиналады. Бұл аңқау құстарды ұялау орындарында, түлеу кезінде және ұшып өткенде шексіз қырғандықтан, олардың саны XVIII ғасырда-ақ апатты жағдайда төмендеп кетті&lt;ref&gt;Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iucnredlist.org/]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://www.birds.kz/bkphoto.php?l=ru&amp;s=010100511&amp;n=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006070737/http://www.birds.kz/bkphoto.php?l=ru&amp;s=010100511&amp;n=1 |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons category|Anser caerulescens|Ақ қаз}}
* [https://web.archive.org/web/20090319051828/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Snow_Goose.html Snow Goose Species Account] – Cornell Lab of Ornithology
*[http://www.nature.org/newsfeatures/specialfeatures/animals/birds/snow-goose.xml The Nature Conservancy's Species profile: Snow Goose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160715165239/http://www.nature.org/newsfeatures/specialfeatures/animals/birds/snow-goose.xml |date=2016-07-15 }} Learn more about the conservation of these geese
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1690id.html Snow Goose - ''Chen caerulescens''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123182221/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1690id.html |date=2009-01-23 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://www.mb.ec.gc.ca/nature/migratorybirds/dc00s04.en.html Over Abundant Snow Goose Populations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206094238/http://www.mb.ec.gc.ca/nature/migratorybirds/dc00s04.en.html |date=2011-12-06 }}, Environment Canada
* [http://www.qc.ec.gc.ca/faune/sauvagine/html/snow_geese.html Greater Snow Goose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100224060610/http://www.qc.ec.gc.ca/Faune/sauvagine/html/snow_geese.html |date=2010-02-24 }}, Environment Canada
* [http://www.qc.ec.gc.ca/faune/guide/html/oie_neiges_e.html Greater and Lesser Snow Goose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100410211310/http://www.qc.ec.gc.ca/faune/guide/html/oie_neiges_e.html |date=2010-04-10 }}, Environment Canada
* [http://digitalcommons.unl.edu/biosciornithology/50/ Song of the North Wind: A Story of the Snow Goose] by Paul A. Johnsgard (1974, rev. 2009)


[[Санат:Жануарлар]]
[[Санат:Қаздар]]
[[Санат:Солтүстік Америка құстары]]</text>
      <sha1>s6jhk197tznkg60wueu3gfv7sm4jwzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ рулары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525782</id>
    <revision>
      <id>3690204</id>
      <parentid>3683777</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:15:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Қатысушы Апельсин</username>
        <id>121973</id>
      </contributor>
      <origin>3690204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32995" sha1="awbajudo1r3f7iqsvarsziemsy7bs3o" xml:space="preserve">[[File:Жуз.svg|thumb|right|20-шы ғасырдың басындағы Қазақстандағы үш жүздің таралуы: қызылмен Ұлы жүз, қызғылт сарымен Орта жүз, жасылмен Кіші жүз көрсетілген]]
'''Қазақ рулары''' — қазақ халқының негізін құраушы ру-тайпалар. Бір атадан өрбіген туыстас адамдардың жиынтығы. 

'''''[[Ұлы жүз]]''''': [[Жалайыр|Жалайырлар]] (110 мың), [[Ошақты]] (20 мың), [[Дулат|Дулаттар]] (250 мың), [[Суан|Суандар]] (30 мың), [[Албан руы|Албандар]] (81 мың), [[Қаңлы (тайпа)|Қаңлылар]] (әдетте шанышқылымен қосып есептеледі) (50 мың), [[Сарыүйсін|Сары үйсіндер]] (10 мың), [[Шапырашты]] (60 мың), [[Сіргелі]] (40 мың) және [[Ысты]] (45 мың). Шамамен XIX ғасырдың аяғында ұлы жүз халқы 700 мыңдай болса, 1989 – 2 милиондай болған. Дулат, Жалайыр және Суандарды ұлы жүздің саны көп рулары деп атауға болады. 

'''''[[Орта жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 300 мың болған, ал 1989 – 3.1 милион. Соның ішінде: [[Арғын|Арғындар]] 510 мың, [[Наймандар]] 430 мың, [[Қыпшақтар]] 150 мың, [[Керей (тайпа)|Керейлер]] 110 мың, [[Уақ]]тар 60 мың, [[Тарақты]] 10 мың және [[Қоңырат|Қоңыраттар]] 45 мың. Орта жүздің ірі рулары деп Арғындар, Наймандар, Қыпшақтар және Керейлерді айтуға болады. 

'''''[[Кіші жүз]]''''': XIX ғасырдың аяғында 1 милион 100 мың адам болды. Кіші жүз үш бірлестіктен тұрады: Әлімұлы, Байұлы және Жетіру. Соның ішінде Әлімұлы жалпы 350 мың, Әлімнің рулары [[Шекті]]лер 80 мың, [[Шөмекей]]лер 100 мың, [[Төртқара]] 60 мың, [[Кете (ру)|Кете]] 60 мың, [[Қаракесек (Әлімұлы)|Қаракесек]] 25 мың және [[Қарасақал]] 15 мың құрайды. 
Байұлының жалпы саны 550 мың. Байұлының ішінде: [[Адай|Адайлар]] 100 мың, [[Байбақты]]лар 40 мың, [[Беріш]]тер 40 мың, [[Таз|Таздар]] 20 мың, [[Шеркеш]]тер 45 мың, [[Масқар]] 20 мың, Тана 25 мың, [[Қызылқұрт]] – 40 мың, Алтын – 30 мың, [[Жаппас]] – 50 мың, [[Ысық]] – 20 мың, Есентемір 20 мың, Алаша – 40 мың. 
Жетірудің жалпы саны 300 мың. Соның ішінде: Табын 80 мың, [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] 70 мың, [[Керейіт|Керейт]] 33 мың, [[Тама]] – 45 мың, [[Телеу]] - 20 мың, [[Кердері]] 20 мың және [[Рамадан]] 5 мыңға жуық, ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғай-Қазақ cоның ішінде]]: [[қос таңбалы|үйсін-ноғай]], [[қояс]], [[қазан құлақ|қазанқұлақ]], [[қос таңбалы|қостаңбалы]] 34 мын''. 1989 жылы кіші жүз шамамен 1,4 милион адам болды. &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.zakon.kz/4595527-v-socsetjakh-podschitali-chislennost.html | title=В соцсетях подсчитали численность казахских родов: самый многочисленный - это Аргын}}&lt;/ref&gt;
Кіші жүздің ірі рулары деп Шөмекейлер мен Адайларды айтуға болады. 

Саны 200 мыңнан асатын руларды қарасақ, жалпы қазақ халқындағы ең ірі рулар деп Арғын, Найман, Дулаттарды айтуға болады. 

{{rodovid|937577}}
== Деңгейлері ==
Қазақ руларының 4 деңгейі бар:
# Бірінші деңгей (Ел) - [[Арғын]], [[Наймандар|Найман]] және т.б. Барлығы 20 шақты ру.
# Екінші деңгей (Тайпа, округтік, уездік деңгей) - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]], [[Қуандық]] және т.б. Барлығы 200 шақты ру. Жарты немесе бір округ, уезді құрады. Сыртқы округті [[аға сұлтан]]дар, ал уезді орыс уезд бастықтары басқарды.
# Үшінші деңгей (Ру, болыстық деңгей) - [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Керней]], [[Қызылтау болысы (Қарқаралы уезі)|Қояншы тағай]], [[Нұра болысы (Семей облысы)|Сарым]], [[Шерубай-Нұра болысы|Қареке]] және т.б. Жарты, бір, екі болысты құрады. Болыс басқармасы басқарды.
# Төртінші деңгей (Ата, ауылық деңгей) - Жарты, бір, екі административты ауылды құрады. Ауыл старшындарымен, 1868 жылдан сон билермен басқарылды.
==Атаулары==
Ру атауларының шығу тегі:
# Адам аты. Арғы атасының атанан немесе оның лақап атынан. Ең көп таралған.
# Халық, ел атауы. Кейде кірме рулар. Көбенесе қазір үлкен тайпалар атауы: Найман, Қыпшақ, Қаңлы, Дулат, Қырғыз, Қалмақ
# Таңба атауы: Тарақты, Шекті, Ошақты, Бағаналы, Ойық. Кіретін тайпасынан гені бойынша айырмашылық болады. Кейде құрама ру болады.
# Әйел адам атынан: Түрікпен Адай, Айбике Шаншар, Алтын, Татыран

== Ұлы жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
!Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;9&quot; |[[Үйсін руы]]
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brif.kz/blog/?p=1122|title=Деление казахов на жузы: карта расселения, анализ. &amp;#124; BRIF Research Group BLOG - блог о маркетинговых исследованиях|accessdate=2013-02-21|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EiI7Z0Uw|archivedate=2013-02-26}}&lt;/ref&gt;
 !''[[Албан руы|Албан]]'' ?
 !''[[Дулат]]'' +
 !''[[Ошақты]]'' +
 !''[[Суан]]'' +
 !''[[Шапырашты]]''
 !''[[Ысты]]''
 !''[[Сарыүйсін]]''
 !''[[Сіргелі]]''?
 !''[[Шақшам]]'' ?
|-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[Сары (Албан)|Сары]]'':
## ''[[Шоған]]''
## ''[[Досалы]]''
## ''[[Қожбанбет]]''
## ''[[Жарты]]''
## ''[[Алжан]]''
## ''[[Құрман]]''
## ''[[Айт руы|Айт]]''
## ''[[Бозым (Ұлы жүз)|Бозым]]''
## ''[[Қыстық]]''
# ''[[Шыбыл]]'':
## ''[[Қоңырбөрік]]''
## ''[[Қызылбөрік]]''

 |
# ''[[Ботбай]]''
# ''[[жаныс]]''
# ''[[сиқым]]''
# ''[[шымыр]]''

 |
# ''[[аталық руы|аталық]]''
# ''[[Байыл]]''
# ''[[қоңыр руы|қоңыр]]''
# ''[[тасжүрек]]''

 |
# ''[[байтүгей]]''
# ''[[тоқарыстан]]''
# ''[[бағыс]]''
# ''[[сартай]]''
# ''[[нартай]]''

 |
# ''[[айқым]]''
# ''[[асыл]]''
# ''[[екей]]''
# ''[[еміл]]''
# ''[[кебенек руы|кебенек]]''
# ''[[шыбыл]]''

 |
# ''[[ойық руы|Ойық]]''
# ''[[Тілік]]''

|
# ''[[Қалша]]''
# ''[[Жақып руы|Жақып]]''
|
# ''[[Байұлы (Ұлы жүз)|Байұлы]]''
## ''[[айтбозым]]''
## ''[[Жаңабай (Сіргелі)|жаңабай]]''
## ''[[елібай]]''
## ''[[Батыр руы|батыр]]''
## ''[[қарабатыр]]''
## ''[[шалдар руы|шалдар]]''
## ''[[жайдақ]]''
## ''[[Байжігіт (Сіргелі)|байжігіт]]''
# ''[[Үштаңбалы]]'' ( ''[[Төрттаңбалы]]'')
## ''[[тутаңбалы]]''
## ''[[қайшылы]]''
## ''[[кеңірдек руы|кеңірдек]]'' (көңірдек)
 |}


{| class=&quot;wide&quot;
!Тайпа
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Қаңлы]]''
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Жалайыр]]'' +
! rowspan=&quot;1&quot; |''[[Шанышқылы]]'' +
|-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[қара қаңлы]]''
# ''[[қызыл қаңлы]]''
# ''[[қапсан қаңлы]]''
# ''[[сары қаңлы]]''
 |
# ''[[Сырманақ]]'':
## ''[[Ақбұйым]]''
## ''[[арықтыным]]''
## ''[[Байшегір]]''
## ''[[балғалы]]''
## ''[[қайшылы]]''
## ''[[күшік руы|күшік]]''
# ''[[Шуманақ]]'':
## ''[[андас]]''
## ''[[қалпе руы|қалпе]]''
## ''[[қарашапан]]''
## ''[[мырза руы|мырза]]''
## ''[[орақты]]''
## ''[[сыпатай]]''
# ''[[Бірманақ]]'':
## ''[[Сиыршы (ру)|сиыршы]]''

 |
# ''[[Құрбақа руы|Құрбақа]]''
## ''[[Балық руы|Балық]]''
## ''[[Саңырау (Ру)|Саңырау]]''
## ''[[Мамыт руы|Мамыт]]''
# ''[[Дархан (ру)|Дархан]]''
# ''[[Қырықсадақ]]''
# ''[[Бектау руы|Бектау]]''
## ''[[Қырпық]]''
## ''[[Арапшы руы|Арапшы]]''
## ''[[Сырдым]]''
# ''[[Жойсын]]''
# ''[[Бағыс]]''
|}

== Орта жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 !''[[Арғын]]''+
 !''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]]''
 !''[[Наймандар|Найман]]''+
 !''[[Қоңырат]]''
 !''[[Керей (тайпа)|Керей]] ''
 !'' [[Уақ]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
#''[[Мейрам]]''
## ''[[Қуандық]]''
## ''[[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]]''
## ''[[Бегендік]]''
## ''[[Шегендік]]''
## ''[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]]''
#''[[Момын]]''
## ''[[Атығай]]''
## ''[[Бәсентиін]]''
## ''[[Қанжығалы руы|Қанжығалы]]''
## ''[[Қарауыл руы|Қарауыл]]''
## ''[[Тобықты]]''
## ''[[Саржетім]]''
## ''[[Шақшақ]]''
# ''[[Тарақты]]'' (жиен)
# ''[[Жоғары шекті]]''
# ''[[Төмен шекті]]''

|
# ''[[құлан қыпшақ]]''
# ''[[сарықыпшақ]]''
# ''[[қытай қыпшақ]]''
# ''[[қарақыпшақ]]''
## ''[[қарабалық руы|қарабалық]]''
## ''[[көлденең руы|көлденең]]''
## ''[[бұлтың]]''
## ''[[ұзын]]''
## ''[[торы (ру)|торы]]''

|
# ''[[Саржомарт]] ([[Ергенекті]])''
## ''[[Бура (найман)|Бура]]''
## ''[[Қаратай (ру)|Қаратай]]''
## ''[[Көкжарлы]]''
# ''[[Төлегатай]]'' (Төлетай)
## ''[[Қаракерей]]''
## ''[[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]''
## ''[[Садыр]]''
## ''[[Төртуыл]]''
# ''[[Терістаңбалы (ру)|Терістаңбалы]]''
## ''[[Бағаналы (ру)|Бағаналы]]''
## ''[[Балталы]]''

|
[[Көтенші]]ден:
# ''[[Саңғыл]] ''
# ''[[Божбан]] ''
# ''[[Жетімдер руы|Жетімдер]] ''
# ''[[Маңғытай]] ''
# ''[[Аманбай]] ''
# ''[[Жаманбай]] ''

[[Көктіңұлы]]нан:
# ''[[Алғи]] ''
# ''[[Байлар-Жандар|Байлар]] ''
# ''[[Байлар-Жандар|Жандар]] ''
# ''[[Қаракөсе]] ''
# ''[[Құлшығаш]] ''
# ''[[Оразкелді (Қоңырат)|Оразкелді]] ''
# ''[[Тоқболат]] ''


|
[[Тұрғақ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qamshy.kz/article/55320-turghaq-kereydinh-bir-butaghy|title=ТҰРҒАҚ КЕРЕЙДІҢ БІР БҰТАҒЫ|website=qamshy.kz|access-date=2021-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тұрғақ шежіресі. Зерттеулер және шежірелік деректер - Нұр-Сұлтан қаласы, Өрнек баспасы, 2020 ISBN 978-601-73-79-46-1&lt;/ref&gt;:
# Баба
# Тайшыбек
# Ораз
# Төртқара
# Бесқара
# Күбі
# Жолдыбай
# Жәпек
[[Абақ]]&lt;ref name=&quot;http://kerey.kz/?p=11853&quot;&gt;{{cite web | url=http://kerey.kz/?p=11853|title=Абақ Керей шежіресі}}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Жәнтекей]]''
# ''[[Жәдік]]''
# ''[[Шимойын]]''
# ''[[Шұбарайғыр (ру)|Шұбарайғыр]]''
# ''[[Меркіт]]''
# ''[[Шеруші]]''
# ''[[Сарбас руы|Сарбас]]''
# ''[[Молқы]]''
# ''[[Ителі]]''
# ''[[Қарақас]] (Сидалы)''
# ''[[Көнсадақ]]''
# ''[[Жастабан]]''

[[Ашамайлы]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=169217&amp;extra=page%3D1 | title=http://suhbat.xalhar.net/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=169217&amp;extra=page%3D1}}&lt;/ref&gt;:
# ''[[Балта руы|Балта]]''
# ''[[Тарышы]]''
# ''[[Көшебе]]''
# ''[[Сибан]]''

|
# ''[[Сарман]]''
# ''[[Шоға]]''
# ''[[Еренші]]''
# ''[[Байназар (ру)|Байназар]]''
# ''[[Баржақы]]''
# ''[[Жансары]]''
# ''[[Шәйкөз]]''
# ''[[Бидалы]]''
|}

== Кіші жүз рулары ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !Тайпа бірлестігі
! colspan=&quot;2&quot; |[[Алшын]]
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жетіру]]
! rowspan=&quot;2&quot; |''[[Ноғай-Қазақ]]''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://alashainasy.kz/shezhire/shejre---nogay-kazak-57448/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
! class=&quot;bright&quot; |Тайпа&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  !''[[Әлімұлы]]''
 !''[[Байұлы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[шекті]]''
# ''[[қаракесек (Әлімұлы)| қаракесек]]''
# ''[[қарасақал]]''
# ''[[Кете (ру)|кете]]''
# ''[[төртқара]]''
# ''[[шөмекей]]''
 |
# ''[[шеркеш]]''
# ''[[адай]]''
# ''[[Алаша (ру)|алаша]]''
# ''[[алтын руы|алтын]]''
# ''[[байбақты]]''
# ''[[беріш]]''
# ''[[есентемір]]''
# ''[[жаппас]]''
# ''[[қызылқұрт]]''
# ''[[масқар]]''
# ''[[таз руы|таз]]''
# ''[[тана]]''
# ''[[ысық]]''
|
# ''[[тама]]''
# ''[[Табын]]''
# ''[[кердері]]''
# ''[[керейіт]]''
# ''[[телеу]]''
# ''[[рамадан (ру)|рамадан]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|жағалбайлы]]''
|
#''[[қос таңбалы|үйсін-ноғай]]''
# ''[[қояс]]''
# ''[[қазан құлақ|қазанқұлақ]]''
# ''[[қос таңбалы|қостаңбалы]]''
|}

== '''[[Ақсүйек]]''' ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа бірлестігі &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  ! colspan=&quot;5&quot; |''[[Төре]]''
 |-
!Тайпа
!''[[Абылай хан әулеті]]''
!''[[Әбілқайыр әулеті]]''
!''[[Бөкей әулеті]]''
!''[[Жәдік әулеті]]''
!''[[Қаратай әулеті]]''
|-
 ! class=&quot;bright&quot; |Рулар
 |'''30 ұлы болған:'''

# Уәли
# Қасым
# Әділ 
|
# [[Нұралы хан]]
# [[Ералы хан|Ералы]] 
# Қожахмет 
# Айшуақ 
# Әділ 
# Шыңғыс
|
# [[Тәуке хан|Тәуке]]
# [[Әділ]] 
# [[Жәңгір-Керей хан|Жәңгір]] 
# [[Меңдікерей]]
|
# [[Тоғым хан]] 
# Бөкей сұлтан 
# [[Шығай хан]] 
# Мәлік сұлтан
|[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратаев]]
[[Мағзұм Қаратаев]]
|}
{| class=&quot;wide&quot;
 ! class=&quot;bright&quot; |Тайпа бірлестігі &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
  ! colspan=&quot;5&quot; |''[[Қожа]]''&lt;ref name=&quot;М.М. Шибутов Казахское шежире&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}&lt;/ref&gt;
 |-
!Тайпа
!''Сейіт қожа руы (тобы)''
!Қорасан (Шайбанидтер) руы (тобы)
!Бақсайыс немесе төре руы
!Жүсіп қожа руы (тобы)
!Турікпен қожа руы
|-
 ! class=&quot;bright&quot; |Рулар
 |
# ''Сейітқожа'' 
# [[Аққорған руы|''Аққожа'']] 
# [[Дуана руы|''Дуанақожа'']] 
# ''Кылыштыкожа'' 
# ''Қырықсадақ''
|
# Құрбан
# Жақып
# Қызылауыз
# Шайбанид
# Әзиз Махмұт
# ''[[Қылышты қожа|Қылышты]]''
|
# ''[[Бақсайыс қожа|Бақсайыс-Төре]]''
|
# Ұлан қожа
# Касым қожа 
# Құлтай кожа 
# ''[[Қарахан|Қарахан қожа]]'' 
# Көдей қожа
|
# Турікпен
|}

== Жүздерден тыс ==
{| class=&quot;wide&quot;
 !class=&quot;bright&quot;|Тайпа&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
 !''[[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]''&lt;ref name=&quot;М.М. Шибутов Казахское шежире&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kazakh.ru/about/clan/zhuzy.jpg | title=М.М. Шибутов Казахское шежире}}&lt;/ref&gt;
 !Қарағаш
 !''[[Қияттар]]''
 !''[[Қырғыз руы]]''
 !''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' 
''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]''
 !''[[Сунақ]]''
 
!''[[Құрама руы]]''
 |-
 !class=&quot;bright&quot;|Рулар
 |
# ''[[төре төлеңгіт]]''&lt;ref&gt;http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704180513/http://e-history.kz/kz/contents/view/2001 |date=2015-07-04 }}&lt;/ref&gt;
# ''[[қалмақ төлеңгіт]]''
# ''[[моңғол төлеңгіт]]''
# ''[[сіргелі төлеңгіт]]''
|
# Қарағаш

|

|[[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] '''қырғыздары (Қарағанды облысы)'''
* Жаңа қырғыз, Құсшы қырғыз, Сары қырғыз, Жүнді қырғыз
[[Атығай]] '''қырғыздары (Көкшетау облысы)'''
* Байқырғыз, Жаңақырғыз, Сару, Құсшы қырғыз 
[[Әлімұлы]] '''қырғыздары (Ақтөбе облысы)'''

|
# Қалпақ

|
# ''[[Қайғақтық ]]''
# ''[[Сыйық ]]''
# ''[[Аташ ]]''
# ''[[Бессары]]''
# ''[[Қалмырза-Тоқпан]]''
|
# ''[[Телеу]]''
# ''[[Жалайыр]]''
# ''[[Қатаған]]''
# [[Баршылық]]
# [[Қоңырат]]
# [[Маңғытай]]
# ''[[Барлас]]''
# Бока
# ''[[Керейіт]]''
# ''[[Тама]]''
# ''[[Сиқым]]''
# ''[[Қаңлы (тайпа)|Қанлы]]''
# ''[[Жағалбайлы (ру)|Жағабайлы]]''
# ''[[Тарақты]]''
# ''[[Байжігіт руы|Байжігіт]]'' (Бажигы)
# Баяут,
# ''[[Жаныс|Оймауыт]] (''Аймаут)
# ''[[Ноғай-Қазақ|Ноғайлы]]''
# ''[[Алтай-Қарпық]]''
# Аккурган
# ''[[Қара қойлы]] (''Каракойлы)
# ''[[Сіргелі|Қарасирақ]]''
# ''[[Қыпшақтар|Қыпшақ]] (''Кышлык)
# ''[[Дүрмен]] (''Дурманча)
# [[Моғолтай]]
|}

== [[Таңба]] және [[ұран]] ==
{| class=&quot;wide&quot;
 ! Ру
 ! Кіші ру
 ! Таңба
 ! Ұран
 |-
 ! [[Ұлы жүз]]
 !
 ! [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]]
 !Нел
 |-
 | [[Қаңлы]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр
 | Байтерек
 |-
 | [[Жалайыр]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ
 | Бақтияр, Қабылан
 |-
 | [[Дулат]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]] дөңгелек, [[File:Kazakh Tamga 74.svg|30px]] абақ
 | Бақтияр
 |-
 | rowspan=&quot;4&quot; |
 | Сиқым
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 63.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]]
 | Сиқым, Рысбек
 |-
| Жаныс
 
| [[File:Kazakh Tamga 65.svg|30px]]
 | Жаныс, Төле
 |-
| Ботбай
 
| [[File:Kazakh Tamga 64.svg|30px]]
 | Ботбай, Сәмен
 |-
| Шымыр
 
| [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]
 | Шымыр, Қойгелді
 |-
 | [[Албан руы|Албан]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 01.svg|30px]]
 | Райымбек
 |-
 | [[Суан]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 09.svg|30px]]
 | Байсуан
 |-
 | [[Сарыүйсін]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 08.svg|30px]]
 | Байтоқ
 |-
 | [[Шапырашты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]] ай, [[File:Kazakh Tamga 14.svg|30px]] тумар, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]]
 | Қарасай
 |-
 | [[Ошақты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 07.svg|30px]] тұмар
 | Бақтияр
 |-
 | [[Ысты]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]] шылбыр
 | Жауатар
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |
| Ойық
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз
 | 
 |-
| Тілік
 
| [[File:Kazakh Tamga 66.svg|30px]] көсеу
 | 
 |-
 | [[Сіргелі]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 10.svg|30px]] сірге, [[File:Kazakh Tamga 11.svg|30px]] қурай, [[File:Kazakh Tamga 12.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]]
 | Туғаназ
 |-
 | [[Шанышқылы]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 15.svg|30px]] қол-таңба, [[File:Kazakh Tamga 16.svg|30px]]
 | Айырылмас
 |-
 ! [[Орта жүз]]
 !
 ! [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 !
 |-
 | [[Арғын]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 17.svg|30px]] көз
 | Ақжол, Қара қожа
 |-
 | rowspan=&quot;3&quot; |
 | Тарақты
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 24.svg|30px]]
 | Жауқашар
 |-
| Жоғары шекті
 
| [[File:Kazakh Tamga 76.svg|30px]] жоғары шекті
 | 
 |-
| Төменгі шекті
 
| [[File:Kazakh Tamga 77.svg|30px]] төменгі шекті
 | 
 |-
 | [[Наймандар|Найман]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] шөміш, [[File:Kazakh Tamga 23.svg|30px]]
 | Қаптағай
 |-
 | rowspan=&quot;6&quot; |
 | Балталы
 | [[File:Kazakh Tamga 71.svg|30px]] балта
 | 
 |-
| Бағаналы
 
| [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]] бағана, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 73.svg|30px]]
 | 
 |-
| Бура
 
| [[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]]
 | 
 |-
| Қаракерей
 
| [[File:Kazakh Tamga 78.svg|30px]]
 | Қабанбай
 |-
| Матай
 
| [[File:Kazakh Tamga 79.svg|30px]]
 | Бөрібай
 |-
| Садыр
 
| [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]][[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]]
 | Алдияр
 |-
 | [[Қыпшақтар|Қыпшақ]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] қос әліп
 | Ойбас
 |-
 | [[Қоңырат]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 | Алатау
 |-
 | 
 | Саңғыл
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]] босаға
 | Мұлқамал
 |-
 | [[Уақ]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 25.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 26.svg|30px]]
 | Жаубасар, Бармақ
 |-
 | 
 | Ергенекті Уақ
 | [[File:Kazakh Tamga 75.svg|30px]] ергенек, [[File:Kazakh Tamga 80.svg|30px]] ай
 | Алға
 |-
 | [[Керей (тайпа)|Керей]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga Tortkara.svg|30px]]
 | Қара Қожа
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; |
 | Ашамайлы
 | [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]] ашамай
 | Ошыбай
 |-
 | Абақ
| [[File:Kazakh Tamga 21.svg|30px]] абақ
 | Жәнібек
|-
 ! [[Кіші жүз]]
 !
 !
 !
 |-
 | [[Байұлы]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Адай
 | [[File:Kazakh Tamga 27.svg|30px]] садақ, [[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]] оқ
 | Бекет
 
|-
 |
 | Алтын
 | [[File:Kazakh Tamga 32.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 33.svg|30px]]
 | Баймұрат
 |-
 | 
 | Беріш
 | [[File:Kazakh Tamga 36.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 37.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 06.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 38.svg|30px]]
 | Ағатай
 
|-
 | 
 | Жаппас
 | [[File:Kazakh Tamga 41.svg|30px]] түйе мойын, [[File:Kazakh Tamga 42.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 43.svg|30px]]
 | Баймұрат
 
|-
 | 
 | Есентемір
 | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]]
 | Алдонғар
 |-
 | 
 | Таз
 | [[File:Kazakh Tamga 55.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 56.svg|30px]]
 | Бақай
 |-
 | 
 | Байбақты
 | [[File:Kazakh Tamga 72.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 02.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 34.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 35.svg|30px]]
 | Дауқара
 |-
 | 
 | Тана
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]] әліп, көсеу
 | Тана
 |-
 | 
 | Масқар
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 60.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Қаратай
 |-
 | 
 | Алтыбас (Алаша)
 | [[File:Kazakh Tamga 29.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 31.svg|30px]]
 | Байбарақ
 |-
 | 
 | Қызылқұрт
 | [[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 49.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 50.svg|30px]]
 | Жиембай
 |-
 | 
 | Шеркеш
 | [[File:Kazakh Tamga 30.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]]
 | Шағырай
 |-
 | 
 | Ысық
 | [[File:Kazakh Tamga 44.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 45.svg|30px]]
 | Байтерек
 |-
 | [[Әлімұлы]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Қарасақал
 | [[File:Kazakh Tamga 47.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 48.svg|30px]]
 | Алдажар
 |-
 | 
 | Қаракесек
 | [[File:Kazakh Tamga 18.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 46.svg|30px]]
 | Ақбан
 
|-
|
|Кете
|[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
|Тоққожа
|-
 |
 | Төртқара
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 68.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Айыртау
 |-
 | 
 | Шекті
 | [[File:Kazakh Tamga 61.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 62.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 13.svg|30px]]
 | Бақтыбай, Жанқожа
 |-
 | 
 | Шөмекей (Шөмен)
 | 
[[Сурет:Kazakh Tamga 46.svg|сүрмесіз|30x30 нүкте]]
| Дөйт
 |-
 | [[Жетіру]]
 | 
 | 
 | 
 |-
 | 
 | Табын
 | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] тостаған, [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] тарақ, [[File:Kazakh Tamga 58.svg|30px]] алып
 | Тостаған
 |-
 | 
 | Тама
 | [[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]] көсеу, [[File:Kazakh Tamga 59.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 05.svg|30px]]
 | Қарабура
 
|-
 |
 | Телеу
 | [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]
 | Тұлпар, Арғымак
 |-
 | 
 | Жағалбайлы
 | [[File:Kazakh Tamga 39.svg|30px]] балта, [[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] шеккіш
 | Малатау
 
|-
 | 
 | Кердері
 | [[File:Kazakh Tamga 53.svg|30px]] тостаған
 | Қожахмет
 
|-
 | 
 | Керейіт
 | [[File:Kazakh Tamga 51.svg|30px]] шылбыр, [[File:Kazakh Tamga 52.svg|30px]]
 | Ақсақал, Ойтым
 |-
 | 
 | Рамадан
 | [[File:Kazakh Tamga 54.svg|30px]] шөміш
 | Дулат, Қайғұлым
 
|-
|[[Ноғай-Қазақ]]
|
|[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] балта 
|Оразақай
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |
|Үйсін-ноғай
|[[File:Kazakh Tamga 81.svg|30px]] Қос-таңба
|
|-
|Қояс
|[[File:Kazakh Tamga 20.svg|30px]]Кірес 
|
|-
|Қазанқұлақ
|[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі қабырға
|
|-
|Қостаңбалы
|[[File:Kazakh Tamga 19.svg|30px]]Екі таяқ
|
|-
 ! '''Ақсүйек'''
 !
 ! 
 !
 |-
 | [[Төре]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]], [[File:Kazakh Tamga 70.svg|30px]] Арқар
 | Арқар, Абылай, Санқай
 |-
 |  [[Қожа]]
 |
 |
[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]'''&lt;big&gt;Ị&lt;/big&gt;''' [[File:Kazakh Tamga 69.svg|30px]] Әліп
|Қожа Ахмет
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |
|Сейіт қожа руы (тобы)
|
|Аллах
|-
|Қорасан тобы (Шайбанидтер)
|'''&lt;big&gt;(←&lt;/big&gt;''' Садақ
|Шайбани
|-
|Бақсайыс немесе төре тобы
|[[File:Kazakh Tamga 57.svg|30px]] Босаға
|Абылай
|-
|Жүсіп қожа руы
|
|Аллах
|-
|Түрікпен қожа руы
|
|Аллах
|-
!Жүзге кірмейді
!
!
!
|-
 | [[Төлеңгіттер|Төлеңгіт]]
 | 
 | [[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]]Тарақ, [[File:Kazakh Tamga 60.svg|30px]] көсеу
 | Орақ
|-
|[[Сунақ]]
|
|[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Қаламсап
|Әбілғазы (Сунақ Ата)
|-
|Көлеген
|Көлеген
|&lt;big&gt;'''↑''' Найза&lt;/big&gt;
|Үршатай
|-
|[[Қырғыз руы]] (Қырғыз әлі)
|Қырғызәлі
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қомұз
|Шолпан Ата
|-
|Қараша
|Қараша
|'''&lt;big&gt;О І О&lt;/big&gt;'''  Көз
|Қарашық
|-
| rowspan=&quot;11&quot; |[[Құрама|Құрама руы]]
|
|
|Алаша
|-
|Қатаған
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Домбыра
|Қатаған
|-
|Дүрмен-Барлас
|'''&lt;big&gt;(←&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Садақ&lt;/big&gt;
|Темір
|-
|Баршылық
|[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]Найза
|Бахадүр
|-
|Маңғытай
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] Қобыз
|Қаратау
|-
|Моғалтай
|[[File:Kazakh Tamga 04.svg|30px]]Таяқ
|Қайрақты
|-
|Қоңырат
|'''&lt;big&gt;Ҁ&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Орақ&lt;/big&gt;
|Алпамыс
|-
|Қыпшақ
|[[File:Kazakh Tamga 28.svg|30px]]'''&lt;big&gt;ᛙ&lt;/big&gt;''' Найза, Шоқпар
|Қобыланды
|-
|Тарақты
|'''&lt;big&gt;О І О&lt;/big&gt;'''  Көз
|Ақжол
|-
|Ноғайлы
|[[File:Kazakh Tamga 40.svg|30px]] Балға
|Айдархан
|-
|''[[Алтай-Қарпық]]''
|[[File:Kazakh Tamga 22.svg|30px]] '''&lt;big&gt;١&lt;/big&gt;'''Домбыра, Сырнай
|Алтай
|-
|''[[Қарақалпақ руы|Қарақалпақ]]'' ''[[Қарақалпақ руы|(Қалпақ) руы]]''
|Қалпақ
|'''&lt;big&gt;ʘ&lt;/big&gt;''' &lt;big&gt;Табақ&lt;/big&gt;
|Қарақат
|-
|Қарағаш руы
|Қарағаш
|[[File:Kazakh Tamga 03.svg|30px]] тарақ
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
* [[Қазақ болыстары тізімі]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://zhety-ata.kz/ Қазақ руларының шежіресі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023025744/https://zhety-ata.kz/ |date=2020-10-23 }}
* [http://tumalas.kz Бүкіл қазақ шежіресі]
* [http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706030203/http://www.nlrk.kz/data11/result/ebook_323/#ps |date=2015-07-06 }}
* [http://www.brif.kz/blog/?p=1122 Подробная карта казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202201010/http://www.brif.kz/blog/?p=1122 |date=2014-02-02 }}
* [http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg Дерево казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108232823/http://www.kazakh.ru/about/clan/kaztree.jpg |date=2022-01-08 }}
* http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=17417 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110095136/http://www.senkazakh.com/kz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=17417 |date=2013-11-10 }}
* [http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html Структура казахских родов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816041439/http://kazahskieroda.kz/struktura-rodov.html |date=2015-08-16 }}
* [http://s50.radikal.ru/i127/1104/17/1a4ea8f5c713.jpg Количественный состав родов по данным М.Тынышбаева.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
* [https://www.facebook.com/groups/alashorda/permalink/2683448501940554/ Қазақтың рулық құрамы туралы сұрақнама] 

{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Қазақ рулары]]</text>
      <sha1>awbajudo1r3f7iqsvarsziemsy7bs3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юн ДуДжун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527311</id>
    <revision>
      <id>3689943</id>
      <parentid>2316511</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cclairebae</username>
        <id>187865</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4321" sha1="i4ej8apydly9hmu0tgjjyf338dfdr1s" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Ду Джун
 |Атауы                = 
 |Сурет                = HIGHLIGHT Yoon Dujun Official Fanclub LIGHT 6th Generation.webp
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = Юн Ду Джун/Yoon Du Jun/윤두준
 |Туылған күні         = 4.07.1989
 |Туылған жері         = [[Коян]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{KOR}}
 |Мамандықтары         = Әнші, рэпер, актер
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[K-pop]], [[Ballad]], Dance 
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = BEAST
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = CUBE Ent.
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Юн Ду Джун''' — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореялық]] әнші. [[Beast]] тобының басшысы.

Орта мектепте Ду Джун футболмен айналысқан және футболшы болуды армандаған, бірақ, MTV «Big Bang Documentary» бағдарламасы шыққаннан кейін, оның арманы өзгерді. Алғашқыда ата-анасы мен ұстаздары қарсы болған, бірақ Ду Джун оларды өзін саз мектебіне жіберуге көндіреді де, жақын арада кастингтерге өте бастайды. Кейін, JYP Entertainment  компаниясында  жаттығады да, 2AM және 2PM топтарының болашақ мүшелерімен Mnet телеарнасының «Hot Blood» бағдарламасына қатысады, бірақ өкінішке орай оны шығарып жібереді. Осыдан кейін Cube Entertainment компаниясына ауысады. Дуджун алғашқы рет [[Ли КиКван|AJ]] әншіcінің  «Wipe the Tears» атты бейнеклипіне, [[Ён Чун Хён|Чун Хёнмен]] рэппер ретінде түскен. Оған қоса, Ду Джун әрқашан актер болуды армандаған. Дебютына дейін, ол «High Kick Through the Roof» ситкомына кастингтен өткен және оған ситкомда ойнауға ұсынған, бірақ ол әншілік мансабына көңіл тоқтату үшін, рөлден бас тартады. Дебютынын 1 ай өткен соң,  Ду Джун MBC «Данби» бағдарламасына қатысып, әлемді шарлайды.  IU-мен 2 аптаға  MBC «Chin Chin Radio» радио-бағдарламасының уақытша жүргізушісі болды. Дон Унмен   «When The Door Closes» балладасын жазды. [[2013  жыл|2013  жылы]], Hard to Love, How to Love альбомы шыққаннан кейін Ду Джун мен Чун Хён тыңдармандарына арнайы «I Am A Man» жазады.
== Актерлық мансабы ==
=== Телесериалдары ===
* Let’s Eat / Давай поедим / Тамақтанайық
* IRIS 2 / Айрис 2
* A Thousand Kisses / Тысяча поцелуев / Мың сүйісу — cameo
* All My Love / А я денежки люблю / Ал мен ақша ұнатамын
* More Charming by the Day
* Marrying The Mafia 5 / Замужем за мафией 5 

=== Шоулар ===
* Running Man / Бегущий человек / Жүгірген адам — (104, 162 эп.)
* Win Win / Вин Вин — қонақ ретінде
* Exciting Cube TV
* Qualifying Men — (369 эп.)
* SHIN PD Variety Show — қонақ ретінде
* Danbi
* Idol Maid
* Hot Blooded Men

== Дереккөздер ==
== Сілтемелер ==
•	https://twitter.com/BeeeestDJ

•	http://instagram.com/beeeestdjdjdj</text>
      <sha1>i4ej8apydly9hmu0tgjjyf338dfdr1s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690124</id>
      <parentid>3689943</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:HIGHLIGHT_Yoon_Dujun_Official_Fanclub_LIGHT_6th_Generation.webp|HIGHLIGHT_Yoon_Dujun_Official_Fanclub_LIGHT_6th_Generation.webp]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] [[commons:File:HIGHLIGHT_Yoon_Du</comment>
      <origin>3690124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4257" sha1="n961qhikple4nbqx2brewz39q5gjuci" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Ду Джун
 |Атауы                = 
 |Сурет                =
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = solo_singer
 |Туылған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = Юн Ду Джун/Yoon Du Jun/윤두준
 |Туылған күні         = 4.07.1989
 |Туылған жері         = [[Коян]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{KOR}}
 |Мамандықтары         = Әнші, рэпер, актер
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[K-pop]], [[Ballad]], Dance 
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = BEAST
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = CUBE Ent.
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Юн Ду Джун''' — [[Корея Республикасы|Оңтүстік Кореялық]] әнші. [[Beast]] тобының басшысы.

Орта мектепте Ду Джун футболмен айналысқан және футболшы болуды армандаған, бірақ, MTV «Big Bang Documentary» бағдарламасы шыққаннан кейін, оның арманы өзгерді. Алғашқыда ата-анасы мен ұстаздары қарсы болған, бірақ Ду Джун оларды өзін саз мектебіне жіберуге көндіреді де, жақын арада кастингтерге өте бастайды. Кейін, JYP Entertainment  компаниясында  жаттығады да, 2AM және 2PM топтарының болашақ мүшелерімен Mnet телеарнасының «Hot Blood» бағдарламасына қатысады, бірақ өкінішке орай оны шығарып жібереді. Осыдан кейін Cube Entertainment компаниясына ауысады. Дуджун алғашқы рет [[Ли КиКван|AJ]] әншіcінің  «Wipe the Tears» атты бейнеклипіне, [[Ён Чун Хён|Чун Хёнмен]] рэппер ретінде түскен. Оған қоса, Ду Джун әрқашан актер болуды армандаған. Дебютына дейін, ол «High Kick Through the Roof» ситкомына кастингтен өткен және оған ситкомда ойнауға ұсынған, бірақ ол әншілік мансабына көңіл тоқтату үшін, рөлден бас тартады. Дебютынын 1 ай өткен соң,  Ду Джун MBC «Данби» бағдарламасына қатысып, әлемді шарлайды.  IU-мен 2 аптаға  MBC «Chin Chin Radio» радио-бағдарламасының уақытша жүргізушісі болды. Дон Унмен   «When The Door Closes» балладасын жазды. [[2013  жыл|2013  жылы]], Hard to Love, How to Love альбомы шыққаннан кейін Ду Джун мен Чун Хён тыңдармандарына арнайы «I Am A Man» жазады.
== Актерлық мансабы ==
=== Телесериалдары ===
* Let’s Eat / Давай поедим / Тамақтанайық
* IRIS 2 / Айрис 2
* A Thousand Kisses / Тысяча поцелуев / Мың сүйісу — cameo
* All My Love / А я денежки люблю / Ал мен ақша ұнатамын
* More Charming by the Day
* Marrying The Mafia 5 / Замужем за мафией 5 

=== Шоулар ===
* Running Man / Бегущий человек / Жүгірген адам — (104, 162 эп.)
* Win Win / Вин Вин — қонақ ретінде
* Exciting Cube TV
* Qualifying Men — (369 эп.)
* SHIN PD Variety Show — қонақ ретінде
* Danbi
* Idol Maid
* Hot Blooded Men

== Дереккөздер ==
== Сілтемелер ==
•	https://twitter.com/BeeeestDJ

•	http://instagram.com/beeeestdjdjdj</text>
      <sha1>n961qhikple4nbqx2brewz39q5gjuci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evanescence</title>
    <ns>0</ns>
    <id>529298</id>
    <revision>
      <id>3689991</id>
      <parentid>3665001</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <origin>3689991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="9d0x0gbk0bqagdsdcgat3nl733wqci3" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = Evanescence
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 
 |Суреті              = Evanescence Members.jpg
 |Сурет тақырыбы      =  Терри Бальзамо, Эми Ли, Тим МакКорд, Уилл Хант, Трой Маклоухорн (солдан оңға қарай жоғарыдан төмен)
 |Сурет ені           = 
 |Фон                 = 
 |Жанры               = [[Альтернативтi рок]]&lt;br /&gt;[[Альтернативтi метал]]&lt;br /&gt;[[готик-рок]]
 |Белсенділік жылдары     = [[1996]] — қазіргі кезі
 |Мемлекет            = {{USA}}
 |Қайдан              = [[Литл-Рок]], [[Арканзас (штат)|Арканзас]]
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
 |Басқаша атауы       = 
 |Лейблдері              =[[Wind-Up Records]]
 |Басқа да жобалары   =[[We Are The Fallen]], [[Soul Embraced]]
 |Құрамы              = [[Эми Ли]]&lt;br /&gt;[[Терри Бальзамо]]&lt;br /&gt;[[Тим МакКорд]]&lt;br /&gt;[[Уилл Хант]]&lt;br /&gt;[[Трой Маклоухорн]]
 |Бұрынғы қатысушылары    =[[Бен Муди]]&lt;br /&gt;[[Роки Грей]]&lt;br /&gt; [[Джон ЛеКомпт]]&lt;br /&gt;[[Дэвид Ходжес]]&lt;br /&gt;[[Уилл Бойд]]
 |Сайты               = [http://www.evanescence.com www.evanescence.com]
}}
'''Evanescence'''  — әнші [[Эми Ли]] және гитарист [[Бен Муди]]&lt;ref name=&quot;Berelian2005&quot;&gt;{{cite book |title=The Rough Guide to Heavy Metal |publisher=[[Rough Guides]] |location=London |first=Essi |last=Berelian |pages=114–115 |year=2005 |isbn=1-84353-415-0}}&lt;/ref&gt; 1996 жылы [[Арканзас (штат)|Арканзас]]тын [[Литл-Рок]] қаласында құрған америкалық рок тобы. Топ  2003 жылы ''[[Fallen (Evanescence альбомы)|Fallen]]'' альбомы шыққаннан кейiн  үлкен танымалдылыққа қол жеткізді. [[Fallen]] альбомы  15 миллионнан астам данамен сатылды  және екi «[[Грэмми]]» марапатын әкелді&lt;ref name=&quot;cbs821&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/09/earlyshow/saturday/secondcup/main3481821.shtml |title=Second Cup Cafe: Amy Lee Of Evanescence |work=CBS News |date=қараша 10, 2007 |accessdate=2008-08-20}}&lt;/ref&gt;.

== Топтың мүшелері ==
* [[Эми Ли]] — [[вокал]], [[клавиштiк аспаптар]], [[арфа]]
* [[Терри Бальзамо]] — [[ритм-гитара]]
* [[Тим МакКорд]] — [[бас-гитара]]
* [[Уилл Хант]]  —  [[Барабан аспабы|барабандар]]
* [[Трой Маклоухорн]]  — [[соло-гитара]]

== Бұрынғы қатысушылары==
* Бен Муди  — [[соло-гитара]] (1996—2003)
* Дэвид Ходжес — [[клавиштiк аспаптар]], [[бэк-вокал]] (1999—2002)
* Джон ЛеКомпт — [[ритм-гитара]] (2002—2007)
* Рокки Грей — [[Барабан аспабы|барабандар]] (2002—2007)
* Уилл Бойд — [[бас-гитара]] (2002—2006)

== Дискографиясы ==
=== Студиялық альбомдары ===
* 2003 — ''[[Fallen (Evanescence альбомы)|Fallen]]''
* 2006 — ''[[The Open Door]]''
* 2011 — ''[[Evanescence (альбом)|Evanescence]]''
* 2017 — ''Synthesis''
* 2021 — ''The Bitter Truth''

===Демо===
* 2000 — ''[[Origin]]''

=== Концерттік альбомдары ===
* 2004 — ''[[Anywhere But Home]]''

===Шағын-альбомдар===
* 1998 — ''[[Evanescence EP]]''
* 1999 — ''[[Sound Asleep EP]]''
* 2003 —  ''[[Mystary EP]]''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://evanescence.com/  Evanescence ресми веб-сайты] {{ref-en}}
* [http://www.myspace.com/evanescence  Evanescence блогы]
* [http://www.evthreads.com/ Эми Ли форумы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303133641/http://www.evthreads.com/ |date=2016-03-03 }}
* {{twitter|evanescence|Evanescence}}

{{Evanescence}}
[[Санат:АҚШ рок топтары]]
[[Санат:АҚШ музыкалық топтары]]
[[Санат:1994 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]</text>
      <sha1>9d0x0gbk0bqagdsdcgat3nl733wqci3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эми Ли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>529299</id>
    <revision>
      <id>3689993</id>
      <parentid>3158854</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <origin>3689993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2266" sha1="9o3j0pczn24wu3koddp644wce82dh8l" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі     = Эми Ли
 |Атауы             = Amy Lee
 |Сурет             = Amy Lee in São Paulo 2.jpg
 |Сурет ені      = 200px
 |Сурет тақырыбы    =Эми Ли
 |Толық аты        = Эми Линн Ли
 |Туған күні           = 13.12.1981
 |Туған жері             = [[Риверсайд]],  [[Калифорния]], [[АҚШ]]
 |Белсенділік жылдары           = 1995 – қазіргі күнге дейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандығы             =  [[музыкант]], [[композитор]], [[пианист]]
 |Аспаптары                 = [[вокал]], [[фортепиано]], [[гитара]], [[арфа]], [[орган]]
 |Жанрлары                     = [[Рок-музыка|Рок]], [[Альтернативтi рок]], [[Готик-рок]]
 | Ұжымдары = [[Evanescence]]
 |Лақап аты                 = 
 |Қызметтес болған            = [[Seether]], [[Korn]], [[Dave Eggar]]
 |Лейблдері                     = [[Wind-Up Records]]
 |Марапаттары            = 
 |Сайты                         = 
| Commons              =Amy Lee
}}

'''Эми Линн Харцлер''' ({{lang-en|Amy Lynn Hartzler)}}, туған. Ли ({{lang-en|Lee)}}; [[13 желтоқсан]] [[1981]],  [[Риверсайд]],  [[Калифорния]], [[АҚШ]])  —  америкалық музыкант,  [[Evanescence]] тобының [[әнші]]ci, әндердің авторы және [[пианист]]i.

== Дискографиясы ==
=== Evanescence ===
* 2003 — ''[[Fallen]]''
* 2006 — ''[[The Open Door]]''
* 2011 — ''[[Evanescence (альбом)|Evanescence]]''

===Жеке альбомдары===
* 2014 —  ''[[Aftermath]] (featuring Dave Eggar)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://selfire.com/2009/04/2486/ Биография Эми Ли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222185444/http://selfire.com/2009/04/2486/ |date=2015-02-22 }} {{ref-ru}}
* {{Twitter|AmyLeeEV}}
* [http://evanescence.com Evanescence ресми веб-сайты] {{ref-en}}

{{Evanescence}}

[[Санат:АҚШ әншілері]]</text>
      <sha1>9o3j0pczn24wu3koddp644wce82dh8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чан ХёнСын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534440</id>
    <revision>
      <id>3689964</id>
      <parentid>2988352</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Cclairebae</username>
        <id>187865</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="o48e47pjf6wl0eg0jtmtygpy2xdg1m3" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Хён Сын 
 |Атауы                = 
 |Сурет                = Jang Hyunseung for Cosmopolitan Korea in May 2026.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  =  solo_singer
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = Чан Хён Сын/Jang HyunSeung/장현승
 |Туған күні         = 3.09.1989
 |Туған жері         = Сунчхон
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{KOR}}
 |Мамандықтары         = Әнші, биші, актер
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[K-pop]], Ballad, Dance 
 |Лақап аттары         = So-1, 4D-Prince, JS
 |Ұжымдары             = BEAST, Big Bang, Trouble maker
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = CUBE Ent.
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Чан Хён Сын''' —Оңтүстік кореялық әнші. Beast тобының  және  Trouble Maker дуэтінің әншісі. Хён Сын — 4DХанзада. Бұл лақап атты оған BEAST тобының тыңдармандары қойған.

== Big Bang ==
[[2004 жыл|2004 жылдан]] бастап Хён Сын YG Entertainment компаниясында 1 жыл және 4 ай жаттығады. So-1 деген жалған ат алып, Big Bang тобымен дебюттауға дайындалады. Big Bang тобы жайлы «Big Bang Documentary» бағдарламасының соңында, YG Entertainment компаниясының  директоры, Хён Сынды болашақ топтан да, лейблданда шығарып жібереді. Компания директоры Сынри мен Хён Сынның арасынан Сынриды таңдайды. Директордың айтуы бойынша: «Ол дебюттауға тым тұйық мінезді!» 
== BEAST ==
[[2009 жыл|2009 жылы]] BEAST тобымен дебюттайды. [[2010 жыл|2010 жылы]], [[29 желтоқсан|29 желтоқсанда]], топ мүшелерінің дуэттері шығады. Хён Сын мен [[Ли КиКван|Ки Кван]] R&amp;B жанрындағы «Let It Snow» әнін жазады.
== Trouble Maker ==
[[2011 жыл|2011 жылы]] Cube Entertainment Хён Сын мен 4Minute тобының рэппері - Хёнадан тұратын дуэт жайлы жариялады. Дуэт Trouble Maker атанды. 

Trouble Maker дуэтіне, Хёнсын «Jay Stomp» деген лақап ат алды, қысқыртқанда JS. [[25 қараша|25 қарашада]], Trouble Maker дебютты альбомын шығарады. Хён Сыну мен Хёна «M! Countdown» музыкалық бағдарламасында Triple Crown, «Music on Top» жүлдесін алады, оған қоса олар «14th Mnet Asian Music Awards — MAMA [[2012 жыл|2012]]&lt;nowiki/&gt;» марапаттау салтанатында, «Ең керемет дуэт» атағын алған.

[[2013 жыл|2013 жылдың]], қазан айында Cube Entertainment Trouble Maker дуэтінің жаңа альбомы жайлы хабар берді. [[28 қазан|28 қазанда]] Trouble Maker дуэтінің «Chemistry»  атты екінші мини-альбомы, «Chemistry»  шықты. Альбомның басты әні, Now(There Is No Tomorrow). Альбомға, бірлесіп айтқан және 2 жеке әндері кірді. 
== Жеке мансабы ==
[[2012 жыл|2012 жылы]] Хён Сын Ким Джун Суды «МОЦАРТ!» мюзиклында ойнауға ұсыныс алды. [[2012 жыл|2012 жылдың]] соңында, Cube Entertainment , Хён Сын, Ынджи және Намджудың қатысуымен «One Year Ago» атты ән мен бейнеклипті тыңдармандарға сыйлық ретінде шығарады. Бессмертная песня 2 / Immortal Song 2 / Өлмейтін Ән 2 телебағдарламасында Wedding Cake әнін орындады.

[[2015 жыл|2015 жылдың]] [[7 мамыр|7 мамырында]], Хен Сын жеке дебюттайды. Оның &quot;MY&quot; атты алғкашқы мини-альбомына келесі 6 ән кірді:
# It's me
# Ma First
# Brake up with him
# I Said I LOVE YOU
# Come out
# Dirty Joke
== Марапаттары ==
* [[7 қараша]], [[14 қараша]] —  Mnet «M!Countdown»! бағдарламасы, Now әні

* [[8 қараша]], [[9 қараша]], [[15 қараша]] — KBS «Music Bank» бағдарламасы, Now әні

* [[10 қараша]] — Inkigayo бағдарламасы, Now әні

* [[6 қараша]], [[13 қараша]], [[20 қараша]] — Show Champion бағдарламасы, Now әні
== Дереккөздер ==

== Сілтемелер ==
http://instagram.com/89_h

https://www.youtube.com/watch?v=JxY7kI_em50</text>
      <sha1>o48e47pjf6wl0eg0jtmtygpy2xdg1m3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690123</id>
      <parentid>3689964</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Jang_Hyunseung_for_Cosmopolitan_Korea_in_May_2026.jpg|Jang_Hyunseung_for_Cosmopolitan_Korea_in_May_2026.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] [[commons:File:Jang_Hyunseung_for_Cosmopolitan_Korea</comment>
      <origin>3690123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="4716m5ifv4pbkajm2j0p9j3cgz1lxu5" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Хён Сын 
 |Атауы                = 
 |Сурет                =
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  =  solo_singer
 |Туған кездегі есімі = 
 |Толық аты            = Чан Хён Сын/Jang HyunSeung/장현승
 |Туған күні         = 3.09.1989
 |Туған жері         = Сунчхон
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{KOR}}
 |Мамандықтары         = Әнші, биші, актер
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[K-pop]], Ballad, Dance 
 |Лақап аттары         = So-1, 4D-Prince, JS
 |Ұжымдары             = BEAST, Big Bang, Trouble maker
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = CUBE Ent.
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
}}
'''Чан Хён Сын''' —Оңтүстік кореялық әнші. Beast тобының  және  Trouble Maker дуэтінің әншісі. Хён Сын — 4DХанзада. Бұл лақап атты оған BEAST тобының тыңдармандары қойған.

== Big Bang ==
[[2004 жыл|2004 жылдан]] бастап Хён Сын YG Entertainment компаниясында 1 жыл және 4 ай жаттығады. So-1 деген жалған ат алып, Big Bang тобымен дебюттауға дайындалады. Big Bang тобы жайлы «Big Bang Documentary» бағдарламасының соңында, YG Entertainment компаниясының  директоры, Хён Сынды болашақ топтан да, лейблданда шығарып жібереді. Компания директоры Сынри мен Хён Сынның арасынан Сынриды таңдайды. Директордың айтуы бойынша: «Ол дебюттауға тым тұйық мінезді!» 
== BEAST ==
[[2009 жыл|2009 жылы]] BEAST тобымен дебюттайды. [[2010 жыл|2010 жылы]], [[29 желтоқсан|29 желтоқсанда]], топ мүшелерінің дуэттері шығады. Хён Сын мен [[Ли КиКван|Ки Кван]] R&amp;B жанрындағы «Let It Snow» әнін жазады.
== Trouble Maker ==
[[2011 жыл|2011 жылы]] Cube Entertainment Хён Сын мен 4Minute тобының рэппері - Хёнадан тұратын дуэт жайлы жариялады. Дуэт Trouble Maker атанды. 

Trouble Maker дуэтіне, Хёнсын «Jay Stomp» деген лақап ат алды, қысқыртқанда JS. [[25 қараша|25 қарашада]], Trouble Maker дебютты альбомын шығарады. Хён Сыну мен Хёна «M! Countdown» музыкалық бағдарламасында Triple Crown, «Music on Top» жүлдесін алады, оған қоса олар «14th Mnet Asian Music Awards — MAMA [[2012 жыл|2012]]&lt;nowiki/&gt;» марапаттау салтанатында, «Ең керемет дуэт» атағын алған.

[[2013 жыл|2013 жылдың]], қазан айында Cube Entertainment Trouble Maker дуэтінің жаңа альбомы жайлы хабар берді. [[28 қазан|28 қазанда]] Trouble Maker дуэтінің «Chemistry»  атты екінші мини-альбомы, «Chemistry»  шықты. Альбомның басты әні, Now(There Is No Tomorrow). Альбомға, бірлесіп айтқан және 2 жеке әндері кірді. 
== Жеке мансабы ==
[[2012 жыл|2012 жылы]] Хён Сын Ким Джун Суды «МОЦАРТ!» мюзиклында ойнауға ұсыныс алды. [[2012 жыл|2012 жылдың]] соңында, Cube Entertainment , Хён Сын, Ынджи және Намджудың қатысуымен «One Year Ago» атты ән мен бейнеклипті тыңдармандарға сыйлық ретінде шығарады. Бессмертная песня 2 / Immortal Song 2 / Өлмейтін Ән 2 телебағдарламасында Wedding Cake әнін орындады.

[[2015 жыл|2015 жылдың]] [[7 мамыр|7 мамырында]], Хен Сын жеке дебюттайды. Оның &quot;MY&quot; атты алғкашқы мини-альбомына келесі 6 ән кірді:
# It's me
# Ma First
# Brake up with him
# I Said I LOVE YOU
# Come out
# Dirty Joke
== Марапаттары ==
* [[7 қараша]], [[14 қараша]] —  Mnet «M!Countdown»! бағдарламасы, Now әні

* [[8 қараша]], [[9 қараша]], [[15 қараша]] — KBS «Music Bank» бағдарламасы, Now әні

* [[10 қараша]] — Inkigayo бағдарламасы, Now әні

* [[6 қараша]], [[13 қараша]], [[20 қараша]] — Show Champion бағдарламасы, Now әні
== Дереккөздер ==

== Сілтемелер ==
http://instagram.com/89_h

https://www.youtube.com/watch?v=JxY7kI_em50</text>
      <sha1>4716m5ifv4pbkajm2j0p9j3cgz1lxu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536081</id>
    <revision>
      <id>3689859</id>
      <parentid>3651060</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>жаңа лого</comment>
      <origin>3689859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20558" sha1="jnvv0icjjax96olfmznk4565gvhnbk0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы
 |қысқартылған атауы    = Ортсайлауком
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет = {{KAZ}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = Emblem of CEC of Kazakhstan.png
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             =
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1993 жыл]]
 |ізашары1          = 
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = 
 |ізбасары          = 
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = 010000, Астана қаласы, Бейбітшілік көшесі, 4
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 20,3 млрд теңге (2025)&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000141 2025 – 2027 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы]&lt;/ref&gt;
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]]
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]]
 |басшылықтың лауазымы2 = Төрағасының орынбасары
 |басшылықтың есімі3    = [[Шавхат Әнесұлы Өтемісов|Шавхат Өтемісов]]
 |басшылықтың лауазымы3 = Хатшысы
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            =
https://www.election.gov.kz/kaz/ election.gov.kz
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы''' — Республика [[сайлау комиссиясы|сайлау комиссияларының]] біртұтас жүйесіне басшылық ететін Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы.

Комиссияның негізгі міндеті Қазақстан Республикасында әділ, шынайы және еркін сайлаулар мен республикалық референдумдар өткізу болып табылады. Миссиясы — еркін және әділ сайлау мен республикалық референдумдар өткізу жолымен азаматтардың тікелей немесе өз өкілдері арқылы мемлекет істерін басқаруға қатысу құқықтарын қамтамасыз ету.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003205_ Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы туралы ережені бекіту туралы]&lt;/ref&gt; 1993 жылдан бастап тұрақты негізде жұмыс істейді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K930001469_ Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы туралы ереженi бекiту туралы]&lt;/ref&gt;

== Қысқаша тарихы ==
[[Қазақ КСР]]-і депутаттарын сайлау және кері шақырып алу бойынша Орталық сайлау комиссиясы [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің [[1989 жыл]]ғы [[22 қыркүйек]]тегі қаулысымен 25 адамнан құрылған болатын. 
[[1989 жыл]]ғы [[18 қазан]]да [[Қазақ КСР]]-і депутаттарын сайлау және кері шақырып алу бойынша Орталық сайлау комиссиясы аппаратының құрамы бекітілді. [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]і Президиумының қаулысына сәйкес Ортсайлауком аппараты 7 адамнан құралды. 
[[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]і [[1991 жыл]]ғы [[28 маусым]]да [[Қазақ КСР]]-і депутаттарын сайлау және кері шақырып алу бойынша Орталық сайлау комиссиясы құрамына өзгерістер енгізді. 
[[1993 жыл]]ғы [[8 желтоқсан]] күні [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің «Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясын сайлау туралы» қаулысы қабылданды. [[Қазақстан Республикасы]] Орталық сайлау комиссиясының құрамын [[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің ұсынысы бойынша [[Жоғарғы Кеңес]] сайлады. 
Осы жылдың [[21 желтоқсан]]ында [[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің Қаулысымен Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы туралы Ереже бекітілді. 
[[1995 жыл]]ғы [[17 наурыз]]да [[Қазақстан Республикасы Президенті]]нің «Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы туралы» Жарлығы қабылданды. Орталық сайлау комиссиясының отставкаға кету туралы өтінішін қарай келе, Орталық сайлау комиссиясының бүкіл құрамын қызметтен босату туралы шешім қабылданды. 
[[1995 жыл]]ғы [[25 наурыз]]да Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының жаңа құрамы бекітілді. 
[[1996 жыл]]ғы [[11 қараша]]да Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Орталық сайлау комиссиясы туралы жаңа Ереже бекітілді.

== Сайлау комиссиясын құру және сайлау тәртібі ==
2026 жылы қабылданған Конституция бойынша Орталық сайлау комиссиясының 6 мүшесін Президент Құрылтай депутаттарының келісімімен, ал төрағасын Президент өзі дербес тағайындайды. Орталық сайлау комиссиясы Төрағасының орынбасары мен хатшысы комиссияның отырысында сайланады.

Аумақтық сайлау комиссияларын Орталық сайлау комиссиясы, ал мәслихат депутаттарын сайлау жөніндегі округтік сайлау комиссиялары мен учаскелік сайлау комиссияларын тиісті аумақтық сайлау комиссиялары құрады. Сайлау комиссияларының өкілеттiк мерзiмi 5 жылды құрайды. Егер бірмандаттық аумақтық сайлау округінің шекарасы әкімшілік аумақтық бірліктің шекарасымен тұспа-тұс келсе, округтік сайлау комиссиясы құрылмай, оның қызметін аумақтық сайлау комиссиясы жүзеге асырады.

Аумақтық, округтік және учаскелік сайлау комиссияларының мүшелерін саяси партиялардың ұсыныстары негізінде тиісті [[мәслихат]]тар сайлайды. Қажет болған жағдайда жоғары тұрған сайлау комиссиясы тиісті мәслихат сайлау комиссиясының мүшесін сайлағанға дейін бос орынға сайлау комиссиясының мүшесін тағайындайды. Әрбiр саяси партия тиiстi сайлау комиссиясының құрамына бiр кандидатура ұсынуға құқылы. Саяси партия сайлау комиссиясының құрамына саяси партияда мүшелігі жоқ кандидатура ұсынуға құқылы.

Төменгі деңгейдегі сайлау комиссиясының төрағасы, төрағасының орынбасары, хатшысы сайлау комиссиясының отырысында сайланады.

== Аппарат құрылымы ==
* Төрағаның Хатшылығы
* Ұйымдастыру-бақылау және кадр жұмысы бөлімі
* Сайлау процесін ұйымдастыру бөлімі
* Халықаралық ынтымақтастық бөлімі
* Электораттық оқытуды ұйымдастыру бөлімі
* Заң бөлімі
* Талдау және коммуникациялар бөлімі
* Бюджетті жоспарлау және атқару бөлімі&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/kaz/r-osk-turaly/r-osk-apparatyny-ramy.php Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының ҚҰРЫЛЫМЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250515110001/https://www.election.gov.kz/kaz/r-osk-turaly/r-osk-apparatyny-ramy.php |date=2025-05-15 }}&lt;/ref&gt;

=== Қарамағындағы ұйымдар ===
* «Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының Инженерлiк-техникалық орталығы» ШЖҚ РМК — электрондық сайлау жүйесi инфрақұрылымының объектiлерi торабын ұстау және дамыту саласында шаруашылық қызметтi жүзеге асыратын мемлекеттік кәсіпорын. 2005 жылы құрылған.&lt;ref&gt;[https://www.election.gov.kz/kaz/rgp/ «ҚР ОСК ИТО» РМК ҚҰРУ ТУРАЛЫ ҚАУЛЫ]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Төрағалары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! №
! Суреті
! Аты-жөні&lt;br&gt;{{small|(Өмір сүрген жылдары)}}
! colspan=&quot;2&quot;| Басқарған уақыты
|-
| colspan=&quot;5&quot;| 
'''Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы (1993–)'''
|-
| 1 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Қаратай Тұрысов]]&lt;br&gt;{{small|(1934—2004)}} || 8 желтоқсан 1993 || 17 наурыз 1995
|-
| 2 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Юрий Алексеевич Ким|Юрий Ким]]&lt;br&gt;{{small|(1940—2000)}} || 25 наурыз 1995 || 24 қаңтар 1996
|-
| 3 || [[Сурет:Zagipa Baliyeva.jpg|99px]] || [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]]&lt;br&gt;{{small|(1958 туған)}} || қаңтар 1996 || 13 сәуір 2005
|-
| 4 || [[Сурет:Replace this image male (blue).svg|99px]] || [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]]&lt;br&gt;{{small|(1948 туған)}} || 13 сәуір 2005 || 17 қаңтар 2007
|-
| 5 || [[Сурет:Turgankulov.jpg|99px]] || [[Қуандық Тұрғанқұлұлы Тұрғанқұлов|Қуандық Тұрғанқұлов]]&lt;br&gt;{{small|(1949 туған)}} || 17 қаңтар 2007 || 13 қыркүйек 2016
|-
| 6 || [[Сурет:Berik Imashev (12.2013).jpg|99px]] || [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]]&lt;br&gt;{{small|(1960 туған)}} || 13 қыркүйек 2016 || 25 қаңтар 2022
|-
| 7 || [[Сурет:Nurlan Abdirov.jpg|99px]] || [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]]&lt;br&gt;{{small|(1961 туған)}} || 25 қаңтар 2022 || —
|}

== Комиссия мүшелері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Реті !! Аты-жөні !! Тағайындалған уақыты !! Лауазымы
|-
| 1 || [[Нұрлан Мәжитұлы Әбдіров|Нұрлан Әбдіров]] || 25 қаңтар 2022 || ОСК төрағасы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2 || rowspan=&quot;2&quot; | [[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман|Мұхтар Ерман]] || 30 наурыз 2022 || ОСК хатшысы 
|-
| 13 қараша 2024 || ОСК төрағасының орынбасары 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 3 || rowspan=&quot;2&quot; | [[Шавхат Әнесұлы Өтемісов|Шавхат Өтемісов]] || 24 ақпан 2022 || ОСК мүшесі 
|-
| 13 қараша 2024 || ОСК хатшысы 
|-
| 4 || [[Азамат Мақсотұлы Айманақұмов|Азамат Айманақұмов]] || 7 қараша 2024 || ОСК мүшесі
|-
| 5 || [[Михаил Михайлович Бортник|Михаил Бортник]] || 7 қараша 2024 || ОСК мүшесі
|-
| 6 || [[Әсел Болатқазықызы Жанәбілова|Әсел Жанәбілова]] || 22 қазан 2025 || ОСК мүшесі
|-
| 7 || [[Ләззат Кеңесқызы Сүйіндік|Ләззат Сүйіндік]] || 7 қараша 2024 || ОСК мүшесі
|}

=== Бұрынғы мүшелерінің тізімі===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Аты-жөні !! Мүше болған уақыты !! Лауазымы
|-
| [[Қаратай Тұрысов]] || 1993 — 1995 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы
|-
| [[Александр Сергеевич Судьин|Александр Судьин]] || 1993 — 1995 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары
|-
| [[Владимир Васильевич Волков|Владимир Волков]] || 1993 — 1994 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Талғатбек Жәмшитұлы Абайділдин|Талғатбек Абайділдин]] || 1993 — 1995 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Юрий Алексеевич Ким|Юрий Ким]] || 1995 — 1996 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Үсен Жетенов]] || 1995 — 1996 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары
|-
| 2008 — 2012 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Зағипа Яхияқызы Балиева|Зағипа Балиева]] || 1995 — 1996 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы
|-
| 1996 — 2005 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы
|-
| [[Қапар Бөкенов]] || 1995 — 2003 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|- 
| [[Майдаш Әлімқызы Оспанова|Майдаш Оспанова]] || 1995 — 2008 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Татьяна Витальевна Охлопкова|Татьяна Охлопкова]] || 1995 — 2016 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Қуандық Тұрғанқұлұлы Тұрғанқұлов|Қуандық Тұрғанқұлов]] || 1996 — 2007 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары 
|-
| 2007 — 2016 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы
|-
| [[Елена Кулешова]] || 1996 — 2003 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Владимир Карлович Фоос|Владимир Фоос]] || 2000 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| 2003 — 2007 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы
|-
| 2007 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Бақыт Сәрсенбайұлы Мелдешов|Бақыт Мелдешов]] || 2003 — 2020 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| 2007 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы
|-
| [[Ләззат Жаңылысқызы Сүлеймен|Ләззат Сүлеймен]] || 2003 — 2019 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Оңалсын Исламұлы Жұмабеков|Оңалсын Жұмабеков]] || 2005 — 2007 || Орталық сайлау комиссиясының  төрағасы
|-
| [[Марат Алдоңғарұлы Сәрсембаев|Марат Сәрсембаев]] || 2007 — 2017 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]] || 2016 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының төрағасы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Сәбила Сапарқызы Мұстафина|Сәбила Мұстафина]] || 2016 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| 2017 — 2021 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Константин Викторович Петров|Константин Петров]] || 2016 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| 2017 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары
|-
| [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] || 2017 — 2018 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Зәуреш Хамитқызы Баймолдина|Зәуреш Баймолдина]] || 2017 — 2019 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Ақылбек Жәмелұлы Ихданов|Ақылбек Ихданов]] || 2018 — 2020 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Анастасия Геннадьевна Щегорцова|Анастасия Щегорцова]] || 2019 — 2024 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| 2021 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының хатшысы
|-
| [[Серік Сламжанұлы Сыдықов|Серік Сыдықов]] || 2020 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|- 
| [[Ерлан Сламханұлы Дауылбаев|Ерлан Дауылбаев]] || 2020 — 2022 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|-
| [[Асылбек Айжарықұлы Смағұлов|Асылбек Смағұлов]] || 2020 — 2025 || Орталық сайлау комиссиясының мүшесі
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]]</text>
      <sha1>jnvv0icjjax96olfmznk4565gvhnbk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кения президенттерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537427</id>
    <revision>
      <id>3689985</id>
      <parentid>2560207</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57757-43</username>
        <id>187826</id>
      </contributor>
      <comment>Uhuru Kenyatta.jpg President Ruto Potrait 2022 (cropped).jpg Уильям Руто</comment>
      <origin>3689985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="mk7mvlmt67yny12rdxwtxl64j28lcbb" xml:space="preserve">'''Кения президенті''' — [[Кения|Кения Республикасының]] басшасы.

== Президенттер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=2 cellspacing=2
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! !! Сурет!! Аты!! Өкілеттілігінің басталуы !! Өкілеттілігінің аяталуы!! Өмір сүрген уақыты
|-
|1-ші || [[File:Jomo Kenyatta.jpg|60 px]] || [[Мваи Кибаки]] || [[12 желтоқсан]] [[1964 жыл|1964]] || [[22 тамыз]] [[1978]] ||1897 – 1978
|-
|2-ші || [[File:Kenya-moi.jpg|60 px]] || [[Даниэль арап Мои]] || [[22 тамыз]] [[1978 жыл|1978]] || [[30 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]] || 1924 – 2020
|-
|3-ші || [[File:Mwai Kibaki (cropped).jpg|60 px]] || [[Джомо Кениата]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cidob.org/lider-politico/mwai-kibaki |title=Mwai Kibaki |lang=es |website=CIDOB |access-date=2025-06-14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717233835/https://www.cidob.org/lider-politico/mwai-kibaki |archive-date=2024-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=李安山 |url=https://www.zgbk.com/ecph/words?SiteID=1&amp;ID=530023 |title=齐贝吉，E.M. |lang=zh |website=[[Большая китайская энциклопедия|中國大百科全書]] |access-date=2025-06-14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527192900/https://www.zgbk.com/ecph/words?SiteID=1&amp;ID=530023 |archive-date=2025-05-27}}&lt;/ref&gt; || [[30 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]] || [[9 сәуір]] [[2013]] || 1931 — 2022
|-
|4-ші ||[[File:Uhuru Kenyatta.jpg|60 px]]|| [[Ухуру Кениата]] || [[9 сәуір]] [[2013 жыл|2013]] || [[13 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]] || 1961 жылы туған
|-
|5-ші ||[[File:President Ruto Potrait 2022 (cropped).jpg|60 px]]|| [[Уильям Руто]] || [[13 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]] || қазіргі уақыт || 1966 жылы туған
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кения]]

== Сыртқы сілтемелер ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кения президенттері]]
[[Санат:Президенттер тізімі]]</text>
      <sha1>mk7mvlmt67yny12rdxwtxl64j28lcbb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689986</id>
      <parentid>3689985</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57757-43</username>
        <id>187826</id>
      </contributor>
      <comment>/* Президенттер тізімі */</comment>
      <origin>3689986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="nobqv0mp5jkls5f1yvxa2xs5ueizb4g" xml:space="preserve">'''Кения президенті''' — [[Кения|Кения Республикасының]] басшасы.

== Президенттер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=2 cellspacing=2
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
! !! Сурет!! Аты!! Өкілеттілігінің басталуы !! Өкілеттілігінің аяталуы!! Өмір сүрген уақыты
|-
|1-ші || [[File:Jomo Kenyatta.jpg|60 px]] || [[Джомо Кениата]] || [[12 желтоқсан]] [[1964 жыл|1964]] || [[22 тамыз]] [[1978]] ||1897 – 1978
|-
|2-ші || [[File:Kenya-moi.jpg|60 px]] || [[Даниэль арап Мои]] || [[22 тамыз]] [[1978 жыл|1978]] || [[30 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]] || 1924 – 2020
|-
|3-ші || [[File:Mwai Kibaki (cropped).jpg|60 px]] || [[Мваи Кибаки]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cidob.org/lider-politico/mwai-kibaki |title=Mwai Kibaki |lang=es |website=CIDOB |access-date=2025-06-14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240717233835/https://www.cidob.org/lider-politico/mwai-kibaki |archive-date=2024-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=李安山 |url=https://www.zgbk.com/ecph/words?SiteID=1&amp;ID=530023 |title=齐贝吉，E.M. |lang=zh |website=[[Большая китайская энциклопедия|中國大百科全書]] |access-date=2025-06-14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250527192900/https://www.zgbk.com/ecph/words?SiteID=1&amp;ID=530023 |archive-date=2025-05-27}}&lt;/ref&gt; || [[30 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]] || [[9 сәуір]] [[2013]] || 1931 — 2022
|-
|4-ші ||[[File:Uhuru Kenyatta.jpg|60 px]]|| [[Ухуру Кениата]] || [[9 сәуір]] [[2013 жыл|2013]] || [[13 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]] || 1961 жылы туған
|-
|5-ші ||[[File:President Ruto Potrait 2022 (cropped).jpg|60 px]]|| [[Уильям Руто]] || [[13 қыркүйек]] [[2022 жыл|2022]] || қазіргі уақыт || 1966 жылы туған
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Кения]]

== Сыртқы сілтемелер ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Кения президенттері]]
[[Санат:Президенттер тізімі]]</text>
      <sha1>nobqv0mp5jkls5f1yvxa2xs5ueizb4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3690029</id>
      <parentid>3689707</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3690029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62005" sha1="6xp54klywmzt33mca48flbz44qjw4rk" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;).

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;97347&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 347]
| data-sort-value=&quot;1125&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;90289&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 289]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 597]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84063&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55571&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;49961&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 961]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;43094&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 43 094]
| data-sort-value=&quot;66&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 66]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;26081&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 081]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;24114&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 114]
| data-sort-value=&quot;249&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;21307&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 307]
| data-sort-value=&quot;36&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17293&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 293]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16088&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 088]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13771&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11747&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 747]
| data-sort-value=&quot;61&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10239&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8399&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8362&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8265&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8265]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;8060&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7451&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4548&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4489&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3912&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3912]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3824&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3824]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3148&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;3058&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3058]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2181&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2181]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1784&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1784]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1627&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1627]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1582&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1582]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1552]
| data-sort-value=&quot;21&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1219&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1214&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1214]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;1059&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value=&quot;956&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 956]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;731&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 731]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;698&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;641&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;637&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 637]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;632&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;625&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}}
| data-sort-value=&quot;512&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|234
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>6xp54klywmzt33mca48flbz44qjw4rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақстан сайлаулары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>542835</id>
    <revision>
      <id>3689855</id>
      <parentid>3629876</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3811" sha1="e7sj0ghlybo4jx8xltawncsnz7va9jm" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақстан сайлаулары
|state = collapsed
|сурет = 
|сурет_стиль = сурет_стиль
|тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Қазақстан Республикасындағы сайлаулар және референдумдар]]
|тақырып_стиль = тақырып_стиль
|дене_стиль = дене_стиль
|үсті_стиль = үсті_стиль
|тақ_стиль = тақ_стиль
|жұп_стиль = жұп_стиль
|бөлім_стиль = бөлім_стиль
|тізім_стиль = тізім_стиль
|бөлім1 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Президенттік]]
|тізім1 = {{hlist| [[Қазақстандағы президент сайлауы (1991)|1991]] | [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999]] | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005]] | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2011)|2011]] | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2015)|2015]] | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] }}
|бөлім2 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Парламенттік]]
|тізім2 = {{hlist| [[Қазақстандағы парламент сайлау (1994)|1994]] | [[Қазақстандағы парламент сайлау (1995)|1995]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (1999)|1999]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] }}
|бөлім3 = [[Қазақстандағы сайлау жүйесі|Жергілікті]]
|тізім3 = {{hlist| [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1994)|1994]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (1999)|1999]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2003)|2003]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2007)|2007]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2012)|2012]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2016)|2016]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2021)|2021]] | [[Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)|2023]] | [[Қазақстандағы мәслихаттар сайлауы (2026)|2026]] (мәслихат) }}
|бөлім4 = [[Референдум]]дар
|тізім4 = {{hlist| [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|29 сәуір 1995]] | [[Қазақстандағы референдум (30 тамыз 1995)|30 тамыз 1995]] | [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022]] | [[Қазақстандағы АЭС туралы референдум|2024]] | [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026]] }}
|асты = 
|асты_стиль = 
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Сайлаулар]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e7sj0ghlybo4jx8xltawncsnz7va9jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows 7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>543032</id>
    <revision>
      <id>3689831</id>
      <parentid>3651904</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52318" sha1="6bli8tsdovbrlovbbpsincj6m7l1ykj" xml:space="preserve">'''Windows 7''' - [[Microsoft|Microsoft корпорациясының]] отбасындағы, [[компьютер|компьютерлерге]] арналған операциялық жүйесі. 

{{Операциялық жүйе
| Аты                       = &lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;Windows 7&lt;/span&gt;
&lt;/center&gt;
|-
| Отбасысы             = Microsoft Windows
| Логотипі               = 
| Скриншоты          = [[Сурет:Microsoft Windows 7 wordmark.svg|222px]]
| Атауы                  = Windows 7 жұмыс үстелі
| Жасаушы             = [[Microsoft]]
| Сайты                  = [https://www.microsoft.com/windows7 Official website]
| Жағдайы             = Жұмысын аяқтаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.microsoft.com/resources/sharedsource/windowslp.mspx|title=Windows Licensing Programs|publisher=[[Microsoft]]|accessdate=2008-09-21|date=June 2011}}&lt;/ref&gt;
| Лицензиясы               = Меншік бағдарламалық жасақтама
| Компьютерлік платформасы  = [[IA-32]] және [[x86]] (32-биттік жүйе), [[x64]] (64-биттік жүйе)
| Жаңарту тәсілі           = [[Windows Update]], [[System Center Configuration Manager|SCCM]]
| Ядро типі                = [[Hybrid kernel|Hybrid]]
| Негізгі шыққан күні       = 22 қазан 2009
| Ескеру                    = Өнім өмірлік циклі [[14 қаңтар]] [[2020 жыл|2020]]-да аяқталды
}}
==Шығару күні және танымалдық ==

Oперациялық жүйе [[22 қазан]]да [[2009 жыл]]ғы сатылымға шықты.Web Analytics [EN] айтуынша, Интернетке кіру үшін операциялық жүйелердің әлемде қолданылатын арасында Windows 7 желтоқсан [[2015 жыл|2015]] үлесінің ▼ 37,0% құрады. [[Windows XP]] - осы өлшем бойынша, ол [[2011 жыл]]дың [[тамыз]], алдыңғы көшбасшы ұрып, бірінші орында тұр.
[[Сурет:Windows 7 Calculator.png|Windows 7 есептегі|нобай|122px]]

==Негізгі ерекшеліктері==
Бұл операциялық жүйеге  Unicode 5.1 қолданады. Іздеу панелі Instant Search қазір көп тілдерді таниды.
Операциялық жүйенің барлық нұсқалары 50 жаңа қаріптерді қамтиды. Windows 7 - көрсету үшін латын қарағанда Латын тіліне жатпайтын таңбаларды көрсету үшін көп қаріптерді қамтитын Windows алғашқы нұсқасы.

==Нұсқалары==

===Windows 7 Starter===
----------
Windows 7 Starter — [[Microsoft]] компаниясы шығарған [[Windows 7]] операциялық жүйесінің ең қарапайым және ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Бұл нұсқа негізінен әлсіз компьютерлерге, әсіресе [[нетбук]] сияқты құрылғыларға арналған. Windows 7 Starter толық функционалды Windows 7 редакцияларымен салыстырғанда мүмкіндіктері азайтылған және көптеген қосымша функциялары алып тасталған. Ол пайдаланушыға негізгі жүйелік мүмкіндіктерді береді, бірақ интерфейсті кеңейтіп баптау, мультимедиа қызметтері және кәсіби қолдануға арналған функциялар бойынша шектеулері көп болады. Windows 7 Starter көбінесе арзан құрылғыларға алдын ала орнатылып сатылатын OEM нұсқа ретінде таралды.
[[Сурет:Замшелый булыжник4.jpg|нобай|222px|Windows 7 Starter]]
Windows 7 Starter [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге шығарылды. Ол Windows 7 Home Basic, Home Premium, Professional және Ultimate редакцияларымен қатар ұсынылды. Дегенмен Starter редакциясының басты ерекшелігі — оның кең таралуы көбінесе дүкенде бөлек сатылым арқылы емес, компьютер өндірушілерінің құрылғыларына алдын ала орнатылған түрде жүзеге асуы болды. Starter нұсқасы ең алдымен арзанырақ құрылғылар нарығына бағытталды. Ол кезеңде [[нетбук]] деп аталатын шағын ноутбуктар кеңінен таралған еді. Нетбуктардың процессор қуаты төмен, жедел жады көлемі аз, қатқыл дискі көлемі шектеулі болатын. Сол себепті Windows 7 Starter жүйесі ресурстарды аз пайдаланатын, жеңілдетілген жүйе ретінде жасалды.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 ядросын пайдаланады және жүйенің негізі басқа редакциялармен бірдей. Яғни, ішкі құрылымы жағынан ол Windows 7 отбасына жатады және Windows 7-нің негізгі компоненттерін қолданады. Бірақ Starter редакциясында көптеген визуалды және функционалды мүмкіндіктер қысқартылған. Бұл қысқарту әлсіз құрылғыларда өнімділікті арттыру және жүйенің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Starter редакциясы көптеген қолданушылар үшін интернетке шығу, мәтін жазу, электрондық пошта қолдану және қарапайым тапсырмаларды орындау сияқты күнделікті әрекеттер үшін жеткілікті болды.

Windows 7 Starter интерфейсі Windows 7-ге ұқсас болғанымен, графикалық мүмкіндіктері шектеулі. Starter редакциясында [[Windows Aero]] интерфейсі жоқ. [[Windows Aero]] — [[Windows Vista]] және Windows 7 жүйелерінде қолданылған көрнекі интерфейс технологиясы. Оның құрамына мөлдір терезелер, анимацияланған ауысулар, алдын ала көрініс беру, терезелерді экранда ыңғайлы орналастыру және басқа да визуалды элементтер кіретін. Starter редакциясында Aero функциялары болмағандықтан, жүйе қарапайым классикалық стильге жақын интерфейсті қолданады. Бұл өзгеріс жүйеге түсетін графикалық жүктемені азайтады және әлсіз видеокарта немесе интеграцияланған графикасы бар құрылғыларда өнімділікті жақсартады.

Windows 7 Starter редакциясының ең белгілі шектеулерінің бірі — жұмыс үстелінің фон суретін стандартты тәсілмен өзгерту мүмкіндігінің жоқтығы. Starter редакциясында пайдаланушы әдеттегі басқару мәзірі арқылы обои қоюды өзгерте алмайды. Басқа редакцияларда фон суретті оңай ауыстыруға болады, ал Starter редакциясында бұл функция әдейі өшірілген. Бұл Microsoft компаниясының Starter редакциясын басқа редакциялардан айыру және қолданушыларды қымбат редакцияларға көшуге ынталандыру саясатының бір бөлігі болды. Дегенмен кейбір пайдаланушылар үшін бұл маңызды шектеу емес, себебі Starter редакциясы негізінен қарапайым қолдануға арналған еді.

Windows 7 Starter тек 32-биттік архитектурада шығарылды. Яғни, ол 64-биттік нұсқада қолжетімді болмады. Бұл да оның төмен ресурсты құрылғыларға бағытталғанын көрсетеді. 32-биттік жүйелерде жедел жадыны қолдану шектеулі болады. Starter редакциясы әдетте 2 гигабайт жедел жадыға дейінгі құрылғыларда жұмыс істеуге бағытталған. Кейбір құрылғыларда 1 ГиБ RAM жиі кездесетін. 64-биттік жүйе үлкен жадты қолдайды, бірақ Starter редакциясында бұл мүмкін емес еді. Сондықтан Windows 7 Starter заманауи құрылғыларға емес, әлсіз техникалық сипаттамалары бар нетбуктарға арналған.

Windows 7 Starter редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді. Оның құрамында [[Windows Explorer]], [[Start мәзірі]], тапсырмалар тақтасы, басқару тақтасы және жүйелік баптаулар бар. Пайдаланушы файлдармен жұмыс істей алады, интернетке қосыла алады, бағдарламаларды орната алады және қолдана алады. Starter редакциясында интернетке қосылу үшін [[Internet Explorer]] браузері әдепкі түрде орнатылған. Сонымен қатар пайдаланушы басқа браузерлерді де орната алады. Жүйеде файлдарды басқару, папкалар құру, флешка қолдану және желілік функциялар бар. Бұл жағынан Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің толық мүмкіндіктерін базалық деңгейде сақтайды.

Windows 7 Starter редакциясында мультимедиа мүмкіндіктері шектеулі. Онда [[Windows Media Center]] жоқ. Windows Media Center — теледидар көру, медиа кітапхананы басқару, фильмдер мен музыка ұйымдастыру және бейне жазу сияқты қызметтерді біріктіретін мультимедиа платформасы. Бұл бағдарлама Home Premium және одан жоғары редакцияларда бар. Starter редакциясында мультимедианы басқару тек [[Windows Media Player]] арқылы жүзеге асады. Windows Media Player музыка тыңдау және бейне көру мүмкіндігін береді, бірақ Media Center сияқты кеңейтілген интерфейс пен теледидар қызметтері жоқ.

Windows 7 Starter редакциясында кейбір кәсіби функциялар қолжетімді емес. Мысалы, доменге қосылу функциясы жоқ. [[Домен]] — корпоративтік желілерде компьютерлерді орталықтан басқаруға арналған жүйе. Бұл мүмкіндік Windows 7 Professional, Enterprise және Ultimate редакцияларында болады. Starter редакциясында доменге қосылу болмағандықтан, ол кеңсе және корпоративтік ортаға арналмаған. Ол тек үй жағдайында және жеке қолданушылар үшін ыңғайлы. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Group Policy]] сияқты әкімшілік құралдар жоқ, бұл да оны кәсіби қолдануға жарамсыз етеді.

Windows 7 Starter редакциясында [[Remote Desktop]] функциясы толық іске аспайды. Remote Desktop — басқа компьютерге қашықтан қосылып басқаруға мүмкіндік беретін технология. Starter редакциясында Remote Desktop клиенті ретінде қосылып жұмыс істеуге болады, бірақ Starter орнатылған компьютерге сырттан қосылып басқару мүмкіндігі жоқ. Бұл функция Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында толық қолжетімді. Starter редакциясы арқылы пайдаланушы басқа компьютерге қосыла алады, бірақ Starter жүйесінің өзі қашықтан басқарылатын сервер бола алмайды.

Windows 7 Starter редакциясында қауіпсіздік құралдары Windows 7 жүйесінің жалпы қауіпсіздік құрылымына сүйенеді. Онда [[Windows Firewall]] және [[Windows Defender]] сияқты негізгі қорғаныс қызметтері бар. Starter редакциясы [[Windows Update]] арқылы жаңартулар алып тұра алады. Бұл оның маңызды артықшылығы болып саналады, себебі жеңілдетілген редакция болса да, қауіпсіздік жаңартулары арқылы жүйені қорғау мүмкіндігі бар. Бірақ Starter редакциясында кейбір кеңейтілген қауіпсіздік құралдары жоқ. Мысалы, [[BitLocker]] шифрлау технологиясы Starter редакциясында қолжетімді емес. [[BitLocker]] тек Ultimate және Enterprise редакцияларында бар. Starter редакциясында дискті толық шифрлау мүмкіндігі болмағандықтан, деректерді қорғау деңгейі төмендеу болуы мүмкін.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген стандартты бағдарламаларды орнатуға мүмкіндік береді. Пайдаланушы [[Microsoft Office]] сияқты бағдарламаларды қолдана алады немесе тегін офистік бағдарламаларды орната алады. Сонымен қатар сурет қарау бағдарламалары, архиваторлар және медиа плеерлер жұмыс істей алады. Дегенмен құрылғының техникалық қуаты төмен болғандықтан, ауыр бағдарламалар Starter орнатылған нетбуктарда баяу жұмыс істеуі мүмкін. Мысалы, заманауи ойындар немесе үлкен көлемдегі графикалық редакторлар Starter жүйесі орнатылған құрылғыларда тиімді жұмыс істемейді. Бұл Windows 7 Starter редакциясының негізгі қолдану саласы жеңіл жұмыс екенін көрсетеді.

Windows 7 Starter редакциясында виртуализация мүмкіндіктері де шектеулі. Windows 7 Professional және Ultimate редакцияларында [[Windows Virtual PC]] және [[Windows XP Mode]] сияқты функциялар бар. XP Mode — [[Windows XP]] жүйесін виртуалдық ортада іске қосып, ескі бағдарламаларды қолдануға мүмкіндік беретін құрал. Starter редакциясында бұл мүмкіндік жоқ. Сондықтан ескі бағдарламаларды арнайы режимде іске қосу Starter редакциясында қиын болуы мүмкін. Бұл да Starter редакциясының қарапайым қолдануға арналғанын білдіреді.

Windows 7 Starter редакциясы желілік мүмкіндіктерді базалық деңгейде қолдайды. Ол Wi-Fi желілеріне қосыла алады, үй желісін құра алады және интернетті қолдануға мүмкіндік береді. Starter редакциясында [[HomeGroup]] функциясы бар. HomeGroup арқылы үй ішіндегі компьютерлер арасында файлдар мен принтерлерді бөлісуге болады. Бұл функция Starter редакциясында қолданушылар үшін пайдалы болды, себебі ол үй жағдайында желі арқылы файл алмасуды жеңілдетті. Бірақ Starter редакциясында корпоративтік желіге арналған кеңейтілген құралдар жоқ болғандықтан, кәсіби желілерде қолдану шектеулі болды.

Windows 7 Starter редакциясының өнімділігі көбінесе оның жеңілдетілген құрылымына байланысты жақсы болып көрінді. [[Windows Aero]] интерфейсінің жоқтығы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етті. Бұл әсіресе әлсіз процессорлы және аз жадты нетбуктарда маңызды еді. Starter редакциясы қолданушыларға Windows 7-нің жалпы тұрақтылығын және қарапайым интерфейсін ұсынып, құрылғының қуатын артық жүктемей жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

Windows 7 Starter редакциясының лицензиялау түрі көбінесе OEM форматында болды. OEM лицензиясы дегеніміз — [[Операциялық жүйелер|операциялық жүйе]] компьютер өндірушілері арқылы алдын ала орнатылып сатылатын лицензия. Windows 7 Starter жеке дүкендерде сирек сатылғанымен, Acer, [[Asus]], [[Hewlett-Packard|HP]], [[Dell]] және басқа да өндірушілердің нетбуктарында жиі кездесетін. Бұл жүйе арзанырақ болғандықтан, құрылғының жалпы бағасын төмен ұстауға мүмкіндік берді. [[Microsoft]] Starter редакциясы арқылы [[Linux]] жүйесі орнатылған арзан нетбуктармен бәсекелесуге тырысты, себебі сол кезде кейбір құрылғылар Ubuntu немесе басқа [[Linux]] дистрибутивтерімен сатылған болатын.

Windows 7 Starter редакциясында пайдаланушы тіркелгілерін басқару мүмкіндігі бар. Бірнеше пайдаланушыға арналған есепшоттар жасауға болады, әкімші және стандартты қолданушы құқықтарын бөлуге болады. Starter редакциясында [[User Account Control]] қызметі де жұмыс істейді. Бұл қызмет жүйеге өзгеріс енгізу кезінде пайдаланушыдан рұқсат сұрайды және қауіпсіздік деңгейін арттырады. Сонымен қатар Starter редакциясында [[Parental Controls]] құралдары бар. Бұл құрал ата-аналарға балалардың компьютерді қолдану уақытын шектеуге және белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді.

Windows 7 Starter редакциясы үшін [[Microsoft]] компаниясы [[Windows Anytime Upgrade]] қызметін ұсынды. Бұл қызмет арқылы пайдаланушы Starter редакциясын жоғарырақ редакцияға ауыстыра алады. Мысалы, Home Premium немесе Professional редакциясына көшуге мүмкіндік болды. Бұл үшін қосымша лицензия кілтін сатып алу қажет. Жаңарту процесі кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті болмады, тек лицензия ауыстырылып, қосымша функциялар автоматты түрде ашылатын. Бұл Starter қолданушылары үшін ыңғайлы шешім болды, себебі олар қажет болған жағдайда жүйенің толық мүмкіндіктерін сатып алып қолдана алды.

Windows 7 Starter редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды басқа редакцияларға көшуге мәжбүр етті. Мысалы, жұмыс үстелінің фон суретін өзгерту мүмкіндігі жоқ болғандықтан, пайдаланушылар арнайы үшінші тарап бағдарламаларын қолдануға тырысатын. Сонымен қатар [[Windows Aero]]   интерфейсінің жоқтығы және кейбір функциялардың болмауы да Starter редакциясын қарапайым деңгейде қалдырды. Бірақ Starter редакциясының негізгі мақсаты — ең төменгі деңгейдегі компьютерлерде Windows тәжірибесін беру болғандықтан, бұл шектеулер әдейі енгізілген еді.

Windows 7 Starter редакциясы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен салыстырғанда ең аз мүмкіндіктерге ие болса да, ол Windows 7 ядросының тұрақтылығы мен өнімділігін сақтап қалды. Starter жүйесі Windows Vista жүйесіне қарағанда жеңіл және жылдам жұмыс істеді. Бұл әсіресе Vista жүйесін көтере алмайтын әлсіз құрылғылар үшін пайдалы болды. Starter редакциясы [[Windows XP]] жүйесінен кейінгі кезеңде Windows интерфейсін жаңартуға мүмкіндік берді, бірақ [[Windows XP]]-ге қарағанда кейбір аппараттық талаптары жоғары болды.

Windows 7 Starter редакциясы қазіргі уақытта ресми түрде ескірген жүйе болып есептеледі. Microsoft Windows 7 жүйесіне негізгі қолдауды [[2015 жыл]]ы тоқтатты, ал кеңейтілген қолдауды [[2020 жыл]]дың [[14 қаңтар]]ында аяқтады. Бұл күннен кейін Windows 7 Starter үшін қауіпсіздік жаңартулары шығарылмайды. Сондықтан Windows 7 Starter жүйесін интернетке қосылып қолдану қауіпсіздік тұрғысынан қауіпті болуы мүмкін. Қауіпсіздік жаңартулары тоқтағаннан кейін жаңа осалдықтар түзетілмейді және жүйе вирустар мен шабуылдарға осал болады. Сол себепті қазіргі кезде Windows 7 Starter тек офлайн режимде немесе арнайы мақсатта ғана қолдануға ұсынылады.

Windows 7 Starter редакциясы көптеген қазіргі бағдарламалардың талаптарына сәйкес келмейді. Кейбір заманауи браузерлер Windows 7-ні қолдауды тоқтатты. Сонымен қатар көптеген бағдарламалар [[Windows 10]] немесе [[Windows 11]] жүйелерін талап етеді. Бұл Windows 7 Starter редакциясын күнделікті қолдануға қиындық туғызады. Бірақ ретро компьютерлермен айналысатын адамдар үшін Starter редакциясы қызықты болуы мүмкін, себебі ол әлсіз компьютерлерде Windows 7 интерфейсін қолдануға мүмкіндік береді. Кейбір пайдаланушылар оны ескі ойындарды немесе бағдарламаларды іске қосу үшін қолданады.

Windows 7 Starter редакциясы Windows тарихында нетбук дәуірімен тығыз байланысты. Нетбуктар [[2008 жыл|2008]]–[[2011 жыл]]дары өте танымал болды, бірақ кейіннен олардың орнын планшеттер және қуаттырақ ноутбуктар басты. Starter редакциясы сол кезеңдегі арзан құрылғылар нарығына арналған маңызды өнім болды. Ол Windows жүйесін арзанырақ құрылғыларда кең таратуға мүмкіндік берді. Microsoft Starter редакциясы арқылы пайдаланушыларға Windows интерфейсін ұсынды және Linux сияқты тегін жүйелермен бәсекеге түсті.

Қорытындылай келе, Windows 7 Starter — Windows 7 операциялық жүйесінің ең төменгі деңгейдегі редакциясы. Ол негізінен [[нетбук]] және әлсіз [[ноутбук]] құрылғыларына арналған. Оның негізгі артықшылығы жүйенің жеңіл жұмыс істеуі және қарапайым қолданушыларға қажетті базалық функцияларды беруінде. Бірақ оның кемшілігі көптеген мүмкіндіктердің жоқтығында, мысалы Aero интерфейсінің болмауы, жұмыс үстелін толық баптай алмау, [[Windows Media Center]] және кәсіби желілік функциялардың жоқтығы. Windows 7 Starter өзінің дәуірінде арзан құрылғылар үшін қолайлы шешім болғанымен, қазіргі уақытта ол ескірген жүйе ретінде қарастырылады және ресми қолдау тоқтағандықтан, қауіпсіздік мәселелері бар.

===Windows 7 Home Basic===
-------


Windows Home Basic — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Бұл нұсқа негізінен үй қолданушыларына арналған және төмен немесе орта деңгейлі компьютерлерде жұмыс істеу үшін жасалған. Windows Home Basic редакциясы Windows 7 Starter нұсқасынан функционалдығы жоғары, бірақ Windows 7 Home Premium, Windows 7 Professional және Windows 7 Ultimate сияқты редакциялармен салыстырғанда кейбір функциялары шектеулі.

Home Basic редакциясы [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол барлық аймақтарда бірдей сатылмаған, көбіне дамушы мемлекеттерге бағытталған. Microsoft компаниясы Home Basic редакциясын арзан компьютерлерде қолдануға ыңғайлы ету үшін шығарды. Home Basic көбінесе жаңа ноутбуктарға немесе үстел компьютерлеріне алдын ала орнатылып сатылды. Дүкендерде бөлек лицензия ретінде сирек кездескен. OEM лицензиясы арқылы таралды.

Home Basic редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық пен өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жақсы. Home Basic негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. Windows Explorer, тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы Home Basic нұсқасында толық жұмыс істейді.

Home Basic интерфейсі қарапайым стильде көрсетіледі, Aero функциялары толық қолжетімді емес. Жүйеде фон суретін өзгертуге болады, бірақ кейбір визуалды эффектілер жоқ. Мультимедиа функциялары орташа деңгейде қамтамасыз етілген. Home Basic жүйесінде [[Windows Media Player]] бар, бірақ [[Windows Media Center]] жоқ. Пайдаланушылар мультимедианы стандартты ойнатқыш арқылы немесе үшінші тар[[Сурет:HelloWorld applet screenshot.png|нобай|277px|Home Basic-тегі терезе GUI-і]]ап бағдарламалары арқылы пайдалана алады.

Home Basic редакциясы желілік функциялар жағынан жеткілікті. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] желілеріне қосыла алады, жергілікті желі арқылы файлдар алмасып, принтерлерді ортақ қолдана алады. Home Basic жүйесі 32-биттік немесе 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік нұсқалар жедел жадыны максимум 4 ГиБ дейін қолдай алады, ал 64-биттік жүйе одан көп жадыны пайдалана алады.

Home Basic редакциясы [[User Account Control]] арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға мүмкіндік береді. Home Basic редакциясында Windows Update арқылы қауіпсіздік жаңартулары алынады, бірақ BitLocker шифрлау технологиясы қолжетімді емес.

Windows Anytime Upgrade қызметі арқылы Starter немесе Home Basic қолданушылары Higher редакцияларға, мысалы Home Premium немесе Professional-ға көшу үшін лицензия сатып ала алады. Жаңарту кезінде жүйені қайта орнатудың қажеті жоқ, тек лицензия ауыстырылады, қосымша функциялар автоматты түрде ашылады.

Home Basic жүйесінде визуалды және мультимедиа шектеулері болса да, ол төмен қуатты нетбук немесе ноутбук құрылғыларында жақсы жұмыс істейді. Aero интерфейсінің болмауы, кейбір қызметтердің өшірілуі және визуалды эффектілердің аз болуы жүйенің жылдам жүктелуіне әсер етеді. Home Basic редакциясының басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі функциялардың сақталуы.

Home Basic редакциясының шектеулері кейбір қолданушыларды Home Premium немесе Professional редакцияларына көшуге мәжбүр етті. Бұл шектеулерге Aero интерфейсінің толық болмауы, [[Windows Media Center]] функциясының жоқтығы, кәсіби желілік құралдардың болмауы жатады. Дегенмен Home Basic редакциясы арзан құрылғыларда Windows 7 интерфейсін тәжірибе жасауға мүмкіндік берді.

Қорытындылай келе, Windows Home Basic — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің жеңілдетілген редакциясы. Ол әсіресе төмен қуатты нетбук және ноутбук құрылғыларында жұмыс істеуге арналған. Оның басты артықшылығы — жеңіл, қарапайым интерфейс және негізгі қолданушы функцияларының сақталуы. Шектеулеріне қарамастан, Home Basic үй қолданушылары үшін қарапайым және тиімді шешім болды.

===Windows 7 Enterprise===
--------

Windows 7 Enterprise — Microsoft компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің корпоративтік редакциясы. Бұл нұсқа ірі ұйымдар мен кәсіпорындарға арналған және желілік, қауіпсіздік және әкімшілік мүмкіндіктерге кең қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Windows 7 Enterprise редакциясы Windows 7 Professional редакциясынан жоғары, бірақ Windows 7 Ultimate сияқты барлық жеке функцияларды қамтитынын атап өту керек.

Enterprise редакциясы 2009 жылы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Ол негізінен ірі компаниялар мен ұйымдарда Volume Licensing арқылы таратылады. Пайдаланушылар бұл редакцияны бөлек дүкеннен сатып ала алмайды. Enterprise корпоративтік желілерде жұмыс істеуге арналған мүмкіндіктермен жабдықталған.

Windows 7 Enterprise ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесіне қарағанда жоғары. Enterprise редакциясы негізгі функцияларды қамтамасыз етеді: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, Start мәзірі және басқару тақтасы Enterprise редакциясында толық жұмыс істейді.

Enterprise интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілер мен [[Windows Aero]] функцияларын қолдайды. Aero интерфейсі арқылы терезелер мөлдір, анимациялар қосулы, жұмыс үстелін сәндеуге мүмкіндік бар. Мультимедиа функциялары толыққанды. Enterprise жүйесінде [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар, бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде қолдануға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясы желілік функциялар жағынан толық. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Enterprise корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. Бұл қызмет арқылы қолданушыларды басқару, құқықтарды тағайындау және қауіпсіздікті бақылау мүмкіндігі бар. Enterprise редакциясында Group Policy арқылы әкімшілік саясаттарды енгізуге болады.

Enterprise редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін, ал 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдануға мүмкіндік береді. Enterprise жүйесі көп ядролы процессорлармен және ірі жад көлемімен жұмыс істеуге арналған.

Enterprise редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды. Бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал. Сонымен қатар, Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлау мүмкіндігі бар. User Account Control функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге болады. Parental Controls функциясы корпоративтік ортада қолданылмайды, бірақ әкімшілік құқықтары бар пайдаланушылар үшін қауіпсіздік саясаттары қолданылады.

Windows Update арқылы Enterprise жаңартуларын алу мүмкіндігі бар. Жүйе автоматты жаңартуларға қосылып, қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзетулер мен қызмет жаңартуларын алады. Enterprise редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Enterprise редакциясының негізгі артықшылығы — корпоративтік желілерде кеңейтілген басқару мүмкіндіктері. Ол Volume Activation арқылы лицензияланған ұйымдарға қолжетімді. Windows Anytime Upgrade Enterprise үшін қолданылады, бірақ көбіне ұйымдар Volume Licensing арқылы орнатады. Enterprise редакциясы Multi-Language User Interface (MUI) пакеттерін қолдайды, бұл әр түрлі тілдерде интерфейсті пайдалану мүмкіндігін береді.

Enterprise редакциясы виртуализация құралдарын қолдайды. Windows Virtual PC және DirectAccess функциялары арқылы ұйымдарда қашықтықтан жұмыс істеу, корпоративтік желіге қауіпсіз қосылу мүмкіндігі бар. BranchCache қызметі арқылы деректерді локалды сақтау және желі тиімділігін арттыру мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. AppLocker функциясы арқылы қолданушылардың қолданбаларды іске қосуына шектеу қоюға болады.

Enterprise редакциясы корпоративтік қауіпсіздікті, желілік басқаруды және үлкен ұйымдарға арналған толық функционалды интерфейсті қамтамасыз етеді. Ол Aero, мультимедиа, виртуализация және тіл пакеттері сияқты барлық функцияларды қолдайды. Бұл редакция ірі компаниялар үшін Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып саналады.

===Windows 7 Ultimate===
----------
 
Windows 7 Ultimate — [[Microsoft]] компаниясы шығарған Windows 7 операциялық жүйесінің ең толық редакциясы. Бұл нұсқа үй және корпоративтік қолданушыларға арналған. Ultimate редакциясы барлық негізгі және кеңейтілген функцияларды қамтиды. Windows 7 Ultimate Windows 7 Home Premium және Windows 7 Professional редакцияларына қарағанда толық функционалды болып саналады. Ultimate редакциясы барлық визуалды эффектілер, мультимедиа мүмкіндіктері және корпоративтік функцияларды қолдайды.

Windows 7 Ultimate [[2009 жыл]]ы Windows 7 жүйесімен бірге нарыққа шықты. Бұл редакция әр түрлі тілдік пакеттерді қолдайды және Multi-Language User Interface (MUI) арқылы интерфейсті әр түрлі тілдерде пайдалануға мүмкіндік береді. Ultimate редакциясы негізінен үй қолданушылары мен шағын ұйымдарға арналған, бірақ ірі компанияларда корпоративтік лицензия арқылы да қолданылуы мүмкін.

Ultimate редакциясы Windows 7 ядросын қолданады және жүйенің негізгі құрылымы Windows 7 жүйесінің басқа редакцияларымен бірдей. Ол тұрақтылық және өнімділік жағынан [[Windows Vista]] жүйесінен жоғары. Ultimate негізгі қызметтерді ұсынады: файлдарды басқару, бағдарламаларды орнату, интернетке қосылу, мультимедиа файлдарын ойнату және жүйені баптау. [[Windows Explorer]], тапсырмалар тақтасы, [[Start мәзірі]] және басқару тақтасы толық жұмыс істейді.

Ultimate интерфейсі Windows 7 стилінде көрсетіледі және барлық визуалды эффектілерді қолдайды. [[Windows Aero]] интерфейсі терезелердің мөлдірлігін, анимацияны және жұмыс үстелін сәндеуді қамтамасыз етеді. Мультимедиа функциялары толыққанды. Ultimate редакциясында [[Windows Media Player]] және [[Windows Media Center]] бар. Бұл пайдаланушыларға мультимедиа файлдарын стандартты және кеңейтілген түрде ойнатуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясы желілік мүмкіндіктерді толық қамтамасыз етеді. Пайдаланушы [[Wi-Fi]] және корпоративтік желілерге қосыла алады, файлдарды ортақ пайдалана алады, принтерлерді желі арқылы қолданады. Ultimate корпоративтік желілерде [[Active Directory]] қызметімен интеграцияланады. [[Group Policy]] арқылы әкімшілік саясаттарды енгізу мүмкіндігі бар. Enterprise сияқты, Ultimate редакциясы Volume Activation немесе Windows Anytime Upgrade арқылы лицензиялана алады.

Ultimate редакциясы 32-биттік және 64-биттік құрылғыларда жұмыс істей алады. 32-биттік жүйелер жедел жадыны максимум 4 ГБ дейін қолданса, 64-биттік жүйелер одан көп жадыны қолдай алады. Ultimate көп ядролы процессорлармен және үлкен жад көлемімен үйлесімді жұмыс істейді.

Ultimate редакциясы BitLocker шифрлау технологиясын қолдайды, бұл деректерді қорғауға арналған негізгі құрал болып табылады. Сонымен қатар Encrypting File System (EFS) арқылы файлдарды шифрлауға мүмкіндік бар. [[User Account Control]] функциясы арқылы жүйенің қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі. [[Parental Controls]] функциясы арқылы ата-аналар балалардың компьютерді пайдалану уақытын шектей алады, белгілі бір бағдарламаларға кіруді бақылауға болады.

[[Windows Update]] арқылы Ultimate редакциясы автоматты түрде жаңартулар алады. Жүйе қауіпсіздік патчтарын, қателерді түзету және қызмет жаңартуларын орнатады. Ultimate редакциясы Windows XP Mode мүмкіндігін қолдайды, бұл ескі бағдарламаларды виртуалды түрде іске қосуға мүмкіндік береді.

Ultimate редакциясының артықшылығы — толық функционалды интерфейс, барлық визуалды және мультимедиа мүмкіндіктері, корпоративтік және жеке қолданушыларға арналған толық құралдар. Бұл редакция Multi-Language User Interface пакеттерін қолдайды, Aero интерфейсін пайдаланады, виртуализация және BitLocker сияқты барлық функцияларды қамтиды. Ultimate редакциясы Windows 7 жүйесінің ең толық және икемді нұсқасы болып есептеледі.
[[Сурет:Finished step.jpg|нобай|277px|Ultimate түріндегі GUI. diskpart.exe мен cmd.exe терезелері орналасқан. Aero қосылған]]
Windows 7 Ultimate корпоративтік және үй қолданушылары үшін теңдессіз мүмкіндіктерді ұсынады. Ол барлық негізгі қызметтерді, визуалды эффектілерді, мультимедиа функцияларын, желілік және қауіпсіздік құралдарын біріктіреді. Ultimate редакциясы барлық тілдік пакеттерді қолдап, кеңейтілген лицензиялау және виртуализация мүмкіндіктерін ұсынады.

Ultimate редакциясы Windows Anytime Upgrade қызметін қолдайды. Бұл қызмет арқылы басқа Windows 7 редакцияларынан Ultimate редакциясына көшуге болады. Лицензия сатып алғаннан кейін қосымша функциялар автоматты түрде ашылады. Ultimate редакциясы үй, шағын және орта ұйымдарда толық функционалды Windows 7 тәжірибесін қамтамасыз етеді.

Windows 7 Ultimate — Microsoft компаниясының Windows 7 жүйесінің ең толық редакциясы. Ол барлық визуалды, мультимедиа, желілік және қауіпсіздік функцияларын қамтиды. Ultimate редакциясы әр түрлі тілдерде интерфейс ұсынуға, виртуализация құралдарын қолдануға және деректерді қорғау мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған. Бұл редакция Windows 7 жүйесінің барлық функцияларын қолдануға мүмкіндік береді. &lt;ref&gt;[https://www.scribd.com/document/159875803/History-of-Microsoft-Windows Windows тарихы (арасында кейбір ақпараттар)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://petri.com/windows-7-editions-comparison/ Windows 7 Релиз нұсқалары]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cnet.com/tech/services-and-software/windows-7-starter-edition-explained/ Windows 7 Starter ақпарат (1-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://technologizer.com/2009/04/22/windows-7-starter-edition-its-trialware/index.html Windows 7 Starter ақпарат (2-)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic Windows 7 Home-Basic ақпарат (орысша 1-)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422043459/https://www.brevis.ru/software/microsoft/operating-systems/windows-7-home-basic |date=2026-04-22 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html Home basic нұсқасының қолданылым, функциялары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260115022820/https://www.about-win7.com/windows-7-home-basic.html |date=2026-01-15 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[https://www.pcworld.com/article/527623/windows7-7.html Windows 7-нің 6 нұсқасының баяндамасы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

&lt;references/&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Windows XP]]
* [[Windows Vista]]
* [[Windows 8]]
[[Санат:Операциялық жүйелер]]</text>
      <sha1>6bli8tsdovbrlovbbpsincj6m7l1ykj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтау қорымы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>547394</id>
    <revision>
      <id>3689972</id>
      <parentid>3209329</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>3689972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6336" sha1="pdl0deomhd245jshp4pk0up89hy0l1f" xml:space="preserve">
'''Ақтау қорымы''' (''б.з.д.13-11 ғғ.'') — [[Ақтау]] жерінде (1989-1993 жж.) археологиялық тұрғыдан зөрттеу жүргізілген.

== Қорымның сипаты ==
Қаланың қырат тәрізді биіктеу келген солтүстік жақ шетінде орналасқан. Кешен 2 қабір, [[құрбандық шалу]] орны мен 3 меңгірден тұрады. Қабір құрылыстары қатты қираған. Диаметрі 6 м болатын №1 қабірдің ені 1 м дейін зәулім тас қоршауы болған. Шығыс жағында бұл қоршаудың тас түбіндегі үлкен жырық тесіктің ізімен жалғасқан, кейінен ажыраған іргесі бар. Қоршаудың ішіне жартасты жерге жасалған жерлеу бөлмесі орналастырылған. Құрылымдық тұрғыдан ол бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша қойылған және периметрі бойынша, сірә, дөңгелек пішінді платформа түріндегі тастармен құрсалған, мөлшері 1,6×1,7 м тас жәшіктен тұрады. Жерлеу қабірі үстінен жалпақ тас жабындыларымен жабылған сыңайлы. Жерлеу ерте заманда-ақ тоналған. Жәшіктегі қаңқа сүйектері бастапқы орындарынан ауытықыған. Батыс жақ бөлігінде түбі жалпақ, дөңгелек кесінді түріндегі және ернеуіне қарапайым шырша өрнегі бар жабыстырма әдісімен жабыстырылған ыдыс жатты. Жерлеу орны мен қоршау арасындағы кеңістік сакралдды, таза болып шықты. Қоршау маңайында сырт жағынан құрбандық шалу, еске алу рәсімінің іздерінің (күл дағы, жабыстырма ыдыс сынығы , жануар сүйектері) бар екені анықталды. Екінші бір  қабірде тастан жасалған, мөлшері '''3,8×3,2 м''', бойлық осі шығыс-батыс бағыты бойынша орналастырылған, пішіні сопақ платформалы. Биіктігі - 0,5 м.  Платформаның шетін ала қаланған қалың тас  қабырға пішіні де сопақ, мөлшері '''1,4×0,8 м''' және тереңдігі 0,4 м  қабірді қоршайды. Бөлмелік қабырға бұрыштары екі қатар етіп шығарылып, '''17''' жалпақ таспен тігінен қаланған. Қабір үсті көлденең жатқызылған 2 жалпақ таспен жабылған. Мәйіт сол жақ жамбасында бүріскен күйінде оңтүстікке қаратыла, тікелей жартасты жерге жерленген. Қабір шұңқырының оңтүстік-батыс бұрышында, мәйіттің бас жағында пішіні текшелік кішігірім жабыстырмалы өрнексіз ыдыс орналастырылған. Платформа өз кезеңінде шағын, диаметрі 6 м тас қабырғамен қоршалған, ал оның шығыс бөлігінде құрбандық шалу және еске алу рәсімдерінен кейін қалған заттай қалдықтар шоғырланған.  

Қабірден шығысқа қарай 75 м жерде тігінен орнатылған жалпақ белгітастың түбірі табылды. Белгітастың жалпақ бетінің бойлық осі солтүстік-оңтүстік бағыт бойынша бағытталған. Екінші белгітас орнатылған жерде №1 қабірдің шығыс жағына қарай 900 м жерден табылды. Белгітастың тегістік бетінің бойлық осі шығыс-батыс бағыт бойынша қойылған. Үшінші құлап жатқан өңделмеген жалпақ тас белгісі №2 қабірдің батыс жағына қарай 210 м жерден табылды. Оның өлшемі — '''1,5×0,8×0,18 м.''' Жоғарғы жағы тігінен қиыс шабылып, ал түп жағына қарай жіңішкерген. Белгітас жалпақтығының бойлық осі солтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс  сызығы бойынша бағытталған. Барлық белгі тастардың маңайында ошақ күлінің жағы бары анықталған. Қабір №1-ден солтүстік-шығысқа қарай 350 м жерде диаметрі 1,8 м тігінен орнатылған жалпақ тастардан жасалған құрбандық шалу орнының қоршау бар. Оның жанында жабыстыру әдісімен жасалған ыдыс, жануар сүйегінің сынықтары және 2 ошақ орны табылды.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы, Маңғыстау облысы, аст Прайм баспасы, 2012 &lt;br /&gt;
Баландина Г.В., Астафьев А.Е. Ақтау қорымының соңғы қола дәуіріндегі жерлеу-еске алу орнының кешенін қалпына келтіру және түсіндірмелігінің тәжірбиесі// Батыс Қазқстанның археологиялық мәселелері. Самара ,1996, Б.133-155&lt;/ref&gt;  
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қорымдар]]
[[Санат:Тарихи ескерткіштер]]</text>
      <sha1>pdl0deomhd245jshp4pk0up89hy0l1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549654</id>
    <revision>
      <id>3690074</id>
      <parentid>3317283</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ең сйтті  деген тіркесті - сәтті деп ауыстырдым</comment>
      <origin>3690074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9294" sha1="nac13cldoxxbphc6u1ay234hqq8ak7r" xml:space="preserve">[[Сурет:Morgan-Keenan_spectral_classification.svg|thumb|right|400px]]
'''Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі''' — [[спектр]]індегі айырмашылықтары бойынша анықталған [[жұлдыз]]дар жіктелуі.

19-шы ғасырдың 2-ші жартысында жұлдыздарға жасалған спектрлік жіктелулерінің ішіндегі ең сәтті шыққаны - Гарвард жіктелуі. Оны 19 және 20 ғасырларды америкалық астроном [[Энни Джамп Кэннон|Э.Кеннон]] жасаған. Бұл жіктелудің негізіне атлмдық спектрлік сызықтардың немесе молекулалық жолақтардың интенсивтігі алынған. Мұнда жұлдыздардың үздіксіз спектіріндегі энергияның таралуы ескеріледі. Жұлдыздардың спектріндегі ерекшіліктер негізінен олардың беттерінің температурасымен анықталады. Әр түрлі жұлдыздардың жарқырауы мен спектрлік кластары арасында (немесе бетінің температурасы), [[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы]]нда көрсетілгендей белгілі бір тәуелдік байқалады.

Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі әріптермен белгіленіп, температураның кемуіне қарай мына тәртіпте орналастырылады:
{|class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
 |+Гарвард жұлдыздардың спектрлік жіктелуі
 ! style=&quot;width: 5%;&quot;  | Класс
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Температура, &lt;br /&gt;K
 ! style=&quot;width: 15%;&quot; abbr=&quot;color&quot; | Негізгі түсі
 ! style=&quot;width: 15%;&quot; abbr=&quot;color&quot; | Көзге көрінетін түсі&lt;ref name=&quot;möre&quot;&gt;The Guinness book of astronomy facts &amp; feats, Patrick Moore, 1992, 0-900424-76-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | date        = желтоқсан 21 2004
 | url         = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html
 | title       = The Colour of Stars
 | publisher   = Australia Telescope Outreach and Education
 | accessdate  = 2007-09-26
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61BISbtHe
 | archivedate = 2011-08-24
}} — Explains the reason for the difference in color perception.&lt;/ref&gt;
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Масса, &lt;br /&gt;[[Күн массасы|M&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]]
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Радиус, &lt;br /&gt;[[Күн радиусы|R&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]]
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Жарқырауы, &lt;br /&gt;[[Күн жарқырауы|L&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]] 
 ! style=&quot;width: 15%;&quot;  | Сутегі сызықтары
 ! [[Негізгі тізбек жұлдыздары|Негізгі тізбектегі]] үлесі, &lt;br /&gt;%&lt;ref name=&quot;LeDrew2001&quot;&gt;[[Glenn LeDrew|LeDrew, G.]]; ''[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JRASC..95...32L The Real Starry Sky]'', Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, Vol. 95, No. 1 (whole No. 686, February 2001), pp. 32–33.&lt;/ref&gt;
 ! [[Ақ ергежейлі]]дегі үлесі , &lt;br /&gt;%&lt;ref name=&quot;LeDrew2001&quot;/&gt;
 ! Алыптардың үлесі, &lt;br /&gt;%&lt;ref name=&quot;LeDrew2001&quot;/&gt;
 |- style=&quot;background: #9bb0ff;&quot;
 ! style=&quot;background: #9bb0ff;&quot; | [[#Класс O|O]]
 | 30 000—60 000
 | style=&quot;background: #9aafff;&quot; | көк
 | style=&quot;background: #aabfff;&quot; | көк
 | 60
 | 15
 | 1 400 000
 | әлсіз интенсивті
 | ~0,00003034
 | -
 | -
 |- style=&quot;background: #aabfff;&quot;
 ! style=&quot;background: #abbfff;&quot; | [[#Класс B|B]]
 | 10 000—30 000
 | style=&quot;background: #cad7ff;&quot; | ақшыл-көк
 | style=&quot;background: #cad7ff;&quot; | ақшыл-көк және ақ
 | 18
 | 7
 | 20 000
 | орташа интенсивті
 | 0,1214
 | 21,8750
 | -
 |- style=&quot;background: #cad7ff;&quot;
 ! style=&quot;background: #cad7ff;&quot; | [[#Класс A|A]]
 | 7500—10 000
 | style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | ақ
 | style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | ақ
 | 3,1
 | 2,1
 | 80
 | өте интенсивті
 | 0,6068
 | 34,7222
 | -
 |- style=&quot;background: #f8f7ff;&quot;
 ! style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | [[#Класс F|F]]
 | 6000—7500
 | style=&quot;background: #fff4ea;&quot; | сарғылт-ақ
 | style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | ақ
 | 1,7
 | 1,3
 | 6
 | орташа интенсивті
 | 3,03398
 | 17,3611
 | 7,8740
 |- style=&quot;background: #fff4ea;&quot;
 ! style=&quot;background: #fff4ea;&quot; | [[#Класс G|G]]
 | 5000—6000
 | style=&quot;background: #fff2a1;&quot; | сары
 | style=&quot;background: #fff2a1;&quot; | сары
 | 1,1
 | 1,1
 | 1,2
 | әлсіз интенсивті
 | 7,6456
 | 17,3611
 | 25,1969
 |- style=&quot;background: #ffd2a1;&quot;
 ! style=&quot;background: #ffd2a1;&quot; | [[#Класс K|K]]
 | 3500—5000
 | style=&quot;background: #ffc46f;&quot; | қызғылт
 | style=&quot;background: #ffe46f;&quot; | сары-қызғылт
 | 0,8
 | 0,9
 | 0,4
 | өте әлсіз интенсивті
 | 12,1359
 | 8,6806
 | 62,9921
 |- style=&quot;background: #ffcc6f;&quot;
 ! style=&quot;background: #ffcc6f;&quot; | [[#Класс M|M]]
 | 2000—3500
 | style=&quot;background: #ff6060;&quot; | қызыл
 | style=&quot;background: #ffa040;&quot; | қызғылт-қызыл
 | 0,3
 | 0,4
 | 0,04
 | өте әлсіз интенсивті
 | 76,4563
 | -
 | 3,9370
 |}

Жұлдыздар бір кластан екінші класқа үнемі ауысып отырады. Спектрлік кластардың ішінде ондық бөліктер де болад, мысалы, В0, В1, В2,..., В9, А0.... Барлық жұлдыздардың 99 %-ы В-М спетрлік кластарына жатады, O, R, N, S класындағы жұлдыздар сирек кездеседі.

== O-класы ==
O-класы (t ≈ 40 000&amp;nbsp;°C - 25 000°С). Бұл класқа спектірінің ультракүлгін бөлігі күшті дамыған өте ыстық жұлдыздар жатады. Бұл жұлдыздардың спектрі, негізінен иондалған [[гелий]] сызықтарынан тұрады. Бейтарап гелийдің, бірнеше рет иондалған азоттың, көміртектің, кремнийдің сызықтары да көрінеді.

== В-класы ==
В-класы (t ≈ 25 000&amp;nbsp;°C - 12 000°С). Бұл класқа жататын жұлдыздардың спектрлерінде бейтарап гелийдің, иондалған оттектің және азоттың сызықтары кездеседі.

== А-класы ==
А-класы (t ≈ 11 500&amp;nbsp;°C - 7 700°С). Спектрлерінде Бальмер сериясына жататын сутек сызықтары көп кездеседі.

== Ғ-класы ==
Ғ-класы (t ≈ 7 600&amp;nbsp;°C - 6 100°С). Спектрлердегі сутек сызықтары өте интенсивті болады, бірақ оның құрамында иондалған металдар мен бейтарап металдардың көптеген сызықтары байқалады. Иондалған кальцийдің Н және К сызықтары өте интенсивті болады.

== G-класы ==
G-класы (t ≈ 6 000&amp;nbsp;°C - 5 000°С). Металдардың күшті спектрлік сызықтарының ішінде сутек сызықтарыайрықша көзге түспейді. Н және К сызықтары өте интенсивті болады. Күн G 3 класына жатады.
 
== K-класы ==
K-класы (t ≈ 4 900&amp;nbsp;°C - 3 700°С). Н және К сызықтары, толқын ұзындығы 4227 Å сызық және G жолағы өте күшті дамыған сызық.

== M-класы ==
M-класы (t ≈ 3 600&amp;nbsp;°C - 2 600°С). Бұл класқа жолақ сызықтары бар қызыл жұлдыздар жатады. Әсіресе, титан тотығы жолақтары ерекше көзге түсіп тұрады.

== R-класы ==
R-класы (t ≈ 5 000&amp;nbsp;°C - 4 000°С). Бұл кластың спектрлері көп жағынан G 5 - К 5 спектрлеріне ұқсас.

== N-класы ==
N-класы (t ≈ 3 000&amp;nbsp;°C - 2 000°С). С&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; және CN спектрінің қызыл жағы шектелген жолақтарын жұту күшейе түсетіні байқалады.

== S-класы ==
S-класы (t ≈ 3 000&amp;nbsp;°C - 2 000°С). Бұл кластың жұлдыздары М және N кластарының жұлдыздарына ұқсас келеді.

Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі жиі өзгереді. Жұлдыздардың спектрлері спектрофотометрлік әдістерінің көмегімен анықталады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жұлдыздар}}

[[Санат:Астрофизика]]
[[Санат:Жұлдыздар]]</text>
      <sha1>nac13cldoxxbphc6u1ay234hqq8ak7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690076</id>
      <parentid>3690074</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Рахметова Улбосын 2026</username>
        <id>179932</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>атлмдық спектрлік  сөзін -  атомдық деп ауыстырдым</comment>
      <origin>3690076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9294" sha1="94u0ufmsh3fy6a4t6tc834fwi3g6eji" xml:space="preserve">[[Сурет:Morgan-Keenan_spectral_classification.svg|thumb|right|400px]]
'''Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі''' — [[спектр]]індегі айырмашылықтары бойынша анықталған [[жұлдыз]]дар жіктелуі.

19-шы ғасырдың 2-ші жартысында жұлдыздарға жасалған спектрлік жіктелулерінің ішіндегі ең сәтті шыққаны - Гарвард жіктелуі. Оны 19 және 20 ғасырларды америкалық астроном [[Энни Джамп Кэннон|Э.Кеннон]] жасаған. Бұл жіктелудің негізіне атомдық спектрлік сызықтардың немесе молекулалық жолақтардың интенсивтігі алынған. Мұнда жұлдыздардың үздіксіз спектіріндегі энергияның таралуы ескеріледі. Жұлдыздардың спектріндегі ерекшіліктер негізінен олардың беттерінің температурасымен анықталады. Әр түрлі жұлдыздардың жарқырауы мен спектрлік кластары арасында (немесе бетінің температурасы), [[Герцшпрунг — Рассел диаграммасы]]нда көрсетілгендей белгілі бір тәуелдік байқалады.

Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі әріптермен белгіленіп, температураның кемуіне қарай мына тәртіпте орналастырылады:
{|class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
 |+Гарвард жұлдыздардың спектрлік жіктелуі
 ! style=&quot;width: 5%;&quot;  | Класс
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Температура, &lt;br /&gt;K
 ! style=&quot;width: 15%;&quot; abbr=&quot;color&quot; | Негізгі түсі
 ! style=&quot;width: 15%;&quot; abbr=&quot;color&quot; | Көзге көрінетін түсі&lt;ref name=&quot;möre&quot;&gt;The Guinness book of astronomy facts &amp; feats, Patrick Moore, 1992, 0-900424-76-1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | date        = желтоқсан 21 2004
 | url         = http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html
 | title       = The Colour of Stars
 | publisher   = Australia Telescope Outreach and Education
 | accessdate  = 2007-09-26
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/61BISbtHe
 | archivedate = 2011-08-24
}} — Explains the reason for the difference in color perception.&lt;/ref&gt;
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Масса, &lt;br /&gt;[[Күн массасы|M&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]]
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Радиус, &lt;br /&gt;[[Күн радиусы|R&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]]
 ! style=&quot;width: 10%;&quot; | Жарқырауы, &lt;br /&gt;[[Күн жарқырауы|L&lt;sub&gt;☉&lt;/sub&gt;]] 
 ! style=&quot;width: 15%;&quot;  | Сутегі сызықтары
 ! [[Негізгі тізбек жұлдыздары|Негізгі тізбектегі]] үлесі, &lt;br /&gt;%&lt;ref name=&quot;LeDrew2001&quot;&gt;[[Glenn LeDrew|LeDrew, G.]]; ''[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001JRASC..95...32L The Real Starry Sky]'', Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, Vol. 95, No. 1 (whole No. 686, February 2001), pp. 32–33.&lt;/ref&gt;
 ! [[Ақ ергежейлі]]дегі үлесі , &lt;br /&gt;%&lt;ref name=&quot;LeDrew2001&quot;/&gt;
 ! Алыптардың үлесі, &lt;br /&gt;%&lt;ref name=&quot;LeDrew2001&quot;/&gt;
 |- style=&quot;background: #9bb0ff;&quot;
 ! style=&quot;background: #9bb0ff;&quot; | [[#Класс O|O]]
 | 30 000—60 000
 | style=&quot;background: #9aafff;&quot; | көк
 | style=&quot;background: #aabfff;&quot; | көк
 | 60
 | 15
 | 1 400 000
 | әлсіз интенсивті
 | ~0,00003034
 | -
 | -
 |- style=&quot;background: #aabfff;&quot;
 ! style=&quot;background: #abbfff;&quot; | [[#Класс B|B]]
 | 10 000—30 000
 | style=&quot;background: #cad7ff;&quot; | ақшыл-көк
 | style=&quot;background: #cad7ff;&quot; | ақшыл-көк және ақ
 | 18
 | 7
 | 20 000
 | орташа интенсивті
 | 0,1214
 | 21,8750
 | -
 |- style=&quot;background: #cad7ff;&quot;
 ! style=&quot;background: #cad7ff;&quot; | [[#Класс A|A]]
 | 7500—10 000
 | style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | ақ
 | style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | ақ
 | 3,1
 | 2,1
 | 80
 | өте интенсивті
 | 0,6068
 | 34,7222
 | -
 |- style=&quot;background: #f8f7ff;&quot;
 ! style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | [[#Класс F|F]]
 | 6000—7500
 | style=&quot;background: #fff4ea;&quot; | сарғылт-ақ
 | style=&quot;background: #f8f7ff;&quot; | ақ
 | 1,7
 | 1,3
 | 6
 | орташа интенсивті
 | 3,03398
 | 17,3611
 | 7,8740
 |- style=&quot;background: #fff4ea;&quot;
 ! style=&quot;background: #fff4ea;&quot; | [[#Класс G|G]]
 | 5000—6000
 | style=&quot;background: #fff2a1;&quot; | сары
 | style=&quot;background: #fff2a1;&quot; | сары
 | 1,1
 | 1,1
 | 1,2
 | әлсіз интенсивті
 | 7,6456
 | 17,3611
 | 25,1969
 |- style=&quot;background: #ffd2a1;&quot;
 ! style=&quot;background: #ffd2a1;&quot; | [[#Класс K|K]]
 | 3500—5000
 | style=&quot;background: #ffc46f;&quot; | қызғылт
 | style=&quot;background: #ffe46f;&quot; | сары-қызғылт
 | 0,8
 | 0,9
 | 0,4
 | өте әлсіз интенсивті
 | 12,1359
 | 8,6806
 | 62,9921
 |- style=&quot;background: #ffcc6f;&quot;
 ! style=&quot;background: #ffcc6f;&quot; | [[#Класс M|M]]
 | 2000—3500
 | style=&quot;background: #ff6060;&quot; | қызыл
 | style=&quot;background: #ffa040;&quot; | қызғылт-қызыл
 | 0,3
 | 0,4
 | 0,04
 | өте әлсіз интенсивті
 | 76,4563
 | -
 | 3,9370
 |}

Жұлдыздар бір кластан екінші класқа үнемі ауысып отырады. Спектрлік кластардың ішінде ондық бөліктер де болад, мысалы, В0, В1, В2,..., В9, А0.... Барлық жұлдыздардың 99 %-ы В-М спетрлік кластарына жатады, O, R, N, S класындағы жұлдыздар сирек кездеседі.

== O-класы ==
O-класы (t ≈ 40 000&amp;nbsp;°C - 25 000°С). Бұл класқа спектірінің ультракүлгін бөлігі күшті дамыған өте ыстық жұлдыздар жатады. Бұл жұлдыздардың спектрі, негізінен иондалған [[гелий]] сызықтарынан тұрады. Бейтарап гелийдің, бірнеше рет иондалған азоттың, көміртектің, кремнийдің сызықтары да көрінеді.

== В-класы ==
В-класы (t ≈ 25 000&amp;nbsp;°C - 12 000°С). Бұл класқа жататын жұлдыздардың спектрлерінде бейтарап гелийдің, иондалған оттектің және азоттың сызықтары кездеседі.

== А-класы ==
А-класы (t ≈ 11 500&amp;nbsp;°C - 7 700°С). Спектрлерінде Бальмер сериясына жататын сутек сызықтары көп кездеседі.

== Ғ-класы ==
Ғ-класы (t ≈ 7 600&amp;nbsp;°C - 6 100°С). Спектрлердегі сутек сызықтары өте интенсивті болады, бірақ оның құрамында иондалған металдар мен бейтарап металдардың көптеген сызықтары байқалады. Иондалған кальцийдің Н және К сызықтары өте интенсивті болады.

== G-класы ==
G-класы (t ≈ 6 000&amp;nbsp;°C - 5 000°С). Металдардың күшті спектрлік сызықтарының ішінде сутек сызықтарыайрықша көзге түспейді. Н және К сызықтары өте интенсивті болады. Күн G 3 класына жатады.
 
== K-класы ==
K-класы (t ≈ 4 900&amp;nbsp;°C - 3 700°С). Н және К сызықтары, толқын ұзындығы 4227 Å сызық және G жолағы өте күшті дамыған сызық.

== M-класы ==
M-класы (t ≈ 3 600&amp;nbsp;°C - 2 600°С). Бұл класқа жолақ сызықтары бар қызыл жұлдыздар жатады. Әсіресе, титан тотығы жолақтары ерекше көзге түсіп тұрады.

== R-класы ==
R-класы (t ≈ 5 000&amp;nbsp;°C - 4 000°С). Бұл кластың спектрлері көп жағынан G 5 - К 5 спектрлеріне ұқсас.

== N-класы ==
N-класы (t ≈ 3 000&amp;nbsp;°C - 2 000°С). С&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; және CN спектрінің қызыл жағы шектелген жолақтарын жұту күшейе түсетіні байқалады.

== S-класы ==
S-класы (t ≈ 3 000&amp;nbsp;°C - 2 000°С). Бұл кластың жұлдыздары М және N кластарының жұлдыздарына ұқсас келеді.

Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі жиі өзгереді. Жұлдыздардың спектрлері спектрофотометрлік әдістерінің көмегімен анықталады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жұлдыздар}}

[[Санат:Астрофизика]]
[[Санат:Жұлдыздар]]</text>
      <sha1>94u0ufmsh3fy6a4t6tc834fwi3g6eji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пасха (тағам)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558972</id>
    <revision>
      <id>3690053</id>
      <parentid>3689569</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2779" sha1="oanl3saujnjv8j6kichrkyv15rd4yut" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}}
[[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]]
'''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет [[Пасха]] мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады. 

== Дәстүр ==
Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмасс құмсалғыштар бар.

== Дайындалу тәсілі ==
Ағаш қалыптар тақтайшалардан жасалып, олардың ішкі жағына «ХВ» әріптері жазылады.. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған. 

== Қызықты мәліметтер ==
[[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]]
* [[Санкт-Петербург]]те Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  [[Шіркеу]]дің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында.

== Сілтемелер ==
* [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru
* [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей

[[Санат:Орыс асханасы]]</text>
      <sha1>oanl3saujnjv8j6kichrkyv15rd4yut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терілі тасбақа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560332</id>
    <revision>
      <id>3690130</id>
      <parentid>3688877</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3690130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3751" sha1="7z20onb3xmft1z7a6hamj9n0n68rpgy" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}}
'''Терілі тасбақа''' ({{lang-la|Dermochelys coriacea}}) – дүниежүзіндегі тасбақалардың ең ірісі.
[[Сурет:Leatherback sea turtle Tinglar, USVI (5839996547).jpg|нобай|оңға|Терілі тасбақа]]

Терілі тасбақалардың саны азайып келеді. Әсіресе [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхитында соңғы жиырма жылдың ішінде саны күрт кеміп, қазір 2300 жуық  тасбақа қалды. [[Атлант мұхиты|Атлант]] мұхитындағы популяциясы басқа жерлермен салыстырғанда әзірше тұрақты. Бірақ балық аулайтын кемелердің кесірінен тасбақалар жиі жарақаттануда, яғни болашақта ол жерде де тасбақалардың саны кемиді деген болжам бар.

Терілі тасбақалар тіршілік ету ортасын жиі ауыстырып тұрады. Олар [[Атлант мұхиты|Атлант]] мұхитынан [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхитына, [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхитынан [[Атлант мұхиты|Атлант]] мұхитына көшіп тұрады.

Терілі тасбақалардың сүйектері мен шеміршектерін қанмен қамтамасыз ету жүйесі ерекше дамыған. Ол тасбақаның дене температурасынан бірнеше градус жоғары көтеріп, салқын суға төзімді болуға мүмкіндік береді. 

Терілі тасбақаның ұзындығы 180 сантимертге дейін жетсе, салмағы 500 келіге дейін тартады. Алдыңғы ескекаяқтарын жазған кездегі ұзындығы – 5 метр.

Терілі тасбақалар жақсы жүзеді, суда жүзу арқылы алыс сапарларға шығады. 

Медузалармен, шаян тәрізділермен, басаяқты моллюскілермен, ұсақ балықтармен қоректенеді.

Осы тасбақалар ғана 1500 метр тереңдікке сүңгіп, су астында 35 минут бола алады.

== Қызықты ақпарат == 
Ұзындығы 2,2 м-ге дейін жететін бұл алып жануар мұхитта жылына 16 000 км жол жүреді. Оның сүйікті коректерінің бірі — медуза.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Жануарлар әлемінің білімдары |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы: |орны=|баспасы=Атамұра |жыл=2022|томы= |беттері=78|барлық беті=176|сериясы= |isbn=978-601-10-0179-3 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

Терілі тасбақалар [[Атлант мұхиты|Атлант]], [[Тынық мұхит|Тынық]], [[Үнді мұхиты|Үнді]] мұхиттарының тропиктік және қоңыржай белдеулеріндегі су айдындарында кездеседі.&lt;ref&gt;Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;


[[Санат:Тасбақалар‎]]</text>
      <sha1>7z20onb3xmft1z7a6hamj9n0n68rpgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аун Сан Су Чжи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>560714</id>
    <revision>
      <id>3690013</id>
      <parentid>3576086</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116619" sha1="k6zn7eex9fur0yzecsgu1fzvy65eucv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс=Үкімет басшысы
|Қазақша есімі=Аун Сан Су Чжи
|Шынайы есімі={{lang-my|အောင်ဆန်းစုကြည်}}
|Суреті=Remise_du_Prix_Sakharov_%C3%A0_Aung_San_Suu_Kyi_Strasbourg_22_octobre_2013-18.jpg
|Сурет ені=
|Атауы=
|Титулы=[[Мьянма мемлекеттік кеңесшісі]]
|Ту=Flag of Myanmar.svg
|Ту2=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
|Реті=1
|Басқара бастады=[[6 сәуір]] [[2016 жыл|2016]]
|Басқаруын аяқтады=[[1 ақпан]] 2021
|Ізашары=белгіленген ұстаным;&lt;br&gt;[[Тейн Сейн]]
|Ізбасары=[[Мин Аун Хлайн]]
|Президент=Тхин Чжо&lt;br&gt;Мьин Шве&lt;br&gt;
Вин Мьин
|Премьер=
|Титулы_2=Мьянма Сыртқы істер министрі|Ту_2=Flag of Myanmar.svg|Ту2_2=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|Реті_2=2|Басқара бастады_2=[[30 наурыз]] [[2016 жыл]]|Басқаруын аяқтады_2=[[1 ақпан]] 2021|Ізашары_2=Унна Маун Лвин|Ізбасары_2=[[Унна Маун Лвин]]|Президент_2=Тхин Чжо&lt;br&gt;Мьин Шве&lt;br&gt;
Вин Мьин
|Премьер_2=
|Титулы_3=Президент аппаратының министрі
|Ту_3=Flag of Myanmar.svg|Ту2_3=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|Реті_3=3|Басқара бастады_3=[[30 наурыз]] [[2016 жыл|2021]]|Басқаруын аяқтады_3=[[1 ақпан]] 2021|Ізашары_3=Аун Мин&lt;br&gt;Хла Тун&lt;br&gt;Со Маун&lt;br&gt;Сое Тейн&lt;br&gt;Тейн Нюнт|Ізбасары_3=|Президент_3=Тхин Чжо&lt;br&gt;Мьин Шве&lt;br&gt;
Вин Мьин|Титулы_4=Мьянма Білім министрлігі|Ту_4=Flag of Myanmar.svg|Ту2_4=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|Реті_4=4|Басқара бастады_4=[[30 наурыз]] [[2016 жыл]]|Басқаруын аяқтады_4=[[5 сәуір]] [[2016 жыл]]|Ізашары_4=Хин Сан-Йи|Ізбасары_4=Мио Тейн|Президент_4=Тхин Чжо|Титулы_5=Ұлттық Демократия лигасының президенті|Ту_5=Flag of National League for Democracy.svg|Ту2_5=|Реті_5=5|Басқара бастады_5=[[18 қараша]] [[2011 жыл]]|Басқаруын аяқтады_5=|Ізашары_5=Аун Шве|Ізбасары_5=|Президент_5=|Титулы_6=Оппозиция көшбасшысы|Ту_6=Flag of Myanmar.svg|Ту2_6=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|Реті_6=6|Басқара бастады_6=[[2 мамыр]] [[2012 жыл]]|Басқаруын аяқтады_6=[[29 қаңтар]] [[2016 жыл]]|Ізашары_6=Сай Хла Кьяу|Ізбасары_6=|Президент_6=Тейн Сейн|Титулы_7=Демократияға арналған Ұлттық лигасының бас хатшысы|Ту_7=Flag of National League for Democracy.svg|Ту2_7=|Реті_7=7|Басқара бастады_7=[[27 қыркүйек]] [[1988 жыл]]|Басқаруын аяқтады_7=[[18 қараша]] [[2011 жыл]]|Ізашары_7=|Ізбасары_7=|Президент_7=|Титулы_8=Мьянма оппозициясының көшбасшысы|Ту_8=Flag of Myanmar.svg|Ту2_8=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg|Реті_8=8|Басқара бастады_8=[[2 мамыр]] [[2012 жыл]]|Басқаруын аяқтады_8=[[30 наурыз]] [[2016 жыл]]|Ізашары_8=Суи Тин|Ізбасары_8=|Президент_8=
|Титулы_9=[[Мьянма ұлттық бірлігі үкіметі|Мьянма ұлттық бірлік үкіметінің мемлекеттік кеңесшісі]]
|Ту_9=Flag of Myanmar.svg
|Ту2_9=Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
|Реті_9=1
|Басқара бастады_9=[[16 сәуір]] 2021&lt;ref&gt;{{cite news |title=Opponents of Myanmar coup announce unity government |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/4/16/myanmar-silent-strike |access-date=3 June 2021 |work=[[Al Jazeera]] |date=16 April 2021}}&lt;/ref&gt;
|Басқаруын аяқтады_9=
|Ізашары_9=белгіленген ұстаным;&lt;br&gt;[[Тейн Сейн]]
|Ізбасары_9=[[Мин Аун Хлайн]]
|Президент_9=Вин Мьин&lt;br&gt;Мьин Шве
|Премьер_9=
|Туған күні=19.06.1945|Туған жері=[[Янгон]], Британдық Бирма|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=Ұлттық Демократия лигасының президенті|Жерленді=|Діні=|Әкесі=[[Аун Сан]]|Анасы=Кхин Чжи|Жұбайы=Майкл Эйрис|Балалары=|Партиясы=Демократияға арналған ұлттық лига|Білімі=|Мамандығы=|Қолтаңбасы=Aung San Suu Kyi signature 2013.svg|Сайты=[https://www.facebook.com/www.eng.nldchairperson.org/ Party website]|Commons=Аун Сан Су Чжи|Марапаттары=[[Сурет:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы]]&lt;br /&gt;Джавахарлал Неру Атындағы Сыйлық}}

'''Аун Сан Су Чжи''' ({{lang-my|အောင်ဆန်းစုကြည်}} {{IPA|[àʊɴ sʰáɴ sṵ tɕì]}}; [[19 маусым]] [[1945 жыл|1945 жылы]]) — [[Мьянма|мьянмалық]] саясаткер, [[Мьянма|Мьянманың]] әскери хунтасына қарсы опппозициялық «Демократия үшін ұлттық лига» партиясының жетекшісі, 1991 жылғы [[Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы|Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының]] лауреаты. Президент Кеңсесінің үшін, электр энергиясы және энергияның үшін, және білім. 2012-2016 жж. Кэхму қалашығының өкілі, Өкілдер палатасына сайланды.

Қазіргі Мьянма елінің әкесі Аун Санның және Хин Цзидің кіші қызы Аун Сан Су Чи [[Британ Бирмасы|Британдық Бирманың]] [[Янгон|Рангун]] қаласында дүниеге келген. 1964 жылы Дели университетін және 1968 жылы Оксфорд университетін бітіргеннен кейін БҰҰ-да үш жыл жұмыс істеді. Ол 1972 жылы Майкл Ариске үйленді, онымен бірге екі баласы болды.

Аун Сан Су Чжи 1988 жылғы 8 тамыздағы 8888 көтерілісінде танымал болып, әскери хунтаны сынаған бірнеше отставкадағы армия шенеуніктерінің көмегімен жаңадан құрған ҰЛТ Бас хатшысы болды. 1990 жылғы сайлауда NLD Парламенттегі орындардың 81% иеленді, бірақ әскери үкімет ([[Бейбітшілік және даму жөніндегі мемлекеттік кеңес|Мемлекеттік Бейбітшілік және Даму Кеңесі]]- SPDC) билікті тапсырудан бас тартты, нәтижесінде халықаралық наразылық туды, нәтижелер жойылды. Ол сайлауға дейін қамауға алынды және әлемдегі ең танымал саяси тұтқындардың бірі бола отырып, 1989 жылдан 2010 жылға дейінгі 21 жылдың 15-інде үй қамағында болды. 1999 жылы ''[[Time|Time]]'' журналы оны «Ганди балаларының» бірі және зорлық-зомбылықтың рухани мұрагері деп атады. Ол 2003 жылы Депайин қырғынында NLD-мен байланысты кем дегенде 70 адам өлтірілген кезде қастандықтан аман қалды.&lt;ref name=&quot;TimeTCOG&quot;&gt;{{cite news|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,993026,00.html|title=The Children of Gandhi|date=31 December 1999|magazine=Time|format=excerpt |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005013134/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C993026%2C00.html|archive-date=5 October 2013}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың 1 ақпанында Аун Сан Су Чи 2021 жылғы қарашада Мьянмадағы жалпыұлттық сайлау нәтижелерін NLD жеңіп алған, жалған деп жариялағаннан кейін, [[Мьянмадағы әскери төңкеріске қарсы наразылық (2021)|2021 Мьянмадағы мемлекеттік төңкеріс кезінде тұтқындалып, қызметінен босатылды. Төңкеріс]] бүкіл елде наразылық тудырды.&lt;ref&gt;[https://kaz.tengrinews.kz/world_news/myanma-generalyi-tonkers-sebebn-tusndrd-318810/ Мьянма генералы төңкеріс себебін түсіндірді .01.02.2021]&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
 
''Аун Сан Су Чжи'' басқа біреудің аттары сияқты, [[Тек, ата-тек, әулет есім]], бірақ оның туған үш туысынан: әкесі [[Аун Сан]], әкесінің әйелі «Суудан» және анасы Хин Кйден «Кие» дегеннен шыққан&lt;ref name=&quot;Nobel.org&quot;&gt;[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-bio.html Aung San Suu Kyi&amp;nbsp;– Biography]. Nobel Prize Foundation.&lt;/ref&gt;.
 
Бирмандық оны '''Доу Аун Сан Су Чжи''' деп атайды. До, «тайпасы» дегенді білдіретін, оның есімінің бір бөлігі емес&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm|title=Myanmar Family Roles and Social Relationships|publisher=[[Government of Myanmar]]|accessdate=24 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071026184413/http://www.myanmar.gov.mm/Perspective/persp1997/9-97/fam9-97.htm|archivedate=26 October 2007|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;, бірақ «Мадам» деп аталатын кез келген аға және беделді әйел үшін құрмет. Бирмандық кейде оны Да Суу немесе Ама Су («Ана Суу») деп атайды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www2.irrawaddy.org/article.php?art_id=15761|title=Suu Kyi Protester Arrested|last=Min Lwin|date=28 May 2009|work=The Irrawaddy|accessdate=7 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://bur.irrawaddy.org//index.php/news/2010-11-12-10-25-42/4848-2010-11-13-11-54-29|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ကို &quot;အမေစု&quot;ဟု အော်ဟစ် နှုတ်ဆက်|date=13 November 2010|work=ဧရာဝတီ|language=Burmese|accessdate=7 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/Aung%2BSan%2BSuu%2BKyi|title=Aung San Suu Kyi|publisher=Oxford Dictionaries Online|accessdate=19 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pravda online&quot;&gt;[http://english.pravda.ru/news/world/25-09-2007/97677-myanmar_britain-0 Aung San Suu Kyi should lead Burma], ''Pravda Online''. 25 September 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;equalitynow.org&quot;&gt;[http://www.equalitynow.org/take_action/action112 The Next United Nations Secretary-General: Time for a Woman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000409/http://www.equalitynow.org/take_action/action112|date=4 March 2016}}. [[Equality Now]].org. November 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Times of India&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/India/MPs_to_Suu_Kyi_You_are_the_real_PM_of_Burma/rssarticleshow/2118431.cms MPs to Suu Kyi: You are the real PM of Burma]. ''[[The Times of India]]''. 13 June 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Book Ideas&quot;&gt;Walsh, John. (February 2006). [http://www.bookideas.com/reviews/index.cfm?fuseaction=displayReview&amp;id=3103 Letters from Burma] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630215138/http://www.bookideas.com/reviews/index.cfm?fuseaction=displayReview&amp;id=3103|date=30 June 2015}}. Shinawatra International University.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DE&quot;&gt;[http://www.dw.de/a-4557275-1 Deutsche Welle] Article: Sentence for Burma's Aung San Suu Kyi sparks outrage and cautious hope Quote: The NLD won a convincing majority in elections in 1990, the last remotely fair vote in Burma. That would have made Aung San Suu Kyi the prime minister, but the military leadership immediately nullified the result. Now her party must decide whether to take part in a poll that shows little prospect of being just.&lt;/ref&gt;.
 

== Өмірбаяны ==
Аун Сан Су Чжи 1945 жылдың 21 маусым күні Британиялық Бирманың астанасы [[Янгон|Рангун]] қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Аун Сан, [[Мьянма|Мьянманың]] Қарулы күштерінің негізін қалаушысы, 1947 жылы Мьянманың тәуелсіздігі жөніндегі келіссөздердің мүшесі, Мьянманың Халық Қаһарманы. Аун Сан және бірнеше үкімет мүшелері 1947 жылдың 19 маусым күні белгісіз біреулердің қолынан қаза тапты. Аун Сан Су Чжи анасы әйгілі саясаткер Кхин Чжидің қолында тәрбиеленді.

1960 жылы Кхин Чжи [[Мьянма|Мьянманың]] [[Үндістан|Үндістандағы]] елшісі болып тағайындалды. Су Чжи оқуын [[Дели|Нью-Делиде]] жалғастырды. 1969 жылы Аун Сан Су Чжи [[Оксфорд университеті|Оксфорд университетінің]] Санкт-Хью колледжін [[философия]], [[экономика]] және [[саясаттану]] салаларының бакалавр дәрежесімен тәмәмдады. Университетті бітіргеннен кейін Су Чжи Нью-Йоркте 3 жыл өмір сүріп, [[БҰҰ]] жұмыс істеді. 1972 жылы Аун Сан Су Чжи әйгілі шығыстанушы-тибетолог Михаэль Эйриске тұрмысқа шығады. Олардың отбасында Александр және Ким есімді екі ұл бала дүниеге келді.

1988 жылы Су Чжи хәл үстінде жатқан анасына жәрдемдесу үшін [[Мьянма|Мьянмаға]] оралады. Уақыт өте келе ол [[Мьянма|Мьянмада]] демократиялық қозғалыс бастап, [[Мьянма|Мьянмада]] демократияның сақталуын талап етеді. 1997 жылы Михаель Эйристе қатерлі ісік табылады. Алайда, [[Мьянма]] билігі сырқат Эйриске мемлекет төңірегіне кіруге тыйым салып, Аун Сан Су Чжиге күйеуімен көрісу үшін [[Мьянма|Мьянмадан]] кетуді ұсынады. Бірақтан, ол [[Мьянма|Мьянмадан]] кетсе биліктегі әскерилер оны қайтадан елге кірбізбейтінін түсініп, бұл ұсыныстан бас тартады.

Арис [[1999 жыл|1999 жылы]] [[27 наурыз|27 наурызда]] 53 жасында қайтыс болды. [[1989 жыл|1989 жылдан]] бастап, оның әйелі бірінші рет үй қамауында болғанда, ол тек бес рет көрді, оның соңы 1995 жылы Рождество үшін болған еді. Ол сондай-ақ балаларынан бөлек, Біріккен Корольдікте тұратын, бірақ 2011 жылдан бастап, олар Бирмада болды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/305487.stm|title=Obituary: A courageous and patient man|publisher=BBC News|date=27 March 1999|accessdate=4 July 2006|location=London}}&lt;/ref&gt;.

2008 жылдың 2 мамырында, Наргис циклоны Бирма соқтығысқаннан кейін, Аун Сан Су Чжи сарқырама көлінің бунгало төбесінен және электр энергиясынан айырылды, ал циклон Ирравади шатқалындағы барлық ауылдарды да қалдырды. Үйді жөндеу және жөндеу жоспарлары 2009 жылдың тамызында жарияланды. Су Чжи 2010 жылғы 13 қарашада үй қамауынан босатылды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Official: UN plane lands in Myanmar with aid after cyclone|url=http://www.iowastatedaily.com/news/article_93509cdd-490f-5988-bfc8-09e33be9c784.html|accessdate=1 December 2012|agency=Associated Press|date=5 May 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mizzima.com/news/inside-burma/2603-aung-san-suu-kyis-home-to-be-renovated-.html Aung San Suu Kyi's home to be renovated] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531111548/http://www.mizzima.com/news/inside-burma/2603-aung-san-suu-kyis-home-to-be-renovated-.html|date=31 May 2013}}. [[Mizzima]]. 10 August 2009.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.irrawaddy.org/highlight.php?art_id=20068|title=Suu Kyi Freed at Last|author=Ba Kaung|date=13 November 2010|work=The Irrawaddy|accessdate=14 қараша 2010}}&lt;/ref&gt;.

== Саяси мансабы ==
1988 жылы ұзақ уақыт бойы елді басқарып келген генерал Не Вин отставкаға кетті. 1988 жылдың 8 тамызында бүкіл мемлекет аумағында демократия мен саяси өзгерістерді талап еткен наразы халық ереуілдерге шықты. Сол жылдың 26 тамызында Аун Сан Су Чжи [[Янгон|Янгондағы]] [[Шведагон]] ғибадатханасына жиналған жарты миллион адам алдында сөз сөйлеп, демократиялық биліктің орнауын талап етті. Бірақтан, тарихқа &quot;8888 көтерілісі&quot; атпен енген толқу әскерилер күшімен аяусыз басылды. [[Махатма Ганди]] мен [[Мартин Лютер Кинг|Мартин Лютер Кингтің]] “Күш қолданбай қарсыласу” идеялары мен буддизмнің дәстүрлі оқуларына сүйене отырып, Аун Сан Су Чжи елді демократизациялау ісімен айналысып, «Демократия үшін ұлттық лига» саяси партиясын құрады. Билікке жаңадан келген әскерилер Су Чжиді үй қамаққа алып, оған елден кетуді ұсынады. Бірақ Аун Сан Су Чжи келіспей, туған Бирмасында қалады.

=== 1990 жылғы сайлау  ===
1990 жылы парламенттік сайлауда Су Чжи бастаған «Демократия үшін ұлттық лига» партиясы 59% дауыс жинап, парламенттегі мандаттар санының 80% иеленіп, жеіңіске жеткен болатын. Бірақтан, әскери хунта сайлау нәтижелерін жарамсыз деп танып, Аун Сан Су Чжиді үй қамауынан босатпады. Сол жылы ол [[Еуропарламент]] тағайындаған Сахаров сыйлығын жеңіп, бір жылдан кейін [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты атанды.

{{quotation|— Норвегияның Нобель комитеті 1991 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты Мьянмадағы (Бурма) Аун Сан Су Чжиді демократия мен адам құқықтары үшін күреспегендігі үшін марапаттады.

... Су Чжидің күресі соңғы онжылдықта Азиядағы азаматтық батылдықтың ең керемет мысалдарының бірі. Ол зұлымдыққа қарсы күрестегі маңызды символға айналды ...

1991 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығының иегері Аун Сан Су Чжи ге Норвегияның Нобель комитеті осы әйелді өз қызметін жүзеге асырмағаны үшін және бүкіл әлемдегі көптеген адамдарға демократия, адамгершілік бейбіт жолмен адам құқықтары мен этникалық келісу.

- Осло, 1991 жылғы 14 қазан}}

1995 жылы Аун Сан Су Чжи Бейжіңдегі Әйелдер жөніндегі төртінші Бүкіләлемдік конференцияда баяндама жасады&lt;ref name=&quot;nobelprize.org&quot;&gt;{{cite web |publisher=nobelprize.org |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi-bio.html |title=The Nobel Peace Prize 1991 |accessdate=10 December 2012}}&lt;/ref&gt;.

=== 1996 жылғы шабуыл ===
[[1996 жыл|1996 жылы]] [[9 қараша|9 қарашада]] Ян Сан Су Чжи Демократияның ұлттық лигасының басқа көшбасшыларымен бірге жүріп жатқан конвой Янгонда шабуылға ұшырады. Партия жетекшілерінің машиналарын темір тізбектерімен, клубтарымен және тастармен қаруланған 200-ге жуық адам жарып жіберді. Шабуылдаушылар әскери үкімет тарапынан төленген нұсқасы бар. «Демократияның ұлттық лигасы» полицияға ресми шағым түсірді, тергеу басталды, бұл ештеңеге алып келмеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aappb.org/bio_pdf/Aung_San_Su_Kyi_bio_1_Oct_2009.pdf|title=Aung San Suu Kyi profile|publisher=Assistance Association for Political Prisoners (Burma)|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etZNuQb?url=http://aappb.org/bio_pdf/Aung_San_Su_Kyi_bio_1_Oct_2009.pdf|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Үй қамақ  ===
Аун Сан Су Чжи әртүрлі себептер бойынша үй қамауында 15 жыл өткізген. Үй қамақ кезінде оған шетелдік қонақтар мен артынан ерген мүдделестерімен кездесуге тыйым салынды. 1994 жылы Су Чжи сол кездегі Мьянма басшысы Тан Шве генералымен кездесу өткізді. Әлемнің көптеген халықтары мен саясаткерлері [[Мьянма]] билігінен Аун Сан Су Чжи мен 2100-ге жуық саяси тұтқындарды босатуды талап етеді. Тек 2010 жылдың 12 қараша күні [[Мьянма]] билігі әйгілі саясаткер, оппозиционер және [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты Аун Сан Су Чжиді үй қамақтан босатады. 2009 жылдың 3 шілдесінде [[БҰҰ]] Бас хатшысы [[Пан Ги Мун]] демократиялық реформаларды іске асыру жіне оппозиционерлерді қамаудан босату жөнінде [[Мьянма]] билігімен талқылау үшін ресми сапармен [[Мьянма|Мьянмаға]] келеді. Бірақтан, әскери хунта [[Пан Ги Мун|Пан Ги Мунге]] Су Чжимен кездесуге рұқсат бермейді. 2012 жылы [[Мьянма|Мьянмадағы]] кезекті ресми іс сапары кезінде [[Пан Ги Мун]] сол кезде жаңа құрылған Мьянма парламентінің өкілі Аун Сан Су Чжимен кездесіп, оны &quot;әлемдегі үміттің символы&quot; деп атады.

БАҚ-қа Аун Сан Су Чжи-ге барудан тыйым салынды. Дегенмен, үкімет өкілдері оған кездесті. Мәселен, [[1994 жыл|1994 жылдың]] 26 қыркүйегінде ол әскери хунта төрайымы генерал Тан Шве мен кездесті. Бірнеше рет қамауға алу кезінде Аун Сан Су Чжидің денсаулығы нашарлап, нәтижесінде ауруханаға жатқызылды&lt;ref&gt;{{cite news|first=Nick|last=Wadhams|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/09/AR2006060901000.html|title=Myanmar's Suu Kyi Hospitalized|agency=Associated Press|work=[[The Washington Post]]|date=9 маусым 2006}}&lt;/ref&gt;.

Мьянма үкіметі Аун Сан Су Чжиді үй қамауында ұстады, себебі ол оны «қоғамның бейбітшілік пен тұрақтылығын бұзуға қабілетті адам» деп санаған. [[1975 жыл|1975 жылғы]] Мемлекеттік қорғау туралы актінің баптарының бірі Аун Сан Су Чжиге қарсы қолданылды, бұл билікке азаматтарды 5 жылға дейін сот шешімі болмай, бас бостандығынан айыру құқығын береді. Аун Сан Су Чжи үнемі қамауда ұстауға тырысты&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090707151337/http://afp.google.com/article/ALeqM5gjvtMXEDF6I4ntOYrw0_i5mXDjsw Suu Kyi appeals to Myanmar junta against her detention: party] AFP, 11 қараша 2008.&lt;/ref&gt;, көптеген ұлттар мен саясаткерлер оның босатылуына және елдегі 2100 басқа тұтқынның босатылуына қолдау көрсетті. [[2010 жыл|2010 жылғы]] [[12 қараша|12 қарашада]] Хунта партиясы құрған Бірлік пен даму одағының 20 жылында алғашқы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін бір күннің ішінде үкімет Aung San Suu Kyi босатуға келісті&lt;ref&gt;{{cite news|author=Reuters in Rangoon|url=http://www.guardian.co.uk/world/2010/nov/09/burma-usdp-wins-election|title=Burmese election won by military-backed party|work=[[The Guardian]]|location=UK|date=9 қараша 2010}}&lt;/ref&gt;.

=== 2007 жылғы Қарсы наразылық акциялары ===
Буддизм монахтарының жетекшілігіндегі наразылықтар 2007 жылғы 19 тамызда отын бағасының көтерілуінен кейін басталды және әскери күштердің қысымына қарамастан, күн сайын жалғасты&lt;ref name=&quot;Buddhist monk uprising&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ctvnews.ca/monks-put-myanmar-junta-in-tight-spot-1.257239|title=Monks put Myanmar junta in tight spot|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=21 September 2007|agency=Associated Press|access-date=14 April 2018|quote=Government opponents began demonstrating over the price hikes Aug. 19, but the protests were quickly contained by the junta with waves of arrests and beatings. With activists in jail or hiding, the leadership role fell to the monks.}}&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл|2007 жылдың]] 22 қыркүйегінде, үй қамауында болғанымен, Аун Сан Су Чжи адам құқығын қолдау үшін жүріп бара жатқан буддист монахтардың баталарын қабылдап алу үшін [[Янгон|Янгондағы]] өз резиденциясының қақпасына қысқа шықты&lt;ref name=&quot;AFP&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.commondreams.org/news/2007/09/22/democracy-icon-aung-san-suu-kyi-greets-myanmar-monks|title=Democracy Icon Aung San Suu Kyi Greets Myanmar Monks|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=22 September 2007|agency=AFP|access-date=14 сәуір 2018}}&lt;/ref&gt;. Хабарламада айтылғандай, ол келесі күні Индеин түрмесінде (ол 2003 жылы ұсталды), алайда БҰҰ-ның өкілі Ибрагим Гамбаримен 30 маусымда және 2 қазанда Рангунь үйінің жанында үйге қамауда болғанын анықтады&lt;ref name=&quot;Buddhist monk uprising2&quot;&gt;[https://groups.yahoo.com/group/golden_eagles/message/3522 Suu Kyi moved to Insein prison]. Reuters. 25 September 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC News&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3006922.stm Inside Burma's Insein jail]. BBC News. 14 May 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Australian&quot;&gt;[http://www.theaustralian.com.au/news/security-tight-amid-speculation-suu-kyi-jailed/story-e6frg6t6-1111114520143 Security tight amid speculation Suu Kyi jailed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430224812/http://www.theaustralian.com.au/news/security-tight-amid-speculation-suu-kyi-jailed/story-e6frg6t6-1111114520143 |date=2013-04-30 }}. ''[[The Australian]]''. 28 September 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Time.com&quot;&gt;[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html Burmese Junta silences the monks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013022850/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1666576,00.html |date=2007-10-13 }}. ''Time''. 28 September 2007&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7020465.stm UN envoy sees top Burma dissident], BBC News, 30 September 2007&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7023344.stm UN envoy holds key Burmese talks]. BBC News. 2 қазан 2007&lt;/ref&gt;.

=== БҰҰ қатысуы ===
БҰҰ хунта мен Аун Сан Су Чжи арасында диалог орнатуға тырысты. [[2002 жыл|2002 жылдың]] [[6 мамыр|6 мамырында]] БҰҰ өткізген құпия келіссөздерден кейін үкімет Аун Сан Су Чжиді босатты және үкіметтің өкілі еркін деп мәлімдеді, өйткені олар бір-біріне сенім арта алады. Аун Сан Су Чжи ел үшін жаңа таңертең жариялады. Алайда, [[2003 жыл|2003 жылы]] 30 мамырда, [[1996 жыл|1996 жылы]] болған шабуылға ұқсаған оқиғада мемлекет тарапынан демеушілік көрсеткен топ адам Сикаен қаласындағы Депайин қаласына жақын оппозиционерлердің керуеніне шабуыл жасап, көптеген жақтастарын жарақаттады және өлтірді. Аун Сан Су Чжи жүргізушінің көмегі арқылы оқиға орнынан қашып кетті&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aseanmp.org/resources/Depayin%20Massacre.pdf|title=The Depayin Massacre 2 Years On, Justice Denied|date=30 мая 2005|format=PDF|publisher=ASEAN Inter-Parliamentary Burma Caucus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614185341/http://www.aseanmp.org/resources/Depayin%20Massacre.pdf|archivedate=2007-06-14}}&lt;/ref&gt;, бірақ біраз уақыттан кейін тұтқындалды. Үкімет Янгонда әйелді саяси тәртіпсіздіктерден қорғау үшін жасалғанын айтқан. Гистерэктомиядан кейін үкімет оны қайтадан үйде қамауға алды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3119038.stm|title=Suu Kyi has 'major' operation|publisher=BBC News|date=19 қыркүйек 2003 жыл|location=London}}&lt;/ref&gt;.

Кейінірек, [[2006 жыл|2006 жылы]] БҰҰ Бас хатшысының орынбасары Ибрагим Гамбар Аун Сан Су Чжи мен кездесті&lt;ref&gt;{{cite web|date=20 мая 2006|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=18557&amp;Cr=Myanmar&amp;Cr1=|title=After meeting Aung San Suu Kyi, UN envoy leaves Burma|publisher=United Nations|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etcSRkz?url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=18557|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;. [[2007 жыл|2007 жылғы]] [[2 қазан|2 қазанда]] Гамбари Аун Сан Су Чжи мен генерал Тан Шве мен келіссөзге қайтып келді, ол жоғарғы басшылықтың басқа мүшелерімен бірге оны [[Нейпьидо]] қаласында қабылдады&lt;ref&gt;{{cite news|title=UN envoy meets with Burma's top general to discuss 'current situation'|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=24129|publisher=UN News Service|date=2 October 2007}}&lt;/ref&gt;. Мемлекеттік теледидар Аун Сан Су Чжи мен Гамбариді көрсетті және екі рет кездестіргенін мәлімдеді. Өткен 4 жылда БАҚ-та алғаш рет Аун Сан Су Чжи болды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Burma junta releases footage of Suu Kyi (AFP)|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/10/06/2052595.htm|publisher=ABC News (Australia)|date=6 қазан 2007|language=en/au}}&lt;/ref&gt;.

[[2007 жыл|2007 жылғы]] [[18 қаңтар|18 қаңтарда]] Мьянмадағы «Жаңа әлем» мемлекеттік басылымы Нэнси Нобель Бейбітшілік сыйлығынан қаражат пайдаланған кезде салық төлеуден жалтарғаны үшін айыптады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі кейін [[Қытай Халық Республикасы|ҚХР]] қатаң қарсылықтарынан кейін айыпталып, Бирмадағы әскери хунтаны халықаралық қауіпсіздікке қауіп төндіретін американдық қарарды қабылдамады&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/01/19/world/asia/19myanmar.html|title=Burmese Daily at Odds With Democracy Advocate|author=Mydans, Seth|date=18 қаңтар 2008 жыл|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;.

[[2009 жыл|2009 жылдың]] [[3 шілде|3 шілдесінде]] Бас хатшы [[Пан Ги Мун]] [[Мьянма|Мьянмада]] үкіметтің демократиялық реформаларды бастауға және оппозицияны босатуға баруына барады. [[Мьянма|Мьянмадан]] кетіп бара жатқанда Пан Ги Мун Генерал Тан Шве ні Аун Сан Су Чжи мен кездесуіне мүмкіндік бермегеніне наразылығын білдірді&lt;ref&gt;{{cite web|author=John Heilprin|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/07/05/un-chief-leaves-myanmar-039disappointed039-with-junta.html|title=UN chief leaves Myanmar 'disappointed' with junta|work=The Jakarta Post|date=5 июля 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eteYD59?url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/07/05/un-chief-leaves-myanmar-039disappointed039-with-junta.html|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;. [[2010 жыл|2010 жылдың]] қараша айының ортасында, Аун Сан Су Чжи қамаудан босатылған кезде Пан Ги Мун телефон арқылы оппозиционермен байланысып&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=14603|title=Пан Ги Мун Аун Сан Су Чжи ге телефон шалып, сұхбаттасуға дайындық және ымыраға келу туралы өтінішке қанағаттанғандық білдірді.|work=Центр новостей ООН|date=18.11.2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etg5iJ7?url=http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=14603|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;, оны босатып құттықтап, елдегі демократиялық реформаларды жалғастыруға шақырды. Сәуір айының аяғында - [[2012 жыл|2012 жылдың]] мамыр айының басында Бас хатшының Мьянмаға кезекті сапары болды. Пан Ги Мун демократиялық реформалар жолындағы ел қозғалысын атап өтті және одан әрі демократияландыру қажеттілігін атап өтті. Парламент сайланған Аун Сан Су Чжи мен кездесуде ол «бұл бүкіл әлемге үміт нышаны» деп атады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=17412|title=Пан Ги Мун назвал Аунг Сан Су Чжи «символом надежды для всего мира»|work=Центр новостей ООН|date=01.05.2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/68ethEeGI?url=http://www.un.org/russian/news/fullstorynews.asp?newsID=17412|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== 2010 жылғы шығарылымы ===
[[Сурет:DASSK_Europe_conference.JPG|нобай|До Аун Сан Су Чжи Лондондағы конференцияда, 5 елде Еуропа, 2012 жылы]]
[[Сурет:Remise_du_Prix_Sakharov_à_Aung_San_Suu_Kyi_Strasbourg_22_octobre_2013-14.jpg|оңға|нобай|Сахаров сыйлығының салтанатты рәсімі [[Еуропалық парламент|Еуропа парламенттің]] Страсбург гемикалығында, Мартин Шульцпен, Аун Сан Су Чжи ге [[2013 жыл|2013 жылы]] берілді.]]
[[Сурет:Aung_San_Suu_Kyi_greeting_supporters_from_Bago_State.jpg|нобай|Аун Сан Су Чжи 2011 жылы Bago State компаниясының жақтастарын қарсы алды]]
[[Сурет:Secretary Clinton Meets Daw Aung San Suu Kyi for Dinner (6437451337).jpg|нобай|Аун Сан Су Чжи АҚШ Мемлекеттік хатшысымен кездесуде ([[Хиллари Клинтон]] (2011 ж. 1 желтоқсан)]]
[[13 қараша|13 қарашада]] Аун Сан Су Чжи үй қамауынан босатылды. Бұл күнді сот [[2009 жыл|2009 жылдың]] тамыз айында анықтады. Босату Мьянмадағы жалпы сайлаудан кейін 6 күн өткен соң өтті. Аун Сан Су Чжи босатылғаннан кейін оның жақтастары туралы сөз сөйледі. Бейбітшілік бойынша Нобель сыйлығының лауреаты соңғы 20 жылда 15 адамға қамалған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2010/11/20101113105340355661.html|title=Myanmar's Aung San Suu Kyi released&amp;nbsp;– Asia-Pacific|publisher=Al Jazeera English|date=13 қараша 2010 жыл|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etiH1Kx?url=http://www.aljazeera.com/news/asia-pacific/2010/11/20101113105340355661.html|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;. Мьянмадағы «Жаңа әлем» мемлекеттік басылымы оның босатылуына жағымды жауап берді және оның жақсы мінез-құлығымен кешірім сұрады&lt;ref name=&quot;nytimes12&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/11/15/world/asia/15myanmar.html?_r=1&amp;ref=global-home|work=The New York Times|title=Босатылған Мьянма диссиденті келісімді және өзгерісті талап етеді|date=14 қараша 2010 жыл}}&lt;/ref&gt;.

Қарсылық оппозиционер Ким Аристің ұлы [[2010 жыл|2010 жылдың]] қараша айында анасына оралғаннан кейін бірден елге кіру үшін виза алды. Бұл 10 жылда Аун Сан Су Чжи-мен кездескен алғашқы мүмкіндік болды. Ол қайтадан 2011 жылдың 5 шілдесінде Паганға сапармен бару үшін&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/suu-kyi-and-son-reunited-after-10year-separation-2142108.html|title=Suu Kyi and son reunited after 10-year separation|date=24 қараша 2010|work=The Independent}}&lt;/ref&gt;, ол 2003 жылдан бері [[Янгон|Янгонға]] тыс оппозиционердің сапарына барады&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irrawaddy.org/article.php?art_id=21604|title=Suu Kyi to Visit Pagan Next Week|date=30 маусым 2011|work=The Irrawaddy}}&lt;/ref&gt;.

[[2011 жыл|2011 жылғы]] қарашада Ұлттық Демократия лигасының көшбасшыларының кездесуінде парламентке қосымша сайлауға қатысу туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;{{cite news|title=Suu Kyi's NLD democracy party to rejoin Burma politics|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15787605|work=[[BBC News]]|date=18 қараша 2011 жыл}}&lt;/ref&gt;. Осы шешімді қабылдағаннан кейін Аун Сан Су Чи Америка Құрама Штаттарының Президенті [[Барак Обама|Барак Обамамен]] телефон арқылы сөйлесті. Саясатшылар АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтонның]] Мьянмаға келуіне келісті. [[2011 жыл|2011 жылғы]] [[1 желтоқсан|1 желтоқсанда]] Су Чжи Хиллари Клинтонмен Янгондағы американдық дипломаттардың резиденциясында кездесті. 2011 жылғы 21 желтоқсанда Таиландтың Премьер-Министрі Ейлак Чиннават Сю Чиге барып, бұл мьянма оппозициясының шет елдердің басшыларымен алғашқы кездесуі болды&lt;ref&gt;{{cite news|title=PM Yingluck backs Suu Kyi in landmark Myanmar talks|url=http://www.manager.co.th/Home/ViewNews.aspx?NewsID=9540000162276|work=WBDJ7|date=21 желтоқсан 2011 жыл}}&lt;/ref&gt;.

Аун Сан Су Чжи [[Франция|Францияның]] Құрметті легион орденімен марапатталды. Марапатты арнайы келген Француз Республикасының Сыртқы істер министрі Ален Джюппен таныстырды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://ru.euronews.com/2012/01/15/france-promises-rewards-for-reformist-myanmar/|work=euronews|title=Мьянмаға қызмет көрсету бойынша Құрмет Легионының ордені|date=15 қаңтар 2012 жыл}}&lt;/ref&gt;.

===Күзетпен ұстау мерзімдері===
* 1989 жылғы 20 шілде: [[Соғыс жағдайы|әскери Ережеге]] сәйкес Рангундағы үй қамауына алынды, бұл оны үш жыл бойы айыптаусыз немесе сотталмай ұстауға мүмкіндік береді.
* 1995 жылғы 10 шілдеде үй қамауынан босатылды.
* 2000 жылдың 23 қыркүйегінде үй қамауына алынды.
* 2002 жылғы 6 мамыр: 19 айдан кейін босатылды.
* 2003 жылғы 30 мамыр: [[Депайиндегі қырғын|Депайин қырғынынан]] кейін қамауға алынды, ол үй қамауына қайтарылғанға дейін үш айдан астам уақыт бойы жасырын қамауда болды.
* 2007 жылғы 25 мамыр: БҰҰ Бас хатшысы [[Кофи Анна]]нның генерал Тхан швеге тікелей үндеуіне қарамастан, үй қамауы бір жылға ұзартылды.
* 2007 жылғы 24 қазан: үй қамауында 12 жасқа толды, бүкіл әлем бойынша 12 қалада ынтымақтастық наразылықтары өтті. 
* 2008 жылғы 27 мамыр: үйді қамауға алу тағы бір жылға ұзартылды, бұл халықаралық құқық бойынша да, Бирманың өз заңнамасы бойынша да заңсыз. 2009 жылғы.&lt;ref&gt;[http://www.burmacampaign.org.uk/pm/weblog.php?id=P315 Campaigners mark 12 years of detention for Aung San Suu Kyi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311121321/http://www.burmacampaign.org.uk/pm/weblog.php?id=P315 |date=11 March 2008 }}, Burma Campaign UK, 24 October 2007&lt;/ref&gt;
* 11 тамыз: 2009 жылғы мамырдағы шабуыл оқиғасынан туындаған &quot;бұзушылық&quot; үшін үй қамауы тағы 18 айға ұзартылды.&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia-pacific/2009/05/2009515144939393754.html UN: Suu Kyi detention 'illegal'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217000019/http://www.aljazeera.com/news/asia-pacific/2009/05/2009515144939393754.html |date=17 December 2013 }}. Al Jazeera. 16 May 2009&lt;/ref&gt;
* 2010 жылғы 13 қарашада үй қамауынан босатылды.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 |title=Burma releases pro-democracy leader Aung San Suu Kyi |date=13 November 2010 |publisher=BBC News |accessdate=14 November 2010| archiveurl= https://web.archive.org/web/20101114044557/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661| archivedate= 14 November 2010 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;

=== 2012 жылы қосымша сайлау ===
[[18 қаңтар]] [[2012 жыл]]. Аун Сан Су Чжи Мьянма Парламентінің Өкілдер палатасына (төменгі палатасына) 1 сәуірде өтетін сайлауда кандидат ретінде тіркелді&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2010/11/101113_suu_kyi_released.shtml|title=Лидер оппозиции Бирмы вышла на свободу|publisher=[[Би-би-си]]|date=13 ноября 2010 года}}&lt;/ref&gt;. Ол «Бірлестік және даму одағы» басқарушы кандидатымен күресуге тура келді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/news/asia-pacific/2010/11/20101113105340355661.html|title=Myanmar's Aung San Suu Kyi released&amp;nbsp;– Asia-Pacific|publisher=Al Jazeera English|date=13 November 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etiH1Kx?url=http://www.aljazeera.com/news/asia-pacific/2010/11/20101113105340355661.html|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

[[14 наурыз]]&lt;nowiki/&gt;да, алғаш рет Аун Сан Су Чжи мемлекеттік теледидар туралы әңгімеледі. Ол саяси реформаларды, адам құқықтарын құрметтеуге және тәуелсіз сот жүйесін құруды талап етті. Әскери күшке қатысты сөздердің бір бөлігі цензураға ұшырады&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mizzima.com/news/inside-burma/6738-burmese-govt-censors-suu-kyis-campaign-speech.html|title=Burmese gov’t censors Suu Kyi’s campaign speech|date=11 March 2012|work=Mizzima|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120315011133/http://mizzima.com/news/inside-burma/6738-burmese-govt-censors-suu-kyis-campaign-speech.html|archivedate=2012-03-15}}&lt;/ref&gt;.

Аун Сан Су Чжи бірнеше рет сайлау алдындағы науқан барысында бұзушылықтар саны көп билік назарын және халықаралық қоғамдастықты аудартты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17577620|title=Burma's Aung San Suu Kyi wins by-election: NLD party|date=1 April 2012|publisher=BBC News|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etjNq01?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17577620|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2012/04/02/suu-kyi-hopes-for-new-era-after-myanmar-vote/|title=Аун Сан Су Чжи: “в Мьянме – новая эра”|date=2 апреля 2012|publisher=Euronews|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eyKxbf9?url=http://ru.euronews.com/2012/04/02/suu-kyi-hopes-for-new-era-after-myanmar-vote/|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;. Ол билік тарапынан оппозициялық кандидаттарға қысым көрсетіп&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=JO0jM7ymHE0|title=Winning NLD candidate list announced in state tv|last=Kyaw Myo Win|date=2 April 2012|publisher=MRTV|accessdate=2 April 2012}}&lt;/ref&gt;, науқанның алдын-алуға талпындырды, сайлаушылар тізімдерімен алаяқтық жасады. Дегенмен, «Демократияның ұлттық лигасы» сайлау жарысынан кетпеуге шешім қабылдады, бұл елдің бірлігіне деген ұмтылысымен түсіндіріледі&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/04/20/us-myanmar-idUSBRE83J0AI20120420|title=Suu Kyi Myanmar parliament debut in doubt over oath stalemate|author=Aung Hla Tun|date=20 April 2012|publisher=Reuters|accessdate=21 April 2012}}&lt;/ref&gt;. По их мнению, присяга должна быть изменена и содержать только обещание уважать конституцию&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2012/04/23/aung-san-suu-kyi-s-nld-in-parliament-boycott-row|title=Мьянма: оппозиция парламенттегі алғашқы кездесуді бойкотлады|date=23 сәуір 2012|publisher=Euronews|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eyMD0Ft?url=http://ru.euronews.com/2012/04/23/aung-san-suu-kyi-s-nld-in-parliament-boycott-row|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

[[2012 жыл|2012 жылғы]] [[1 сәуір|1 сәуірде]] Демократияның ұлттық лигасы Аун Сэн Сю Чжи төрағаның орынбасары үшін күрес жеңіп алды деп жариялады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17577620|title=Burma's Aung San Suu Kyi wins by-election: NLD party|date=1 April 2012|publisher=BBC News|archiveurl=https://www.webcitation.org/68etjNq01?url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-17577620|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2012/04/02/suu-kyi-hopes-for-new-era-after-myanmar-vote/|title=Аун Сан Су Чжи: “Мьянмада жаңа дәуір болды”|date=2 сәуір 2012|publisher=Euronews|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eyKxbf9?url=http://ru.euronews.com/2012/04/02/suu-kyi-hopes-for-new-era-after-myanmar-vote/|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;. Кейінірек Біріккен сайлау комиссиясы өзінің жеңісін растады және оппозиция партиясы сайлаулар өткізілген 45 ауданның 43-інде жеңіске жетті&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=JO0jM7ymHE0|title=Winning NLD candidate list announced in state tv|last=Kyaw Myo Win|date=2 April 2012|publisher=MRTV|accessdate=2 April 2012}}&lt;/ref&gt;. Депутаттар 23 сәуірде лауазымға тағайындалды, бірақ оппозициялық парламентшілер ант қабылдаудан бас тартты&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/04/20/us-myanmar-idUSBRE83J0AI20120420|title=Suu Kyi Myanmar parliament debut in doubt over oath stalemate|author=Aung Hla Tun|date=20 April 2012|publisher=Reuters|accessdate=21 April 2012}}&lt;/ref&gt;, себебі конституцияны оның мәтінінде қорғау міндеттемесі бар. Олардың пікірінше, ант өзгертілуі керек және конституцияны құрметтеу туралы уәде бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2012/04/23/aung-san-suu-kyi-s-nld-in-parliament-boycott-row|title=Мьянма: оппозиция парламенттегі алғашқы кездесуді бойкотлады|date=23 сәуір 2012|publisher=Euronews|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eyMD0Ft?url=http://ru.euronews.com/2012/04/23/aung-san-suu-kyi-s-nld-in-parliament-boycott-row|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

[[2012 жыл|2012 жылдың]] [[2 мамыр|2 мамырында]] Ұлттық Лиганың Демократия лигасының депутаттары сөздерді өзгертпегеніне қарамастан ант қабылдады&lt;ref&gt;[http://latimesblogs.latimes.com/world_now/2012/05/burmas-aung-san-suu-kyi-takes-parliament-seat-making-history.html Aung San Suu Kyi makes history by taking Myanmar parliament seat — latimes.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Оппозициялық саясаткерлер заң шығарушыларды қосып, бойкотты жалғастырудан гөрі көп нәрсе істей алатындығын шешті. саяси икемділік көрінісі Бұл шешім БҰҰ Бас хатшысы [[Пан Ги Мун]] жоғары бағалады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.euronews.com/2012/05/01/myanmar-ban-finally-meets-suu-kyi|title=БҰҰ құптайды “гибкость” Аун Сан Су Чжи|date=1 мамыр 2012|publisher=Euronews|archiveurl=https://www.webcitation.org/68eyN7lC0?url=http://ru.euronews.com/2012/05/01/myanmar-ban-finally-meets-suu-kyi|archivedate=2012-06-24}}&lt;/ref&gt;.

=== 2015 жылғы сайлау ===
2015 жылдың 8 қарашасында Мьянмада парламент сайлауы өтті.

Сайлау комиссиясының қорытынды нәтижелері [[13 қараша|13 қарашада]] жарияланды. Парламенттің екі үйінде де Демократияға арналған Ұлттық лигасы ең көп дауыс жинады. 329 парламенттік орынмен ол ел үкіметі мен президентін тағайындай алады. Өтпелі конституцияға сәйкес парламенттегі төрттен бірі қарулы күштердің өкілдері үшін сақталады және олар саяси шешімдерге әсер етеді. Мьянма армиясы және қазіргі көшбасшы Генерал Тейн Сейн билікті бейбіт жолмен беруді уәде етті. Алайда, Аун Сан Су Чжи, жақында енгізілген конституциялық шектеулерге сәйкес, президент лауазымына кіре алмайды, өйткені оның күйеуі британдық, ал ересек балалар - басқа мемлекеттердің азаматтары&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news/2015/11/151113_burma_elex_suu_kyi_win Мюнхенде сайланған Аун Сан Су Чжи бастаған демократтар жеңіске жетті]&lt;/ref&gt;..

[[2016 жыл|2016 жылғы]] [[30 наурыз|30 наурыздан]] бастап - Сыртқы істер министрі. [[2016 жыл|2016 жылдың]] [[6 сәуір|6 сәуірінде]] Мьянма мемлекеттік кеңесшісі болып тағайындалды. Премьер-Министрге сәйкес келетін осы жаңа лауазым сізге үкіметтің барлық салаларында жұмыс істеуге, сондай-ақ, атқарушы және заңнамалық билік тармақтары арасындағы байланыс ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді.

=== Рохингя мұсылмандары мен босқындарға қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы әрекет ===
[[Сурет:Aung_San_Suu_Kyi_speaking_to_supporters_at_National_League_for_Democracy_(NLD)_headquarter.jpg|нобай|Аун Сан Су Чжи босатылғаннан кейін көп кешікпей НЛД штаб-пәтерінде жиналған халыққа жолдайды.]]
[[2017 жыл|2017 жылы]] сыншылар Аун Сан Су Чжиді Нобель сыйлығының лауреаттарын Мьянмадағы Рохингия халқының қудалауға қатысты үнсіздігіне сілтеме жасай отырып&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.news.com.au/travel/world-travel/asia/should-aung-san-suu-kyi-give-back-her-nobel-peace-prize/news-story/2a2e214551ba4e490b99116c5a9fc406|title=Should Aung San Suu Kyi give back her Nobel Peace Prize?|work=News.com.au|date=6 September 2017|accessdate=6 September 2017|first=Kirrily|last=Schwartz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/09/04/world/asia/myanmar-rohingya-suu-kyi-.html|title=Why Aung San Suu Kyi's Nobel Peace Prize Won't Be Revoked|work=The New York Times|date=4 September 2017|accessdate=6 September 2017|first=Russell|last=Goldman}}&lt;/ref&gt;, қайтарып алуға шақырды. Кейбір белсенділер Аун Сан Су Чжиді 2012 жылғы Рахинск мемлекеттік тәртіпсіздіктерінде (2015 жылы Рохингядағы босқындар дағдарысы кезінде қайталанған) үнсіздікке сынға алды және Мьянмадағы қуғын-сүргінге ұшыраған мұсылман азшылық Рохингияның жағдайына бей-жай қарамады. 2012 жылы ол руингияны біреудің азаматтары деп санайтынын білмейтін журналистерге айтты&lt;ref name=&quot;presstv&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.presstv.com/detail/2012/07/27/252994/suu-kyi-under-fire-for-silence-on-rohingya/|title=Myanmar's Suu Kyi under fire for silence on Rohingya massacre|date=18 June 2012|publisher=Press TV|accessdate=29 July 2012}}&lt;/ref&gt;. [[2013 жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы Би-Би-Сидің Мишал Хусейнмен сұхбатында Аун Сан Су Чжи Рохинджаға қарсы зорлық-зомбылықты айыптаған жоқ және Мьянмадағы мұсылмандардың этникалық тазалауға ұшырағанын мойындамай&lt;ref&gt;{{cite news|title=Rohingya boat people: Myanmar's shame|url=https://www.economist.com/news/asia/21651877-poverty-politics-and-despair-are-forcing-thousands-rohingyas-flee-myanmar-authorities|accessdate=25 May 2015|work=[[The Economist]]|date=23 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=Mehdi Hasan|title=Aung San Suu Kyi's inexcusable silence|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2015/05/aung-san-suu-kyi-inexcusable-silence-150524085430576.html|accessdate=25 May 2015|publisher=Al Jazeera|date=24 May 2015}}&lt;/ref&gt;, шиеленістің «қорқыныш ахуалы» жаһандық мұсылман билігінің «өте жақсы» екенін бүкіл дүние жүзіндегі қабылдау. Әңгімелесу барысында ол «кез келген жек көруді» айыптады. Питер Попхамның айтуынша, әңгімелесуден кейін ол мұсылманның сұхбаттасуына ашуланды&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/video/2012/jun/22/rohingya-refugees-burma-bangladesh-video|title=Rohingya refugees leave Burma to seek help in Bangladesh|date=22 June 2012|work=The Guardian|author=Misha Hussain|accessdate=29 July 2012|location=London}}&lt;/ref&gt;. Хусаин Су Чиге зорлық-зомбылықтың барлық ықпалы Ронинеяға қарсы болғанына қарамастан&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-24651359|title=Suu Kyi blames Burma violence on 'climate of fear'|date=24 October 2013|accessdate=7 May 2016|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;, Аун Сан Су Чжиді екі тараптың да зорлық-зомбылыққа ұшырағанын және Питер Пэмпамның бұл мәселе бойынша өзінің ұстанымын саяси сипаттағы пайда алу&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Lady and the Generals: Aung San Suu Kyi and Burma's Struggle for Freedom|author=Peter Popham|publisher=Penguin Books|year=2016}}&lt;/ref&gt;{{citation needed|date=September 2017}}.
[[File:Suu-kyi-khawmu-campaign.jpg|солға|нобай|250x250 нүкте| 2012 ж., 22 наурыз 2012 ж., Аун Сан Су Чжи келер алдында сөз сөйлеу үшін сайлаушылардың сайлау науқанында Каухму қаласындағы Мьянма қаласы.]]
Дегенмен, ол татуласу жолында жұмыс істегісі келгенін және екі тараптың зорлық-зомбылыққа ұшырағанын ескертеді. «The Economist» компаниясының хабарлауынша, «Halo тіпті адам құқықтарын қорғайтын лоббистердің қатарына еніп, Рохинья азшылығы атынан анық түрде әрекет ете алмағанына ренжіген». Дегенмен, ол «Бангладеш шекарасына жақын екі баласы бар Рохингя отбасыларына тыйым салу туралы» айтқан.
[[Сурет:Suu-kyi-gives-speech-in-khawmu.jpg|нобай|[[2012 жыл|2012 жылдың]] [[22 наурыз|22 наурызында]] Мьянмадағы Каухму қаласындағы сайлау округінде сайлау науқаны барысында Аун Сан Су Чжи (Орталық) өз жақтастары алдында сөз сөйлейді.]]
[[2015 жыл|2015 жылы]] BBC News мақаласында репортер Джонам Фишер Аун Сан Су Чжидің Рохингя мәселесіне қатысты үнсіздігі Бамардың көпшілігінен қолдау алу қажеттілігіне байланысты, себебі «жалпы сайлау науқанының ортасында». 2015 жылдың мамыр айында Далай Лама Мьянмадағы Родингаға көмектесу үшін көп нәрсе істеуге шақырды. Ол бұрын Рохингьяның жеке екі кездесуінде жеке басына түскен жағдайды шешуге шақырды және оның шақырғанына қарсылық білдірді деп мәлімдеді. 2016 жылдың мамыр айында Аун Сан Су Чи жаңадан тағайындалған Мьянма елшісі, Шотландияның Мариям деген атын Ромингяға аталмай, Мьянмадағы 135 ресми этникалық топ арасында танылмаған. Бұл Марьелдің «Рохингя» сөзін қолданған кезде Бахар наразылықтарынан өтті.
[[Сурет:Barack_Obama_and_Hillary_Clinton_at_home_of_Aung_San_Suu_Kyi.jpg|нобай|[[АҚШ президенті]] [[Барак Обама]] мен Мемлекеттік хатшы [[Хиллари Клинтон]] Су Чжи мен оның қызметкерлерімен [[Янгон|Янгондағы]] үйінде]]
[[2016 жыл|2016 жылы]] Аун Сан Су Чжи 2016-17 қуғын-сүргін кезінде [[Мьянма|Мьянмадағы]] рохингия мұсылмандарын қорғамағаны үшін айыпталуда. [[Лондон|Лондонның]] Кристиан Мэрия университетінің мемлекеттік қылмыс сарапшылары Мюнхендегі Аун Сан Су Чжи-тің «заңға қайшы геноцид» екенін ескертті. Родингияны қудалауды 2017 жылға дейін жалғастырғанына қарамастан, Аун Сан Су Чжи «Рожинья ауылдарына қарсы зорлық-зомбылық, кісі өлтіру және қирату туралы әскердің жақсы құжатталған науқанын тоқтатпауға тырыспайды» деп мойындады. [[2017 жыл|2017 жылдың]] 4 қыркүйегінде Мьянмадағы БҰҰ-ның [[адам құқықтары]] жөніндегі арнайы баяндамашысы Янгхие Ли Су Чжидің Ракхайндегі« өте ауыр »жағдайға қатысты жауабын сынап, былай деді:« Де-факто көшбасшыға қадам жасау керек - кез келген үкіметтен, өздерінің юрисдикциясында барлығын қорғау үшін «. BBC хабарлауынша, «Оның түсініктемелері Бангладешке қашып бара жатқан Родингияның саны 87 мыңға жетті, БҰҰ-ның бағалауы бойынша,» оның пікірін Нобель Бейбітшілік лауреаты [[Малала Юсуфзай]] жаңғыртты, ол «Сувей Кьи» - ол дағдарыстың басталғанын түсіндірмеді ». Келесі күні Джордж Монбиот, ''[[The Guardian]]''-да жазған, оқырмандарға «change.org» нобелдік бейбітшілік сыйлығына ие болу үшін, оның үнсіздігін сынап, «қорқыныштан не қорқыныштан бас тартқанын» айтады. басқалары өзін өзі талап етіп отырған еркіндіктері оның режимін жоққа шығарады - кейбір жағдайларда үнсіздікке ұмтылады - өз құқықтарын қамтамасыз етуге көмектескен белсенділер танылды ». Нобель сыйлығының Нобель сыйлығын жою туралы ереже жоқ деп жауап берді. Архиепископ Десмонд Туту, судьяның бейбітшілік сыйлығының иегері, Сю Чжидің үнсіздігін сынға алды: әлеуметтік бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған ашық хатта ол былай деді: «Егер Мьянмадағы жоғары лауазымға көтерілуіңіздің саяси бағасы сіздің үнсіздік болса, баға шынымен тым қатал ... Бұл әділдік символы үшін осындай елге көшу мүмкін емес «. 13 қыркүйекте Аун Сан Су Чжи Гуантаның дағдарысты талқылау үшін келесі аптада [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ]] Бас ассамблеясының пікірталастарына қатыспайтыны анықталды. Мьянма үкіметінің өкілі «мүмкін ол үшін аса маңызды мәселелер бар» деп мәлімдеді&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-41250057|work=BBC News|title=Myanmar's Aung San Suu Kyi to miss UN General Assembly debate|date=13 September 2017}}&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Barack Obama and Aung San Suu Kyi September 2012.jpg|нобай|Су Чжи 2012 жылдың қыркүйек айында Ақ үйде [[Барак Обама]] мен кездесті]]
[[2017 жыл|2017 жылдың]] қазан айында Оксфорд қалалық кеңесі партияаралық бірауыздан дауыс бергеннен кейін [[1997 жыл|1997 жылы]] оның &quot;демократия үшін ұзақ күресуді&quot; мойындау белгісі ретінде ұсынылған Қала бостандығының құрметіне [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымынан]] алынған дәлелдер алынғаннан кейін кері қайтарылуы тиіс деп жариялады&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/oct/07/city-london-debate-stripping-aung-san-suu-kyi-freedom-myanmar-rohingya|work=The Guardian|title=City of London to debate stripping Aung San Suu Kyi of freedom award|first=Ben|last=Quinn|date=7 October 2017}}&lt;/ref&gt;, бұл ол &quot;бұдан былай бұл абыройға лайықты емес&quot;дегенді білдіреді. Бірнеше күннен кейін Мунсур Али, Лондон Сити Корпорейшн кеңесшісі, Лондон Ситидің еркіндігін жою туралы өтінішті қарауға енгізді: бұл ұсынысты корпорацияның саясат және ресурстар жөніндегі комитетінің төрағасы Кэтрин Макгиннесс қолдады, ол &quot;алаңдаушылық білдірді... Бирмадағы және аңдардағы жағдай туралы&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-oxfordshire-41466301|title=Aung San Suu Kyi will be stripped of Freedom of Oxford|work=BBC News|date=3 қазан 2017}}&lt;/ref&gt;. [[2017 жыл|2017 жылдың]] [[13 қараша|13 қарашасында]] Боб Гелдоф өзінің &quot; Дублин қаласының еркіндігі &quot;марапатын Аун Сан Су Чжи&quot;солтүстік-батыс Бирманың рохиндж халқын жаппай этникалық тазалаумен айналысатын адаммен байланысты емес&quot;деп мәлімдеген марапатты ұстауына қарсылық ретінде қайтарып алды&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-rohingya-geldof/bob-geldof-calls-aung-san-suu-kyi-handmaiden-to-genocide-idUSKBN1DD0X6|title=Bob Geldof calls Aung San Suu Kyi 'handmaiden to genocide'|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;. &quot;Геноцидтің қызметшісі&quot; Ауг Сан Су Чжи деп атаған Гелдоф, егер ол алдымен одан айырылса&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bob Geldof renounces honour also held by Aung San Suu Kyi|first=Isabel|last=Bennett|date=13 November 2017|accessdate=13 November 2017|newspaper=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/13/bob-geldof-renounces-honour-also-held-by-aung-san-suu-kyi|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113052832/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/13/bob-geldof-renounces-honour-also-held-by-aung-san-suu-kyi|dead-url=no|archive-date=13 November 2017}}&lt;/ref&gt;, оның наградасы қалпына келтірілетіндігін мақтан тұтатынын айтты.  Дублин қалалық кеңесі 59-2 (бір қалыс қалған жағдайда) &quot;қала бостандығы&quot; Аун Сан Су Чжи сыйлығын алып тастағаны үшін Мьянманың рохинджа халқымен 2017 жылдың желтоқсан айында үндеуі үшін дауыс берді, бірақ лорд-мэр Дублин Мишель Мак Донча бұл шешімге Гелдоф пен [[U2]] мүшелерінің наразылықтары әсер етті деп жоққа шығарды&lt;ref name=&quot;SuuKyiRevokedRTE&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.rte.ie/news/dublin/2017/1213/927221-aung-san-suu-kyi/|title=Councillors vote to revoke award from Aung San Suu Kyi|work=[[RTÉ News]]|date=14 December 2017|accessdate=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214071527/https://www.rte.ie/news/dublin/2017/1213/927221-aung-san-suu-kyi/|dead-url=no|archive-date=14 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=[[The Guardian]]|via=[[Agence France-Presse]]|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/14/aung-san-suu-kyi-has-freedom-of-dublin-award-revoked|title=Aung San Suu Kyi has Freedom of Dublin award revoked|date=14 December 2017|accessdate=15 December 2017|archive-date=14 December 2017|dead-url=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214005608/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/14/aung-san-suu-kyi-has-freedom-of-dublin-award-revoked}}&lt;/ref&gt;. Сол отырыста кеңесшілер құрметті вольниктер тізімінен Гелдофтың атын алып тастау үшін 37-7 (қалыс қалған 5 жағдайда) дауыс берді&lt;ref name=&quot;SuuKyiRevokedRTE&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|newspaper=[[The Guardian]]|via=[[Agence France-Presse]]|url=https://www.theguardian.com/world/2017/dec/14/aung-san-suu-kyi-has-freedom-of-dublin-award-revoked|title=Aung San Suu Kyi has Freedom of Dublin award revoked|date=14 December 2017|accessdate=15 December 2017|archive-date=14 December 2017|dead-url=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214005608/https://www.theguardian.com/world/2017/dec/14/aung-san-suu-kyi-has-freedom-of-dublin-award-revoked}}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Boris_Johnson_and_Aung_San_Suu_Kyi_2016.jpg|нобай|Сыртқы істер министрі [[Борис Джонсон]] [[Лондон]] дағы [[2016 жыл|2016 жылғы]] [[12 қыркүйек|12 қыркүйекте]] Аун Сан Су Чжи мен кездесті]]
[[2018 жыл|2018 жылдың]] наурыз айында АҚШ Холокост мемориалды мұражайы [[2012 жыл|2012 жылы]] тағайындалған Су Чжи Эли Визельдің сыйлығын алып тастады&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/07/world/asia/aung-san-suu-kyi-holocaust-rohingya.html|title=U.S. Holocaust Museum Revokes Award to Aung San Suu Kyi|last=Schwirtz|first=Michael|date=7 March 2018|work=The New York Times|access-date=7 March 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ushmm.org/information/press/press-releases/museum-rescinds-award-to-daw-aung-san-suu-kyi|title=Rescinding Elie Wiesel Award from Daw Aung San Suu Kyi|website=www.ushmm.org|language=en|access-date=7 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/acts-of-faith/wp/2018/03/07/holocaust-museum-rescinds-elie-weisel-award-to-nobel-winner-san-suu-kyi/|title=Holocaust Museum rescinds Elie Wiesel Award to Nobel winner Aung San Suu Kyi|last=Boorstein|first=Michelle|date=7 March 2018|work=Washington Post|access-date=7 наурыз 2018|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;.

=== Сыртқы істер және мемлекеттік кеңесші (2016 - қазіргі уақытқа дейін) ===
[[Сурет:Secretary_Tillerson_Meets_With_Burma_State_Counsellor_Aung_San_Suu_Kyi_on_Margins_of_ASEAN_Summit_in_Manila_(38371744712).jpg|нобай|Аун Сан Су Чжи, АҚШ Мемлекеттік хатшысы Рекс Тиллерсонмен, 2017 жылғы 13 қарашада]]
[[Сурет:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_receiving_the_State_Counsellor_of_Myanmar,_Aung_San_Suu_Kyi,_in_Hyderabad_House,_New_Delhi_on_January_24,_2018.jpg|нобай|Үндістан Премьер-Министрі [[Нарендра Моди]] 2018 жылдың 24 қаңтарында [[Дели|Нью-Дели]] қаласында Аун Сан Су Чи кездесуін өткізді]]
Сыртқы істер министрі болған кезде ол сәуір айында Қытай Сыртқы істер министрі Ван Йиді, Канаданың Сыртқы істер министрі Стефан Дион мен Италияның Сыртқы істер министрі Паоло Гентилониді және Жапонияның Сыртқы істер министрі Фумио Кишиданы мамыр айында шақырды және осы елдермен жақсы дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға шақырды{{citation needed|date=May 2016}}.
[[Сурет:President_Rodrigo_Roa_Duterte_prepares_to_pose_for_a_photo_during_the_releasing_of_a_Commemorative_Stamp_at_the_Taj_Diplomatic_Enclave_Hotel.jpg|нобай|Аун Сан Су және Чжи Филиппин президенті Родриго Дуттерте және Таиланд Премьер-Министрі Прайют Чан-о-Чанамен, 2018 жылғы 25 қаңтарда]]
Бастапқыда Мемлекеттік кеңесші лауазымын қабылдаған кезде, ол Ұлттық білім беру заңына қарсы болғаны үшін қамауға алынған студенттерге рақымшылық танытып, мұсылман рожины азшылықтарына ұзақ уақытқа созылған қуғын-сүргінге ұшыраған Ракхайн штатындағы комиссия құру туралы жариялады. Алайда, көп ұзамай, Аун Сан Су Чжи үкіметі мыңдаған босқындар Қытайға қашып кеткен Шан мен Качин елдеріндегі этникалық қақтығыстарға араласпады, ал [[2017 жыл|2017 жылға]] қарай руингияны үкімет күштері тарапынан қудалау бұл жағдайдың нашарлығына әкеліп соқтырды геноцид деп атады. Сауалнама кезінде Аун Сан Су Чжи этникалық тазалау туралы айыпты жоққа шығарды&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/31/aung-san-suu-kyi-myanmars-great-hope-fails-to-live-up-to-expectations|title=Aung San Suu Kyi: Myanmar's great hope fails to live up to expectations|last=McPherson|first=Poppy|date=31 March 2017|publisher=[[The Guardian]]|accessdate=31 March 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-39510271|title=Myanmar: Aung San Suu Kyi exclusive interview|last=Keane|first=Fergal|date=5 April 2017|publisher=[[BBC]]|accessdate=6 April 2017}}&lt;/ref&gt;. Ол сондай-ақ Рохингьяға азаматтығын беруден бас тартты, орнына резидентура үшін жеке куәліктер беру туралы қадамдар жасады, бірақ азаматтықтың кепілдігі болмады&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.latimes.com/world/la-fg-myanmar-rohingya-2017-story.html|title=Myanmar's long-suffering Rohingya Muslims hoped that Aung San Suu Kyi would make them full citizens. They were wrong|last=Bengali|first=Shashank|date=9 April 2017|work=Los Angeles Times|access-date=11 April 2017|language=en-US|issn=0458-3035}}&lt;/ref&gt;.

Мьянманның Мемлекеттік кеңесшісі лауазымына тағайындалғаннан кейін, оның елдің экономикалық және этникалық проблемаларына, атап айтқанда, [[2017 жыл|2017 жылғы]] [[25 тамыз|25 тамыздағы]] РАҚА шабуылынан кейін Рохинджадағы жағдайды шешпегені үшін халықаралық сынға ұшырады («ең маңызды босқындар дағдарыстарының бірі және этникалық тазарту [[Екінші дүниежүзілік соғыс|екінші дүниежүзілік соғыстан]] кейін»), баспа бостандығының әлсіреуі үшін және оның көшбасшылық стилі ретінде сипатталады импульсивными және» алшақтық және төтенше»&lt;ref name=&quot;veconomist5&quot;&gt;{{cite news|author=|title=Is the world getting Myanmar wrong?|url=https://www.economist.com/news/asia/21730684-future-not-long-ago-deemed-bright-now-feels-bleak-world-getting-myanmar-wrong|work=[[The Economist]]|date=26 October 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Press freedom is waning in Myanmar|url=https://www.economist.com/news/asia/21738413-no-law-too-obscure-tool-silence-awkward-journalists-press-freedom-waning-myanmar|accessdate=9 March 2018|work=[[The Economist]]|date=8 наурыз 2018}}&lt;/ref&gt;.

=== Журналистерді ұстау және қудалау ===
[[2017 жыл|2017 жылдың]] желтоқсанында екі [[Рейтер]] журналының өкілі Уо Лоне және Кью Су Оо Мюнхеннің қауіпсіздік күштері жүргізген Рохинджа «Инн Дине» қырғыны бойынша тергеу барысында қамауға алынды&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Rezaian|first1=Jason|title=These journalists were jailed for investigating atrocities in Burma. This is what they found.|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/02/09/these-journalists-were-jailed-for-investigating-atrocities-in-burma-this-is-what-they-found/|work=[[The Washington Post]]|accessdate=9 қыркүйек 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AFP-silence&quot;&gt;{{cite web|title=Myanmar defends Suu Kyi's silence over jailed reporters|url=https://www.afp.com/en/news/23/myanmar-defends-suu-kyis-silence-over-jailed-reporters-doc-18u1562|publisher=[[Agence France-Presse]]|accessdate=9 қыркүйек 2018}}&lt;/ref&gt;. Сю Чжи [[2018 жыл|2018 жылдың]] маусым айында журналистерге «Рахин мәселесін жабу үшін қамауға алынбады» деп түсіндірді, бірақ олар Мьянмадағы «Құпия құпиялар туралы» Заңды бұзды. Содан кейін журналистер Ресми Құпия туралы Заңын бұзғаны үшін сотқа жіберілген кезде, Аун Сан Су Чжидің кінәсі туралы презумпциясы құқық қорғау топтары үкімге ықтимал әсер етуі үшін сынға ұшырады&lt;ref name=&quot;AFP-silence&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Exclusive: Interview with Aung San Suu Kyi|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/nhknewsline/inconversation/exclusiveaungsansuukyi/|publisher=[[NHK]]|accessdate=9 қыркүйек 2018}}&lt;/ref&gt;. Американдық дипломат Билл Ричардсон Сю Чжимен қамауға алу туралы жеке талқылағанын және Аунг Сэн Сю Чжидің ашуланған сөздеріне жауап беріп, журналистерді «сатқындар» деп белгілегенін айтты. Полиция қызметкері оның басшыларының журналистерді қорқытып, тұтқындауға тыйым салу туралы бұйрық бергені туралы куәландырады; кейінірек ол түрмеге қамалды, ал оның отбасы полиция лагерінде үйден қуылды. Судья журналистерді [[2018 жыл|2018 жылдың]] қыркүйек айында кінәлі деп тауып, жеті жылға бас бостандығынан айырды. Aung San Suu Kyi үкім шығарған халықаралық сынға қатысты: «Мен ешкімнің» сөзбе-сөз еркіндігімен ешқандай қатысы жоқ», бірақ» Ресми құпияларды қорғау туралы&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Naw|first1=Betty Han|title=Whistle-blower police officer gets one-year jail sentence|url=https://www.mmtimes.com/news/whistle-blower-police-officer-gets-one-year-jail-sentence.html|work=[[Myanmar Times]]|accessdate=9 September 2018}}&lt;/ref&gt; «Заңы ретінде» ешкімге оқымайды деп ойламаймын «. Ол сондай-ақ сыншыларға «әділетсіздіктің қай жерде болғанын көрсетуге» шақырды және Рейтердің екі журналисіне өз істерін жоғары тұрған сотқа апелляциялауға болатынын айтты&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Mahtani|first1=Shibani|title=Aung San Suu Kyi defends prison sentences for Reuters journalists|url=https://www.washingtonpost.com/amphtml/world/aung-san-suu-kyi-defends-myanmar-courts-decision-to-sentence-reuters-journalists-to-7-years-in-prison/2018/09/12/67c452e2-b6f8-11e8-b79f-f6e31e555258_story.html|publisher=[[The Washington Post]]|accessdate=13 қыркүйек 2018}}&lt;/ref&gt;.

[[2018 жыл|2018 жылдың]] қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары Басқармасы Аун Сан Су Чжи партиясының НДЛ билікке келгеннен кейін үкіметке және әскери билік тарапынан [[Мьянма|Мьянмадағы]] журналистерді тұтқындауға және қылмыстық қудалауға ұшыраған тым түсініксіз және кең таралған «журналистерге өздерінің жұмысын қорқынышсыз немесе пайдасызсыз жасауға мүмкіндік берді»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|last1=Nebehay|first1=Stephanie|last2=Naing|first2=Shoon|last3=Collett-White|first3=Mike|title=Myanmar army, government aim to silence independent journalism: U.N.|url=https://www.reuters.com/article/us-un-rights-myanmar/myanmar-army-government-aim-to-silence-independent-journalism-un-idUSKCN1LR1PS|publisher=[[Reuters]]|accessdate=13 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Саяси нанымына ==
[[Сурет:Tsakhiagiin_Elbegdorj,_President_of_Mongolia_and_Nobel_Peace_Laureate_Aung_San_Suu_Kyi.jpg|нобай|250x250 нүкте|Моңғолия Президенті [[Шақы Елбекдоржы]] және Нобель сыйлығының лауреаты Аун Сан Су Чжи]]
[[Мьянма|Мьянмадағы]] қандай демократиялық модельдерден сұрасқанын сұрады: «Бізде [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Тайвань]], [[Моңғолия]] және [[Индонезия]] секілді Азия елдерінің емес, көптеген жерлерден үйренетін көптеген сабақтар бар». Ол сондай-ақ «1980-ші және 1990-шы жылдары коммунистік автократиядан демократияға өтуді және әскери үкіметтерден ауысуды жүзеге асырған [[Латын Америкасы]] елдерін [[Шығыс Еуропа|Шығыс Еуропалық]] елдерді келтірді». Сондай-ақ Оңтүстік Африкады ұмыта алмаймыз. бұл әскери режим емес, бұл, әрине, авторитарлық режим болған ». Ол:« Біз демократияға өтуге қол жеткізген барлық адамдардан үйренгіміз келеді, сондай-ақ біздің күшті мықты ұстанымымыз - бәрінен де артта қалып, біз қандай қателіктерден аулақ болатынын біле аламыз»&lt;ref name=&quot;LA Speech&quot;&gt;[https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g7jcSqNCiDcId7mEJs9DXzmqzGtA?docId=CNG.a49d8e2a5f23889e2d2987feb130e63f.31 Myanmar's Suu Kyi ends US trip, hailing democracy], AFP, 3 қазан 2012&lt;/ref&gt;.

[[АҚШ президенті]] Мит Ромни мен Обаманың [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократтары]] басқарған [[Республикалық партия (АҚШ)|Республика]] арасындағы терең саяси келіспеушіліктерді бастан кешіріп, 2012 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жету үшін күресіп, ол: «Американдық саясатты жақсы білетін адамдар сенемін, келісілген ымыраға келу үшін.

== Байланысты ұйымдар ==
[[Сурет:François Zimeray &amp; Aung San Suu Kyi 2012.jpg|нобай|Сю Чжи Францияның Адам құқықтары жөніндегі елшісі [[Франсуа Зимерай|Франсуа Зимераймен]] кездесті]]

* Freedom Now, Д.К. негізіндегі коммерциялық емес ұйым [[Вашингтон]] [[2006 жыл|2006 жылы]] үйде қамаудан босатылған Аун Сан Су Чжидің босатылуына көмектесу үшін отбасының мүшесі болып қалды. Ұйым БҰҰ-ның Ерікті түрде ұстау жөніндегі жұмыс тобынан оның халықаралық құқықты бұзғаны туралы бірнеше пікірлерін қамтамасыз етті; 112-ші бұрынғы президенттер мен премьер-министрлерден БҰҰ Бас хатшысы [[Пан Ги Мун|Пан Ги Мунға]] алты аптадан кейін оны босату үшін Бирма қаласына баруға шақырған хат ретінде жетекші ретінде саяси насихаттаумен айналысады; көптеген жарияланымдар жариялады және БАҚ-та оны ұсталғаны туралы кеңінен сөз қозғады. Оның өкілі 2010 жылы 13 қарашада үй қамауынан босатылған кезде аяқталды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110204230501/http://www.freedom-now.org/campaign/aung-san-suu-kyi/ www.freedom-now.org]. www.freedom-now.org. Retrieved 2 April 2012.&lt;/ref&gt;.
* Аун Сан Су Чжи оның ұсталған кезден бастап International IDEA және 19-бабының құрметті кеңесінің мүшесі болды, сондай-ақ осы ұйымдардың қолдауына ие болды.
* Брюссельдегі тегін университет және Бельгияда орналасқан Левайндағы католиктік университеті, оған Доктор Дорд Хаоса атағын берді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vub.ac.be/home/DHC/overzicht.html|title=Overzicht Eredoctoraten Vrije Universiteit Brussel|accessdate=4 July 2006|publisher=Vrije Universiteit Brussel|language=Dutch}}&lt;/ref&gt;.
* [[2003 жыл|2003 жылы]] Freedom Forum Сю Чжидің «Al Neuharth Free Spirit of the Year» сыйлығымен демократияны бейбіт жолмен насихаттау жөніндегі күш-жігерін мойындады. Ол бір миллион доллармен марапатталды&lt;ref&gt;[http://www.freedomforum.org/templates/document.asp?documentID=17542 freedomforum.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081022212146/http://www.freedomforum.org/templates/document.asp?documentID=17542|date=22 October 2008}}.&lt;/ref&gt;
* Жыл сайын маусымда АҚШ-та Бирмадағы науқан әлемнің жүздеген тұрғын үйін ұйымдастырады және Аун Сан Су Чжи қолдау көрсетеді. Осы тараптардың кезде, ұйымдастырушылар өздерінің достарын шақырады, 24 сағат бойы үйқамақта өздерін ұстау, және Бирма және Аун Сан Су Чжи туралы көбірек білу&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060715081242/http://www.uscampaignforburma.org/action/community.html|archivedate=15 шілде 2006|title=Arrest Yourself|publisher=US Campaign for Burma|accessdate=5 қаңтар 2006 жыл}}&lt;/ref&gt;.
* Бостандық кампаниясы Адам құқықтары жөніндегі іс-қимыл орталығы мен Бирмадағы АҚШ-тың науқанының бірлескен күш-жігері бүкіл әлем назарын Аун Сан Су Чжи мен Бирма халқының күресіне аударады.
* Ұлыбританиядағы Бирма кампаниясы Ұлыбританияда орналасқан Біріккен үкіметтік емес ұйым болып табылады, ол Бирмадағы күрес туралы хабардарлықты арттыруға және НЛД және Аун Сан Су Чжи белгілеген нұсқауларды орындауға бағытталған.
* [[Оксфорд|Оксфордтағы]] Хью колледжі, онда оқыған, [[2006 жыл|2006 жылы]] өзінің жыл сайынғы доптары үшін Бурмалық тақырыбына ие болды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thefullmoonball.com/ie/|archive-url=https://web.archive.org/web/20060823221010/http://www.thefullmoonball.com/ie/|dead-url=yes|archive-date=23 тамыз 2006|title=St. Hugh's Full Moon Ball|publisher=The Burma Campaign UK|accessdate=4 шілде 2006}}&lt;/ref&gt;. Университет кейінірек 20 маусымда азаматтық құқық бойынша құрметті докторлық дәрежесін тағайындады&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120620.html|title=Aung San Suu Kyi receives honorary degree|publisher=University of Oxford|accessdate=21 June 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120621124831/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120620.html|archivedate=21 June 2012}}&lt;/ref&gt;.
* Аун Сан Су Чжи, Норвегияның Берген қаласында орналасқан Рафтоның Адам құқықтары үйінің ресми қамқоршысы. [[1990 жыл|1990 жылы]] Профессор Торфолф Рафтоның еске алу сыйлығы ие болды.
* [[1999 жыл|1999 жылдың]] қарашасында [[Дублин|Дублиндегі]] Ирландияның құрметті азаматы болған, алайда оны ұстап тұрудың символы үшін қолтаңба орына қалды. Бұл кейіннен 2017 жылдың 13 желтоқсанында күшін жойды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejournal.ie/freedom-of-dublin-aung-san-suu-kyi-3749045-Dec2017/|title=Councillors vote to strip Aung San Suu Kyi of the Freedom of Dublin|first=Cormac|last=Fitzgerald|publisher=}}&lt;/ref&gt;.
* [[2005 жыл|2005 жылдың]] қараша айында адам құқықтары тобы теңдік Енді [[Біріккен Ұлттар Ұйымының бас хатшысы|БҰҰ]]. Бас хатшысы лауазымына басқа біліктілік әйелдер арасында әлеуетті кандидаты, сондай Аунг Sun Су Чжи ұсынды. Білікті әйелдердің ұсынылған тізімінде Су Су Чи қазір Біртұтастық деп танылды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/11/myanmar.un.ap/index.html|title=Arrest Yourself|publisher=CNN|accessdate=11 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080315010646/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/11/myanmar.un.ap/index.html|archivedate=15 March 2008}}&lt;/ref&gt;.

* БҰҰ-ның [[Мьянма|Мьянмадағы]] арнайы өкілі Ибрагим Гамбари [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[10 наурыз|10 наурызда]] әскери-басқарылатын елге сапарының аяқталуына дейін Аун Сан Су Чжимен кездесті.
* Аун Сан Су Чжи [[Нельсон Мандела]] мен бірге жинаған көрнекті ғаламдық көшбасшылардың [[Ақсақалдар (ұйым)|Ұйым]] акциясының құрметті мүшесі болды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/11/myanmar.un.ap/index.html|title=Arrest Yourself|publisher=CNN|accessdate=11 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080315010646/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/03/11/myanmar.un.ap/index.html|archivedate=15 March 2008}}&lt;/ref&gt;.
* Оның тұрақты ұстауы оның топта белсенді рөл атқара алмағанын білдіреді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theelders.org/elders/aung-san-suu-kyi|title=www.theElders.org '&amp;#39;Aung San Suu Kyi'&amp;#39;|publisher=Theelders.org|accessdate=30 September 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100815085711/http://theelders.org/elders/aung-san-suu-kyi|archivedate=15 August 2010}}&lt;/ref&gt;, сондықтан Ақсақалдар отырыстарында бос орынды орналастырды. Ақсақалдар бір мезгілде Бирмадағы барлық саяси тұтқындардың босатылуын талап етті&lt;ref&gt;{{cite news|author=Photo: Jeff Moore / AP|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/object/article?f=/g/a/2009/05/26/dip.DTL|title=San Francisco Chronicle '&amp;#39;Absent but not forgotten'&amp;#39;|work=San Francisco Chronicle|date=26 мамыр 2009|accessdate=30 қыркүйек 2010}}&lt;/ref&gt;. Парламентке сайланғаннан кейін&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theelders.org/media/mediareleases/elders-demand-release-aung-san-suu-kyi|title=www.theElders.org '&amp;#39;The Elders demand release of Aung San Suu Kyi'&amp;#39;|publisher=Theelders.org|date=26 May 2009|accessdate=30 September 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100714065549/http://www.theelders.org/media/mediareleases/elders-demand-release-aung-san-suu-kyi|archivedate=14 July 2010}}&lt;/ref&gt;, ол өзінің қызметінен кетіп қалды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theelders.org/article/elders-congratulate-aung-san-suu-kyi|title=The Elders congratulate Aung San Suu Kyi ahead of her appearance in parliament in Burma/Myanmar|publisher=Theelders.org|date=19 April 2012|accessdate=30 July 2012|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131102824/http://www.theelders.org/article/elders-congratulate-aung-san-suu-kyi|archivedate=31 January 2013}}&lt;/ref&gt;.
* 2010 жылы Аун Сан Су Чжи [[Йоханнесбург университеті|Йоханнесбург университетінің]] құрметті докторы атанды&lt;ref name=&quot;UJdoctorate&quot;&gt;[http://www.uj.ac.za/EN/Newsroom/Publications/Documents/UJ%20Annual%20Report%202010.pdf] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104065003/http://www.uj.ac.za/EN/Newsroom/Publications/Documents/UJ%20Annual%20Report%202010.pdf|date=4 January 2014}}&lt;/ref&gt;.
* 2011 жылы Аун Сан Су Чжи 45-ші Брайтон фестивалінің қонағы болып тағайындалды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://brightonfestival.org/guest_director/|title=Guest Director|last=|first=|date=|website=Brighton Festival|access-date=27 January 2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[2011 жыл|2011 жылы]] адам құқықтарының жалпыға бірдей логотипін таңдауға көмектесті адам құқықтарын қорғаушылар мен жеке тұлғалардың халықаралық қазылар алқасының мүшесі болды&lt;ref&gt;{{cite web|title=A Logo for Human Rights|url=http://www.humanrightslogo.net/|accessdate=1 желтоқсан 2012}}&lt;/ref&gt;.
* [[2011 жыл|2011 жылдың]] маусым айында Би-Би-Си «Аун Сан Су Чжи» 2011 жылы Дәрістердін тапсыру туралы жариялады. [[Би-би-си]] Бирмадағы Аун Сан Су Чжи-мен бірге екі елге дәріс оқып, содан кейін елден шығарылып, Лондонға қайта оралды. Дәрістері 2011 жылдың 28 маусымында және 2011 жылғы 5 шілдеде Би-Би-Си радиосы мен Би-Би-Си Дүниежүзілік Қызметінде таратылды&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/uk-13627326 BBC News&amp;nbsp;– Aung San Suu Kyi to present the BBC's Reith Lectures]. BBC (10 June 2011). Retrieved 10 August 2011.&lt;/ref&gt;.
* [[2011 жыл|2011 жылдың]] қараша айында Аун Сан Су Чжи Франсуа Зимерайды, Францияның Адам құқықтары жөніндегі елшісі болды.
* [[2012 жыл|2012 жылғы]] [[8 наурыз|8 наурызда]] Канаданың Сыртқы істер министрі Джон Бэрд Аун Сан Су Чжиді канадалық Құрметті азаматтығы туралы куәлік пен Канадаға ресми сапармен келуге шақырды. Рожинджа қақтығысы салдарынан [[2018 жыл|2018 жылдың]] қыркүйегінде құрметті азаматтығы жойылды&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thestar.com/news/canada/2018/09/27/canada-revokes-honorary-citizenship-for-aung-san-suu-kyi.html|title=Canada revokes honorary citizenship for Aung San Suu Kyi|first=Tonda|last=MacCharles|date=27 September 2018|publisher=[[Toronto Star]]}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 жылдың сәуір айында Ұлыбритания премьер-министрі [[Дэвид Кэмерон]] 1950-ші жылдардан бері Бирмаға бару үшін Аун Сан Су Чи мен британдық премьер-министрге бару үшін ірі әлемдік көшбасшы көшбасшысы болды. Сапар барысында Камерон Сан Су Чжиді Британияға шақырды, онда ол өзінің «сүйікті» Оксфордты кездестіруге болатын еді. Ол [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]] 2011 жылдың 19 маусымында келді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ER444lGc3Qw|title=Aung San Suu Kyi honoured by Oxford University with honorary degree|first=|last=The Telegraph|date=20 June 2012|publisher=|via=YouTube}}&lt;/ref&gt;.
* [[2012 жыл|2012 жылы]] [[Оксфорд университеті|Оксфорд университетінің]] азаматтық заң ғылымдарының докторы атағына ие болды.
* 2012 жылдың мамыр айында Аун Сан Су Чжи Адам құқықтары жөніндегі қордың шығармашылық диисі үшін Вацлав Гавел сыйлығының иегері атанды&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702304203604577396372334739162|title=A Prize for Creative Dissent|date=13 May 2012|work=The Wall Street Journal|accessdate=16 May 2012}}&lt;/ref&gt;.
* 29 Мамыр 2012 жылы Үндістанның премьер-министрі Манмохан Сингх Аун Сан Су Чжиге барды. Сапар барысында премьер-министр Аун Сан Су Чжиді Үндістанға да шақырды. 2012 жылғы 16 қарашада ол 6 күндік сапармен Үндістанға келді, онда ол барған жерлердің арасында Нью-Делидегі Леди Шри Рам колледжі болып табылады.
* 2012 жылы Аун Сан Су Чжи Мьянмада аз дамыған бөліктеріндегі денсаулық, білім және тұрмыс деңгейін жақсарту үшін До Хин Ки Қорының қайырымдылық қорын құрды&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Moe|first1=Wai|last2=Paddock|first2=Richard|title=Aung San Suu Kyi's Party Puts Loyalist in Line for Myanmar President|url=https://cn.nytimes.com/asia-pacific/20160311/c11myanmar/en-us/|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=9 September 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[s.n.] (30 March 2016). [https://www.bbc.com/news/world-asia-35923083 Myanmar swears in first elected civilian president in 50 years]. BBC News. Accessed April 2016&lt;/ref&gt; The charity runs a Hospitality and Catering Training Acade,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mmtimes.com/index.php/national-news/14998-daw-aung-san-suu-kyi-s-hospitality-training-school-seeks-new-youth-applicants.html|title=Daw Aung San Suu Kyi's hospitality training school seeks new youth applicants|last=Aung Kyaw Min|date=12 June 2015|work=Myanmar Times|accessdate=12 March 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.webjunction.org/news/webjunction/libraries-in-myanmar.html|title=Libraries in Myanmar are Taking Strides in the Right Direction|last=Roy|first=Mantra|date=11 July 2014|work=WebJunction|publisher=OCLC|accessdate=12 March 2016}}&lt;/ref&gt;. Қайырымдылық Аун Сан Су Чжидің анасы деп аталды. Хатын Кюма Мьянма президенті болғанға дейін қайырымдылықта көшбасшылық рөл атқарған. Қайырымдылық Yangon Region-ның Тауншиф Каухму қонақжайлылық және мейрамхана оқу академиясын басқарады және [[2014 жыл|2014 жылы]] 8000 мүше болатын мобильді кітапхана қызметін басқарады.
* Оңтүстік Кореяның [[Сеул Ұлттық Университеті|Сеул ұлттық университеті]] 2013 жылдың ақпан айында Аун Сан Су Чжи құрметті докторлық дәреже алды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/northkorea/2013/01/17/13/0401000000AEN20130117010100315F.HTML|title=Aung San Suu Kyi to receive honorary degree from S. Korean univ.|agency=[[Yonhap]]|date=17 January 2013|work=Yonhap News|accessdate=13 June 2014}}&lt;/ref&gt;.
* 2013 жылдың қазан айында Италияның Болонья университеті Философия ғылымдарының докторы дәрежесін Аун Сан Су Чиге ұсынды.
* Монаш Университеті, [[Аустралия ұлттық университеті|Аустралия Ұлттық Университеті]], Сидней Университеті және Технологиялық Университет, Сидней 2013 жылдың қараша айында Аун Сан Су Чиге құрметті атағын алды.

== Бұқаралық мәдениетте ==
[[Сурет:Ms._magazine_Cover_-_Winter_2012.jpg|нобай|Су Чжи ханымның 2012 жылғы ''мұқабасында'']]
Аун Сан Су Чжи мен оның күйеуі Майкл Аристің өмірі [[Люк Бессон|Люк Бессонның]] «[[Леди (фильм)|Леди»]] фильмінде бейнеленген, онда олар [[Мишель Йео]] және [[Дэвид Тьюлис]] ойнайды. 2011 жылы фильмің шығарылымына дейін Сізге 2011 жылы Су Чжиге барды&lt;ref name=&quot;big&quot;&gt;{{cite news|last1=Mark|first1=Brown|last2=Simon|first2=Hattenstone|title=Aung San Suu Kyi's tragic love and incredible life come to the big screen|url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/19/aung-san-suu-kyi-the-lady|accessdate=5 October 2016|work=[[The Guardian]]|date=19 December 2010}}&lt;/ref&gt;. Джон Бормманның ''Рангоннан алыс'' 1995 фильмінде Аун Сан Су Чжи Адель Люц ойнады&lt;ref name=&quot;brnyt&quot;&gt;{{cite news|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=990CE7D81539F936A1575BC0A963958260|title=Beyond Rangoon (1995): Sad Tourist Trapped In Burma|date=25 August 1995|first=Caryn|last=James|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt;.

[[2009 жыл|2009 жылдан]] бері үнді актрисасы және Бхарафанитари&lt;ref name=&quot;pari&quot;&gt;{{cite news|last1=Parinatha|first1=Sampathi|title=Rukmini Vijayakumar in The Lady of Burma|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/theatre/The-Lady-of-Burma-at-Jagriti-Theatre/articleshow/38206128.cms|accessdate=5 October 2016|work=[[The Times of India]]|date=11 July 2014}}&lt;/ref&gt; биші Рукмини Виджаякумар Раншан Шеннон жазған «Прагаш Белавади»&lt;ref name=&quot;suu&quot;&gt;{{cite news|last1=Balajee|first1=C R|title=Rukmini is Aung San Suu Kyi|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/theatre/300916/rukmini-is-aung-san-suu-kyi.html|accessdate=5 October 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|date=30 September 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;egmore&quot;&gt;{{cite news|title=Model Aru looked gorgeous enjoying the 'Lady from Burma' play at Egmore museum in Chennai|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/chennai/model-aru-looked-gorgeous-enjoying-the-lady-from-burma-play-at-egmore-museum-in-chennai/articleshow/54656566.cms|accessdate=5 October 2016|work=[[The Times of India]]|date=4 қазан 2016|location=[[Chennai]]}}&lt;/ref&gt; режиссері Бірмы ханымы деп аталатын бір орында актісінде Аун Сан Су Чжи ретінде бейнелейді&lt;ref name=&quot;ask&quot;&gt;{{cite book|last1=Richard|first1=Shannon|title=The Lady of Burma|date=8 January 2007|publisher=OBERON Books Ltd|location=London|isbn=9781849438919|url=https://books.google.com/books?id=WZpLPzsvIBUC|accessdate=5 October 2016}}&lt;/ref&gt;.

[[Ирландия|Ирландияның]] ән авторлары Дэмиен Райс пен Лиза Ханнигэн [[2005 жыл|2005 жылы]] Аун Сан Су Чжи Тегін 60-шы туған күніне арналған акцияны қолдауға арналған Unplayed Piano форматында бірегей шығарылды&lt;ref name=&quot;New Damien Rice &amp; Lisa Hannigan Single Unplayed Piano to Be Released June 21 in Support of Free Aung San Suu Kyi 60th Birthday Campaign&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.marketwired.com/press-release/new-damien-rice-lisa-hannigan-single-unplayed-piano-be-released-june-21-support-free-662276.htm|title=New Damien Rice &amp; Lisa Hannigan Single &quot;Unplayed Piano&quot; to Be Released June 21 in Support of Free Aung San Suu Kyi 60th Birthday Campaign|accessdate=2018-09-23|publisher=Marketwire|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923050216/http://www.marketwired.com/press-release/new-damien-rice-lisa-hannigan-single-unplayed-piano-be-released-june-21-support-free-662276.htm|archive-date=September 23, 2018|dead-url=no|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;. U2 Bono компаниясы Аун Сан Су Чжиге құрметпен «Walk On» әнін жазды және 2009-2011 жылдардағы U2 360 ° Tour кезінде оның жағдайын жариялады. [[Саксофон|Саксофонист]] Уэйн Шортер «Аун Сан Су Чжи» атты ән жазды. Оның 1 + 1 альбомында (пианист Херби Хэнкокпен) және «Футпинга тірі» фильмінде көрінеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18497408|title=Aung San Suu Kyi and Bono discuss U2's song Walk On - 2012-06-18|publisher=bbc.com|accessdate=12 November 2015}}&lt;/ref&gt;.

== Денсаулық мәселелері ==
[[2003 жыл|2003 жылы]] қыркүйекте Азия Патшалық ауруханасында үйде қамау кезінде гинекологиялық күйде операция жасалды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/a-13-a-2003-09-19-3-aung/290812.html|title=Aung San Suu Kyi Recovering from Surgery in Rangoon - 2003-09-19|publisher=Voice of America|accessdate=29 December 2013}}&lt;/ref&gt;. Ол 2013 жылдың желтоқсан айында майда аяқ операциясы мен көздің операциясын [[2016 жыл]]дың сәуір айында өткізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20131223220826/http://asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131223220826/http://asianewsnet.net/Suu-Kyi-cancels-trips-after-foot-surgery-55308.html|dead-url=usurped|archive-date=23 December 2013|title=Suu Kyi cancels trips after foot surgery – ANN|publisher=Asianewsnet.net|date=23 December 2013|accessdate=29 December 2013}}&lt;/ref&gt;. Оның дәрігері денсаулығының ауыр проблемалары жоқ екенін, тек 48 кг-ға дейін салмақтап, қан қысымы төмен болғандығын және оңай болатындығын айтты&lt;ref&gt;{{cite web|author=Associated Press in Rangoon|url=https://www.theguardian.com/world/2012/jun/15/aung-san-suu-kyi-illness|title=Aung San Suu Kyi doctor fears for her health after illness on Europe tour|work=The Guardian|date=15 June 2012|accessdate=29 December 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Кітап ==

* Қорқыныштан еркіндік (1991)
* Бирмадан келген хаттар (1991)

== Марапаттар ==

* Аун Сан Су Чжи марапаттары

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{commons}}

[[Санат:1945 жылы туғандар]]
[[Санат:Азаттық президенттік медалінің иегерлері]]
[[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Янгонда туғандар]]
[[Санат:Оксфорд университеті түлектері]]</text>
      <sha1>k6zn7eex9fur0yzecsgu1fzvy65eucv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Башқұртстан тарихы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>561236</id>
    <revision>
      <id>3690095</id>
      <parentid>2435916</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей Федерациясының субъектілері бойынша тарихтар|Ресей Федерациясының субъектілері бойынша тарихтар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих|Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="nx6nsuupqz37upln8sxk1ptykf4blvi" xml:space="preserve">{{cat main}}

{{commonscat|History of Bashkortostan}}

[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]
[[Санат:Башқұртстан]]</text>
      <sha1>nx6nsuupqz37upln8sxk1ptykf4blvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Али Лохан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>562857</id>
    <revision>
      <id>3689950</id>
      <parentid>2483393</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4622" sha1="cjpxf8s97c8kmmpejaraew9b2ly3ebf" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Али Лохан
  |шынайы есімі           = Ali Lohan
  |сурет                  =
  |сурет ені              =
  |сурет атауы            =
  |туған кездегі есімі  = Алиана Тейлор Лохан
  |туған күні           = 22.12.1993
  |туған жері           = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
  |қайтыс болған күні     =
  |қайтыс болған жері     =
  |мамандығы              = {{актриса|АҚШ}}, {{әнші|АҚШ}}, [[фотомодель]]
  |азаматтығы             = {{USA}}
  |белсенді жылдары       = 1997 — осы уақыт
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            =
  |imdb_id                = 2300814
  |сайты                  =
}}
'''Алиана Тейлор «Али» Лохан''' ({{lang-en|Aliana Taylor «Ali» Lohan}}; [[22 желтоқсан]] [[1993 жыл|1993]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ)]] — америкалық актриса, әнші және фотомодель.

== Өмірбаяны ==
Алиана Тейлор Лохан [[1993 жыл]]ы [[22 желтоқсан]]да Нью-Йорк қаласында туған және [[Майкл Лохан]] және [[Дина Лохан]] отбасының ішінде үшінші бала болып туылды.  Алидың ата-аналары [[1985 жыл]]ы үйленген, олар ылғи ұрсысатын, бірақ қайта татуласатын, алайда соңында [[2007 жыл]]ы ажырасты. Алидың әкесі – бизнесмен және ол   бұрыңғы биржа маклері болған, ол кеспе фабрикасын өзінің әкесінен мұраланды, оларда бірнеше рет заңды сақтанбаған мәселелер туған еді. Анасы – менеджер, бұрында – биші болған. Оның үлкен әпкесі [[Линдсей Лохан]] – атақтв [[голливуд]] актрисасы және әншісі,  бұған қоса Алида екі ағасы бар, олар Майкл жане Дакота  Лохан, оларда актерлер және модельдер.

== Мансап ==
Өз мансабын қыз 3 жастан бастады, [[Ford Models]] компаниясының моделі ретінде. Али [[«Vogue Bambini»]], [[«Teen Vogue»]] және [[«Rave Girl»]] журналдарында көрінді.

Алидың дебюты, «[[Ата – анаға арналған қамау]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінде 5 жасында болды, басты рөлдерде оның үлкен әпкесі Линдсей ойнаған. Фильмде Алиға аэропорт сахнасында, ауық- ауық рөл түсті.

13 жасында Али өзінің алғаш музыкалық альбомын жазып алды. Ол өлең жаңа жылға арналған, [[Lohan Holiday|«Lohan Holiday»]]  атты пластинка.

[[2008 жыл]]ы Али отбасылық комедия «Кішігірім құбыжық» фильмінде басты рөлде ойнады. Сол жылы ол  [[«Лохан өмірі»]]  отбасылық реалити- шоуында көрінді, содан кейін оның мансабында 3 жыл тыныштық болды.

[[2011 жыл]]ы Али «Тролль» фильмінде түсті және  NEXT  моделдік агенттікпен шартқа қол қойды.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Жыл
!Қазақша атауы
!Шын атауы
!Рөл
|-
|1998
|Ата-аналарға қамау
|[[The Parent Trap]]
|аэропорттағы бала
|-
|2000
|Тамаша ойыншық 
|[[Life-Size]]
|футболдағы қыз
|-
|2008
|Кішігірім құбыжық
|[[Mostly Ghostly: Who Let the Ghosts Out?]]
|Трэйси Уолкер
|-
|2012
|Тролль
|Troll
|Юнис Сэнт-Клэр
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{imdb name|2300814|Али Лохан}}
* [http://lohanhouse.com Лохан отбасысының ресми сайты] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</text>
      <sha1>cjpxf8s97c8kmmpejaraew9b2ly3ebf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Түмен облысы тарихы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>564788</id>
    <revision>
      <id>3690092</id>
      <parentid>2459167</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей Федерациясының субъектілері бойынша тарих|Ресей Федерациясының субъектілері бойынша тарих]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих|Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="ngnvh7jo7vbc9e0ab23dnp6qa1oyvhn" xml:space="preserve">{{commonscat|History of Tyumen Oblast}}


[[Санат:Түмен облысы]]
[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]
[[Санат:Сібір тарихы]]</text>
      <sha1>ngnvh7jo7vbc9e0ab23dnp6qa1oyvhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кертолғау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567864</id>
    <revision>
      <id>3689856</id>
      <parentid>3647537</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3702" sha1="fmvr3nown334xgdqhgfpzqsc8rtl03u" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''«Кертолғау»''' — көшпелі [[алаш]] жұртының мәдениетінде өзінің терең мағынасымен бөлек тұрған, салиқалы ойды білдіретін толғаулы  [[күй]]. Күйдің өзегі - екі жастың бір-біріне деген сүйіспеншіліг, орындалмаған арманы мен айырылысу мұңы. Оның сарынынан сағыныш пен өкінішті, қосылуға деген үмітті де сезінуге  болады.  

== Тарихы ==
Күйдің хикаясы көне [[мифология]]дан бастап, орта ғасырдың соңғы шағымен аралықтағы құқық проблемаларын кеңінен қамтиды. Бұл күй жайында қазақ халқы арасында тараған аңыз да бар. Күйдің шығу тарихына қатысты кең тараған аңыздардың бірінде екі жастың тағдыры баяндалады. Ерте заманда бір жігіт пен бір қыз бір-біріне ғашық болады. Бірақ қыздың атастырылған жері бар. Соған қарамастан екеуі сөз байласып, ешкім білмейтін, таба алмайтын бір жаққа қашпақ болады. Айтылған күні жігіт қамыстың ішінде қызды тосып отырады. Күтуден жалыққан жігіт байқамай ұйықтап кетеді. Сол кезде қамыс аралап келе жатқан жолбарыс оның ішін жарып өлтіреді. Аңыз сорабында бұл күй сүйгенін іздеп келген қыздың өліп жатқан жігітті көріп, өкіне жылағанын бейнелейді. Бұл жерде алдымызда ортағасырлық моральдың тұрғандығында ешқандай күмән жоқ. Қыз да, жігіт те ескі жарғыны бұзып, әнтек іске аяқ басқаны үшін жазаланған. Тәңірі қосқан адамдар ұрланып қамыс ішінде емес, ақ төсекте жолығатын болар. Сол себепті Тәңірінің лайықтаған жері емес, Тәңірінің лайықтаған адамдары емес, ата жолымен, елдің ықтиярымен санаспай бәрін өздері кесіп-пішіп, өздері шешкен екі жасқа зауал, қамыс аралаған аш жолбарыс бейнесінде келеді. Немесе, халықтың қарапайым тілімен айтатын болсақ, біреудің атастырылған адал қосағында нең бар? Түн қатып, қамыс ішінде не жорық? Қамыс жолбарысқа Тәңірінің өзі берген өріс. Ал, жолбарыстың жолында жатсаң, жолбарыстың азуынан қаза тапсаң айтар өкпең не?&lt;ref&gt;''Есенұлы Айтжан, Елеусізқызы Гүлперизат:'' &quot;Күй керуені&quot; — Алматы: &quot;ӨЛКЕ&quot;, 1997.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ күйлері]]</text>
      <sha1>fmvr3nown334xgdqhgfpzqsc8rtl03u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689888</id>
      <parentid>3689856</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3642368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3376" sha1="azbrwj8xcww9me4os7m6z14psvp053h" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''«Кертолғау»''' — көшпелі [[алаш]] жұртының мәдениетінде өзінің терең мағынасымен бөлек тұрған, салиқалы ойды білдіретін толғаулы  [[күй]]. 

== Тарихы ==
Күйдің хикаясы көне [[мифология]]дан бастап, орта ғасырдың соңғы шағымен аралықтағы құқық проблемаларын кеңінен қамтиды. Бұл күй жайында қазақ халқы арасында тараған аңыз да бар. Күйдің шығу тарихына қатысты кең тараған аңыздардың бірінде екі жастың тағдыры баяндалады. Ерте заманда бір жігіт пен бір қыз бір-біріне ғашық болады. Бірақ қыздың атастырылған жері бар. Соған қарамастан екеуі сөз байласып, ешкім білмейтін, таба алмайтын бір жаққа қашпақ болады. Айтылған күні жігіт қамыстың ішінде қызды тосып отырады. Күтуден жалыққан жігіт байқамай ұйықтап кетеді. Сол кезде қамыс аралап келе жатқан жолбарыс оның ішін жарып өлтіреді. Аңыз сорабында бұл күй сүйгенін іздеп келген қыздың өліп жатқан жігітті көріп, өкіне жылағанын бейнелейді. Бұл жерде алдымызда ортағасырлық моральдың тұрғандығында ешқандай күмән жоқ. Қыз да, жігіт те ескі жарғыны бұзып, әнтек іске аяқ басқаны үшін жазаланған. Тәңірі қосқан адамдар ұрланып қамыс ішінде емес, ақ төсекте жолығатын болар. Сол себепті Тәңірінің лайықтаған жері емес, Тәңірінің лайықтаған адамдары емес, ата жолымен, елдің ықтиярымен санаспай бәрін өздері кесіп-пішіп, өздері шешкен екі жасқа зауал, қамыс аралаған аш жолбарыс бейнесінде келеді. Немесе, халықтың қарапайым тілімен айтатын болсақ, біреудің атастырылған адал қосағында нең бар? Түн қатып, қамыс ішінде не жорық? Қамыс жолбарысқа Тәңірінің өзі берген өріс. Ал, жолбарыстың жолында жатсаң, жолбарыстың азуынан қаза тапсаң айтар өкпең не?&lt;ref&gt;''Есенұлы Айтжан, Елеусізқызы Гүлперизат:'' &quot;Күй керуені&quot; — Алматы: &quot;ӨЛКЕ&quot;, 1997.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ күйлері]]</text>
      <sha1>azbrwj8xcww9me4os7m6z14psvp053h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оңтүстік Саябақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570636</id>
    <revision>
      <id>3690016</id>
      <parentid>3679250</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>88032</id>
      </contributor>
      <comment>342</comment>
      <origin>3690016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5175" sha1="87t6ziew8lp7ql6s5jn7fjpae1qvhhi" xml:space="preserve">{{Мультсериал  
 |Атауы      = Оңтүстік Саябақ  
 |Түпнұсқа   = {{lang-en|South Park}}  
 |Сурет      = South park sign.svg 
 |Сурет атауы    =  
 |Түрі           = анимациялық ситком&lt;br&gt;қара комедия&lt;br&gt;сатира&lt;br&gt;абсурд комедиясы  
 |Форматы        =  
 |Жанры          = Трей Паркер&lt;br&gt;Мэтт Стоун (1997—1999)&lt;br&gt;Эрик Стоф (1998—2002)  
 |Режиссері      = Вернон Четмэн&lt;br&gt;Эрик Стоф&lt;br&gt;Брюс Хауэлл&lt;br&gt;Эдриен Бирд&lt;br&gt;Джек Ших  
 |Продюсері      = Трей Паркер&lt;br&gt;Мэтт Стоун&lt;br&gt;Брайан Граден&lt;br&gt;Дебора Либлинг&lt;br&gt;Фрэнк С. Анон II&lt;br&gt;Брюс Хауэлл&lt;br&gt;Энн Гарефино  
 |Жасаушы        = Трей Паркер&lt;br&gt;Мэтт Стоун  
 |Сценарист      = Мэтт Стоун&lt;br&gt;Трей Паркер  
 |Рөлдер         = Мэтт Стоун&lt;br&gt;Трей Паркер&lt;br&gt;Айзек Хейз&lt;br&gt;Мэри Бергман&lt;br&gt;Элиза Шнайдер&lt;br&gt;Мона Маршалл&lt;br&gt;Эйприл Стюарт&lt;br&gt;Джон Хэнсен&lt;br&gt;Дженнифер Хауэлл&lt;br&gt;Эдриен Бирд  
 |Композиторы    = Адам Берри&lt;br&gt;Скотт Николи&lt;br&gt;Джэми Данлэп  
 |Операторы      = Кенни Джиосефи  
 |Студия         = Celluloid Studios (1997)&lt;br&gt;Braniff Productions (1997—2006)&lt;br&gt;Parker-Stone Productions (2006—2007)&lt;br&gt;South Park Studios (2007 — )&lt;br&gt;MTV Entertainment Studios (2021 — )&lt;br&gt;Comedy Partners  
 |Дистрибьютор   = Paramount Global Distribution Group  
 |Мемлекет       = {{USA}}  
 |Тілі           = ағылшын, испан  
 |Маусымдар саны = 29  
 |Сериялар саны  = 342
 |Сериялар тізімі =  
 |Ұзақтығы       = 23 минут  
 |Телеарна       = {{Flagicon|USA}} Comedy Central  
 |Соңғы рет көрсетілді =  
 |Көрсете бастады = {{д|13|08|1997|4}}  
 |Бейне форматы  = SDTV (480i) (1997—2008), HDTV (1080i) (2009 жылдан бастап)  
 |Сайт           = [http://www.southparkstudios.com southparkstudios.com]  
}}
'''«Оңтүстік саябақ»''' ({{Lang-en|South Park}}, &lt;small&gt;МФА:&lt;/small&gt; {{IPA|[saʊθ pɑːɹk]}}) — Трей Паркер және Мэтт Стоун құрайтын америкалық мультхикая. Ағылшын телевизиясындағы «[[Симпсондар]]» сериалынан кейін ұзындығы бойынша екінші орындағы анимационды сериал. Кейбір жағдайларды сериал атауы аударылмаған күйінде &quot;Саут-Парк&quot; немесе &quot;Саус-Парк&quot; деп те қолданылады. 1997 жылдан [[Comedy Central]] кабельді телеканалы бойынша шығарылады. Сюжет негізін Колорадо штатындағы  Саут-Парк қалашығында өмір сүретін 4 ұл мен достарының бастан кешкен оқиғлары баяндалады. Сериал американдық мәдениеттердің кемшіліктері мен қазіргі кездегі оқиғалары қара ажуа мен келемеждеу арқылы көрсетеді. &quot;Оңтүстік саябақ&quot; кешке теледидарлардан көрсетіледі және үлкендерге арналған мультфильмдер қатарына жатады. 

Шоу тәуелсіз еліміз әлем жұртшылығына өзінің жарықтандыруды ағымдағы әлемдік оқиғаларды мадақтайды. Бөлімдермен жұмыс екі кезеңнен тұрады: біріншісі кезеңде автор жалпы концепция мен сюжетті ойлап тапса, екінші кезеңде тұсаукесерге аптадан көп уақыт қалған уақытта оны бөлшектермен жөндейді. 

== Сериал өндірісі ==
{{Толықтыру}}

=== Жасаушылар мен актерлер ===
[[Сурет:Trey_Parker_Matt_Stone_2007.jpg|оңға|нобай|240x240 нүкте|Трей Паркер және Мэтт Стоун, «Оңтүстік саябақ» құраушылары]]
[[Сурет:Primus_copenhagen_1998.jpg|солға|нобай|200x200 нүкте|Primus 1998 жылы]]

=== Саут-Парк-республикашыл ===
[[Сурет:M-Stone_2007.jpg|оңға|нобай|195x195 нүкте|Matt Стоун &quot; [[2007 жыл|, 2007 жылы]]]]

== Дереккөздер ==
&lt;div class=&quot;references-small references-scroll&quot; style=&quot;column-count:3;-moz-column-count:3;-webkit-column-count:3;&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;
[[Санат:Алфавит бойынша телебағдарламалар]]
[[Санат:АҚШ мультсериалдары]]</text>
      <sha1>87t6ziew8lp7ql6s5jn7fjpae1qvhhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манефа Владимировна Соболевская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>598222</id>
    <revision>
      <id>3690136</id>
      <parentid>2740483</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GAndy</username>
        <id>2233</id>
      </contributor>
      <comment>иллюстрирование</comment>
      <origin>3690136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="5ld299ukyyuqlf1okpvbkdvb4wgwyd0" xml:space="preserve">{{Кинематограф
 |есімі = Манефа Владимировна Соболевская
 |шынайы есімі =
 |Сурет = Манефа Соболевская в фильме «Фронтовые подруги» (cropped).jpg
 |сурет ені              = 200px
 |сурет атауы            = 
 |туған кездегі есімі  = Манефа Владимировна Капустина
 |туған күні           = 21.02.1920
 |туған жері           = {{туғанжері|Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте}}, [[РКФСР]]
 |мамандығы              = {{актриса|КСРО|Ресей}}
 |қайтыс болған күні     = 06.07.1993
 |қайтыс болған жері     ={{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей]] 
 |азаматтығы             = {{RUS}}&lt;br&gt;{{USSR}} (1922-1991)&lt;br&gt;[[File:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg|20px]] [[РКФСР]] (1917-1922)
 |белсенді жылдары       = [[1937]]-[[1991]]
 |бағыты                 = 
 |киностудия             = [[Қазақфильм]] 
 |марапаттары            = 
 |imdb_id                = 0811865
 |сайты                  =
}}
'''Манефа Владимировна Соболевская''' ([[21 ақпан]] [[1920 жыл]]ы, [[Петроград]] - [[6 шілде]] [[1993 жыл]]ы [[Мәскеу]]) — кеңес киноактрисасы&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;[http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/sov/14437/bio/ Манефа Соболевская]&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Негізінен эпизодтық рөлдерде ойнады.

Күйеуі — актёр Пётр Соболевский (1904-1977).

Введенский (Неміс) мазарында жерленген&lt;ref name=&quot;KZ2015&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Алфавит бойынша актрисалар]]
[[Санат:XX ғасыр актрисалары]]</text>
      <sha1>5ld299ukyyuqlf1okpvbkdvb4wgwyd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Омбы облысы тарихы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>601633</id>
    <revision>
      <id>3690093</id>
      <parentid>2617573</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ресей Федерациясының субъектілері бойынша тарих|Ресей Федерациясының субъектілері бойынша тарих]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих|Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="6afrtci4iqn14zeb851wq7m38bk1d6a" xml:space="preserve">{{Басты мақала}}

[[Санат:Омбы облысы]]
[[Санат:Ресей Федерациясы субъектілері бойынша тарих]]
[[Санат:Сібір тарихы]]</text>
      <sha1>6afrtci4iqn14zeb851wq7m38bk1d6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харри Кейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>604114</id>
    <revision>
      <id>3689982</id>
      <parentid>3688312</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7960" sha1="1n3qe5q9ym2gykhuos7nyushi4k0gcv" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі             = Харри Кейн
|сурет             = Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-024 (cropped).jpg
|сурет ені         = 220px
|атауы             = Кейн, 2026 жыл
|толық аты         = Харри Эдвард Кейн
|лақап аты         = {{lang|en|''Hurricane''}} (Дауыл)
|туған күні        = 28.07.1993
|туған жері        = {{туғанжері|Уолтемстоу|Уолтемстоуда}}, [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
|азаматтығы        = {{байрақ|Англия}} 
|бойы              = 188 см&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/teams/men/players/harry-kane/|title=Harry Kane|publisher=tottenhamhotspur.com|lang=en}}&lt;/ref&gt; 
|салмағы           = 
|позиция           = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб      = {{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]
|номері            = 9
|жастар клубы      = {{футбол карьерасы
|1999—2001|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс|
|2001—2002|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|
|2002—2004|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс|
|2004|{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]|
|2004—2009|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}}
|клубтары          = {{футбол карьерасы
|2011—2023|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|317 (213)
|2011|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|18 (5)
|2012|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Миллуолл (футбольный клуб)|Миллуолл]]|22 (7)
|2012—2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Норвич Сити]]|3 (0)
|2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лестер Сити]]|13 (2)
|2023—|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|31 (35)}}
|ұлттық құрамы     = {{футбол карьерасы
|2010|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2)
|2010—2012|{{ту|Англия}} Англия U19|14 (6)
|2013|{{ту|Англия}} Англия U20|3 (1)
|2013—2015|{{ту|Англия}} Англия U21|14 (8)
|2015—|{{футбол|Англия}}|89 (62)}}
}}
'''Харри Эдвард Кейн''' ({{lang-en|Harry Edward Kane}}; [[28 шілде]] [[1993 жыл|1993]], [[Үлкен Лондон]]) — ағылшындық футболшы, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]&lt;nowiki/&gt;» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] шабуылшысы. 2026 жылғы [[Алтын доп]] жүлдесінің иегері.

== Мансабы ==
2011 жылдан бері &quot;Тоттенхем&quot; командасының футболшысы. Әр жылдары &quot;Лейтон Ориент&quot;, &quot;Миллоул&quot;, &quot;Лестер Сити&quot; секілді англиялық клубтарға жалға берілді. Қазіргі келісім-шарты 2020 жылға дейін жарамды. Премер-Лигадағы алғашқы ойынын 2012 жылы 18 тамызда &quot;Ньюкаслға&quot; қарсы өткізді.

Англияның түрлі жастағы құрамаларында ойнады. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Негізгі құрамада]] тұңғыш рет 2015 жылы 28 наурыз күні [[Литва Ұлттық футбол құрамасы|Литваға]] қарсы кездесуде 72-минутта Уэйн Рунидің орнына алаңға шықты. Бір минут өтісімен-ақ гол соғып, ұлттық құрамадағы жеке голдар есебін ашты.

Ал [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігін]]&lt;nowiki/&gt;е құрама капитаны ретінде барып, алғашқы турда [[Тунис Ұлттық футбол құрамасы|Тунистің]] қақпасына екі гол соқты да командасын жеңіске жетеледі. Екінші голды ойынның бітуіне санаулы секундтар қалғанда ғана енгізді.

== Статистикасы ==
: ''13 мамыр, 2018''
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Лига кубогы
! colspan=&quot;2&quot; |Еурокубоктер
! colspan=&quot;2&quot; |Басқа да
! colspan=&quot;2&quot; |Қорытындысы
|-
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |'''Тоттенхэм Хотспур'''
|2011/12
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|6
|1
|0
|0
!6
!1
|-
|2012/13
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!1
!0
|-
|2013/14
|10
|3
|0
|0
|2
|1
|7
|0
|0
|0
!19
!4
|-
|2014/15
|34
|21
|2
|0
|6
|3
|9
|7
|0
|0
!51
!31
|-
|2015/16
|38
|25
|4
|1
|1
|0
|7
|2
|0
|0
!50
!28
|-
|2016/17
|30
|29
|3
|4
|0
|0
|5
|2
|0
|0
!38
!35
|-
|2017/18
|37
|30
|4
|4
|0
|0
|7
|7
|0
|0
!48
!41
|-
!Бәрі
!150
!108
!13
!9
!9
!4
!41
!19
!0
!0
!213
!140
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Лейтон Ориент'''''(аренда)''
|2010/11
|18
|5
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!18
!5
|-
!Бәрі
!18
!5
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!18
!5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Миллуолл'''''(аренда)''
|2011/12
|22
|7
|5
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!27
!9
|-
!Бәрі
!22
!7
!5
!2
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!27
!9
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Норвич Сити'''''(аренда)''
|2012/13
|3
|0
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
!5
!0
|-
!Бәрі
!3
!0
!1
!0
!1
!0
!0
!0
!0
!0
!5
!0
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Лестер Сити'''''(аренда)''
|2012/13
|13
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|0
!15
!2
|-
!Бәрі
!13
!2
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!2
!0
!15
!2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бүкіл карьерасында
!206
!122
!19
!11
!10
!4
!41
!19
!2
!0
!278
!156
|}

== Жетістіктері ==
* «Миллуолл» клубындағы жылдың үздік жас футболшысы: 2011/12
* Премьер-лигадағы айдың үздік футболшысы ('''2'''): қаңтар 2015, ақпан 2015
* Ағылшын Премьер-лигасының үздік мергені ('''2'''): 2015/16 (25 гол), 2016/17 (29 гол)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.tottenhamhotspur.com/first-team-profiles/harry-kane/ Профилі] {{ref-en}}
* [https://www.premierleague.com/players/3960/Harry-Kane/overview Профилі] {{ref-en}}
* [http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/K/Harry-Kane Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316151115/http://www.thefa.com/england/all-teams/players/k/harry-kane |date=2016-03-16 }} {{ref-en}}
* [https://eu-football.ru/_player.php?id=28976 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412233451/http://eu-football.ru/_player.php?id=28976 |date=2015-04-12 }}

{{Англия құрамасы Еуро 2024}}
{{DEFAULTSORT:Кейн, Харри}}
[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лейтон Ориент ФК ойыншылары]]
[[Санат:Миллоул ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Норвич Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бавария ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алтын доп иегерлері]]</text>
      <sha1>1n3qe5q9ym2gykhuos7nyushi4k0gcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689983</id>
      <parentid>3689982</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:58:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8125" sha1="eg6rpo53ujcpn5mw4kefb2kabdhu2j9" xml:space="preserve">{{Футболшы
|есімі             = Харри Кейн
|сурет             = Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-024 (cropped).jpg
|сурет ені         = 220px
|атауы             = Кейн, 2026 жыл
|толық аты         = Харри Эдвард Кейн
|лақап аты         = {{lang|en|''Hurricane''}} (Дауыл)
|туған күні        = 28.07.1993
|туған жері        = {{туғанжері|Уолтемстоу|Уолтемстоуда}}, [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
|азаматтығы        = {{байрақ|Англия}} 
|бойы              = 188 см&lt;ref name=&quot;profile&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/teams/men/players/harry-kane/|title=Harry Kane|publisher=tottenhamhotspur.com|lang=en}}&lt;/ref&gt; 
|салмағы           = 
|позиция           = [[шабуылшы]]
|қазіргі клуб      = {{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]
|номері            = 9
|жастар клубы      = {{футбол карьерасы
|1999—2001|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс|
|2001—2002|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]|
|2002—2004|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс|
|2004|{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]|
|2004—2009|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}}
|клубтары          = {{футбол карьерасы
|2011—2023|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|317 (213)
|2011|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|18 (5)
|2012|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Миллуолл (футбольный клуб)|Миллуолл]]|22 (7)
|2012—2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Норвич Сити]]|3 (0)
|2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лестер Сити]]|13 (2)
|2023—|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|31 (35)}}
|ұлттық құрамы     = {{футбол карьерасы
|2010|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2)
|2010—2012|{{ту|Англия}} Англия U19|14 (6)
|2013|{{ту|Англия}} Англия U20|3 (1)
|2013—2015|{{ту|Англия}} Англия U21|14 (8)
|2015—|{{футбол|Англия}}|89 (62)}}
}}
'''Харри Эдвард Кейн''' ({{lang-en|Harry Edward Kane}}; [[28 шілде]] [[1993 жыл|1993]], [[Үлкен Лондон]]) — ағылшындық футболшы, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]&lt;nowiki/&gt;» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] шабуылшысы. 2026 жылғы [[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]] жүлдесінің иегері.

== Мансабы ==
2011 жылдан бері &quot;Тоттенхем&quot; командасының футболшысы. Әр жылдары &quot;Лейтон Ориент&quot;, &quot;Миллоул&quot;, &quot;Лестер Сити&quot; секілді англиялық клубтарға жалға берілді. Қазіргі келісім-шарты 2020 жылға дейін жарамды. Премер-Лигадағы алғашқы ойынын 2012 жылы 18 тамызда &quot;Ньюкаслға&quot; қарсы өткізді.

Англияның түрлі жастағы құрамаларында ойнады. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Негізгі құрамада]] тұңғыш рет 2015 жылы 28 наурыз күні [[Литва Ұлттық футбол құрамасы|Литваға]] қарсы кездесуде 72-минутта Уэйн Рунидің орнына алаңға шықты. Бір минут өтісімен-ақ гол соғып, ұлттық құрамадағы жеке голдар есебін ашты.

Ал [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігін]]е құрама капитаны ретінде барып, алғашқы турда [[Тунис Ұлттық футбол құрамасы|Тунистің]] қақпасына екі гол соқты да командасын жеңіске жетеледі. Екінші голды ойынның бітуіне санаулы секундтар қалғанда ғана енгізді.

2026 жылғы 27 қазанда Кейн [[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]] жүлдесіне ие болды.

== Статистикасы ==
: ''13 мамыр, 2018''
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Клуб
! rowspan=&quot;2&quot; |Маусым
! colspan=&quot;2&quot; |Лига
! colspan=&quot;2&quot; |Кубок
! colspan=&quot;2&quot; |Лига кубогы
! colspan=&quot;2&quot; |Еурокубоктер
! colspan=&quot;2&quot; |Басқа да
! colspan=&quot;2&quot; |Қорытындысы
|-
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |'''Тоттенхэм Хотспур'''
|2011/12
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|6
|1
|0
|0
!6
!1
|-
|2012/13
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!1
!0
|-
|2013/14
|10
|3
|0
|0
|2
|1
|7
|0
|0
|0
!19
!4
|-
|2014/15
|34
|21
|2
|0
|6
|3
|9
|7
|0
|0
!51
!31
|-
|2015/16
|38
|25
|4
|1
|1
|0
|7
|2
|0
|0
!50
!28
|-
|2016/17
|30
|29
|3
|4
|0
|0
|5
|2
|0
|0
!38
!35
|-
|2017/18
|37
|30
|4
|4
|0
|0
|7
|7
|0
|0
!48
!41
|-
!Бәрі
!150
!108
!13
!9
!9
!4
!41
!19
!0
!0
!213
!140
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Лейтон Ориент'''''(аренда)''
|2010/11
|18
|5
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!18
!5
|-
!Бәрі
!18
!5
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!18
!5
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Миллуолл'''''(аренда)''
|2011/12
|22
|7
|5
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|0
!27
!9
|-
!Бәрі
!22
!7
!5
!2
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!27
!9
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Норвич Сити'''''(аренда)''
|2012/13
|3
|0
|1
|0
|1
|0
|0
|0
|0
|0
!5
!0
|-
!Бәрі
!3
!0
!1
!0
!1
!0
!0
!0
!0
!0
!5
!0
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |'''Лестер Сити'''''(аренда)''
|2012/13
|13
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|0
!15
!2
|-
!Бәрі
!13
!2
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!2
!0
!15
!2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бүкіл карьерасында
!206
!122
!19
!11
!10
!4
!41
!19
!2
!0
!278
!156
|}

== Жетістіктері ==
* «Миллуолл» клубындағы жылдың үздік жас футболшысы: 2011/12
* Премьер-лигадағы айдың үздік футболшысы ('''2'''): қаңтар 2015, ақпан 2015
* Ағылшын Премьер-лигасының үздік мергені ('''2'''): 2015/16 (25 гол), 2016/17 (29 гол)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.tottenhamhotspur.com/first-team-profiles/harry-kane/ Профилі] {{ref-en}}
* [https://www.premierleague.com/players/3960/Harry-Kane/overview Профилі] {{ref-en}}
* [http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/K/Harry-Kane Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316151115/http://www.thefa.com/england/all-teams/players/k/harry-kane |date=2016-03-16 }} {{ref-en}}
* [https://eu-football.ru/_player.php?id=28976 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412233451/http://eu-football.ru/_player.php?id=28976 |date=2015-04-12 }}

{{Англия құрамасы Еуро 2024}}
{{DEFAULTSORT:Кейн, Харри}}
[[Санат:Англия футболшылары]]
[[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лейтон Ориент ФК ойыншылары]]
[[Санат:Миллоул ФК ойыншылары]]
[[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Норвич Сити ФК ойыншылары]]
[[Санат:Бавария ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алтын доп иегерлері]]</text>
      <sha1>eg6rpo53ujcpn5mw4kefb2kabdhu2j9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зәбира Сыпатайқызы Жәкішева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>622706</id>
    <revision>
      <id>3689861</id>
      <parentid>3688104</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7826" sha1="jp3x649k7nix2z5fry0d1hapx7bjol5" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]]
Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптарын  зерттеуші, ҚР Мәдениет қайраткері.
== Өмірбаяны ==
Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы (қазіргі Абай облысы), Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. 1966 жылы қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген. Абай аудандық Мәдениет бөлімінде 1967  жылы еңбек жолын бастаған. 1980 жылы Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген. 
=== Өнер-мәдениет, білім-ғылым: ===
Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.);
Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.);
Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде маман ретінде  37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер, музыка маманы (1980-2017 жж.);
Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.);
Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер;
Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014);

== Еңбектері ==
* «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.);
* «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998);
* «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003);
* «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004);
* «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005);
* «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009);
* «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010);
* «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011);
* Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012);
* Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы);
* «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы);
* Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б.  Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018);
* Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында    жүзден аса мақала-еңбектері жарияланды (1980-2018 жж.);
* «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер;

== Марапаттары ==
* Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; 
* КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); 
* ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); 
* ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); 
* «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014);

== Дереккөздер ==
* Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; 
* «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; 
* Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); 
* Музей ісінің  майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; 
* Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы:  - 2013;
Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016</text>
      <sha1>jp3x649k7nix2z5fry0d1hapx7bjol5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689887</id>
      <parentid>3689861</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3579286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7588" sha1="fxum464jmohuhs8z9qjhtay0lztk1oc" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]]
Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері.
== Өмірбаяны ==
Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). 
=== Өнер-мәдениет, білім-ғылым: ===
Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.);
Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.);
Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.);
Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.);
Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер;
Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014);

== Еңбектері ==
* «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.);
* «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998);
* «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003);
* «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004);
* «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005);
* «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009);
* «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010);
* «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011);
* Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012);
* Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы);
* «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы);
* Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б.  Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018);
* Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында    жүзден аса мақала-еңбектері жарияланды (1980-2018 жж.);
* «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер;

== Марапаттары ==
* Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; 
* КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); 
* ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); 
* ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); 
* «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014);

== Дереккөздер ==
* Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; 
* «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; 
* Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); 
* Музей ісінің  майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; 
* Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы:  - 2013;
Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016</text>
      <sha1>fxum464jmohuhs8z9qjhtay0lztk1oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ажар Хакімқызы Ыбыраева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635762</id>
    <revision>
      <id>3689844</id>
      <parentid>3678487</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3267" sha1="jyghfgwpf6khntmboxg5jrqui61roiu" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ажар Хакімкызы Ыбыраева''' (1928 жылы, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Сергеев ауданында дүниеге келген. 1999 жылы) — [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері институты]]ның ректоры қызметін атқарған (1962–1967).

== Еңбек жолы ==
* [[Шымкент облысы]], [[Сарыағаш]] ауылында орта мектепті бітірген соң, [[1949 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]на оқуға түсіп, тарих факультетін үздік дипломмен аяқтады. Сол жылы [[Коммунистік партия]] мүшелігіне өтеді. 
*[[1949 жыл]]дан [[1950 жыл]]ға дейін осы институттың [[Марксизм-Ленинизм]] кафедрасында ұстаздық етеді.
*[[1959 жыл]]ы өзі оқыған Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтына [[ректор]] болып қызметке тағайындалады.
*[[1962]]–[[1967]] жылдары [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Шет тілдер институты]]нда ректор болып қызмет істейді.&lt;ref&gt;http://www.wikiwand.com/ru/Казахский_университет_международных_отношений_и_мировых_языков_имени_Абылай_хана&lt;/ref&gt; 
*[[1967]]–[[1975]] жылдары [[ҚазССР]] Жоғары және арнаулы орта білім министрлігінде жоғары оқу орындарын басқару бөлімінде коллегия мүшесі болды.&lt;ref&gt;17 Қазақ қыздарының парасат мектебі: Фотоальбом. – Алматы: Өнер, 2004 – 160 бет ISBN 9965-595-76-3&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
30-дан аса ғылыми еңбектері және ғылыми-методикалық жұмыстары жарияланған. 

Ажар Хакімқызы Ыбыраеваның еңбегі бағаланып, “Даңқ белгісі” орденімен, “Қажырлы еңбегі үшін” медалімен, [[ҚазССР]] Жоғары Советінің мақтау қағазымен, Бүкілодақтық Ленин комсомолы Жастар Одағы сыйлығымен марапатталады.

Ажар Хакімқызы екі рет ҚазССР Жоғарғы Советінің [[депутат]]тығына сайланған.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* http://www.ablaikhan.kz</text>
      <sha1>jyghfgwpf6khntmboxg5jrqui61roiu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689890</id>
      <parentid>3689844</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3647493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3114" sha1="6zzx1x5ay6v7qdmequeovtmak1tbnsk" xml:space="preserve">{{Уикилендірілсін}}
{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ажар Хакімкызы Ыбыраева''' (1928, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Сергеев ауданы – 1999) — [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Алматы шет тілдері институты]]ның ректоры (1962–1967).

== Еңбек жолы ==
* [[Шымкент облысы]], [[Сарыағаш]] ауылында орта мектепті бітірген соң, [[1949 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]на оқуға түсіп, тарих факультетін үздік аяқтады. Сол жылы [[коммунистік партия]] мүшелігіне өтеді. 
*[[1949 жыл]]дан [[1950 жыл]]ға дейін осы институттың [[марксизм-ленинизм]] кафедрасында ұстаздық етті.
*[[1959 жыл]]ы өзі оқыған Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтына [[ректор]] болып қызметке тағайындалды.
*[[1962]]–[[1967]] жылдары [[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті|Шет тілдер институты]]нда ректор болып қызмет істеді.&lt;ref&gt;http://www.wikiwand.com/ru/Казахский_университет_международных_отношений_и_мировых_языков_имени_Абылай_хана&lt;/ref&gt; 
*[[1967]]–[[1975]] жылдары [[ҚазССР]] Жоғары және арнаулы орта білім министрлігінде жоғары оқу орындарын басқару бөлімінде коллегия мүшесі болды.&lt;ref&gt;17 Қазақ қыздарының парасат мектебі: Фотоальбом. – Алматы: Өнер, 2004 – 160 бет ISBN 9965-595-76-3&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
30-дан аса ғылыми еңбектері және ғылыми-методикалық жұмыстары жарияланды. 

Ажар Хакімқызы Ыбыраева “Даңқ белгісі” орденімен, “Қажырлы еңбегі үшін” медалімен, [[ҚазССР]] Жоғары Советінің мақтау қағазымен, Бүкілодақтық Ленин комсомолы Жастар Одағы сыйлығымен марапатталды.

Ажар Хакімқызы екі рет ҚазССР Жоғарғы Советінің [[депутат]]тығына сайланды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* http://www.ablaikhan.kz</text>
      <sha1>6zzx1x5ay6v7qdmequeovtmak1tbnsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тыштырма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>636107</id>
    <revision>
      <id>3690032</id>
      <parentid>3642139</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7458" sha1="aiy976r25lx2e2ibz1db8xpjkf6upuv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тыштырма''' — [[бесік]]ке жаңа туған нәрестені бөлеу рәсімінде орындалатын ырым-кәделердің бірі.&lt;ref&gt;1.	Ә.Қайдар// Қазақтар ана тілі әлемінде (этнолингвистикалық сөздік) ІІ том. //Қоғам – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2013.&lt;/ref&gt;

Ежелден бері қазақ халқы «Бесіксіз үйде береке жоқ» деп, жас отбасында өмірге келер сәбиді асыға күткен. Себебі, [[бала]] – ұрпақ жалғасы, өмірдің мәні деп білген.

Қазақ баласын ағаш бесікке салып баққан. Сондықтан «жаңа туған баланы бесікке салу халқымыз үшін елеулі дәстүрдің бірі.»   Жаңа туған нәрестені бесікке салу рәсімі жолы үлкен немесе елдің тәрбиелі, өнегелі әжелеріне, келіншектеріне тапсырылады. Алдымен, бесікті отпен аластап алады, сосын «[[тыштырма]]» жасайды. 

БЕСІККЕ БӨЛЕУ

Бесікті дайындау барысында, яғни түбегін, көрпешігін салып, тастығын бейімдеп, оюлап сырып тігілген қолбауы мен тартпабауларын байлап, бесіктің үстіне көгілдір масаты жамылғысын жабады. Содан кейін, «Тыштырма қайда?» дегенде, ағаш тегешке толтыра салынып, әкелінген құрт, ірімшік, шақпақ қант, кәмпит т.б. тәтті заттары  түбек ойығынан өткізе бастайды. Тәттілер сауылдап төмен түсе бастағанда «Тыштырма» рәсіміне қатысып, бесікті айнала жүрелей отырған жастар масаты жамылғының астындағы түбек ойығынан түскен тәтті тағамдарды қол жүгірте  іздеп,  тауып алып ырымдап жейді. Бұл ырым-кәденің түп мақсаты – нәрестенің тал бесікті өмірінің басталуын және сол өмірдің ең өзекті мәселесі тек анасының емшегін ему ғана емес, ана сүтінің бойына сіңіп, күш-қуат болып тарауын, дәрет алу арқылы оның өзекті өмірінің бастауын паш ету. Сонымен қатар, перзент сүймеген келіншек сәбилі болсын деп тәттілерді үлестіру  мақсатын көздеген.&lt;ref&gt;2.	Гүлниса, «Бесікке салу»// Kazakh-tv.kz https://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030092943/http://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_ |date=2018-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Содан кейін, «Тыштырма» рәсімі нәрестені айналып-үйіріліп отырып бесікке бөлеумен жалғасып отырып, бесіктің үстіне, баланы әруақтар қорғап жүрсін деп, ата-бабадан қалған сырт киімдерді жауып, және де ел тізгінін ұстар азамат болсын деп, аттың тізгінін, ел арасында айбынды болсын деп, қамшы қояды.

Ал қайсыбір жерлерде бесіктің үстіне жеті түрлі қадірлі, таза заттар жабады. Сонан соң бесікке салған әже оның үстіне мініп алып, қолына қамшы ұстап, атпен шапқандай болады. Отырғандар: «Әже, қайда барасыз?» деп сұрайды да, әже оларға: «Меккеге барамыз», «Байдың аулына барамыз», «Жеті қат аспанға, Күн астындағы Күнікей қыздың аулына қыз айттырып барамыз!» т.с.с. қызықты жауаптар қайтарады. Осылайша бесікке салу рәсімі ойын-күлкі, тамашамен аяқталады. Бесікке жабылған таза маталарды үй иесі отырғандарға, өздерінің орнына қарай үлестіріп, сыйға тартады. Бұдан соң жас аналар қосылып «[[Бесік жыры]]» әнін айтады.&lt;ref&gt;3.	Алтынгүл Назарқұлқызы «Бесіктен безінуге болмайды» // http://www.elgazeti.kz/?p=10146{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Бұл рәсім қазіргі кезде бесік той салтанатты жиындарында өткізіледі.

Осы дәстүр К.Сегізбаевтың «Беласқан» романында жақсы суреттелген. 1.Тыштырма қазақ халқының көне дәстүрлерінің бірі. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт, ірімшік, тәттілер өткізіп «тышты, тышты» деп ырым жасайды және оны «тыштырма» деп атайды  2.«Ол сонан соң бесіктің басына шоқпардай үкі, аяқ жағына аюдың тұяқтары тізілген тұмар - алқа тақты. Алдын – ала түбектегі ойылған бірнеше қабат киіз төсеніш, көрпешесін баппен салып, оюлап сырған қолбау, тартпа бауларды тақты.
Ең үстінен көгілдір масаты жамылғысын жауып болды да: «Ал тыштырмаларыңды» әкеліңдер» деген Мақпалға. Ағаш тегешке толтырыла салынған құрт ірімшік, шақпақ қант бүгінгі дастархан мәзірінде мол болса да, жастар жағы бесікті айнала жүрелей отырысып, масаты жамылғының астына түбектің ойығына қарай қолдарын жүгіртіскен.

— Әр қайсыңның үйіңде шілдехана болсын, ұрпақтарың ұзарсын дегеннен шыққан салт қой. Ырымдап «тыштырмадан» қалталарыңа салып алыңдар.
Үйленген, үйленетін достарыңа жақсы тілекпен бересіңдер...»&lt;ref&gt;4.	Сегізбаев Кәдірбек. //«Беласқан»  романы// Алматы; 2012 жыл&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>aiy976r25lx2e2ibz1db8xpjkf6upuv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690035</id>
      <parentid>3690032</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7498" sha1="t2mwir3op34o3jzvhn8tn51ee4girn4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тыштырма''' — [[бесік]]ке жаңа туған нәрестені бөлеу рәсімінде орындалатын ырым-кәделердің бірі.&lt;ref&gt;1.	Ә.Қайдар// Қазақтар ана тілі әлемінде (этнолингвистикалық сөздік) ІІ том. //Қоғам – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2013.&lt;/ref&gt;

Ежелден бері қазақ халқы «Бесіксіз үйде береке жоқ» деп, жас отбасында өмірге келер сәбиді асыға күткен. Себебі, [[бала]] – ұрпақ жалғасы, өмірдің мәні деп білген.

Қазақ баласын ағаш бесікке салып баққан. Сондықтан «жаңа туған баланы бесікке салу халқымыз үшін елеулі дәстүрдің бірі.»   Жаңа туған нәрестені бесікке салу рәсімі жолы үлкен немесе елдің тәрбиелі, өнегелі әжелеріне, келіншектеріне тапсырылады. Алдымен, бесікті отпен аластап алады, сосын «[[тыштырма]]» жасайды. 

БЕСІККЕ БӨЛЕУ

Бесікті дайындау барысында, яғни түбегін, көрпешігін салып, тастығын бейімдеп, оюлап сырып тігілген қолбауы мен тартпабауларын байлап, бесіктің үстіне көгілдір масаты жамылғысын жабады. Содан кейін, «Тыштырма қайда?» дегенде, ағаш тегешке толтыра салынып, әкелінген құрт, ірімшік, шақпақ қант, кәмпит т.б. тәтті заттары  түбек ойығынан өткізе бастайды. Тәттілер сауылдап төмен түсе бастағанда «Тыштырма» рәсіміне қатысып, бесікті айнала жүрелей отырған жастар масаты жамылғының астындағы түбек ойығынан түскен тәтті тағамдарды қол жүгірте  іздеп,  тауып алып ырымдап жейді. Бұл ырым-кәденің түп мақсаты – нәрестенің тал бесікті өмірінің басталуын және сол өмірдің ең өзекті мәселесі тек анасының емшегін ему ғана емес, ана сүтінің бойына сіңіп, күш-қуат болып тарауын, дәрет алу арқылы оның өзекті өмірінің бастауын паш ету. Сонымен қатар, перзент сүймеген келіншек сәбилі болсын деп тәттілерді үлестіру  мақсатын көздеген.&lt;ref&gt;2.	Гүлниса, «Бесікке салу»// Kazakh-tv.kz https://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030092943/http://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_ |date=2018-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Содан кейін, «Тыштырма» рәсімі нәрестені айналып-үйіріліп отырып бесікке бөлеумен жалғасып отырып, бесіктің үстіне, баланы әруақтар қорғап жүрсін деп, ата-бабадан қалған сырт киімдерді жауып, және де ел тізгінін ұстар азамат болсын деп, аттың тізгінін, ел арасында айбынды болсын деп, қамшы қояды.

Ал қайсыбір жерлерде бесіктің үстіне жеті түрлі қадірлі, таза заттар жабады. Сонан соң бесікке салған әже оның үстіне мініп алып, қолына қамшы ұстап, атпен шапқандай болады. Отырғандар: «Әже, қайда барасыз?» деп сұрайды да, әже оларға: «Меккеге барамыз», «Байдың аулына барамыз», «Жеті қат аспанға, Күн астындағы Күнікей қыздың аулына қыз айттырып барамыз!» т.с.с. қызықты жауаптар қайтарады. Осылайша бесікке салу рәсімі ойын-күлкі, тамашамен аяқталады. Бесікке жабылған таза маталарды үй иесі отырғандарға, өздерінің орнына қарай үлестіріп, сыйға тартады. Бұдан соң жас аналар қосылып «[[Бесік жыры]]» әнін айтады.&lt;ref&gt;3.	Алтынгүл Назарқұлқызы «Бесіктен безінуге болмайды» // http://www.elgazeti.kz/?p=10146{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Бұл рәсім қазіргі кезде бесік той салтанатты жиындарында өткізіледі.

Осы дәстүр К.Сегізбаевтың «Беласқан» романында жақсы суреттелген. 1.Тыштырма қазақ халқының көне дәстүрлерінің бірі. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт, ірімшік, тәттілер өткізіп «тышты, тышты» деп ырым жасайды және оны «тыштырма» деп атайды  2.«Ол сонан соң бесіктің басына шоқпардай үкі, аяқ жағына аюдың тұяқтары тізілген тұмар - алқа тақты. Алдын – ала түбектегі ойылған бірнеше қабат киіз төсеніш, көрпешесін баппен салып, оюлап сырған қолбау, тартпа бауларды тақты.
Ең үстінен көгілдір масаты жамылғысын жауып болды да: «Ал тыштырмаларыңды» әкеліңдер» деген Мақпалға. Ағаш тегешке толтырыла салынған құрт ірімшік, шақпақ қант бүгінгі дастархан мәзірінде мол болса да, жастар жағы бесікті айнала жүрелей отырысып, масаты жамылғының астына түбектің ойығына қарай қолдарын жүгіртіскен.

— Әр қайсыңның үйіңде шілдехана болсын, ұрпақтарың ұзарсын дегеннен шыққан салт қой. Ырымдап «тыштырмадан» қалталарыңа салып алыңдар.
Үйленген, үйленетін достарыңа жақсы тілекпен бересіңдер...»&lt;ref&gt;4.	Сегізбаев Кәдірбек. //«Беласқан»  романы// Алматы; 2012 жыл&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат: Салт-дәстүр
]]</text>
      <sha1>t2mwir3op34o3jzvhn8tn51ee4girn4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690037</id>
      <parentid>3690035</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3642139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7425" sha1="1rm7ggvvqy2tc5oj4tk7rp2tfb9zl2q" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тыштырма''' — [[бесік]]ке жаңа туған нәрестені бөлеу рәсімінде орындалатын ырым-кәделердің бірі.&lt;ref&gt;1.	Ә.Қайдар// Қазақтар ана тілі әлемінде (этнолингвистикалық сөздік) ІІ том. //Қоғам – Алматы: «Сардар» баспа үйі, 2013.&lt;/ref&gt;

Ежелден бері қазақ халқы «Бесіксіз үйде береке жоқ» деп, жас отбасында өмірге келер сәбиді асыға күткен. Себебі, бала – ұрпақ жалғасы, өмірдің мәні деп білген.

Қазақ баласын ағаш бесікке салып баққан. Сондықтан «жаңа туған баланы бесікке салу халқымыз үшін елеулі дәстүрдің бірі.»   Жаңа туған нәрестені бесікке салу рәсімі жолы үлкен немесе елдің тәрбиелі, өнегелі әжелеріне, келіншектеріне тапсырылады. Алдымен, бесікті отпен аластап алады, сосын «тыштырма» жасайды. 
	 
Бесікті дайындау барысында, яғни түбегін, көрпешігін салып, тастығын бейімдеп, оюлап сырып тігілген қолбауы мен тартпабауларын байлап, бесіктің үстіне көгілдір масаты жамылғысын жабады. Содан кейін, «Тыштырма қайда?» дегенде, ағаш тегешке толтыра салынып, әкелінген құрт, ірімшік, шақпақ қант, кәмпит т.б. тәтті заттары  түбек ойығынан өткізе бастайды. Тәттілер сауылдап төмен түсе бастағанда «Тыштырма» рәсіміне қатысып, бесікті айнала жүрелей отырған жастар масаты жамылғының астындағы түбек ойығынан түскен тәтті тағамдарды қол жүгірте  іздеп,  тауып алып ырымдап жейді. Бұл ырым-кәденің түп мақсаты – нәрестенің тал бесікті өмірінің басталуын және сол өмірдің ең өзекті мәселесі тек анасының емшегін ему ғана емес, ана сүтінің бойына сіңіп, күш-қуат болып тарауын, дәрет алу арқылы оның өзекті өмірінің бастауын паш ету. Сонымен қатар, перзент сүймеген келіншек сәбилі болсын деп тәттілерді үлестіру  мақсатын көздеген.&lt;ref&gt;2.	Гүлниса, «Бесікке салу»// Kazakh-tv.kz https://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181030092943/http://kazakh-tv.kz/kz/view/blog/page_180437_ |date=2018-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Содан кейін, «Тыштырма» рәсімі нәрестені айналып-үйіріліп отырып бесікке бөлеумен жалғасып отырып, бесіктің үстіне, баланы әруақтар қорғап жүрсін деп, ата-бабадан қалған сырт киімдерді жауып, және де ел тізгінін ұстар азамат болсын деп, аттың тізгінін, ел арасында айбынды болсын деп, қамшы қояды.

Ал қайсыбір жерлерде бесіктің үстіне жеті түрлі қадірлі, таза заттар жабады. Сонан соң бесікке салған әже оның үстіне мініп алып, қолына қамшы ұстап, атпен шапқандай болады. Отырғандар: «Әже, қайда барасыз?» деп сұрайды да, әже оларға: «Меккеге барамыз», «Байдың аулына барамыз», «Жеті қат аспанға, Күн астындағы Күнікей қыздың аулына қыз айттырып барамыз!» т.с.с. қызықты жауаптар қайтарады. Осылайша бесікке салу рәсімі ойын-күлкі, тамашамен аяқталады. Бесікке жабылған таза маталарды үй иесі отырғандарға, өздерінің орнына қарай үлестіріп, сыйға тартады. Бұдан соң жас аналар қосылып «[[Бесік жыры]]» әнін айтады.&lt;ref&gt;3.	Алтынгүл Назарқұлқызы «Бесіктен безінуге болмайды» // http://www.elgazeti.kz/?p=10146{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Бұл рәсім қазіргі кезде бесік той салтанатты жиындарында өткізіледі.

Осы дәстүр К.Сегізбаевтың «Беласқан» романында жақсы суреттелген. 1.Тыштырма қазақ халқының көне дәстүрлерінің бірі. Сәбиді бесікке салар кезде бесіктің түбегі тұратын тесіктен құрт, ірімшік, тәттілер өткізіп «тышты, тышты» деп ырым жасайды және оны «тыштырма» деп атайды  2.«Ол сонан соң бесіктің басына шоқпардай үкі, аяқ жағына аюдың тұяқтары тізілген тұмар - алқа тақты. Алдын – ала түбектегі ойылған бірнеше қабат киіз төсеніш, көрпешесін баппен салып, оюлап сырған қолбау, тартпа бауларды тақты.
Ең үстінен көгілдір масаты жамылғысын жауып болды да: «Ал тыштырмаларыңды» әкеліңдер» деген Мақпалға. Ағаш тегешке толтырыла салынған құрт ірімшік, шақпақ қант бүгінгі дастархан мәзірінде мол болса да, жастар жағы бесікті айнала жүрелей отырысып, масаты жамылғының астына түбектің ойығына қарай қолдарын жүгіртіскен.

— Әр қайсыңның үйіңде шілдехана болсын, ұрпақтарың ұзарсын дегеннен шыққан салт қой. Ырымдап «тыштырмадан» қалталарыңа салып алыңдар.
Үйленген, үйленетін достарыңа жақсы тілекпен бересіңдер...»&lt;ref&gt;4.	Сегізбаев Кәдірбек. //«Беласқан»  романы// Алматы; 2012 жыл&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1rm7ggvvqy2tc5oj4tk7rp2tfb9zl2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләңгі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>636116</id>
    <revision>
      <id>3690034</id>
      <parentid>3681570</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6910" sha1="rouazhj5e05f5se4svzbuqohwj4nvxp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ләңгі''' — [[Қорғасын|қорғасынды]] теріге тігіп немесе жапсырып, аяқпен теуіп ойнайтын балалар ойыны.&lt;ref&gt;Құралұлы А. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. Алматы , 2007.&lt;/ref&gt; Үш немесе бес тиындық қара бақырды ортасынан дөңгелек етіп тесіп, оған бір тұтам ат қылынан, не қылшық жүннен жасалған шашақты өткізіп істелген «ләңгі» деп аталатын затты аяқпен теуіп ойнайтын балалардың (кейде үлкендердің де) ойыны.&lt;ref&gt;Қайдар Ә. Қазақтар Ана тілі Әлемінде II том, Алматы, ғылыми басылым, 2009.&lt;/ref&gt; Орта Азияда ертеден келе жатқан ойынның түрі. Қой-ешкінің қырқылатын шағы – ойынның қызатын кезі. 
Сөйте жүріп көктемде колышка, ләңгі, жаз болса футбол мен волейбол, лапта мен ақсүйек, қыстың күні шанамен коньки теуіп, допты хоккей ойындарынан да тыс қалған емеспіз (Жақыпжан Нұрғожаев, «Парасат Жолы»).

== Ойынға қажет ==
Ойынға [[тиын]] алынады. Немесе тиынның орнына кез келген қорғасын, металл, пластинкалар алуға болады, содан кейін ұзындығы 6-7 см бір уыс жүн алынады. Негізінен ешкінің жүнінен алады, бірақ кез-келген жануардың жүнін де алуға болады. Содан кейін алынған жүн ойыққа кигізіліп, арғы жағынан желімделіп немесе басқа жолдармен бекітіледі. Сондай-ақ қой, сиыр т.б. хайуанаттардың жүні қырқылмаған терісін 6-7 см диаметрде дөңгелектеп кесіп алып, тиынға, қорғасынға немесе металл пластинкаға бекітуге болады. Жоғары жағы таралған «ләңгі» ойнауға дайын деген сөз.

Жергілікті аймақтарда, Қытайдағы қазақтар тілінде ләңгіні жармақ деп те атайды. Жармақ зат е. жерг. ләңгі.  Күндіз әр түрлі ойын: қашпа доп, асық, жармақ тебу, бәлди ойнап, сілеміз қатып ұйықтап қалатын едік (Қ.Ахметұлы, «Жетісу»).

== Ойын ережесі ==
# Егер ойыншы саны 2-ден көп болса, бірінші жүріске жеребе тасталып, ойыншылардың кезегі анықталады.
# Ойынның жай түрлерінен бастайды және бірінші ойыншы «ойын иесі» деп аталады. Жай жаттығуларды орындап болған соң, басқа ойыншылардан осынша түрлерін ойнауды талап етеді.
# Егер кімде-кім бұл талаптарды орындай алмаса, оны «малай» деп атайды және ол ойын иесіне қызмет етуі тиіс. Басқа ойыншылар ойын барысында малайдан ләңгіні алып кетуі керек.
# Малай ләңгіні тапсырыс берушінің аяғына тастайды. Ал ол аяғымен алысырақ тебеді. Ал малай ләңгінің артынан жүгіріп, қағып алып, ойын иесінің аяғына тастайды.
# Қағыс саны тапсырыспен орындалған қағыстардың айырмасына тең болады.
# Егер айыпталған ойыншы тапсырушының аяғынан ләңгіні қағып алса немесе айыпталған санға тең қағыс орындаса немесе ойын иесі тасталған ләңгіден мүлт кетсе малайшылық тоқтатылады.
# Егер малай ойыншы ләңгіні аяғымен (қолын тигізбей) қағып алса, онда ләңгіге аяғы ең соңғы болып тиген ойыншы малайға айналады және алдыңғы малай оның ләңгісін қанша рет қағып алған болса, сонша рет қызмет етуі керек.
# Егер малай басқа ойыншының аяғынан ләңгіні қағып алса, онда  ол ойыншы оның орнын басады, яғни малай болады, ал бұрынғы малай ойын иесі болады және оның аяғына жаңа малай ләңгі тастайды.
# Бірінші айыпталушы малайшылығын аяқтаған кезде келесінің кезегі келіп тұрады және т.б.
# Жүріс келесі ойыншыға беріледі.
# Бірінші айналымда ойыншылар тапсырушының міндетін атқарып болған кезде, ойынның келесі сатысына көшеміз.

== Ойын түрлерінің ойналу тәртібі ==

* 1. оң аяқпен «жай қағыс» қағу;
* 2. сол аяқпен «жай қағыс» қағу;
* 3. оң аяқпен «жанама» қағу;
* 4. сол аяқпен «жанама» қағу;
* 5. оң аяқтың «ұшымен» қағу;
* 6. сол аяқтың «ұшымен» қағу;
* 7. «жас + жанама» қағу (оң және сол аяқпен);
* 8. «жас + ұшымен» қағу (оң және сол аяқпен);
* 9. «жас + иіліп» қағу (оң және сол аяқпен);
* 10. «секіріп + иіліп» қағу (оң және сол аяқпен);
* 11. «тізенің астынан + жай» қағу (оң және сол аяқпен).&lt;ref&gt;Әлемдік және ұлттық спорт ойындары, Алматы,Мереке, Танымдық басылым,2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық ойындар]]
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>rouazhj5e05f5se4svzbuqohwj4nvxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690038</id>
      <parentid>3690034</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Елнара|Елнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3681570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6906" sha1="c1kxz08pw66rze56z3cebzwccay7qc8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ләңгі''' — [[Қорғасын|қорғасынды]] теріге тігіп немесе жапсырып, аяқпен теуіп ойнайтын балалар ойыны.&lt;ref&gt;Құралұлы А. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. Алматы , 2007.&lt;/ref&gt; Үш немесе бес тиындық қара бақырды ортасынан дөңгелек етіп тесіп, оған бір тұтам ат қылынан, не қылшық жүннен жасалған шашақты өткізіп істелген «ләңгі» деп аталатын затты аяқпен теуіп ойнайтын балалардың (кейде үлкендердің де) ойыны.&lt;ref&gt;Қайдар Ә. Қазақтар Ана тілі Әлемінде II том, Алматы, ғылыми басылым, 2009.&lt;/ref&gt; Орта Азияда ертеден келе жатқан ойынның түрі. Қой-ешкінің қырқылатын шағы – ойынның қызатын кезі. 
Сөйте жүріп көктемде колышка, ләңгі, жаз болса футбол мен волейбол, лапта мен ақсүйек, қыстың күні шанамен коньки теуіп, допты хоккей ойындарынан да тыс қалған емеспіз (Жақыпжан Нұрғожаев, «Парасат Жолы»).

== Ойынға қажет ==
Ойынға тиын алынады. Немесе тиынның орнына кез келген қорғасын, металл, пластинкалар алуға болады, содан кейін ұзындығы 6-7 см бір уыс жүн алынады. Негізінен ешкінің жүнінен алады, бірақ кез-келген жануардың жүнін де алуға болады. Содан кейін алынған жүн ойыққа кигізіліп, арғы жағынан желімделіп немесе басқа жолдармен бекітіледі. Сондай-ақ қой, сиыр т.б. хайуанаттардың жүні қырқылмаған терісін 6-7 см диаметрде дөңгелектеп кесіп алып, тиынға, қорғасынға немесе металл пластинкаға бекітуге болады. Жоғары жағы таралған «ләңгі» ойнауға дайын деген сөз.

Жергілікті аймақтарда, Қытайдағы қазақтар тілінде ләңгіні жармақ деп те атайды. Жармақ зат е. жерг. ләңгі.  Күндіз әр түрлі ойын: қашпа доп, асық, жармақ тебу, бәлди ойнап, сілеміз қатып ұйықтап қалатын едік (Қ.Ахметұлы, «Жетісу»).

== Ойын ережесі ==
# Егер ойыншы саны 2-ден көп болса, бірінші жүріске жеребе тасталып, ойыншылардың кезегі анықталады.
# Ойынның жай түрлерінен бастайды және бірінші ойыншы «ойын иесі» деп аталады. Жай жаттығуларды орындап болған соң, басқа ойыншылардан осынша түрлерін ойнауды талап етеді.
# Егер кімде-кім бұл талаптарды орындай алмаса, оны «малай» деп атайды және ол ойын иесіне қызмет етуі тиіс. Басқа ойыншылар ойын барысында малайдан ләңгіні алып кетуі керек.
# Малай ләңгіні тапсырыс берушінің аяғына тастайды. Ал ол аяғымен алысырақ тебеді. Ал малай ләңгінің артынан жүгіріп, қағып алып, ойын иесінің аяғына тастайды.
# Қағыс саны тапсырыспен орындалған қағыстардың айырмасына тең болады.
# Егер айыпталған ойыншы тапсырушының аяғынан ләңгіні қағып алса немесе айыпталған санға тең қағыс орындаса немесе ойын иесі тасталған ләңгіден мүлт кетсе малайшылық тоқтатылады.
# Егер малай ойыншы ләңгіні аяғымен (қолын тигізбей) қағып алса, онда ләңгіге аяғы ең соңғы болып тиген ойыншы малайға айналады және алдыңғы малай оның ләңгісін қанша рет қағып алған болса, сонша рет қызмет етуі керек.
# Егер малай басқа ойыншының аяғынан ләңгіні қағып алса, онда  ол ойыншы оның орнын басады, яғни малай болады, ал бұрынғы малай ойын иесі болады және оның аяғына жаңа малай ләңгі тастайды.
# Бірінші айыпталушы малайшылығын аяқтаған кезде келесінің кезегі келіп тұрады және т.б.
# Жүріс келесі ойыншыға беріледі.
# Бірінші айналымда ойыншылар тапсырушының міндетін атқарып болған кезде, ойынның келесі сатысына көшеміз.

== Ойын түрлерінің ойналу тәртібі ==

* 1. оң аяқпен «жай қағыс» қағу;
* 2. сол аяқпен «жай қағыс» қағу;
* 3. оң аяқпен «жанама» қағу;
* 4. сол аяқпен «жанама» қағу;
* 5. оң аяқтың «ұшымен» қағу;
* 6. сол аяқтың «ұшымен» қағу;
* 7. «жас + жанама» қағу (оң және сол аяқпен);
* 8. «жас + ұшымен» қағу (оң және сол аяқпен);
* 9. «жас + иіліп» қағу (оң және сол аяқпен);
* 10. «секіріп + иіліп» қағу (оң және сол аяқпен);
* 11. «тізенің астынан + жай» қағу (оң және сол аяқпен).&lt;ref&gt;Әлемдік және ұлттық спорт ойындары, Алматы,Мереке, Танымдық басылым,2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұлттық ойындар]]
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>c1kxz08pw66rze56z3cebzwccay7qc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айше Эрзан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>651571</id>
    <revision>
      <id>3689933</id>
      <parentid>3654492</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6120" sha1="p5ctvh4i7py4m8ohp1crecrg0y3l4hu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Ғалым|Есімі=Айше Эрзан|Туған күні=1949|Туған жері=[[Анкара]], [[Түркия]]|Жұмыс орны=[[Ыстамбұл Tехниқалық университеті]],  [[Таяу Шығыс Tехниқалық университеті]]|[[Альма-матер]]=[[Нью-Йорк штаты Стоуни-Брук-тағы Брин-Мор-колледж Университеті]]|Марапаттары=[[Александра фон Гумбольдтың премиясы]],  [[L'Oréal-UNESKO-ның ғылым саласындағы әйелдер]], [[Гумбольдтың премиясы]]
}}
'''Айше Эрзан''' ([[Түрік тілі|түр.]] Ayşe Erzan; [[1949]]) — түрік теориалық физигі. 

== Өмірбаяны ==  
Айше Эрзан 1949 жылы Анкарада дүниеге келген. Ыстамбұлдағы орта білімнен кейін Эрзан АҚШ-тағы Брайн Мавр колледжіне түсіп, 1970 жылы бакалавр дәрежесін алды. 1976 жылы Стоун Брук университетінде физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ayşe Erzan|url=http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html|publisher=Palestine Academy for Science &amp; Technology|accessdate=2 апреля 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208082935/http://www.palestineacademy.org/main/en/palast/honorary-members/academy-honorary-members/306-prof-aye-erzan.html|archivedate=2015-12-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Көп ұзамай Эрзан Анкараға оралып, ол [[Таяу Шығыс Техникалық Университетінде]]  Таяу Шығыс техникалық университетінің физика кафедрасында бір жыл жұмыс істеді. Ол 1977 жылы [[Ыстамбұл техникалық университетінде]] жұмыс жасай бастады. Осы уақыт аралығында ол бейбітшілік үшін қозғалысқа және әйелдер қозғалысына қатысты&lt;ref name=&quot;BM&quot;&gt;{{cite web|last1=Hahn-Koenig|first1=Monica Anke|title=Alumnae Profiles: Ayse Erzan, 'outstanding' scientist|url=http://www.brynmawr.edu/alumnae/bulletin/erzan.htm|publisher=Bryn Mawr Alumnae Bulletin|accessdate=2 апреля 2018}}&lt;/ref&gt;. 1980 жылғы Түркиядағы мемлекеттік төңкерістен кейін ол елден кетті&lt;ref name=&quot;Hürriyet&quot;&gt;{{cite news|last1=Hizlan|first1=Doğan|title=Fizikçi|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=132489|work=[[Hürriyet]]|date=9 марта 2003|language=Turkish}}&lt;/ref&gt;. 1981-1990 жылдар аралығында Эрзан әртүрлі ғылыми-зерттеу мекемелерде және университеттерде жұмыс істеді және сабақ берді. 1981 жылдан 1982 жылға дейін [[Женева университетінің]] теориялық физика бөлімінде жұмыс істеді. 1982-1985 жылдар Португалиядағы [[Порту университетінің]] профессор ассистенті болды. Ол 1985-1987 жылдары [[Марбург университетінің]] теориялық физика кафедрасында Александр фон Гумбольдттың ғылыми көмекшісі болған. 1987-1990 жылдар аралығында [[Грониген университетінде]] зерттеуші ғалым болып жұмыс істеді. Біраз уақыт Эрзан Триестадағы Халықаралық теориялық физика орталығында ғылыми көмекші болып жұмыс істеді, содан кейін 1990 жылы Ыстамбұл техникалық университетіне оралды. Сонымен қатар [[Феза Гюрси институтында]] зерттеулерін жалғастырды&lt;ref name=&quot;BM&quot;/&gt;. 

Эрзан 1995 жылы [[Түркия Ғылым академия]]сына қосылып, 1997 жылы толық мүшелікке қабылданды. Сол жылы TÜBİTAK (Түркияның ғылыми және технологиялық зерттеулер кеңесі) ғылым сыйлығын алды. Ерзан 2003 жылы [[ғылым саласындағы әйелдер үшін L'Oréal-UNESCO]] сыйлығын және 2009 жылы [[Rammal]] сыйлығын алды. Өмір бойына адам құқықтарын сақтағаны үшін американдық физикалық қоғамның 2020 жылғы Андрей Сахаров атындағы сыйлығымен марапатталды. Ол Дүниежүзілік ғылымдар академиясының және [[Түрік ғылымдар академиясының қоғамының мүшесі]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rammal Award 2009|url=http://www.euroscience.org/news/rammal-award-2009-has-been-granted/|publisher=EuroScience|date=10 июля 2010}}&lt;/ref&gt;, сонымен қатар ''[[Journal of Statistical Physics]]'' және ''[[European Physical Journal B.]]'' журналдарының редакциялық кеңестерінде қызмет етеді&lt;ref name=&quot;BM&quot;/&gt;.

== Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20180429161510/http://web.itu.edu.tr/~erzan/ Айше Эрзан] - Ыстанбұл техниқалық университет сілтемесінде

[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:Гумбольдт сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>p5ctvh4i7py4m8ohp1crecrg0y3l4hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Канада провинциялары мен территориялары/Бөлімшелер</title>
    <ns>10</ns>
    <id>654028</id>
    <revision>
      <id>3690106</id>
      <parentid>2838801</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3690106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="730" sha1="j7bopxhd472gqm2qc2wj2ck9v6s92qm" xml:space="preserve">[[Үлгі:Британ Колумбиясы|БК]] · [[Үлгі:Альберта|АБ]] · [[Үлгі:Саскачеван|СК]] · [[Үлгі:Манитоба|МБ]] · [[Үлгі:Онтарио|ОН]] · [[Үлгі:Квебек|КК]] · [[Үлгі:Нью-Брансуик|НБ]] · [[Үлгі:Жаңа Шотландия|ЖШ]] · [[Үлгі:Ханзада Эдуард Аралы|ХЭА]] · [[Үлгі:Ньюфаундленд және Лабрадор|НЛЛ]] · [[Үлгі:Юкон|ЮК]] · [[Үлгі:Солтүстік-Батыс территориялары|СБТ]] · [[Үлгі:Нунавут|НУ]]&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Канаданың әкімшілік бөліністері]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j7bopxhd472gqm2qc2wj2ck9v6s92qm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Онтарио</title>
    <ns>10</ns>
    <id>654291</id>
    <revision>
      <id>3690105</id>
      <parentid>3352457</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>емле</comment>
      <origin>3690105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5087" sha1="6ccvq72aztehcymhhvd1qwibcrru5lh" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Онтарио
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
|сурет = [[Сурет:Canada Ontario location map.svg|150px]]
|тақырып = [[Сурет:Flag of Ontario.svg|22px|Онтарио туы]] [[Онтарио]]
|дене_стиль = hlist 

|бөлім1 = [[Онтариодағы қалалар тізімі|Қалалар]]
|тізім1 = [[Барри (Онтарио)|Барри]] • [[Белвилл]] • [[Брамптон (Онтарио)|Брамптон]] • [[Брантфорд]] • [[Броквилл]] • [[Берлингтон (Онтарио)|Берлингтон]] • [[Вон]] • [[Гуэлф]] • [[Грейтер-Садбери]] • [[Гамильтон (Онтарио)|Гамильтон]] • [[Драйден (Онтарио)|Драйден]] • [[Кембридж (Онтарио)|Кембридж]] • [[Кларенс-Рокленд]] • [[Корнуолл (Онтарио)|Корнуолл]] • [[Кауарта-Лейкс]] • [[Кенора]] • [[Кингстон (Онтарио)|Кингстон]] • [[Китченер (Онтарио)|Китченер]] • [[Куинти-Уест]] • [[Лондон (Онтарио)|Лондон]] • [[Маркем (Онтарио)|Маркем]] • [[Миссиссога]] • [[Ниагара-Фолс (Онтарио)|Ниагара-Фолс]] • [[Норт-Бей (Онтарио)|Норт-Бей]] • [[Ориллия]] • [[Ошава]] • [[Оттава]] • [[Оуэн-Саунд]] • [[Пемброк (Онтарио)|Пемброк]] • [[Питерборо (Онтарио)|Питерборо]] • [[Пикеринг (Онтарио)|Пикеринг]] • [[Порт-Колборн]] • [[Ричмонд-Хилл]] • [[Сарния]] • [[Су-Сент-Мари (Онтарио)|Су-Сент-Мари]] • [[Сент-Кэтринс]] • [[Сент-Томас (Онтарио)|Сент-Томас]] • [[Стратфорд (Онтарио)|Стратфорд]] • [[Торолд]] • [[Тандер-Бей]] • [[Тимминс]] • [[Торонто]] • [[Уотерлу (Онтарио)|Уотерлу]] • [[Уелланд]] • [[Уиндзор (Онтарио)|Уиндзор]] • [[Удсток (Онтарио)|Удсток]] • [[Эллиот-Лейк]]

|бөлім2 = [[Онтарио әкімшілік бірліктері|Графтықтар]]
|тізім2 = [[Брюс (графтық)|Брюс]] • [[Грэй (графтық)|Грэй]] • [[Дафферин (графтық)|Дафферин]] • [[Лэмбтон (графтық)|Лэмбтон]] • [[Ланарк (графтық)|Ланарк]] • [[Лидс және Гренвилл (графтық)|Лидс және Гренвилл]] • [[Леннокс және Аддингтон (графтық)|Леннокс және Аддингтон]] • [[Мидлсекс (графтық, Онтарио)|Мидлсекс]] • [[Нортамберленд (графтық, Онтарио)|Нортамберленд]] • [[Перт (графтық, Онтарио)|Перт]] • [[Питерборо (графтық)|Питерборо]] • [[Прескотт және Рассел (графтық)|Прескотт және Рассел]] • [[Ренфру (графтық)|Ренфру]] • [[Симко (графтық)|Симко]] • [[Стормонт, Дандэс және Гленгарри біріккен графтықтары|Стормонт, Дандэс және Гленгарри]] • [[Уеллингтон (графтық)|Уеллингтон]] • [[Фронтенак (графтық)|Фронтенак]]  • [[Хелибертон (графтық)|Хелибертон]] • [[Хэстингс (графтық)|Хэстингс]] • [[Хурон (графтық)|Хурон]] • [[Элгин (графтық)|Элгин]] • [[Эссекс (графтық, Онтарио)|Эссекс]]

|бөлім3 = [[Онтарио әкімшілік бірліктері|Округтер]]
|тізім3 = [[Алгома (округ)|Алгома]] • [[Кокран (округ)|Кокран]] • [[Кенора (округ)|Кенора]] • [[Манитулин (округ)|Манитулин]] • [[Ниписсинг (округ)|Ниписсинг]] • [[Пэрри-Саунд (округ)|Пэрри-Саунд]] • [[Рэйни-Ривер (округ)|Рэйни-Ривер]] • [[Садбери (округ)|Садбери]] • [[Тандер-Бей (округ)|Тандер-Бей]] • [[Тимискаминг (округ)|Тимискаминг]]

|асты = ''Бөлімшелер:'' {{Канада провинциялары мен территориялары/Бөлімшелер}}&lt;br /&gt;{{icon|Commons}} '''[[c:Category:Ontario|Ортаққор]]''' • '''{{Icon|Category}} [[:Санат:Онтарио|Санат]]'''
|асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Канада әкімшілік бөлінісі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ccvq72aztehcymhhvd1qwibcrru5lh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаушы жіберу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654712</id>
    <revision>
      <id>3690033</id>
      <parentid>3689568</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5563" sha1="tq5jybos7nmconk6fmrui7ed3zcp578" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жаушы жіберу''' салты — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында келін түсіру дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. Жаушы – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам.  Сөзге шешен, әзіл-қалжыңға жүйрік, ата-баба тарихынан, салт-дәстүрден, ішкі және сыртқы жағдайлардан жақсы хабардар өкіл қыз әкесін құдалыққа көндіріп, құда түсіп келетін күнді белгілеуі шарт. Жаушыны аттандырып жіберіп, жақсы хабар күтетін жігіт жағы өкіл таңдауға аса жауапкершілікпен қараған. «Жаушы сөзі тіліміздегі ең көне сөздердің бірі. ''Савчы'' – «ұлы тәңір жіберген елшілердің бірі». Түбі бір түркі тілдерінде, мәселен, шағатай тілінде саучи, сабшы. Қазіргі тілмен айтсақ, «хабар», «сөз», «мақала» мағынасында. Бір қызығы, болашақ құдалармен келіссөзге аттанатын жаушы атқа қонбас бұрын бір балағын етігінің қонышына кіргізсе, екіншісін шығарып қойған. Бұл сапарым сәтті болсын деген ниеттен. Құдалық мәселесі шешілгеннен кейін болашақ келіннің отбасы қыз ұзату тойына дайындыққа кіріседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://turkystan.kz/article/63460-yz-zatu|title=ҚЫЗ ҰЗАТУ

Толық нұсқасына гиперсілтеме беруді ұмытпаңыз: https://turkystan.kz/article/63460-yz-zatu|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Мысалдар ==
Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды.

Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады.

== Тарихы ==
Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады.
&lt;ref&gt;http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>tq5jybos7nmconk6fmrui7ed3zcp578</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадер-Мейнхоф құбылысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>655457</id>
    <revision>
      <id>3690036</id>
      <parentid>3688641</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5852" sha1="idsytd2xios936jkxi29d7w20aq5om6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Қысқа мақала}}
[[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]]
'''«Баадер–Майнхоф феномені»''' (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ «жиілік иллюзиясы» (ағылш. frequency illusion) — адам жаңа ғана танысқан ақпаратты кейінгі қысқа уақыт ішінде әдеттегіден әлдеқайда жиі кездестіріп жүргендей қабылдайтын когнитивтік бұрмалану. «Баадер–Майнхоф феномені» атауының тарихына үңілсек, ол атау 1994 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын &quot;''St. Paul Pioneer Press&quot;'' газетінде бір оқырман әңгімесінің жариялануымен байланысты. Онда автордың танысы бір тәулік ішінде екі түрлі ақпарат көзінен «Баадер–Майнхоф бұзақылар тобы» туралы естігені баяндалған. Осы материалдан кейін газет редакциясына осыған ұқсас жағдайлар сипатталған көптеген хаттар келіп түседі. Сөйтіп, бұл құбылыс «Баадер–Майнхоф феномені» (''the Baader–Meinhof phenomenon'') деп атала бастайды &lt;ref&gt;https://www.twincities.com/2007/02/23/the-baader-meinhof-phenomenon-or-the-joy-of-juxtaposition-responsorial-&lt;/ref&gt;. 2005 жылы [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры Арнольд Цвики аталған құбылысқа «жиілік иллюзиясы» (''frequency illusion'') деген атау ұсынған &lt;ref&gt;https://www.scribbr.com/research-bias/baader-meinhof-phenomenon/&lt;/ref&gt;. Қазіргі кезде ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте екі атау да қатар қолданылады. Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен туындайды деп пайымдайды. Олар — таңдамалы зейін (''selective attention'') және өз пікірін растауға бейімділік, яғни растау бұрмалануы (''confirmation bias'') &lt;ref&gt;Arnold M. Zwicky. Why are we so illuded? (англ.) // Stanford University. – 2006. – September.&lt;/ref&gt;. 

Таңдамалы зейін&lt;ref&gt;https://psychology.academic.ru/7950/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5&lt;/ref&gt; — адамның қоршаған ортадағы өзінің болжамдары мен күтулеріне сәйкес келетін нысандар мен ақпаратқа назар аударып, қалған мәліметтерді елемеуге бейімділігі. Бұл құбылысқа жаңалықтардағы деректерді іріктеп қабылдауды мысал ретінде келтіруге болады. Классикалық эксперименттердің бірінде көрермен [[Принстон университеті]] мен Дартмут колледжінің командалары арасындағы үлкен тартыста және әрі өрескел ереже бұзушылықпен өткен америкалық футбол матчының бейнежазбасын көрген. Нәтижесінде Принстон университетінің жанкүйерлері Дартмут командасы жіберген ереже бұзушылықтарды Дартмут жанкүйерлеріне қарағанда, шамамен, екі есе көп байқаған. Бұл мысал адамның өз пікірін растауға бейімділік немесе растаудың бұрмалануына байланысты өзінің көзқарасына, сеніміне немесе болжамына сәйкес келетін ақпаратты іздеуге, түсіндіруге және оған басымдық беруге бейімділігін көрсетеді. Баадер–Майнхоф феноменін қарапайым түрде түсіндіргенде - ол мидың қандай ақпараттың маңызды әрі қажетті, ал қандай мәліметтің қажетсіз екенін ажыратуға ұмтылуымен байланысты. Баадер–Майнхоф феномені бұрын алынған ақпаратқа қайта назар аударуға, оның субъективті маңызын арттыруға және оны жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы маркетинг, жарнама және қоғаммен байланыс салаларында кеңінен қолданылады &lt;ref&gt;Гребнев А. Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФЕНОМЕНА БААДЕРА-МАЙНХОФ ИЛИ ИЛЛЮЗИИ ЧАСТОТНОСТИ В СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ // &lt;nowiki&gt;https://cyberleninka.ru/article/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Құбылыстар]]
[[Санат:Психология]]
[[Санат:Жалған әсер]]</text>
      <sha1>idsytd2xios936jkxi29d7w20aq5om6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>656845</id>
    <revision>
      <id>3690216</id>
      <parentid>3688652</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мақала</username>
        <id>187899</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17901" sha1="6mdd344h4rhat5k5uz9gvmzuuey3haa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                = Еділ Жаңбыршин
| Суреті               = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg
| Атауы                = Жаңбыршин 2023 жылы

| Титулы               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты
| Ту                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Басқара бастады      = 28 наурыз 2023 
| Басқаруын аяқтады    = 1 шілде 2026
| Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

| Титулы_2             = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]]
| Премьер_2            =
| Президент_2          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Басқара бастады_2    = 12 қыркүйек 2012
| Басқаруын аяқтады_2  = 10 шілде 2015
| Ізашары_2            = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]]
| Ізбасары_2           = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]]

| Туған жері           = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні           = 23.03.1966

| Білімі               = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]]
| Мамандығы            = инженер
| Марапаттары          = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}
}}
'''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі. 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің төрағасы.

[[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған.

== Білім алған орындары және мамандығы ==
1990 ж. - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы».

1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»).

1998ж. - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі.

2005ж. - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: &quot;Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау&quot; (Маңғыстау облысы мысалында)).

2013ж. - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі.

2019ж. - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат).

== Атқарған қызметтері ==
1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті.

1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы.

1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы.

1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова.

1999-2000жж - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары.

1999-2003жж - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты.
2000-2007жж - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы.

2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты.

2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары.

2008—2011жж. - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры.

2011-2012жж. - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы.

2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары.

Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады.

2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты.

2023 жылдың 28 наурызынан 2026 жылға дейін VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-kuramyn-bekitu-turaly-2284637 Қазақстан Халық Кеңесінің құрамын бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық және саяси қызметі ==
Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал.

Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты.

2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы.

Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж.

М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж.

«Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж.

2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу).

Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015).

2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды.

2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі.

== Ғылыми қызметі ==
Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы.

Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018).

9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде.
Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004).

Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды.

== Марапаттары ==
*2026 - ІІІ дәрежелі &quot;Барыс&quot; ордені.
*2022 - &quot;Парасат&quot; ордені.
*2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені.
*2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары.
Үкіметтік медальдар, оның ішінде:
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001)
«Астанаға 10 жыл» медалі (2008)
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.)
*«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.)
*«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.)
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.)

Белгілер, оның ішінде:
*«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары.
*«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б.

== Дереккөздер ==
#http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html
#http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67
#https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67
#http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&amp;cat=transactions&amp;n=812&amp;lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&amp;cat=transactions&amp;n=812&amp;lang=rus |date=2016-03-05 }}
#http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }}
#http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/
#https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh
#https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh
#https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html
#https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html
#https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы]

[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Халық Кеңесі мүшелері]]</text>
      <sha1>6mdd344h4rhat5k5uz9gvmzuuey3haa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зейнеп Жұманова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657652</id>
    <revision>
      <id>3690221</id>
      <parentid>3688642</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мақала</username>
        <id>187899</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8742" sha1="egvz7nq60ry526itioh9tsbqzxc7bhu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
 |Есімі                 = Зейнеп Жұманова
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 10.02.1939
 |Туған жері          = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]
 |Мансабы               = 
 |Азаматтығы            = {{байрақ|Қазақ КСР}}&lt;br /&gt;{{KAZ}}   
 |Ұлты                  = 
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = Джакиев Жұман
 |Анасы                 = Үркия
 |Жұбайы                = [[Дініш Дияров]]
 |Балалары              = Лязат, Айвар
 |Марапаттары          = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}}
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі», «Құрмет белгісі» орденінің иегері.

== Өмірбаяны ==
Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай,  [[Адай]]. 

Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып,  1943 жылы шайқас кезінде қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана болған. Отбасында тоғыз бала өмірге келген, оның жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — сол отбасының  кенжелерінің бірі болған. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. 

=== Білімі ===
1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады.

1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды.

1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді.

=== Еңбек жолы ===
Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады.

1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті.

== Ғылыми еңбектері ==
Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған.

== Шәкірттері ==

== Марапаттары мен атақтары ==
* «Құрмет белгісі» ордені (1981)
* «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993)
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001)
* А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011)
* «Ардагер» атағы (2010)
* «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006)
* Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар

== Отбасы ==
Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы.

Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері».

Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері.

== Әдебиет ==
* Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9
* Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6

[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] 
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан математиктері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>egvz7nq60ry526itioh9tsbqzxc7bhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтыншаш Өскенбайқызы Нұрғожинова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657980</id>
    <revision>
      <id>3690206</id>
      <parentid>3681539</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мақала</username>
        <id>187899</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5615" sha1="o9gyi6q6e5xoy6t77a0h1gvvwj7u5oa" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Нұрғожинова Алтыншаш Өскенбайқызы|Туған күні=1924|Қайтыс болған күні=02.10.1944|Туған жері=Мәскеу қаласы|Қайтыс болған жері=Польшадағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск»|Ұлты=Қазақ|Мансабы=Гвардия лейтенанты}}
Гвардия лейтенанты '''Алтыншаш Өскенбайқызы Нұрғожинова''' [[1924]] жылы [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1941 жылдың тамызынан Қызыл армия қатарында болған. Әскерге Мәскеу қаласының Сталин аудандық әскери комиссариаты арқылы шақырылған. Комсомол ұйымдастырушыларының алты айлық курсын тәмамдаған соң Орталық, [[Воронеж]] және [[Украина]] майдандарында жаумен шайқасқан&lt;ref&gt;Канапьянов, Б. (2007). Звали ее Алтыншаш. Педагогический журнал &quot;Коллеги&quot;. http://collegy.ucoz.ru/publ/7-1-0-355&lt;/ref&gt;.

== Майдандағы қызметі ==
Алғаш 8-гвардиялық дивизияның бiрiншi батальонының комсоргы болады. 1942 жылы желтоқсанда жараланып, госпитальға түседi. Госпитальдан шыққаннан кейiн бiрiншi танк армиясының №24 жеке механикаландырылған құрамының санитарлық бөлiмiнде медбике болып iстейдi. 1943 жылы қарашада қайтадан жараланады. Ауыр жарақаттан жазылып шығысымен 1944 жылдың наурызында 237-атқыштар дивизиясы 835-атқыштар полкiнiң бiрiншi батальонына комсорг болып барады. Ең ақырында 1944 жылғы шiлдеде 70-атқыштар дивизиясы 207-атқыштар полкiнiң екiншi батальонына комсорг болады. [[1944]] жылғы 2 қазанда қаза тапты. [[Польша]]дағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск» елдi мекенiнiң терiстiк-батыс жағына жерлендi. Қаза болғаннан  кейiн «Қызыл Жұлдыз» орденiмен марапатталды&lt;ref&gt;Қаһарман қыз Алтыншаш немесе ақын аузынан естiген аңыз. Ана тілі. 1 Мамыр, 2014.http://anatili.kazgazeta.kz/news/19508&lt;/ref&gt;.

== Майдандағы ерлігі ==
1944 ж. дивизиялық «Патриот Родины» газетiнде «Фашистiң екi танкiсiнiң күлiн көкке ұшырған комсомолка Алтыншаш Нұрғожинованың рухына» атты өлең жарияланған. Оның авторы – Одесса университетінің профессоры [[Михаил Левченко]].
Өзі былай деп жазады: &quot;Ол кезде мен «Патриот Родины» газетінің қатардағы қызметкері едім. Майданда материал жинап жүріп, бір топ солдаттармен және офицерлермен бірге неміс фашистерінің қоршауында қалып қойдым. Меніңше, бұл Катовице маңында болса керек. Жағдай тым қиын еді. Кенет жауынгерлердің арасынан қаршадай бір қазақ қызы шыға келді де, қорғаныс ұйымдастырып, алға ұмтылды. Гранатамен жаудың бір танкісін отқа орады. Орнынан тұрып, «алға» деп ілгері ұмтылғанда, тасадан екінші темір тажал шыға келгені ғой. Әлгі қыз әй-шайға қарамастан, соған қарсы ұмтылды. Өзі де мерт болды. Жолдастарына да жол ашты. Ол осы батальонның комсоргі Алтыншаш Нұрғожинова екен. Өлгеннен кейін оны Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынды&quot;.
Алайда, Алтыншаш Нұрғожиноваға &quot;[[Кеңес Одағының Батыры]]&quot; атағы берілмеді. &lt;ref&gt;Өзіміз емес, өзгелер білген батыр офицер қыз – Алтыншаш Нұрғожинова. Алаш айнасы. 26.07.2010. https://alashainasy.kz/society/ozmz-emes-ozgeler-blgen-batyir-ofitser-kyiz--altyinshash-nurgojinova-9510/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]
[[Санат:Соғыс ардагерлері]]
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Соғыста қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>o9gyi6q6e5xoy6t77a0h1gvvwj7u5oa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690209</id>
      <parentid>3690206</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3681539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5627" sha1="pzeelfa63m2nr1f0yd8f1rydhy43e8c" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Нұрғожинова Алтыншаш Өскенбайқызы|Туған күні=1924|Қайтыс болған күні=02.10.1944|Туған жері=Мәскеу қаласы|Қайтыс болған жері=Польшадағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск»|Ұлты=Қазақ|Мансабы=Гвардия лейтенанты}}
Гвардия лейтенанты '''Алтыншаш Өскенбайқызы Нұрғожинова''' [[1924]] жылы [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1941 жылдың тамызынан Қызыл армия қатарында болған. Әскерге Мәскеу қаласының Сталин аудандық әскери комиссариаты арқылы шақырылған. Комсомол ұйымдастырушыларының алты айлық курсын тәмамдаған соң Орталық, [[Воронеж]] және [[Украина]] майдандарында жаумен шайқасқан&lt;ref&gt;Канапьянов, Б. (2007). Звали ее Алтыншаш. Педагогический журнал &quot;Коллеги&quot;. http://collegy.ucoz.ru/publ/7-1-0-355&lt;/ref&gt;.

== Майдандағы қызметі ==
Алғаш 8-гвардиялық дивизияның бiрiншi батальонының [[комсорг]]ы болады. 1942 жылы желтоқсанда жараланып, госпитальға түседi. Госпитальдан шыққаннан кейiн бiрiншi танк армиясының №24 жеке механикаландырылған құрамының санитарлық бөлiмiнде медбике болып iстейдi. 1943 жылы қарашада қайтадан жараланады. Ауыр жарақаттан жазылып шығысымен 1944 жылдың наурызында 237-атқыштар дивизиясы 835-атқыштар полкiнiң бiрiншi батальонына комсорг болып барады. Ең ақырында 1944 жылғы шiлдеде 70-атқыштар дивизиясы 207-атқыштар полкiнiң екiншi батальонына комсорг болады. [[1944]] жылғы 2 қазанда қаза тапты. [[Польша]]дағы Краков воеводствосының Лугмян ауданындағы «Гуто-Полянск» елдi мекенiнiң терiстiк-батыс жағына жерлендi. Қаза болғаннан  кейiн «[[Қызыл Жұлдыз» орденi]]мен марапатталды&lt;ref&gt;Қаһарман қыз Алтыншаш немесе ақын аузынан естiген аңыз. Ана тілі. 1 Мамыр, 2014.http://anatili.kazgazeta.kz/news/19508&lt;/ref&gt;.

== Майдандағы ерлігі ==
1944 ж. дивизиялық «[[Патриот Родины]]» газетiнде «Фашистiң екi танкiсiнiң күлiн көкке ұшырған комсомолка Алтыншаш Нұрғожинованың рухына» атты өлең жарияланған. Оның авторы – Одесса университетінің профессоры [[Михаил Левченко]].
Өзі былай деп жазады: &quot;Ол кезде мен «Патриот Родины» газетінің қатардағы қызметкері едім. Майданда материал жинап жүріп, бір топ солдаттармен және офицерлермен бірге неміс фашистерінің қоршауында қалып қойдым. Меніңше, бұл Катовице маңында болса керек. Жағдай тым қиын еді. Кенет жауынгерлердің арасынан қаршадай бір қазақ қызы шыға келді де, қорғаныс ұйымдастырып, алға ұмтылды. Гранатамен жаудың бір танкісін отқа орады. Орнынан тұрып, «алға» деп ілгері ұмтылғанда, тасадан екінші темір тажал шыға келгені ғой. Әлгі қыз әй-шайға қарамастан, соған қарсы ұмтылды. Өзі де мерт болды. Жолдастарына да жол ашты. Ол осы батальонның комсоргі Алтыншаш Нұрғожинова екен. Өлгеннен кейін оны Кеңес Одағының Батыры атағына ұсынды&quot;.
Алайда, Алтыншаш Нұрғожиноваға &quot;[[Кеңес Одағының Батыры]]&quot; атағы берілмеді. &lt;ref&gt;Өзіміз емес, өзгелер білген батыр офицер қыз – Алтыншаш Нұрғожинова. Алаш айнасы. 26.07.2010. https://alashainasy.kz/society/ozmz-emes-ozgeler-blgen-batyir-ofitser-kyiz--altyinshash-nurgojinova-9510/{{Deadlink|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ұлы Отан соғысы]]
[[Санат:Соғыс ардагерлері]]
[[Санат:1924 жылы туғандар]]
[[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Соғыста қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>pzeelfa63m2nr1f0yd8f1rydhy43e8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылай ханның Қызыл ағашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657986</id>
    <revision>
      <id>3690193</id>
      <parentid>3688631</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мақала</username>
        <id>187899</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3103" sha1="owsb0ye601vir8ysaqm5zf79u5hygdj" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Абылай ханның Қызыл ағашы''' —  [[Көкшетау]] маңында Абылай ханның (шын аты — Әбілмансұр) есімімен байланысты екі алаң бар: Үлкен және Кіші. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде Абылай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жер жиырма жыл бұрын Көкшетаудың өлкетанушылары мен [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, өлкетанушы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ruh.kz/abylai-hannyn-qyzyl-agashy_17364/|title=Абылай ханның Қызыл ағашы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

{{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш,''

''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш.''

''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,''

''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}}
[[Сурет:Ескерткіш фотосы.jpg|нобай|Көкшетау маңындағы Абылай ханның Қызыл ағашы ескерткіші.]]
Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, жасақ жинау, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң - «Абылай хан алаңы» деп аталды. «Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын» деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.&lt;ref&gt;Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Абылай хан]]</text>
      <sha1>owsb0ye601vir8ysaqm5zf79u5hygdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690196</id>
      <parentid>3690193</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Мақала|Мақала]] ([[User talk:Мақала|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3682734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="pkvolxfbmj6f5n248cp50iyk5numx8g" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Абылай ханның Қызыл ағашы''' —  [[Көкшетау]] маңында Абылай ханның есімімен байланысты екі алаң бар: Үлкен және Кіші. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде Абылай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жер жиырма жыл бұрын Көкшетаудың өлкетанушылары мен [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, өлкетанушы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ruh.kz/abylai-hannyn-qyzyl-agashy_17364/|title=Абылай ханның Қызыл ағашы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

{{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш,''

''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш.''

''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,''

''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}}
[[Сурет:Ескерткіш фотосы.jpg|нобай|Көкшетау маңындағы Абылай ханның Қызыл ағашы ескерткіші.]]
Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, жасақ жинау, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң - «Абылай хан алаңы» деп аталды. «Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын» деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.&lt;ref&gt;Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Көкшетау]]
[[Санат:Абылай хан]]</text>
      <sha1>pkvolxfbmj6f5n248cp50iyk5numx8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмина Сүлейменқызы Мәметова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659490</id>
    <revision>
      <id>3690052</id>
      <parentid>3678734</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:23:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ұлпан, Қанат</username>
        <id>187701</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5010" sha1="ks32qnqqy3m9c96cprxvfzt4ufs45sk" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
[[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]]
'''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' — 07 желтоқсан 1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген. Әмина Мәметова – қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану мен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі. Қазақ ғылымы мен білім беру саласында, соның ішінде қазақ би-шешендерінің мұрасын зерттеуде өзіндік қолтаңбасын қалдырған тұлға. Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады&lt;ref&gt;Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? «Орда жұлдызы» газеті. 16 Қараша 2012 ж. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. 

== Білімі ==
Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. 
* 1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. 
* 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. 
* 1928-1930 жылдары Семей Кеңес партия мектебінде оқытушы болды.
* 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды.
* 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. 
*1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. 
* 1945 жылы кандидаттық диссертациясын қорғаған. 
* 1947-1948 жылдары, 1952 жылы. [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. 

== Әдеби қызметі ==
Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған.  «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова — қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды.

==Марапаттары==
«Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ks32qnqqy3m9c96cprxvfzt4ufs45sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вильгельмина Друкер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659964</id>
    <revision>
      <id>3690075</id>
      <parentid>3663904</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:48:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16151" sha1="tcvc7zw112a0pg2r74frp8yw3ovsg3j" xml:space="preserve">[[Сурет:WilhelminaDrucker1917.jpg|нобай]]
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Вильгельмина Друкер''' ( Вильгельмина Элизабет Лензинг отбасында [[1847]] жылы 30 қыркүйекте [[Амстердам]] қаласында дүниеге келген, 1925 жылы 5 желтоқсанда дүниеден өтті). &lt;ref&gt; http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn2/lensing&lt;/ref&gt;  Голландиялық [[жазушы ]]және [[саясаткер]]. Голландияның алғашқы [[Феминизм|феминисттерінің]] бірі, Друкер сонымен қатар Gipsy, Gitano и E. Prezcier деген лақапаттармен танымал болған.

{{Тұлға
|Есімі=Вильгельмина Друкер
|Сурет=Wilhelmina Drucker.jpg
|Сурет атауы=Вильгельмина Друкер
|Туған күні=30.09.1847
|Туған жері=[[Амстердам]],[[ Нидерланды]]

|Мансабы=[[Жазушы]] , [[Саясаткер]]
|Әкесі=Луис Друкер
|Анасы=Констанция Кристина Линзинг
|Лақабаты=Gipsy, Gitano и E. Prezcier |Азаматтығы=Нидерланд елі}}
[[File:Wilhelmina Drucker IMG0020.tif|thumb| Wilhelmina Drucker]]

== Өмірбаяны ==
Вилгельмина Друкер тігінші Констанция Кристина Линзинг пен [[неміс]]-[[еврей]] банкирі Луис Друкерден туған екі қыздың бірі болып табылады.&lt;ref&gt;https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1999_num_77_2_4367&lt;/ref&gt; Әкесі Луис Друкер анасына үйленуден немесе балаларын ресми түрде мойындаудан бас тартты, бұл нидерландық Вильгельминаның қиын жағдайда өскенін білдіреді. Друкер  анасы айналысқан кәсіппен айналысты және [[1886]] жылдан бастап әлеуметтік-демократиялық облигациялар жиналысына, De Unie одағына, Nederlandsche Bond voor Algemeen Kies-en Stemrecht (Голландияның жалпыға бірдей сайлау құқығы лигасы) және De Dageraad бостандықтар қауымдастығына қатысты. Кейінгі жылдары [[социализм]] Друкерге үлкен қалыптастырушы әсер етті. Өзінің жеке тәжірибесіне сүйене отырып, ол әйелдерге әсер ететін әлеуметтік механизмдерді талдап, түсініп, өзгеріске жету үшін қандай әрекеттер жасау керектігін түсінді. Бүркеншік атпен ол бай әйелден туылған балаларды ғана мойындайтын, әкесінің моральдық стандарттарын сынға алған кітап жазды.

[[File:Wilhelmina Drucker 1917.jpg|thumb|left|Wilhelmina Drucker with her portrait painted by [[Truus Claes]] 1917 жылы Друкердің жетпіс жасына орай.]]
Друкер сонымен қатар өгей ағасы либералды [[саясаткер]] Хендрик Людевик Друкерге қарсы сот ісін бастады, сот Друкердің әкесі Луиден Лодевикке қалған мұраны алуға байланысты болды. Друкер ол сотты [[1888]] жылы жеңіп қаржылық тәуелсіздікке қол жеткізді. Осыдан кейін Друкер радикалды және социалистік топтардың басқа әйелдерімен бірге [[әйелдер]] қыздарға арналған апта сайынғы журнал De Vrouw ([[әйел]]) құрды.[[ 1889]] жылы Друкер Vrije Vrouwen Vereeniging (VVV немесе еркін әйелдер қауымдастығы) құрды, ол [[1894]] жылы Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht (әйелдер құқығы қауымдастығы) болды. Друкер VVV қауымдастығын [[1891]] жылы [[Австрия]], [[Германия]] және басқа елдерден келген делегаттармен қосылып, Брюссельдегі Халықаралық социалистік жұмысшылар конгресінде, екінші Интернациолдық конгресінде таныстырды. [[Италия]] барлық елдердің социалистік партияларының манифесттерінде ерлер мен әйелдердің толық құқықтық және саяси теңдігі туралы үндеуді қамтуы керек деген қарар қабылдауға шақырды. Бұл қарарды конгресс қабылдады.

[[1893]] жылы Друкер және оның оң қолы Дора Шук-Хавер екеуі [[1926]] жылға дейін созылған «Evolutie» апталық журналын құрды. Друкер [[Нидерланды]]да дәріс оқыды, бірнеше әйелдер кәсіподақтарын құруға қатысты және [[1897]] жылы жаңадан құрылған Vereeniging Onderlinge Vrouwenbescherming (VOV немесе әйелдерді өзара қорғау қоғамы) мүшесі болды. Ол тұрмыс құрмаған аналар мен олардың балаларының құқықтарын қорғады. Друкер VOV әйелдердің құқықтары үшін және әділетсіз заңдар мен ескірген моральға қарсы қоғамдық салада жұмыс істеу үшін барлық әйелдерді - үйленген немесе тұрмысқа шықпаған, балаларымен немесе баласыз біріктіретін әскери ұйым болуы керек деді.&lt;ref&gt;https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731062240/https://socialhistory.org/bwsa/biografie/lensing |date=2018-07-31 }}&lt;/ref&gt; Ол VOV-дың миссиясы мен рөлі туралы өзінің ойлары мен идеяларын түсіндірді, мысалы, Blijf van mijn Lijf (сөзбе-сөз менің денемнен аулақ бол, әйелдер паналары желісі) және Vrouwen tegen Verkrachting (Әйелдер зорлауға қарсы) сияқты белсенді ұйымдардың негізін қалады. Әйелдердің теңдігіне қол жеткізу үшін күресуге шақырған шайқастары үшін оған «Ижзерен» (темір) немесе «Долле» (ессіз) Мина деген лақап ат қойылды, ол әйелдер корсетінің символикалық түрде көпшілікке жағылуынан кейін одан да танымал болды. [[1970]] жылы негізі қаланған, әйгілі феминистік белсенділер тобы Dolle Mina [[Амстердам]]дағы көкірекшені жағу рәсімінде Вильгельмина Друкердің есімімен аталды.

==Жұмыстары==
* {{Lang-nl|'Over vrijen en trouwen, waar velen van houwen' - [S.l.] : [s.n.], 1905. - p.&amp;nbsp;138-139}} 
*{{Lang-nl| ''Vrouwenarbeid in het verleden en in het heden'': rede gehouden op de Algemeene Vergadering van den Nationalen Vrouwenraad in Nederland op 26 April 1906 te Groningen / Wilhelmina Drucker. - [S.l.] : [s.n.], 1906. - 10p.}}
*{{Lang-nl| ''Autour du travail de la femme'' - Amsterdam : [s.n.], 1911. - 14p.}}
* {{Lang-nl| ''Moederschap : sexueele ethiek'' / M. Cohen Tervaert-Israëls, J. Rutgers, G. Kaptein-Muysken, W. Drucker, Ch. Carno-Barlen, Est.H. Hartsholt-Zeehandelaar, Titia van der Tuuk, Martina G. Kramers, C.C.A. de Bruine-van Dorp, Lod. van Mierop, S. van Houten, J.C. de Bruïne ; Nationaal Comité voor Moederbescherming en Sexueele Hervorming. - Almelo : Hilarius, 1913. - 158p.}}
* {{Lang-nl| ''Waarom kiezen de vrouwen niet mee?'' - Amsterdam : Vrije Vrouwenvereeniging, 1915. - 2p.}}
* {{Lang-nl| ''Waarde voorstander(ster)'' / M.W.H. Rutgers-Hoitsema, Martina G. Kramers, W. Drucker, M.J. de Soete. - [S.L.] : Vereeniging &quot;Nationaal Comité in zake wettelijke regeling van vrouwenarbeid&quot;, 1916. - 1p.}}
* {{Lang-nl| ''Geen blinde volgelingen'': opgedragen aan de leden der Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht / J.S.R. Baerveld-Haver, Wilhelmina Drucker, Nine Minnema, Jacoba F.D. Mossel, M.S. Wiener. - Amsterdam : [s.n.], 1916. - 19p. Xeroks
* {{Lang-nl| ''De verbetering van het recht der vrouw. Par. 1. De Vrije Vrouwenvereeniging'' - Amsterdam : Elsevier, 1918. - 14p. Overdruk uit: De vrouw, de vrouwenbeweging en het vrouwensvraagstuk. Encyclopaedisch Handboek deel II onder redactie van C.M. Werker-Beaujon, Clara Wichmann en W.H.M. Werker p.&amp;nbsp;136-149.}}
* {{Lang-nl| ''Rapport van de Enquête-commissie, ingesteld door het Comité van Actie tegen het ontslag der gehuwde ambtenaressen'' / Wilhelmina Drucker, W. Willink-Altes. - [S.l.] : [s.n.], 1928. - 3 p.}}
*{{Lang-nl|''Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging: jaarboek'' = Yearbook International Archives for the Women's Movement : I. - Leiden : Brill, 1937. - 175p. with photographs}}

==Ескерту және библиография==

* {{Lang-nl| Bij de dood van een feministe : necrologieën over Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 14 (2004), 1(voorjaar), p.&amp;nbsp;40-46 Portret van de dood van Wilhelmina Drucker (1847–1925) om enig uitzicht te bieden op haar publieke leven.}}
* {{Lang-nl| Missie aan de marge of aan het front? / Myriam Everard In: Et.vt. - 22 (2003), 2, p.&amp;nbsp;117-118 In de rubriek 'Geef de pen door...' besteedt auteur aandacht aan katholieke vrouwengeschiedenis en gaat ze kort in op Wilhelmina Drucker en haar verhouding tot het katholicisme.}}
* {{Lang-nl| De Hollandse binnenkamer II (Thema) / Marianne Braun [et al.] In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&amp;nbsp;200-216 In het artikel 'De bij wil koningin worden' besteedt Marianne Braun aandacht aan feministe en sociaal hervormster Wilhelmina Drucker, oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging.}}
* {{Lang-nl| De bij wil koningin worden : het feministisch sprookje van Wilhelmina Drucker / Marianne Braun In: Biografie bulletin. - 10 (2000), 3, p.&amp;nbsp;209-216 Wilhelmina Drucker leefde van 1847 tot 1925. Ze vond godsdienst, wet, traditie en mannelijke ijdelheid de vrouw belemmerden om net als haar wederhelft 'mens' te worden. De feministe, sociaal hervormster en oprichtster van de Vrije Vrouwenvereeniging wilde de vrouw uit de benauwde binnenkamer laten breken.}}
* {{Lang-nl| Geen woorden, maar daden : de radikalinski's van de vrouwenbeweging / Esmeralda Otten In: Savante. - 6 (1998), 23(voorjaar), p.&amp;nbsp;15-16 Wilhelmina Drucker (1847–1925) en Emmeline Pankhurst (1858–1928) behoorden tot de radicale vleugel van de vrouwenbeweging. Zij streden, beiden op hun eigen manier, voor het invoeren van vrouwenkiesrecht in respectievelijk Nederland en Engeland.}}
* {{Lang-nl| Drie sprookjes van Wilhelmina Drucker : een bijdrage aan de cultuurgeschiedenis van het fin de siècle / Marianne Braun In: Feminisme en verbeelding. - (1994), p.&amp;nbsp;11-29 Analyse van de drie eerste fictieve bijdragen van Drucker (1847–1925) in de eerste jaargang van het blad Evolutie, waarin ze zowel 'persoonlijke' als 'politieke' credo's vertolkte.}}
* {{Lang-nl| Portret van een radicale baanbreekster : Wilhelmina Druckers strijd voor de vrouw als vrije mens / Tosca Snijdelaar In: Furore. - 9 (1992), (mrt), p.&amp;nbsp;18-22 Portret van Wilhelmina Drucker (1847–1925)}}
* {{Lang-nl| Mevrouw, ik groet U : necrologieën van vrouwen / Emma Brunt (samenst. en inl.). - Amsterdam; [etc.] : Rap, 1987. - 200p. : ill. Bundel van levensbeschrijvingen van vrouwen geschreven door tijdgenoten. Bevat o.a. een artikel over o.a. Wilhelmina Drucker (1847–1925).}}
* {{Lang-nl| De eerste feministische golf : zesde jaarboek voor vrouwengeschiedenis / Jeske Reys (red.), Tineke van Loosbroek (red.), Ulla Jansz (red.), [et al.]. - Nijmegen : SUN, 1985. - 208p. : ill. : lit. (Jaarboek voor vrouwengeschiedenis; 6) Bundel met artikelen over de geschiedenis van de eerste feministische golf in Nederland, waarbij aandacht is besteed aan de verschillende groeperingen en stromingen binnen de vrouwenbeweging. Daarnaast zijn van een aantal vrouwen biografische artikelen opgenomen. Bevat o.a. de artikelen: 'De vrouw als vrije mensch': een monument voor Wilhelmina Drucker / door Maria Henneman, en 'De geestelijke eenzaamheid van een radicaal-feministe : Wilhelmina Druckers ontwikkeling tussen 1885 en 1878' / door Fia Dieteren.}}
* {{Lang-nl| Vrouwen rond de eeuwwisseling / Aukje Holtrop (red.). - Amsterdam : De Arbeiderspers, 1979. - 204p. : lit. Eerder verschenen in: Vrij Nederland. Portretten van vrouwen die zich rond 1900 zowel binnen als buiten de georganiseerde vrouwenbeweging met de positie van vrouwen bezighielden. Bevat tevens een inleiding over de eerste feministische golf. Bevat portretten van: Mina Kruseman, [[Betsy Perk]], Wilhelmina Drucker, Aletta Jacobs, Carry van Bruggen, Cornélie Huygens, Henriette Roland Holst-van der Schalk, Mathilde Wibaut, Carry Pothuis, Roosje Vos..}}
* {{Lang-nl| Wilhelmina Drucker : de eerste vrije vrouw / Deanna te Winkel-van Hall. - Amsterdam : Stichting Internationaal Archief voor de Vrouwenbeweging, 1968. - 84p}}
* {{Lang-nl| Mevrouw W. Drucker. 30 September 1847 - 5 December 1925 / Anna Polak. - Amsterdam : Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur, 1926. - p.&amp;nbsp;177-187 Uit: Leven en werken. Maandblad voor meisjes en vrouwen. XI (1926), nr. 3.}}
* {{Lang-nl| Laatste nummer, gewijd aan de nagedachtenis van Mevr. W. Drucker (1847–1925) in leven redactrice van dit blad. - Amsterdam : Evolutie, 1926. - 16p. : ill.}}
* {{Lang-nl| George David : Wilhelmina Drucker en de schandaalroman George David / G. Prezcier, E. Prezcier. - Amsterdam : Meijer, 1885. - 162p.}}
* {{Lang-nl| Karakterschets Mevrouw W. Drucker. - [14p.]}}

==Сыртқы сілтемелер ==
*{{Lang-nl| [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/lensing Biography] on the Biografisch Woordenboek van Nederland}}
*{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biography] on the Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland}}
*{{Lang-nl| [http://www.iisg.nl/bwsa/bios/lensing.html Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland - biografie]}}
*{{Lang-nl| [http://hdl.handle.net/11653/bio1319 Biography Wilhelmine Drucker, Atria] 	}}
*{{Lang-nl| [http://www.wilhelminadrucker.nl/ wilhelminadrucker.nl webmonument]}}

[[Санат:Амстердамда туғандар]]
[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:Саясаткерлер]]</text>
      <sha1>tcvc7zw112a0pg2r74frp8yw3ovsg3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суқалампыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>660479</id>
    <revision>
      <id>3690054</id>
      <parentid>3579725</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Емдік шөптер|Емдік шөптер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="26dj9yg72an1v3at5tp8n0wcqsw3c73" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Суқалампыр''' — [[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі — 30–60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі — үш қырлы дән.

[[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар.

Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. 

Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген.Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.&lt;ref&gt;&quot;Ордабасы&quot; энциклопедия,2008&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:Емдік шөптер]]</text>
      <sha1>26dj9yg72an1v3at5tp8n0wcqsw3c73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690055</id>
      <parentid>3690054</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Халық емі|Халық емі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1834" sha1="i6rxlmh8it9tbfj6btpoutlnbgj517t" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Суқалампыр''' — [[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі — 30–60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі — үш қырлы дән.

[[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар.

Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. 

Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген.Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.&lt;ref&gt;&quot;Ордабасы&quot; энциклопедия,2008&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:Емдік шөптер]]
[[Санат:Халық емі]]</text>
      <sha1>i6rxlmh8it9tbfj6btpoutlnbgj517t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690056</id>
      <parentid>3690055</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Емдік шөптер|Емдік шөптер]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1795" sha1="lmu90bmmoxwm1bfak0lim0e4w7nxm7v" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Суқалампыр''' — [[Тарандар тұқымдасы|тарандар тұқымдастығына]] жататын, биіктігі — 30–60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі — үш қырлы дән.

[[Ордабасы ауданы]] жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, [[эфир майы]], [[органикалық қышқылдар]], рамназин, кверцитрин, [[витаминдер]], аса көп мөлшерде илік заттар бар.

Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. 

Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген.Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын [[Гинекология|гинекологиялық]] ауруларды емдеуге пайдаланады.&lt;ref&gt;&quot;Ордабасы&quot; энциклопедия,2008&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

[[Санат:Халық емі]]</text>
      <sha1>lmu90bmmoxwm1bfak0lim0e4w7nxm7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзен торлары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>660725</id>
    <revision>
      <id>3690041</id>
      <parentid>3678575</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:11:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Өзен торлары|Өзен торлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5941" sha1="tdteznyv2gahn2nskov11d6dwivb2l6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады.
Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді:
# ағаш бұтағы тəрізді; 
# параллельді;
# радиалды;
# қауырсын тəрізді;
[[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg|  thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]]
Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді  немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында).

Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды.

Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.&lt;ref&gt;Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас.   -   Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы,    2012.-     307 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Геоморфология]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Өзен торлары]]</text>
      <sha1>tdteznyv2gahn2nskov11d6dwivb2l6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690042</id>
      <parentid>3690041</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Өзен торлары|Өзен торлары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5902" sha1="cm3jjq030v0zo7ptug3lqwcve92ngt3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады.
Өзен торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді:
# ағаш бұтағы тəрізді; 
# параллельді;
# радиалды;
# қауырсын тəрізді;
[[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg|  thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]]
Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді  немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында).

Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды ағын сулар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды.

Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.&lt;ref&gt;Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас.   -   Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы,    2012.-     307 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Геоморфология]]
[[Санат:География]]</text>
      <sha1>cm3jjq030v0zo7ptug3lqwcve92ngt3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690045</id>
      <parentid>3690042</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:15:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5910" sha1="klxgx08nnkt77qqudhxj9jvv73z2lum" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Өзен торларының''' сипаты мен құрылымы — құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын жəне құрлықтың төсеніш бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі ара-қатынасы арқылы анықталады.
[[Өзен]] торларының пландағы конфигурациясы дендриттік типтерге бөлінеді:
# ағаш бұтағы тəрізді; 
# параллельді;
# радиалды;
# қауырсын тəрізді;
[[Сурет:Volga_Ulyanovsk-oliv.jpg|  thumb|right|200px|Ульяновск аумағындағы Еділ өзені]]
Өзен торының дендриттік типі біртекті тау жыныстарынан түзілген аудандарда пайда болған. Мұнда өзеннің негізгі арнасы мен салалары ретсіз таралған. Мұндай ретсіз таралған өзен торының арасында басты өзенмен оның салаларын ажырату мүмкін емес. Мысалы: [[Еділ өзені]] жүйесінің бастауында негізгі өзен арнасын табу қиынға түседі. Ал өзеннің салалары негізгі өзен арнасына екі жақтан бірдей симметриялы қауырсын тәрізді су торы. Осыған ұқсас су торы қатпарлы жəне куэсты дамыған аймақтарда кездеседі. Кереге көзді  немесе [[Ортогоналдық|ортогональды]] өзен торының арналары мен салаларының бөлікшелері планда өзара тікбұрышты түзеп, тектоникалық жарылымдар бойына сəйкес келеді. Сөйтіп тектоникалық жарылымдар бойымен қалыптасқан эрозиялық пішіндер олардың бағытын қабылдап, планда ортогональдық сипатталады. Өзен тораптарының осындай түрлері қатпарлы аймақтарда жиі кездеседі ([[Орал өзені|Орал өзеннің]] бастауында).

Параллельді су торлары бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта ағуымен сипатталады. Олар қатпарлы аймақтардың шеткі жағында, теңіз су деңгейінің астынан жаңадан босап шыққан көлбеу жазықтардың үстінде дамиды. Радиалды [[ағын су]]лар орталықтан тепкіш немесе орталық қатартқыш өзен жүйелерін құрады. Мұндай өзен тораптары жанартау аймақтары мен тауаралық ойпаттарға тəн. Шеңбер жəне айыр тəрізді су жүйелері əдетте тұз-күмбезді жоталардың етек жағын жиектейді немесе төзімділігі əркелкі тау жыныстарынан құралған брахиантиклиндық құрылымдар шегінде дамиды.

Гидрографиялық тораптардың беткейлерін зерттеудің практикалық мəні зор. Демек, олар белгілі геологиялық, климаттық жəне басқа табиғи факторлардың əсерінен түзеліп, белгілі ландшафтың қалыптасуында осы факторлардың маңызын анықтайды. Кейбір жағдайларда өзен тораптары бейнесін зерттеу оларды құрастырған аймақтың геологиялық жəне тектоникалық құрылым ерекшеліктерін анықтаудың белгісі болуы мүмкін, яғни қатпарлы құрылымдардың жəне [[тектоникалық жарылым]]дар сызықтарының бағытын, тау жыныстары жарықшақтар жүйесінің ара-қатынасын жəне т.б. анықтауға себепші болады.Мысалы, аңғар жүйесінің радиалдық түрі əдетте тұзды [[күмбез]]дер жəне брахиантиклиндық құрылымдардың, ал кейбір жағдайларда ірі кимберлит құбырлары айналасында дамыған. Тұзды күмбездермен [[Брахиантиклиналь|брахиантиклиндар]] негізінен мұнай жəне газды сиыстырған тектоникалық құрылымдар болып саналады, ал кимберлит құбырлары мен алмастың кен орындары тікелей байланысты.&lt;ref&gt;Жалпы геоморфология. Оқулық.– Өңд., толықт.,3-бас.   -   Алматы: Қазақстан Республикасының жоғарғы оқу орындар қауымдастығы,    2012.-     307 бет.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Геоморфология]]
[[Санат:География]]</text>
      <sha1>klxgx08nnkt77qqudhxj9jvv73z2lum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модернизм (архитектура )</title>
    <ns>0</ns>
    <id>663402</id>
    <revision>
      <id>3690165</id>
      <parentid>3607375</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PushkinVko</username>
        <id>184261</id>
      </contributor>
      <origin>3690165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26490" sha1="e0ufucknpbqffsi0kbk2rbt5fuiwuxk" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Архитектуралық модернизм''' ('''{{lang-fr|modernisme}}''') — ХХ ғасыр архитектурасындағы қозғалыс, формалар мен конструкцияларды түбегейлі жаңартумен, өткеннің көркемдік стильдерінен бас тартумен байланысты мазмұнды өзгерту. Ол 1900 жылдардың басынан 1960 жылдарға дейінгі кезеңді қамтиды, [[Батыс Еуропа]] мен [[АҚШ]] сәулетінде Постмодернизм өнерінің жаңа тенденциялары пайда болды. Арнайы әдебиеттерде &quot;сәулет модернизмі&quot; термині сол контексте қолданылатын &quot;заманауи сәулет&quot;, &quot;заманауи қозғалыс&quot; немесе жай &quot;заманауи&quot; терминдеріне сәйкес келеді. &quot;[[Модернизм]]&quot; өрнегі кейде &quot;қазіргі сәулет&quot; ұғымының синонимі ретінде қолданылады.

Сәулет модернизміне ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы еуропалық конструктивизм (1910-1920 жж.), 1920-1930 жылдардағы функционализм және КСРО-ның 1920 жылдардағы рационализм, [[Германия]]дағы Баухаус қозғалысы, Германия мен АҚШ-тағы 1930-1950 жылдардағы халықаралық стиль, қатыгездік, кеңестік модернизм, органикалық сәулет сияқты сәулет ағымдары кіреді.

Сәулет модернизмінің негізгі өкілдері-қазіргі заманғы сәулет өнерінің бастаушылары Фрэнк Ллойд Райт, Вальтер Гропиус, Ричард Нойтра, Людвиг Миес ван Дер Роэ, Ле Корбузье, Альвар Аалто, Оскар Ниемейер және басқалар.   

== Жалпы сипаттамасы ==
Архитектуралық модернизмнің ұстанымы атаудың өзінде жатыр - бұл қазіргі заманның рухына, бүгінгі күннің талаптарына сәйкес келетін түбегейлі жаңа нәрсе жасау. [[Модернизм]]де көркем тілді жаңартуға, архитектураның жаңалығына — жобаға енгізілген конструктивті және жоспарлау идеяларына да, сыртқы пластикалық формаларға да түбегейлі көзқарас бар. &quot;Бетон және шыны призмалар&quot; бейнелі өрнегі модернизм ғимараттарының жалпы сипатын жақсы көрсетеді.

Сәулет модернизмінің негізгі принциптері:

* ең заманауи құрылыс материалдары мен конструкцияларын (атап айтқанда, болат немесе теміржол жақтауын) пайдалану.
* ішкі жоспарлауды шешуге ұтымды тәсіл (функционалдық тәсіл),
* безендіру үрдістерінің болмауы, құрылыстар бейнесіндегі Тарихи реминисценциялардан түбегейлі бас тарту,
* &quot;халықаралық&quot; сипат.
Сәулет модернизмі ғылыми-техникалық және өнеркәсіптік прогрестің соңғы жетістіктеріне, сондай-ақ өз заманының алдыңғы қатарлы әлеуметтік-реформаторлық идеяларына негізделген. Модернистік сәулетшілердің әлеуметтік көзқарастары, әдетте, айқын демократиямен, тіпті солшылдықпен ерекшеленді - кем дегенде оның теоретиктерінің көптеген мәлімдемелерінде.

Сәулет өнеріндегі модернизмнің алғашқы стильдері &quot;неостиль&quot; деп аталады: орыс модернизмі, Австриядағы сессия, Германиядағы югендстиль, [[Франция]]дағы арт-нуво, сонымен қатар кейінірек барлық жерде дамыған неоклассицизм.

Модернизмнен кейінгі стиль - бұл постмодернизм, оның басты ерекшелігі — функцияның үстемдігінен бас тарту және дәстүрлі тарихи стильдердің элементтерін қолдануға оралу.

== Пайда болуы - XIX ғасырдың екінші жартысы ==
Қазіргі заманғы сәулет (модернизм) XIX ғасырдағы техникалық және өнеркәсіптік революцияның негізгі көзі және шабыттандыратын бастамасы болды. Темірбетон, өте берік және жүктемеге төзімді материал, алғаш рет 1867 жылы патенттелген. Оны қарапайым француз бағбаны [[Джозеф Монье]] ойлап тауып, өсімдіктерге арналған бақша ванналарын жасау үшін шешім табуға тырысты — бұл темірбетон (күшейтілген бетон) конструкцияларының дамуына негіз болды. Тарих бұрын білгендерімен салыстырғанда өте жеңіл және берік, бұл құрылымдар өнеркәсіптік құрылыста, кейінірек тұрғын және қоғамдық ғимараттарда жаңа формаларды өмірге әкелді. Сонымен бірге металлдан жасалған құрылыс игерілді — көбінесе үлкен аралықтары бар батыл және әсем металл конструкциялар жылыжайлар, көпірлер құрылысында, вокзал перрондары мен ірі қалалық базарлардың төбелері үшін пайдаланылды. Металл конструкцияларын қолдана отырып салынған осы дәуірдің әйгілі ғимараттары-[[Париж]]дегі Сент-Женевьев кітапханасы (1850), Хрусталь сарайы Д. Лондондағы Пакстон (1851), Париждегі Дүниежүзілік көрмедегі Машиналар сарайы (1889), [[Бруклин көпірі]] (1883) және басқалар. Париждегі сол Дүниежүзілік көрмеге Эйфель мұнарасы салынды-алдымен көрменің таза уақытша құрылысы ретінде, кейінірек XIX ғасырдың техникалық және құрылыс прогресінің символына айналды.

[[Америка Құрама Штаттары]]нда ғасырдың аяғында металл қаңқасы бар биік ғимараттардың құрылысы басталды (сыртқы жағы әлі де сәндік тастан жасалған). Раманың арқасында ғимараттар 15-20 қабаттың биіктігіне жетуі мүмкін-өте&quot; жеңіл &quot; жоспармен ([[Чикаго]]дағы Монаднок үйі, 1891, арх. Дж. Рут; Чикагодағы Шлезингер &amp; Майер сауда үйінің ғимараты, 1899-04, арх. Л.Салливен). Алғашқы биік ғимараттарды жобалау мен салудағы басым рөл Чикаго мектебі деп аталады, оның идеологы Луис Салливен, функционалды тәсілдің белсенді чемпионы, әйгілі &quot;форма функцияны ұстанады&quot; деген сөздің авторы (сонымен қатар жас Ф.Л. Райттың мұғалімі ретінде де белгілі).

Жаңа тенденцияларды дамытуда [[Ұлыбритания]]дағы &quot;өнер және қолөнер&quot; қозғалысы маңызды рөл атқарды, оның шабыттары суретші және эссеист Уильям Моррис, суретші және жазушы Джон Рескин болды. Архитектурадағы ұтымды тәсілдің маңыздылығын талантты сәулетші Чарльз Ренни Макинтош, Глазго деп аталатын мектептің қатысушыларының бірі, ағылшын модернизмінің жетекшісі, өзінің теориялары мен жобаларында қорғады.Германиядағы өнеркәсіптік өрлеуді атап өткен жөн, атап айтқанда Мюнхенде Біріккен өнеркәсіптік және көркемөнер шеберханаларын құруда (1898), ірі көркем және өнеркәсіптік көрмелерде (Дармштадт колониясының көркем және сәулет көрмелері (1897, 1901, 1905-08), [[Дрезден]] өнеркәсіптік көрмесі (1899-1900) және басқалары).

Сәулет өнерінің жаңа тенденцияларын дамытуда Вена секциясының жетекші сәулетшісі Отто Вагнер үлкен рөл атқарды (Хойос сарайы, 1890, [[Вена]]дағы көп пәтерлі үйлер, 1890 жылдардың соңы).

XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында [[Еуропа]]да гүлдене бастаған - [[Неміс]] югенд, [[Австрия]]дағы сессия, [[Француз]] арт-нуво, орыс модерні — формаға да, негізгі қондырғыларға да қатысты өткенмен батыл түрде үзілді. &quot;Неостиль&quot; архитектурасы, оның үлкен, бұрын ойластырылмаған терезе саңылаулары мен едендері, үлкен әйнек беттері, болат пен темірбетонды батыл игерді, осылайша модернизмнің тікелей алғышарты болды.

Осы кезеңде сәулет пен дизайнды жаңарту қозғалысының теориялық негізін Готфрид Земпер ([[Германия]]), Анри Ван де Вельде ([[Бельгия]]), Виоле-ле-Дюк ([[Франция]]), Луис Салливен сияқты көрнекті сәулетшілер мен сәулет теоретиктерінің мақалалары, кітаптары (және кейде ғимараттары) дайындады.

Модернизмнің алдыңғы қатарлы сәулетшілері: Чарльз Р. Макинтош, ч.-Ф. - а. Войси ([[Ұлыбритания]]), Отто Вагнер, Адольф Лоос ([[Австрия]]), Ханс Пельциг ([[Германия]]), Хендрик П. Берлаге, Анри Ван де Вельде ([[Бельгия]]) және басқалары. Америкада-Луис Салливен, сонымен қатар Фрэнк Ллойд Райт. Олардың барлығы дерлік аймақтық &quot;неостилиялардың&quot; өкілдері болғанына қарамастан, оларды сәулет өнеріндегі модернизмнің бастаушылары деп санауға болады.

== ХХ ғасырдың басы. Соғысқа дейінгі кезеңдегі жаңа құрылыстың жетістіктері ==

Еуропадағы алғашқы темірбетон тұрғын үй ғимараты 1904 жылы салынған - [[Париж]]дегі [[Бенджамин Франклин]] көшесіндегі 10 қабатты әйгілі көп қабатты үй, 25, август Перренің жобасы бойынша. Жасырын емес темірбетон қаңқасы оның қасбетінде айқын көрінеді, жеңіл және ашық, бірақ әлі де зергерлік бұйымдардан бос емес. Август Перр Францияда &quot;бетонның әкесі&quot; деп аталады, ол осы материалды қолдана отырып, ғимараттар салудың алғашқы және сәтті тәжірибешісі болды.

Алайда, темірбетон сәулетшілер арасында бірден танылмады, олардың пікірінше, оның құрылымдары &quot;эстетикалық емес&quot; — тым жұқа, қатты емес және біркелкі емес болып көрінді. Осы себепті ол &quot;әдемі қасбеттері бар ғимараттар&quot; үшін жарамсыз материал болып саналды. Теміржол бетонының құрылымдық және пластикалық мүмкіндіктерін игеру үшін азаматтық сәулет кейінірек пайда болды. XIX ғасырдың аяғы — ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптік Өрлеу көптеген жаңа өндірістік кәсіпорындар мен басқа да өнеркәсіптік нысандарды салу қажеттілігін тудырды. Дизайнерлер, негізінен, жаңа құрылыс материалдарына бей-жай қарамайтын және сәулеттік безендірудің талаптарымен байланысты емес инженерлер заманауи конструктивті шешімдер мен ресурстарды батыл қолданды, кейде өте әсерлі көркемдік әсерге қол жеткізді — мысалы, швейцариялық р.Майардың &quot;ұшатын&quot; көпірлерінің немесе француз Э. Фрейсиннің әуе кемелеріне арналған экспрессивті пластикалық ангарлардың мысалында.

Германия бұл кезде [[Еуропа]]дағы экономикалық прогрестің көшбасшысы болды. AEG ірі өнеркәсіптік концерні (жалпыға бірдей электр қоғамы) әйгілі сәулетші Питер Беренсті AEG бас сәулетшісі және дизайнері лауазымына шақырды. Оның [[Берлин]]дегі AEG зауыттық кешендері, әсіресе ол 1909 жылы концернге арнап салған турбина зауыты-жаппай, қатаң, ерекше атап өтілген монументалды ғимараттар-өнеркәсіптік қуат пен капитал күшінің өзіндік символына айналды.

К.Беренс архитектурадағы функционализм принциптерін дәйекті түрде қорғады - оның шеберханасында жұмыс істеген Уолтер Гропиус, Баухаустың болашақ жасаушысы. 1911 жылы Гропиус жобасы бойынша (А.Мейермен ынтымақтастықта) Альфельд-на-Ляйне қаласында &quot;Фагус-верк&quot; етік қалыптарының фабрикасы салынды. Зауыттың үш қабатты ғимараты, оның үлкен, көлденең созылған терезелері және тұрақты әйнек бұрыштары — тектоника туралы қалыптасқан идеяларды құлатқан - жаңа сәулет тілінің дамуындағы маңызды кезең болды. В. Гропиустың соғысқа дейінгі тағы бір көрнекті ғимараты-ол (А. Мейермен бірге) неміс Веркбундтың 1914 жылғы көрмесіне арналған зауыт ғимараты. Мұнда ғимараттың екі жағындағы спиральды баспалдақтар көлденең тартқыштармен бөлінген қатты шыны қабықпен қоршалған, сонымен қатар жартылай дөңгелектелген, бұл сол кездегі салмақсыздықтың керемет әсерін тудырды.

Жалпы, сол кезеңнің азаматтық сәулеті (тұрғын үйлер, қалалық ғимараттар) &quot;көркемдік&quot; стилизация жолымен жүрді — сәулетшілер арасында готика, романеск, испан стилі, неоклассиканың сәндік формаларының үлгілері бар альбомдар болды; Ресейде, мысалы, орыс ұлттық стилі. Қазір мұндай ғимараттар &quot;эклектика&quot; жалпы терминімен біріктірілген. Art Nouveau (югенд, ар нуво), оның негізінде бірдей &quot;көркемдік&quot; стиль болса да, прогрессивті тенденциялар оған жат емес — форманың орындылығы, қабырға жазықтығын ою-өрнектен тазарту принципіне қатысты. Архитектуралық ортада осы тақырыптарға — жаңа міндеттер мен құрылыс технологияларының жаңа мүмкіндіктеріне байланысты архитектураны түбегейлі жаңарту қажеттілігі туралы қатаң пікірталас жүргізілді. Австриялық сәулетші Адольф Лоос бағдарламалық жасақтаманы жариялады, көбінесе арандатушылық эссе &quot;ою-өрнек және қылмыс&quot; (1913), онда ол әр түрлі жалған стильдердің (сонымен қатар қазіргі заманғы) &quot;көркемдік романтизмін&quot; сынға алды, ол сол кезде жалпы қабылданған идеяларға өткір сынақ ретінде қабылданды.

[[Америка]] құрлығында сәулетші Фрэнк Ллойд Райт архитектураны жаңарту үшін осындай науқан жүргізді. Адлер мен Салливен фирмасындағы ұзақ жұмыс, биік ғимараттардың алғашқы құрылысшысы, рационализм идеологы Луис Салливеннің басшылығымен оның көзқарастар жүйесін қалыптастырды, оны ұтымды, функционалды тәсілдің жақтаушысы етті. Қазірдің өзінде өз бетінше жұмыс істей отырып, шамамен 1900 жылдан 1917 жылға дейін ол бірқатар ерекше жеке үйлерді жобалап, тұрғызды — &quot;ашық&quot; жоспармен, қасбеттердің көлденең сызықтарымен, шатырлардың кең төбелерімен — төмен үйлердің төбелері және іші керемет кең және жайлы.  Бұл үйлер &quot;Прейри үйлері&quot; деп аталды, мүмкін олар негізінен Иллинойс штатының шөлді аудандарында, Чикаго айналасында салынған. &quot;Прейри стилінің&quot; ең жақсы райттық ғимараттарының бірі - Уорд В. Виллитс үйі, (Хиланд Парк, Иллинойс, 1902), Мейер Мэй үйі (Гран Рапидс, Мичиган, 1908), Айвери және Квини Кунли үйі (Риверсайд, Иллинойс, 1908), Фредерик Роби үйі (Чикаго, 1910). Райттың 1900-1009 жылдар аралығында жасаған осы және басқа да жобаларын ол жарнамалық альбом үшін таңдады - Wasmuth портфолиосы (1910 жылы Берлинде жарық көрген), Райттың жұмыстары Еуропада танымал болды және бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропалық сәулетшілерге үлкен әсер етті.

Дегенмен сәулетшілер-жаңашылдар соғысқа дейінгі дәуірінде жетістіктері өте көп. &quot;Техника&quot; мен &quot;өнер&quot; арасындағы алшақтық әлі де бар, оны жеңу керек. Сәулет біртіндеп қасбеттік декорациядан босатылып, ойлауды үш өлшемде игере отырып, сәулетшінің назарын көлемдер, кеңістіктер, функционалдылық проблемалары, материалдардың &quot;тазалығы&quot; проблемалары көбірек тартады — бұл югенд эстетикасы әдетте артта қалды. Сонымен, қазіргі заманғы технологиялар, әсіресе теміржол бетонының ашылуы сәулетшіге алдыңғы онжылдықтардағы құрылысшылар болмаған мүмкіндіктер беретіні белгілі болды.

Осы кезеңнің көрнекті сәулетшілері және олардың ғимараттары:

* Германияда: Питер Беренс, Вальтер Гропиус.

* Австрияда: 
** Отто Вагнер (вилла Вагнер-2, 1913, австриялық пошта жинақ банкі , 1906)
** Джозеф Хоффман (Брюссельдегі Стокле сарайы, 1905-1911 жж)
** Адольф Лоос (Австриядағы жеке виллалар, Швейцария, 1904-1917).

* Нидерланд: Хендрик П. Берлаге (Амстердам биржасының ғимараты, 1897-1903 жж)

* АҚШ: 
**Ф. л. Райт (&quot;Прейри үйлері&quot;, 1900-1917 жж)
** Л. Г. Салливен (Ван Алленнің әмбебап дүкені, Клинтон, Айова, 1914; аудитория ғимараты, Чикаго)


== Архитектурадағы модернизм стилінің мысалдары ==

* Дессаудағы Баухаус ғимараты, 1926-29, арх. В. Гропиус;
* Барселонадағы Германияның көрме павильоны, 1929, арх. Мис Ван дер Роэ;
* Пуассидегі Вилла Савой, 1930, арх. Ле Корбузье;
* Лондондағы &quot;хай-пойнт-1&quot; және &quot;Хай-пойнт-2&quot; тұрғын үй кешендері, 1936, арх. Б. Лубеткин;
* Паймиодағы Санаторий, 1933, арх. Аалто;
* Чандигарх қаласының сәулеті, Үндістан. Арх. Ле Корбузье, П. Жаннер және т. б.;
* Бразилияның жаңа астанасы, Бразилиа, арх. Л. Коста, о. Нимейер, 50-ші жж.;
* Нью-Йорктегі Сигрем ғимараты, 1958 ж., Арх-ры Миес ван Дер Роэ, Ф. Джонсон;
* Нью-Йорктегі Гуггенхайм мұражайы, 1955. Арх. Фрэнк Ллойд Райт.
* Монреальдағы Экспо-67 &quot;Хабитат&quot; тұрғын үй кешені, 1967, арх. М. Сафди.
* Веллингтондағы &quot;Улей&quot; парламенттік ғимараты, 1981, арх. Базил Спенс.

== Әдебиет ==
* Pevzner, Nicolaus. Pioneers of the Modern Movement. London, 1936
* Гидеон, Зигфрид. Кеңістік, уақыт, сәулет. (неміс тілінен аудармасы), Стройиздат, М., 1984 ж.
* Френк Ллойд Райт. Архитектура болашағы. М., 1960.
* William J.R. Curtis. Modern Architecture since 1900. Phaidon, 1982, 1987, 2006. ISBN 9780714833569.
* Қазіргі Батыс сәулеті. Изогиз, Мәскеу, 1932.
* Фремптон К. «Современная архитектура. Критический взгляд на историю развития». М.: Стройиздат, 1990

== Сілтемелер ==
* [http://www.brussels50s60s.be Brussels50s60s.be], Брюссельде 1950-1960 жылдардағы сәулет өнеріне шолу (ағылшын.)
* [http://www.historisches-lexikon-bayerns.de/artikel/artikel_44921%20 Wolfram Lübbeke: «Neues Bauen» im ''Historischen Lexikon Bayerns'' (неміс тілінде сәулетшілердің өмірбаяндарына сілтеме жасай отырып)]


[[Санат:Сәулет стильдері]]
[[Санат: Сәулет өнері]]
[[Санат:Архитектура]]
[[Санат:Модерн сәулетшілері]]</text>
      <sha1>e0ufucknpbqffsi0kbk2rbt5fuiwuxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башқұртстан өзендері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>664820</id>
    <revision>
      <id>3690117</id>
      <parentid>3591198</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:06:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26540" sha1="tthttgho6kjcw78ene1cxrdsl5xepbp" xml:space="preserve">{{wikify}}
'''Башқұртстан өзендері''' — [[Башқұртстан]] Республикасының аумағынан өтетін барлық өзендердің жиынтығы. Башқұртстанның [[өзен желісі]] жалпы ұзындығы 57 366 км (өзен желісінің тығыздығы 0,4 км/км2) шамамен 12 725 [[өзен]]нен тұрады, олардың көпшілігі кіші өзендер мен бұлақтарға жатады.&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/reki-bashkortostan/ Реки Башкортостана&lt;/ref&gt;

== Жалпы сипаттама ==
Башқұртстан Республиканың өзендері негізінен екі [[Өзен алабы|өзен бассейніне]] жатады - Еділ (Кама) және Жайық. Тек Республиканың солтүстік-шығысындағы кішігірім өзендердің бір бөлігі ғана-Уй, оның жоғарғы салалары Миасс және басқалары -Обь бассейніне жатады.

[[Башқұртстан]]да ірі өзендерден (ұз.500-1000 км)-4, орташа өзендерден (ұз.100-500 км)-24, кіші өзендерден (ұз.25-100 км) - 214 және ең ұсақ өзендерден (ұз.10-25 км) - 12 483 барлығы 12 725 ірілі-ұсақты [[өзен]]дер бар.&lt;ref&gt;https://hultafors-russia.ru/reki-bashkortostana-spisok-nazvaniy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709191020/https://hultafors-russia.ru/reki-bashkortostana-spisok-nazvaniy/ |date=2021-07-09 }} Реки башкортостана список названий&lt;/ref&gt; 
Мұндағы өзендер ағыны суға толы, өйткені республика аумағында жерасты көздері көп. [[Ақеділ]], Уфа, Сакмара, Ай өзендері жылдам ағынымен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;https://dr-webs.ru/spisok-vsekh-rek-bashkirii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709191433/https://dr-webs.ru/spisok-vsekh-rek-bashkirii/ |date=2021-07-09 }} Список всех рек башкирии&lt;/ref&gt;

== Өзендер тізімі == 
[[Абуляисова]], [[Әуешлі]], [[Агыр]], Азяк, [[Аир (Юрюзана тармағы)|Аир]], Ай, [[Айдос]], [[Айдырля]], Акберда, [[Ақеділ]], [[Алмаз (Атера тармағы)|Алмаз]], [[Алакуян]], [[Алла-Елга]], Альягыш, [[Амамбайка]] [[Амзя (өзен)|Амзя]], [[Ангелька]] Ар, [[Арганча]], [[Арий (Бисерта тармағы)|Арий]], [[Аргайда]], [[Арганча]], [[Аргауз]], [[Ардегель]], [[Арема]], [[Арлык]], [[Артя]], Арша, [[Аршаглы-Аят]], [[Асакты]], [[Аскин]], [[Аскинка]], [[Аскиш (Байка тармағы)|Аскиш]], Аслиудряк, [[Ассель]], [[Атавка]], [[Атер (Той тармағы)|Атер]], [[Атиш]], [[Аткус]], Атлегач, [[Атняшь-Язы]], [[Атыш]], [[Атя]], Аургазы, [[Ахрап]], [[Ачит (Бисерта тармағы)|Ачит]], Аша, Ашаеш, Ашкадар, [[Аят (Караталаята тармағы)|Аят]]
[[File:Confluence of rivers Nugush and Uryuk also Sokolinaya rock.jpg|thumb|оңға|300px|Нугуш өзені]]
[[Ба-Су]], [[Базарбай]], База, [[Базлык (Менеуза тармағы)|Базлык]], [[Байки (өзен)|Байки]], [[Байтук (Сүйіндік (өзен)|Сүйіндіка тармағы)|Байтук]], Балышлы, [[Барал]], [[Барибановка]], Бармыш, Барракал, Барсук, [[Барышан]], [[Баская (Бисерта тармағы)|Баская]], Баткак, Башки, [[Баяз]], [[Баяк]] [[Бедярыш]], [[Бейда]], [[Безымянка (Сүйіндік (өзен)|Сүйіндіка тармағы)|Безымянка]], [[Белекес]], [[Беляк (Чекалда тармағы)|Беляк]], [[Белянка (Уфа тармағы)|Белянка]], [[Бердяш (Лемеза тармағы)|Бердяш]], [[Березяк]], Березовка, [[Беркут (Уй тармағы)|Беркут]], Берсианка, [[Бетнутобе]], [[Бетеря (Узян тармағы)|Бетеря]], [[Бзяк (Үлкен Авзян тармағы)|Бзяк]], [[Бизгинды]], [[Бидюльга]], [[Бизяр]], [[Бирся]], Бирь, [[Бисерть (өзен)|Бисерть]], [[Бишинды]], [[Биявашка]], [[Бозбие]], Бракалтиле, [[Бриш (Инзера тармағы)|Бриш]], [[Бретяк (Нугуш тармағы)|Бретяк]], Бриш, [[Бөрілі (Сақмар тармағы)|Бөрілі]], [[Буганак (Белая тармағы)|Буганак]], [[Будум]], [[Буенда]], [[Бұзаулық (Таналық тармағы)|Бузавлык]], Буй, [[Буланка (Юрюзана тармағы)|Буланка]], [[Борлы (Жайық тармағы)|Бурля]], [[Бурминка (Тюй тармағы)|Бурминка]], [[Бурна]],    [[Бюйды]]

[[Варяш (Буя тармағы)|Варяш]], [[Воровская]], [[Василга]], [[Вояда]]
[[File:Река Белая (2).jpg|thumb|оңға|200px|Орал тауларындағы Ақеділ]]
[[Гадяшка]], Гарейка, [[Глазунов (Уй тармағы)|Глазунов]], [[Гондырка]], [[Греховка]], [[Громотуха (Серга тармағы)|Громотуха]], [[Гүмбей]], [[Гусар (Уй тармағы)|Гусар]], [[Гучунга]]

[[Дарывды]], Дема, [[Дергамыш]], [[Джуса]], [[Дуванейка]] Дымка

Евбаза, [[Еманз-Елга]], [[Емашла]], [[Емашка (Байка тармағы)|Емашка]], [[Ералка]], [[Жеранағаш]], [[Ермыш]]

[[Жаланда]], [[Жаман-Акжар]], [[Жоғарғы Биянка]], [[Жоғарғы Гусиха]], [[Жоғарғы Миня]], [[Верхний Тогызак|Жоғарғы Тоғызақ]], [[Жульдыбай]]
[[File:Dema.jpg|thumb|оңға|200px|Дёма - жазықтықтағы өзен]]
[[Земзя]], Зигаза, Зиган, Зилаи, Зилаир, Зилим, [[Зингейка]], [[Зириклы (Кидыша тармағы)|Зириклы]]

[[Иволга (Демид тармағы)|Иволга]], Игишлы, [[Идяш (өзен)|Идяш]], [[Ижболдинка]], [[Изяк]], Изяшка, Ик, [[Икинь]], [[Икстимер]], [[Илыу]], Илек, [[Ильяска]], [[Имай]], [[Иматка]], [[Индышняя]], Инзер, [[Инек (өзен)|Иняк]], [[Иргизла]], Иртюбяк, [[Искуш (Үлкен Ик тармағы)|Искуш]], [[Ишля (Сюрюнзяка тармағы)|Ишля]], [[Ишменька]]

[[Казмаш (өзен)|Казмаш]], [[Кага (өзен)|Кага]], [[Казьба]], [[Казияз]], [[Каинда]], [[Кайберда]], [[Кайрак (өзен)|Кайрак]], [[Кайрахта]], [[Калатмыш]], [[Калгасау]], [[Калмычиха]], Калмия, [[Калмыш]], Калтаса, [[Калышта]], [[Каменная (Яндырка тармағы)|Каменная]], [[Каморза]], Камсарка, [[Қамысөзек]], Кана, [[Кандыбулак]], [[Караганка (Синташта тармағы)|Караганка]], [[Караганка (Сүйіндік (өзен)|Сүйіндіка тармағы)|Караганка]], Карагола, [[Каракулька (Уй тармағы)|Каракулька]], [[Каранелга (Урал тармағы)|Каранелга]], [[Карамала (Дема тармағы)|Карамала]], [[Карауй]], [[Карашор]], [[Каршинка]], [[Касамаевка]], [[Кенчурка]], [[Кизникей]], [[Кизяташ]], Кизяк, Кизяташ, [[Кипчак (Ильяска тармағы)|Кипчак]], [[Кирса]], [[Киряба]], Кисеик, [[Кисканышта]], [[Китайка (Баской тармағы)|Китайка]], Киязы, Клы, [[Кобылиха (Бисерта тармағы)|Кобылиха]], [[Козя]], [[Кокай (Уфа тармағы)|Кокай]], [[Кокпектысай]], [[Колослей]], [[Коряжный Дол]], [[Кіші Қосжылға]], [[Кошелевка (Юрюзана тармағы)|Кошелевка]], [[Крака]], [[Краснохты]], Крепостной Зилаир, Кривля, [[Крутобережка]], [[Круш (Уфа тармағы)|Круш]], [[Крыкла]], [[Куба (Серга тармағы)|Куба]], [[Қуалат]], Куваш, Куганак, Кужа, [[Кулсугады]], [[Кулутайка]], [[Кульберда]], [[Кульмоста]], Куляж, [[Кумустобе]], [[Кунгак (Сарса тармағы)|Кунгак]], Кундряк, Кундуруш, Кунь, [[Купченей]], [[Купырка]], [[Курасан]], [[Курга (Уфа тармағы)|Курга]], [[Курган (Менеуза тармағы)|Курган]], [[Кургаш (Урал тармағы)|Кургаш]], [[Куркатау]], [[Курсак]], [[Курт (Сима тармағы)|Курт]], [[Куруды]], [[Куруил]], [[Курязя]], Курыгас, [[Куряк (Сима тармағы)|Куряк]], [[Кусагазы]], [[Кусейка]], [[Куткура]], [[Куткурка]], [[Кутырды]], Кутмас, [[Куштумга]], [[Кушу-Елга]], [[Куянсак]], [[Кызыл-Яр (өзен)|Кызыл-Яр]], Кынгыр Лемеза, [[Кышиндык]],  Кіші Айгыр, Кіші Арметка, [[Кіші Бардзяул]], [[Кіші Березяк]], [[Кіші Бұзаулық]], [[Кіші Изяк]], Кіші Ик, [[Кіші Инзер]], Кіші Иняк, [[Кіші Казмаш]], [[Кіші Калагаза]], [[Кіші Караганка]], [[Кіші Катав]], [[Кіші Қызыл]], [[Кіші Кудаш]], [[Кіші Кузелга]], [[Кіші Курга]], [[Кіші Кутюм]], [[Кіші Кухтур]], Кіші Куюргаза, [[Кіші Майгашта]] Кіші Нугуш, [[Кіші ОгРез]], Кіші Реват, Кіші Садка, [[Кіші Сим]], Кіші Сурень, [[Кіші Сюрюнзяк]], [[Кіші Удряк]], [[Кіші Тусту]], [[Кіші Уртазымка]], [[Кіші Ускалык]], Кіші Шишеняк, [[Кіші Югуш]], [[Кайракты (Тобыл тармағы)|Қайрақты]], [[Карабутак (Сүйіндік (өзен)|Сүйіндіка тармағы)|Қарабұтақ]], [[Карагай (Маскара тармағы)|Қарағай]], [[Карагайлы (Худолаза тармағы)|Қарағайлы]], [[Қараталдыәйет]], [[Қиыр Улядка]], [[Құрғақ Амамбайка]],[[Құрғақ Буенда]], [[Құрғақ Каморза]]

[[Лазарга]], [[Лакташ]], [[Латыш (Уфа тармағы)|Латыш]], [[Лемеза (Сима тармағы)|Лемеза]], [[Леун]] [[Леуза (Кига тармағы)|Леуза]], Лобовка

[[Мага (Бердяшка тармағы)|Мага]], [[Мағаш (Сақмар тармағы)|Магаш]], [[Мазара (Миндяка тармағы)|Мазара]], [[Мақан]], [[Малаж]], [[Малоюз]], [[Мамонда]], [[Манаир]], [[Мандесарка]], [[Маниска]], [[Мань-елга]], Маньязы, [[Маратбай]], [[Марфа (Кунгака тармағы)|Марфа]], [[Масаль]], [[Маскара (Уфа тармағы)|Маскара]], [[Маш (Сарса тармағы)|Маш]], Мата, Маты, [[Медянка (Үлкен Бердяшка тармағы)|Медянка]], [[Межевка]], Мекатевли, [[Мелекас]], Мелеуз, Мендим, [[Менеуз]], [[Меседа]], [[Месек-Елга]], Миасс, [[Миндяк (Урал тармағы)|Миндяк]], Миниште, [[Минка]], Миселя, [[Мияки (Дема тармағы)|Мияки]], [[Могок]], Мокрый Кызыл, [[Мочаги]], [[Мрясимка]], [[Мунча]]

Нази, [[Нарка]], Накас, [[Наси (Юрюзана тармағы)|Наси]], [[Нерестовка]], [[Нила (Катав тармағы)|Нила]], [[Новь]], Нугуш, [[Нукат (өзен)|Нукат]], [[Нязя]]

[[ОгРез]], [[Ока]], [[Ортаңғы Гусиха]], [[Орья (өзен)|Орья]], [[Осейка (Санарка тармағы)|Осейка]], [[Ошья (Буя тармағы)|Ошья]], [[Өзен Уса]]

Пизь, [[Плотинная (Буя тармағы)|Плотнная]], [[Погорелка (Курсан тармағы)|Погорелка]], [[Подсулок]], [[Полуденка (Березовка тармағы)|Полуденка]], [[Полуденный Бардым]], [[Поша]], Прорва, [[Пут]]

[[Рассыпная (Уфа тармағы)|Рассыпная]], [[Рау (Инзера тармағы)|Рау]], [[Ревдель]], [[Реветь (Кіші Инзера тармағы)|Реветь]], [[Ржавка (Урал тармағы)|Ржавка]], [[Ря]], [[Рез]], [[Рясток]], Ряузяк
[[File:Река Бирь.jpg|thumb|оңға|200px|Көктемгі тасқын су кезінде Бирь өзені]]
[[Сабарда]], [[Саваказка]], [[Савалда]], [[Салдыбаш]], [[Сайылмыш]], [[Сангра]], Савляш, Сакмара, [[Сапсал]], [[Сарагы]], [[Сарана (Уфа тармағы)|Сарана]], [[Сарва (Салдыбаша тармағы)|Сарва]], [[Сарга (Ута тармағы)|Сарга]], [[Саргай]], [[Саргая (Уфа тармағы)|Саргая]], [[Сарс (Тюй тармағы)|Сарс]], Сарыш, Сарыяз, [[Сасыксай]], [[Сатубалба]], Севады, [[Седяк]], [[Седяшка]], Селеук, [[Семибратская]], [[Сенная (Арти тармағы)|Сенная]], [[Сергази]], Сибирган, Сикася, [[Сикильда]], [[Сикиязик]], Сикиязка, [[Сильга (Юрюзана тармағы)|Сильда]], Сим, [[Симбаш]], [[Симгаза]], [[Симка (Уфа тармағы)|Симка]], [[Сияк]], [[Сказ (Кусейка тармағы)|Сказ]], Скимка, [[Скуба (Берсуата тармағы)|Скуба]], [[Слак (Курсак тармағы)|Слак]], [[Соколка (Үлкен Ик тармағы)|Соколка]], [[Солодянка (Гүмбей тармағы)|Солодянка]], [[Солончанка (Караганка тармағы)|Солончанка]], [[Солтүстік Барышан]], [[Сорва]], Сосновка, [[Средний Тогызак]], [[Средний Удряк]], Стерля, Стивинзя, [[Субутак]], [[Суваняк]], [[Сувлыозек]], [[Суммеля]], [[Суран (өзен)|Суран]], [[Шортанөзек]], [[Сүйіндік (өзен)|Сүйіндік]], Сухайля, [[Суховилялка]], [[Сухой Ключ (Сарана тармағы)|Сухой Ключ]], [[Сухой Сарана]], [[Сухой Сарс]], [[Сухоляд]], [[Сухояж]], Сухоязы, Суя, [[Суяска]], [[Сырая Кирзя]], [[Сырая Сарга]], Сюльзи, Сюнь, [[Сюнда]], [[Сюрюнзяк]]

[[Табуска]], [[Табылгашты]], [[ТӘуешлі]], [[Тавла (өзен)|Тавла]], [[Тай-Маништы]], Тайрук, [[Тайсара]], Такаты, Такелга, [[Таксабай]], Талбаза, [[Тана (Сарса тармағы)|Тана]], Таналык, [[Танкал]], [[Тарказы (Ика тармағы)|Тарказы]], [[Тарлау]], [[Тарша]], [[Таушка]], Ташла, [[Ташлыкуль-Елгасы]], [[Текаль]], [[Тельгаза]], [[Теляк]], [[Темир-Зингейка]], [[Теплая (Каменка тармағы)]], [[Тесткан]], [[Тесяк]], Тибиль, [[Тига (Сарса тармағы)|Тига]], [[Тимиркуна]], Тирлян, [[Тогызак (Уй тармағы)|Тогызак]], [[Токарь (Сарса тармағы)|Токарь]], [[Тончак]], [[Топкая (Гүмбей тармағы)|Топкая]], [[Топкий (Уй тармағы)|Топкий]], [[Трунок]], Тор, Тошкурка, [[Тугустемир]], [[Туембетка]], [[Туз (Инзера тармағы)|Туз]], [[Тулубай]], [[Торат]], Турсагали, [[Туруш]], [[Туялас]], Тыгык, Тыхтем, Тюй, Тюльгаза, [[Тюльмень]], [[Тюлюк (Юрюзана тармағы)|Тюлюк]], [[Тюлянь]], Тюрюш, [[Тюш (Бисерта тармағы)|Тюш]], [[Тятер]], [[Төменгі Биянка]], [[Төменгі Гусиха]], [[Төменгі Миня]], [[Төменгі Солодянка]]
[[File:View of rock Mambet.jpg|thumb|right|200px|Зилим өзені]]
Уза, [[Узельга (Уй тармағы)|Узельга]], Узень, Узян, Уй, Уйа, [[Ук (Сима тармағы)|Ук]], [[Улуир]], [[Улу-Теляк (өзен)|Улу-Теляк]] Уман-гора, [[Упуда]], [[Урада]], [[Ураим]], Урал, [[Үрген]], [[Ургутеляк]], [[Урдаза]], [[Урды (өзен)]], [[Урляда]], [[Урманташла]], [[Урмикеевка]], [[Урмия (Тюй тармағы)|Урмия]], [[Урпек]], [[Уртаир]], [[Урташ]], [[Урускискен]], Уршак, [[Урюк (Нугуш тармағы)|Урюк]], [[Урюш]], [[Усть-Канда]], [[Ут (Бисерта тармағы)|Ут]], [[Утяганка]], [[Утяшта]]

[[Үлкен Азавда]], [[Үлкен Авзян]], Үлкен Авияр, [[Үлкен Азям]], [[Үлкен Айжерган]], Үлкен Арметка, [[Үлкен Арша]], [[Үлкен Атиг]], [[Үлкен Аюш]], [[Үлкен Бадажи]], [[Үлкен Бардзяул]], [[Үлкен Бердяш]], Үлкен Бузавлык, [[Үлкен Изяк]], Үлкен Ик, Үлкен Инзер, [[Үлкен Ирмиз]], [[Үлкен Казамаш]], [[Үлкен Казмаш]], [[Үлкен Калагаза]], [[Үлкен Калмак]], [[Үлкен Караганка]], Үлкен Кидаш, [[Үлкен Қызыл]], [[Үлкен Кудаш]], [[Үлкен Кузелга]] [[Үлкен Кудашка]], [[Үлкен Кургаш]], [[Үлкен Кутюм]], Үлкен Куюргаза, [[Үлкен Наязды]], Үлкен Нугуш, Үлкен Реват, [[Үлкен Сатка]], [[Үлкен Сүрем]], [[Үлкен Сык]], [[Үлкен Телемез]], [[Үлкен Удряк]], [[Үлкен Уйжуиха]], [[Үлкен Ургала]], [[Үлкен Уртазымка]], [[Үлкен Услаган]], Үлкен Ускалык, Үлкен Шанк, [[Үлкен Шар]], Үлкен Шишеняк, [[Үлкен Шунут]], [[Үлкен Юшатырь]],
[[File:Top view of Sakmara.jpg|thumb|оңға|200px|Зилаир ауданындағы Сакмара өзені]]
[[Филатовка (Бисерта тармағы)|Филатовка]], [[Финаениха]]

[[Харланова]], [[Хохлуновка Баская]]

[[Цывиха]]

[[Чад (Сарса тармағы)|Чад]], [[Чека (өзен)|Чека]], [[Чекалда]], [[Чернояс]], [[Черный Атиг]], [[Чигишан]],[[Чулаксай]]

[[Шагарка]], [[Шадыгай]], [[Шаменка]], [[Шарама]], [[Шардалы]], [[Шардатма]], [[Шароварка]], [[Шартымка]], [[Шигая]], [[Шида (Белекес тармағы)|Шида]], [[Шокурка]], [[Шолман]], [[Шуй (Маша тармағы)|Шуй]], [[Шура (Нуката тармағы)|Шура]]

[[Юва (Уфа тармағы)|Юва]], [[Югуш]], [[Юкали]], [[Юмоза]], [[Юрмаш (Туза тармағы)|Юрмаш]], [[Юрмыс (Пута тармағы)|Юрмыс]]

[[Якши-Акжар]], [[Ялшанка (Урляда тармағы)|Ялшанка]], [[Ям-Елга]], [[Яман-Зелга]], [[Ямская (Урал тармағы)|Ямская]], [[Янаулка]], [[Йангел]], [[Янгиз]], [[Яндырка (Аршаглы-Аят тармағы)|Яндырка]], [[Ярош-Елга]]

[[1-Шумга]], [[2-Ашкарка]], [[2-Мақан]], [[2-Шумга]], [[3-Кукруй]], [[3-Мақан]]&lt;ref&gt;https://multiurok.ru/blog/rieki-bashkortostana.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709191017/https://multiurok.ru/blog/rieki-bashkortostana.html |date=2021-07-09 }} Реки Башкортостана. Список рек по алфавиту&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы.&lt;/ref&gt;

== Башқұртстанның ең ірі 10 өзені туралы ақпарат ==
[[File:Atysh waterfall.jpg|thumb|right|250px|Атыш сарқырамасы]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Башқұртстанның ірі 10 өзені&lt;ref&gt;https://bash.fandom.com/ru/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8 Реки Башкирии&lt;/ref&gt;
|-
! Орысша атауы !! Башқұртша атауы !! Ұзындығы, км!! Бассейн ауданы, км²
|-
| Белая (Агидель) || Ағиҙел || 1430|| 142 000
|-
| Ик (приток Камы) || Ыҡ || 571 (450) || 18 100     
|-
| Дёма || Дим (Күгиҙел) || 535 (420) || 12 800
|-
| Уфа (Караидель) || Өфө (Ҡариҙел)|| 918 (390) || 53 100
|-
| Сакмара || Һаҡмар || 760 (348) || 	30 400 (5940)
|-
| Инзер || Инйәр || 307 || 5380
|-
| Ай || Әй || 571 (278) || 15 000
|-
| Быстрый Танып || Тере Танып || 345 || 7560
|-
| Большой Ик (приток Сакмары) || Оло Эйек || 341 (256) || 7670
|-
| Нугуш || Нөгөш || 235 || 3820
|}

== Туристік маңызы==
'''Нугуш өзені''' — туристер үшін сүйікті орын, онда рафтинг үнемі өткізіліп тұрады. Өзен бойы ерекше [[ландшафт]]тарға, әсем [[сарқырама]]ларды тамашалауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, әдемі тастар, орманды жартастар және қараусыз қалған ауылдар бар. 
1967 жылы өзенде «Башқұртстан» ұлттық паркінің құрамына кіретін су қоймасы пайда болды. Өзен ағысының жоғарғы бөліктері [[Шүлгентас (қорық)|«Шульган-Таш»]] деп аталатын тағы бір қорықтың аумағы арқылы өтеді.

'''Үлкен Ик өзені''' — Мурадымовск шатқалы арқылы ағып өтеді, сол жерде аттас табиғи саябақ бар. Өзенде көптеген [[Балықтар|балық түрлері]] бар, ол жер әуесқой балықшылар арасында өте танымал. Сондай-ақ, экстремалды әуесқойлар бұл су айдынын спорттық рафтингке ойынымен ұнатады.

'''Инзер өзені''' — рафтингті ұйымдастыруға арналған тамаша орын: көптеген кедергілер мен тастар бар. Сонымен қатар Қызғылт тастар, Атыш сарқырамасы және т.б. ерекше және тартымды табиғи нысандар жағалауда орналасқан. Инзер өзені жағалауына белсенді демалысты ұнататындар жиі келеді, жағалауларда тұрақ орындары жеткілікті.

'''Дёма өзені''' — бұл су жануарларының көптігімен, сондай-ақ туристердің [[байдарка]]ға деген сүйіспеншілігімен ерекшеленетін өзен. Өзен жағасында ең танымал «Юматово» шипажайы орналасқан.&lt;ref&gt;https://basharchive.ru/blog/samye-krupnye-reki-bashkirii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709185443/https://basharchive.ru/blog/samye-krupnye-reki-bashkirii/ |date=2021-07-09 }} Реки Башкирии&lt;/ref&gt;

'''Ақеділ өзені''' —  жоғарғы ағысы туристер арасында өте танымал. Жаздағы ең жақсы ойын-сауық - қайықтағы рафтинг. Өзеннің жағасында теректерді, [[тал]]дарды, [[итмұрын]] мен [[бүлдірген]]ді кездестіруге болады. Акваторияда көп мөлшерде [[балықтар]] тіршілік етеді.

'''Уфа өзені''' — Уфа өзенін саяхатшылар жақсы көреді. Уфаның жоғарғы ағысында байдаркамен айналысатын спортшыларды кездестіруге болады.&lt;ref&gt;https://fb.ru/article/236814/izuchaem-reki-bashkortostana Изучаем реки Башкортостана&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ресей өзендері]]
[[Санат:Башқұртстан өзендері]]</text>
      <sha1>tthttgho6kjcw78ene1cxrdsl5xepbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АЕЛ (футбол клубы, Лимасол)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665779</id>
    <revision>
      <id>3689838</id>
      <parentid>3332821</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1675" sha1="2l4fjwek4k7k9wxanqucmnd1hjf3oku" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
|атауы = {{ту|Кипр}} АЕЛ
|құрылған =1930 |стадионы=«[[Цирион Атлетик Центр|Цирион Атлетик]]»&lt;br&gt;[[Лимасол]]
|сыйымдылығы = 13500
|жарыс = [[Футболдан Кипр чемпионаты]]
|маусым = 2023/24
|орын = 8 орын
|pattern_la1=_navy_stripes
|pattern_b1=_rc2015h
|pattern_ra1=_navy_stripes
|pattern_sh1=
|pattern_so1=
|leftarm1=FFDF00
|body1=172442
|rightarm1=FFDF00
|shorts1=FFDF00
|socks1=FFDF00
|pattern_b2=_verona1516a
|body2=000000
|pattern_la2=
|leftarm2=000000
|pattern_ra2=
|rightarm2=000000
|shorts2=000000
|pattern_so2=
|socks2=000000
}}
'''АЕЛ''' — [[Кипр]]дің [[Лимасол]] қаласындағы футбол клубы.

== Жетістіктері ==

* Дивизион А
** Чемпион (6): 1940/41, 1952/53, 1954/55, 1955/56, 1967/68, 2011/12
** Вице-чемпион (2): 1947/48, 2013/14
** 3 орын (7): 1938/39, 1944/45, 1964/65, 1973/74, 2000/01, 2001/02, 2020/21

* 2 дивизион
** Чемпион (1): 1996/97

* Кипр кубогы
** Жеңімпаз (7): 1938/39, 1939/40, 1947/48, 1984/85, 1986/87, 1988/89, 2018/19
** Финалист (11): 1937/38, 1940/41, 1958/59, 1978/79, 1987/88, 2002/03, 2003/04, 2008/09, 2011/12, 2012/13, 2014/15

* Кипр суперкубогы
** Жеңімпаз (4): 1953, 1968, 1985, 2015
** Финалист (4): 1955, 1987, 1989, 2012

== Сілтемелер ==

* https://web.archive.org/web/20210725003209/https://www.ael-fc.com/
{{бастама}}
{{Сыртқы сілтемелер}}
[[Санат:Кипр футбол клубтары]]</text>
      <sha1>2l4fjwek4k7k9wxanqucmnd1hjf3oku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3690079</id>
      <parentid>3689715</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3690079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17089" sha1="8ddy3sm3nh057h9anh97yxo3q4rvxb2" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4349||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||97347||77566||11104||229||3391||234||110||5829||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||90289||84982||999||665||37||388||0||2891||50
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86597||80994||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49961||41134||1781||109||639||17||11||4542||40
|-
|8||7||{{u|1nter pares}}||43098||39381||223||9||1887||76||0||1767||158
|-
|9||8||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381
|-
|10||11||{{u|Ulan}}||30436||23958||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||10||{{u|Орел Карл}}||26081||24141||890||39||134||4||3||665||11
|-
|12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||24114||22668||445||45||296||11||0||339||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||21307||11298||1499||41||7449||115||8||442||59
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17293||12309||224||7||135||162||8||2491||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16088||14061||417||16||1018||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11747||7226||517||0||125||519||0||617||55
|-
|23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8265||5834||28||5||1868||204||0||172||52
|-
|28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6248||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5223||4199||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122
|-
|49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5
|-
|51||46||{{u|Makenzis}}||3912||3855||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||62||{{u|ShadZ01}}||3824||2976||511||126||106||0||2||12||1
|-
|53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3389||51||0||0||27||0||223||21
|-
|54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3058||1972||336||2||91||55||0||471||4
|-
|67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1
|-
|69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||68||{{u|Unknown Alash}}||2601||2543||1||0||0||0||0||1||0
|-
|77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48
|-
|81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2
|-
|84||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|87||136||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2181||1862||8||3||20||0||0||82||86
|-
|94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||134||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||110||{{u|Wikuiser}}||1784||1323||219||0||117||0||51||25||12
|-
|103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0
|-
|105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1627||1348||1||0||113||1||0||5||0
|-
|106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||94||{{u|Gliwi}}||1582||1576||3||0||0||0||0||0||0
|-
|109||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0
|-
|110||102||{{u|Marksscheider}}||1552||1383||48||0||119||0||0||9||0
|-
|111||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|112||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|114||137||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|115||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|117||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1
|-
|127||117||{{u|Ziv}}||1214||1139||62||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3
|-
|135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|138||132||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0
|-
|139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|140||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||135||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|145||133||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|147||140||{{u|Aldogarov}}||956||837||0||0||2||0||0||90||0
|-
|148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|168||145||{{u|Mheidegger}}||743||769||7||2||0||0||0||6||3
|-
|169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||731||722||0||1||0||0||0||6||1
|-
|173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|174||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|195||167||{{u|Tuttiorchestra687}}||637||637||0||0||0||0||0||5||2
|-
|196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0
|-
|197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12
|-
|198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>8ddy3sm3nh057h9anh97yxo3q4rvxb2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3690181</id>
      <parentid>3689806</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3690181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="9dsh66gq19ey9uhv68u63sfxv5jbnwj" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145905||131267||957||0||13592||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133401||127379||949||15||62||17||10||2859||2085
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||114594||1||0||0||0||0||0||114593||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99245||99245||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79282||79267||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50433||50140||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26631||22844||42||0||3648||2||0||73||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14848||13819||473||1||0||85||0||390||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||86||{{u|KiranBOT}}||187||185||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>9dsh66gq19ey9uhv68u63sfxv5jbnwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3689858</id>
      <parentid>3689421</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105919" sha1="r82hfc69ibvbr59s5ddqvjnqj1d7bgl" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7805||946||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7391||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3122||115||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2785||42||0||61||33||623||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2662||105||14||203||108||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Орел Карл}}||1423||331||1||337||90||24||0||2||0
|-
|11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-
|13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1161||52||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||627||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|1nter pares}}||758||388||1||10||1584||3||0||0||4
|-
|39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|40||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nurken}}||592||570||3||679||5157||32||15||3||4
|-
|44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Sagzhan}}||561||92||2||23||225||30||0||0||0
|-
|46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11
|-
|49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||500||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|ShadZ01}}||277||31||0||71||82||72||0||2||0
|-
|87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0
|-
|89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|Marksscheider}}||191||255||1||5||96||0||0||0||0
|-
|122||{{u|GaiJin}}||190||101||10||95||153||15||3||1||49
|-
|123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||181||159||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2
|-
|179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8
|-
|201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|MuratbekErkebulan}}||98||21||0||70||83||1||11||0||0
|-
|216||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|218||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3
|-
|255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1
|-
|280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2981||520||93||0||38||4
|-
|288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72
|-
|355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Mheidegger}}||42||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|PushkinVko}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|436||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Unknown Alash}}||32||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Амина Жанаковна}}||16||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|584||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|585||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|592||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|595||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|604||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|610||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|613||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|639||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|651||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|652||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|653||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|654||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|655||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|664||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|665||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Akmaral090}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|690||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|696||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|718||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|724||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|727||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|732||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|753||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|754||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|758||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|766||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|778||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0
|-
|787||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|791||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|800||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|803||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|810||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|823||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|874||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|888||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|892||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|897||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|901||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|907||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|915||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0
|-
|922||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|924||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|926||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|941||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|945||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|952||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|955||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|967||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|978||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|979||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1018||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1020||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1032||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1040||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1048||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1061||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1068||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1076||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1080||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1104||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1151||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1157||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1189||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1192||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1197||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1199||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1214||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1218||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1225||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1280||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1308||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1449||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1451||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1452||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1463||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1464||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1480||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1483||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1509||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1540||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1557||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1575||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1576||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1583||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1708||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1721||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1722||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1723||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1724||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1727||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1728||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1729||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1732||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1733||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1734||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1735||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1736||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1737||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1738||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1739||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1740||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1741||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1742||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1743||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1744||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1745||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||385||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>r82hfc69ibvbr59s5ddqvjnqj1d7bgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан құрлықаралық кубок 1999</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679663</id>
    <revision>
      <id>3690000</id>
      <parentid>3651367</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <comment>Palmeiras kit</comment>
      <origin>3690000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6013" sha1="0j22z6uhkufovd13g0xaofv1bkhtkpy" xml:space="preserve">{{Футбол матчы
 | атауы     = Футболдан құрлықаралық кубок 1999
 | турнир     = [[Футболдан құрлықаралық кубок]]
 | команда1     =[[Манчестер Юнайтед]]
 | команда2     =[[Палмейрас]]
 | команда1ел     =  {{ту|Англия}}  
 | команда2ел     ={{ту|Бразилия}}
 | команда1есеп     =1
 | команда2есеп    = 0
 | детальдар    =
 | дата     =30 қараша 1999
 | стадион     =[[Олимпиада стадионы (Токио)]]
 | алдыңғы  =   [[Футболдан құрлықаралық кубок 1998|1998]]
 | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 2000|2000]]
}}
'''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1999 жылғы жарысы

== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Клуб
!Квалификация
|-
|{{ту|Англия}} [[Манчестер Юнайтед]]||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1998/99|УЕФА Чемпиондар лигасы 1998/99]]
|-
|{{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]||Либертадорес кубогы 1999
|}
== Матч ==
=== Детальдар ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі=[[30 қараша]] [[1999 жыл|1999]]
|команда1=[[Манчестер Юнайтед]] {{ту|Англия}}
|есеп=1:0
|команда2={{ту|Бразилия}} [[Палмейрас]]
|голдар1=[[Рой Кин]] {{гол|35}}
|goals2=
|стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)]], [[Токио]]
|көрермендер=53&amp;nbsp;372
|төреші={{ту|Германия}} [[Хельмут Круг]]
}}

{| width=92% |
|-
|{{футбол формасы
 | pattern_la = 
 | pattern_b  = _manutde9700
 | pattern_ra = 
 | pattern_sh = _manutde9700alt
 | pattern_so = _whiteline
 | leftarm    = E20E0E
 | body       = E20E0E
 | rightarm   = E20E0E
 | shorts     = 000000
 | socks      = 000000
 | title      = Манчестер Юнайтед
}}
|{{футбол формасы
 | pattern_la =_palmeiras99h 
 | pattern_b  =_palmeiras99h 
 | pattern_ra =_palmeiras99h 
 | leftarm    = 005000
 | body       = 005000
 | rightarm   = 005000
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = 006000
 | title      = Палмейрас
|pattern_sh=_palmeiras99h|pattern_so=_palmeiras99h}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|'''Манчестер Юнайтед:'''
|-
!width=35| !!width=25|
|-
|ққ ||'''1''' ||{{ту|Аустралия}} [[Марк Боснич]]
|-
|қ ||'''2''' ||{{ту|Англия}} [[Гари Невилл]]
|-
|қ ||'''6''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Яп Стам]]
|-
|қ ||'''27'''||{{ту|Франция}} [[Микаэль Сильвестр]]|| {{СҚ|79}}
|-
|қ ||'''3''' ||{{ту|Ирландия}} [[Денис Ирвин]]
|-
|ж ||'''7''' ||{{ту|Англия}} [[Дэвид Бекхэм]]
|-
|ж ||'''8''' ||{{ту|Англия}} [[Ники Батт]]
|-
|ж ||'''16'''||{{ту|Ирландия}} [[Рой Кин]]
|-
|ж ||'''18'''||{{ту|Англия}} [[Пол Скоулз]]|| || {{алаңнан|75}}
|-
|ж ||'''11'''||{{ту|Уэльс}} [[Райан Гиггз]]
|-
|ш ||'''20'''||{{ту|Норвегия}} [[Уле Гуннар Сульшер]]|| || {{алаңнан|46}}
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ш ||'''10'''||{{ту|Англия}} [[Тедди Шерингем]]|| || {{Алаңға|75}}
|-
|ш ||'''19'''||{{ту|Тринидад және Тобаго}} [[Дуайт Йорк]]|| || {{Алаңға|46}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Шотландия}} [[Алекс Фергюсон]]
|}
|valign=&quot;top&quot;|[[СУРЕТ:Man Utd vs Palmeiras 1999-11-30.svg|300px]]
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|'''Палмейрас:'''
|-
!width=35| !!width=25|
|-
|ққ ||'''1''' ||{{ту|Бразилия}} [[Маркос (қақпашы)|Маркос]]
|-
|қ ||'''2''' ||{{ту|Парагвай|1990}} [[Франсиско Арсе]]
|-
|қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[Жуниор Байано]]
|-
|қ ||'''4''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роке Жуниор]]
|-
|қ ||'''6''' ||{{ту|Бразилия}} [[Женилсон Анжело де Соуза|Жуниор]]
|-
|ж ||'''5''' ||{{ту|Бразилия}} [[Сезар Сампайо]]
|-
|ж ||'''15'''||{{ту|Бразилия}} [[Маркос Аурелио Галеано|Галеано]]|| || {{алаңнан|54}}
|-
|ж ||'''10'''||{{ту|Бразилия}} [[Алекс де Соуза|Алекс]]|| {{СҚ|28}}
|-
|ж ||'''11'''||{{ту|Бразилия}} [[Зиньо]]
|-
|ш ||'''20'''||{{ту|Колумбия}} [[Фаустино Асприлья]]|| || {{алаңнан|56}}
|-
|ш ||'''7''' ||{{ту|Бразилия}} [[Пауло Нунес]] || || {{алаңнан|77}}
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ш ||'''9''' ||{{ту|Бразилия}} [[Осеас]] || || {{Алаңға|56}}
|-
|ш ||'''19'''||{{ту|Бразилия}} [[Эуллер]] || || {{Алаңға|77}}
|-
|ш ||'''17'''||{{ту|Бразилия}} [[Эваир Апаресидо Паулино|Эваир]] || || {{Алаңға|54}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луиз Фелипе Сколари|Луис Фелипе Сколари]]
|}
|}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
==Сілтемелер==

{{Футболдан құрлықаралық кубок}}
[[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]]
[[Санат:1999 жылғы футбол]]
[[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойындары]]
[[Санат:Палмейрас ФК ойындары]]</text>
      <sha1>0j22z6uhkufovd13g0xaofv1bkhtkpy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан құрлықаралық кубок 1971</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679729</id>
    <revision>
      <id>3689997</id>
      <parentid>3102404</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <comment>Kits</comment>
      <origin>3689997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9699" sha1="8c1pry6v36kpmqgupcmqi8ljgxadzr7" xml:space="preserve">{{Футбол матчы
 | атауы     = Футболдан құрлықаралық кубок 1974
 | турнир     = [[Футболдан құрлықаралық кубок]]
 | команда1     =[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьонал]]
 | команда2     =[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]
 | команда1ел     =  {{ту|Уругвай}}  
 | команда2ел     ={{ту|Грекия}}
 | команда1есеп     =2
 | команда2есеп    = 3
 | детальдар    =
 | дата     =
 | стадион     =
 | алдыңғы  =   [[Футболдан құрлықаралық кубок 1970|1970]]
 | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1972|1972]]
}}
'''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 12-ші жарысы
== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Клуб!!Квалификация
|-
|{{ту|Грекия}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1970/71]] турнирінің финалисі.
|-
|{{ту|Уругвай}} [[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьонал]]||[[Либертадорес кубогы 1971]]
|}
== Матч ==
=== 1 матч ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[15 желтоқсан]] [[1971 жыл|1971]]
|time=
|команда1=[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]  {{ту|Грекия}}
|есеп= 1:1
|команда2={{ту|Уругвай}} [[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]
|голдар1= [[Тотис Филакурис]] {{гол|48}}
|голдар2= [[Луис Артиме]] {{гол|50}}
|стадион=«[[Караискакис (стадион)|Караискакис]]», [[Пирей]]
|көрермендер=60&amp;nbsp;000 
|referee={{ту|Бразилия}} [[Фавилли Нето]]
}}

{| width=92% |
|-
|{{Football kit
 | pattern_la =_whiteborder 
 | pattern_b  =_panathinaikos71
 | pattern_ra =_whiteborder
 | leftarm    = 21823b
 | body       = 21823b
 | rightarm   =21823b
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = FFFFFF
 | title      = Панатинаикос
}}
|{{Football kit
 | pattern_la =_Nacional_1st_71 
 | pattern_b  = _Nacional_1st_71
 | pattern_ra =_Nacional_1st_71 
 | leftarm    = FFFFFF
 | body       = FFFFFF
 | rightarm   = FFFFFF
 | shorts     = 215094
 | socks      = 215094
 | title      = Насьональ
}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||'''1'''||{{ту|Грекия}} [[Такис Икономопулос]]
|-
|қ ||'''2'''||{{ту|Грекия}} [[Яннис Томарас]] || || {{алаңнан|61}}
|-
|қ ||'''3'''||{{ту|Грекия}} [[Антимос Капсис]]
|-
|қ ||'''4'''||{{ту|Грекия}} [[Франгискос Саурпис]]
|-
|қ ||'''5'''||{{ту|Грекия}} [[Костас Аханассопулос]]
|-
|ж ||'''6'''||{{ту|Грекия}} [[Костас Елефхеракис]]
|-
|ж ||'''7'''||{{ту|Грекия}} [[Тотис Филакурис]]
|-
|ж ||'''8'''||{{ту|Грекия}} [[Митсос Димитриу]]
|-
|ж ||'''9'''||{{ту|Грекия}} [[Антонис Антониадис]]
|-
|ш ||'''10'''||{{ту|Грекия}} [[Мимис Домазос]] {{капитан спорт}}
|-
|ш ||'''11'''||{{ту|Грекия}} [[Сакис Кувас]] || || {{алаңнан|20}}
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ж ||'''12'''||{{ту|Грекия}} [[Гиоргос Вахас]] || || {{алаңға|61}}
|-
|ж ||''''''||{{ту|Грекия}} [[Георгиос Делигианнис]] || || {{алаңға|20}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Испания}} [[Ференц Пушкаш]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||'''1'''||{{ту|Бразилия}} [[Манга Аилтон]]
|-
|қ ||'''2'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Масник]]
|-
|қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Анхель Брюнелль]]
|-
|қ ||'''4'''||{{ту|Уругвай}} [[Луис Убинья]]
|-
|қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Кастильо]]
|-
|ж ||'''6'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Бланко]]
|-
|ж ||'''7'''||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]]
|-
|ж ||'''8'''||{{ту|Уругвай}} [[Ильдо Манейро]]
|-
|ж ||'''9'''||{{ту|Уругвай}} [[Виктор Эспарраго]] {{капитан спорт}} || || {{алаңнан|}}
|-
|ш ||'''14'''||{{ту|Аргентина}} [[Луис Артиме]]
|-
|ш ||'''11'''||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Моралес]] {{қуылды|0|60}}
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ж ||'''12'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Хосе Дуарте]] || || {{алаңға|}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Вашингтон Этчаменди]]
|}
|}

=== 2 матч ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[28 желтоқсан]] [[1971 жыл|1971]]
|time= 21:30 [[UTC-3]]
|команда1=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]] {{ту|Уругвай}}
|есеп= 2:1
|команда2={{ту|Грекия}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]
|голдар1=  [[Луис Артиме]] {{гол|34}} {{гол|74}}
|голдар2= [[Тотис Филакурис]] {{гол|89}}
|стадион= «[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]]
|көрермендер=63&amp;nbsp;000 
|referee=  {{ту|Шотландия}} [[Уильям Мюлан]]
}}

{| width=92% |
|-
|{{Football kit
 | pattern_la = 
 | pattern_b  = _body
 | pattern_ra = 
 | leftarm    = FF0000
 | body       = FF0000
 | rightarm   = FF0000
 | shorts     = 215094
 | socks      = 215094
 | title      = Насьональ
}}
|{{Football kit
 | pattern_la = 
 | pattern_b  =
 | pattern_ra =
 | leftarm    = FFFFFF
 | body       = FFFFFF
 | rightarm   = FFFFFF
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = FFFFFF
 | title      = Панатинаикос
}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||'''1'''||{{ту|Бразилия}} [[Манга Аилтон]]
|-
|қ ||'''2'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Масник]]
|-
|қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Анхель Брюнелль]]
|-
|қ ||'''4'''||{{ту|Уругвай}} [[Луис Убинья]]
|-
|қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Кастильо]]
|-
|ж ||'''6'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Бланко]]
|-
|ж ||'''7'''||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] || || {{алаңнан|80}}
|-
|ж ||'''8'''||{{ту|Уругвай}} [[Ильдо Манейро]]
|-
|ж ||'''11'''||{{ту|Уругвай}} [[Виктор Эспарраго]] {{капитан спорт}}
|-
|ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Луис Артиме]]
|-
|ш ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Хуан Мамелли]] || || {{алаңнан|71}}
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|ж ||'''12'''||{{ту|Уругвай}} [[Хуан Мухика]] || || {{алаңға|80}}
|-
|ж ||'''13'''||{{ту|Уругвай}} [[Рубен Мухика]] || || {{алаңға|71}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Вашингтон Этчаменди]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||'''1'''||{{ту|Грекия}} [[Такис Икономопулос]]
|-
|қ ||'''2'''||{{ту|Грекия}} [[Виктор Митропулос]]
|-
|қ ||'''3'''||{{ту|Грекия}} [[Антимос Капсис]]
|-
|қ ||'''4'''||{{ту|Грекия}} [[Франгискос Саурпис]]
|-
|қ ||'''5'''||{{ту|Грекия}} [[Костас Аханассопулос]]
|-
|ж ||'''6'''||{{ту|Грекия}} [[Аристидис Камарас]] || || {{алаңнан|43}}
|-
|ж ||'''7'''||{{ту|Грекия}} [[Костас Елефхеракис]]
|-
|ж ||'''8'''||{{ту|Грекия}} [[Митсос Димитриу]]
|-
|ж ||'''9'''||{{ту|Грекия}} [[Антонис Антониадис]]
|-
|ш ||'''10'''||{{ту|Грекия}} [[Мимис Домазос]] {{капитан спорт}}
|-
|ш ||'''11'''||{{ту|Грекия}} [[Сакис Кувас]]
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
||ж ||'''12'''||{{ту|Грекия}} [[Тотис Филакурис]] || || {{алаңға|43}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Испания}} [[Ференц Пушкаш]]
|}
|}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
==Сілтемелер==

{{Футболдан құрлықаралық кубок}}
[[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]]
[[Санат:Панатинаикос ФК ойындары]]
[[Санат:Насьональ Монтевидео ФК ойындары]]
[[Санат:1971 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>8c1pry6v36kpmqgupcmqi8ljgxadzr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан құрлықаралық кубок 1966</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679738</id>
    <revision>
      <id>3689994</id>
      <parentid>3102358</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <comment>Peñarol kit</comment>
      <origin>3689994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7941" sha1="r9r4un3iq4qjkb0gwdicwcyufd53zix" xml:space="preserve">{{Футбол матчы
 | атауы     = Футболдан құрлықаралық кубок
 | турнир     = [[Футболдан құрлықаралық кубок]]
 | команда1     = [[Пеньяроль]]
 | команда2     =[[Реал Мадрид]]
 | команда1ел     =  {{ту|Уругвай}}  
 | команда2ел     ={{ту|Испания}}
 | команда1есеп     =4
 | команда2есеп    = 0
 | детальдар    =
 | дата     =
 | стадион     =
 | алдыңғы  =   [[Футболдан құрлықаралық кубок 1965|1965]]
 | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1967|1967]]
}}
'''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' жетінші жарысы.
== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Клуб!!Квалификация
|-
|{{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1965/66]]
|-
|{{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]||[[Либертадорес кубогы 1966]]
|}
== Матч ==
=== 1 матч ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[12 қазан]] [[1966 жыл|1966]]
|time= 16:00 [[UTC-3]]
|команда1= [[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}}
|есеп= 2:0
|команда2= {{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]
|голдар1= [[Альберто Спенсер]] {{гол|39}} {{гол|74}}
|голдар2=
|стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]]
|көрермендер=58 324
|төреші= {{ту|Чили}} [[Клаудио Викунья]]
}}

{| width=81% |
|-
|width=&quot;136&quot;| 
|{{футбол формасы
 |pattern_la =_peñarol66H
 |pattern_b  =_peñarol66H
 |pattern_ra =_peñarol66H
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = 000000
 |socks      = 000000
 |title      = Пеньяроль
|pattern_so=_peñarol66h}}
|{{футбол формасы
 |pattern_la =
 |pattern_b  =_RM1955b
 |pattern_ra =
 |pattern_sh =
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = FFFFFF
 |title      = Реал Мадрид
}}
|}


{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Ладислао Мазуркевич]]
|-
|қ ||||{{ту|Парагвай}} [[Хуан Лескано]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Варела]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Пабло Форлан]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] {{капитан спорт}}
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Табаре Гонсалес]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Аббади]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Кортес]]
|-
|ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]]
|-
|ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Педро Роча]]
|-
|ш ||||{{ту|Перу}} [[Хуан Хойя]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роке Масполи]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Испания}} [[Антонио Бетанкорт]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Пачин]] || || {{қуылды|0|}}
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Мануэль Санчис]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Феликс Руис]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Пирри|Хосе Мартинес]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Педро де Фелипе]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Фернандо Серена]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Игнасио Соко]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Мануэль Веласкес]]
|-
|ш ||||{{ту|Испания}} [[Амансио Амаро]]
|-
|ш ||||{{ту|Испания}} [[Манолин Буэно]] {{капитан спорт}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Испания}} [[Мигель Муньос]]
|}
|}

=== 2 матч ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[26 қазан]] [[1966 жыл|1966]]
|time= 20:30 [[UTC+1]]
|команда1= [[Реал Мадрид]] {{ту|Испания}}
|есеп= 0:2
|команда2= {{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]
|голдар1= 
|голдар2=[[Педро Роча]] {{гол|30|пен.}}&lt;br&gt; [[Альберто Спенсер]] {{гол|41}}
|стадион=«[[Сантьяго Бернабеу (стадион)|Сантьяго Бернабеу]]», [[Мадрид]]
|көрермендер= 71 063
|төреші= {{ту|Италия}} [[Кончетто Ло Белло]]
}}

{| width=81% |
|-
|width=&quot;136&quot;| 
|{{футбол формасы
 |pattern_la =
 |pattern_b  =_RM1955b
 |pattern_ra =
 |pattern_sh =
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = FFFFFF
 |socks      = FFFFFF
 |title      = Реал Мадрид
}}
|{{футбол формасы
 |pattern_la =_peñarol66H
 |pattern_b  =_peñarol66H
 |pattern_ra =_peñarol66H
 |leftarm    = FFFFFF
 |body       = FFFFFF
 |rightarm   = FFFFFF
 |shorts     = 000000
 |socks      = 000000
 |title      = Пеньяроль
|pattern_so=_peñarol66h}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Испания}} [[Антонио Бетанкорт]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Игнасио Соко]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Мануэль Санчис]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Пирри|Хосе Мартинес]]
|-
|қ ||||{{ту|Испания}} [[Антонио Кальпе]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Педро де Фелипе]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Фернандо Серена]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Рамон Гроссо]]
|-
|ж ||||{{ту|Испания}} [[Мануэль Веласкес]]
|-
|ш ||||{{ту|Испания}} [[Амансио Амаро]]
|-
|ш ||||{{ту|Испания}} [[Франсиско Хенто]] {{капитан спорт}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Испания}} [[Мигель Муньос]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Ладислао Мазуркевич]]
|-
|қ ||||{{ту|Парагвай}} [[Хуан Лескано]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Варела]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Табаре Гонсалес]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] {{капитан спорт}}
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Омар Каэтано]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Аббади]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хулио Кортес]]
|-
|ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]]
|-
|ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Педро Роча]]
|-
|ш ||||{{ту|Перу}} [[Хуан Хойя]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роке Гастон Масполи]]
|}
|}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
==Сілтемелер==
*http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub66.html
{{Футболдан құрлықаралық кубок}}
[[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]]
[[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]]
[[Санат:Пеньяроль ФК ойындары]]</text>
      <sha1>r9r4un3iq4qjkb0gwdicwcyufd53zix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан құрлықаралық кубок 1961</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679745</id>
    <revision>
      <id>3689989</id>
      <parentid>3651573</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:34:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <comment>Peñarol kit</comment>
      <origin>3689989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11671" sha1="kidcqw8n7lxxi2e2wxqh6jk3gy8prfk" xml:space="preserve">{{Футбол матчы
 | атауы     = Футболдан құрлықаралық кубок
 | турнир     = [[Футболдан құрлықаралық кубок]]
 | команда1     =[[Бенфика]]
 | команда2     =[[Пеньяроль]]
 | команда1ел     =  {{ту|Португалия}}  
 | команда2ел     ={{ту|Уругвай}}
 | команда1есеп     =2
 | команда2есеп    = 7
 | детальдар    =
 | дата     =
 | стадион     =
 | алдыңғы  =   [[Футболдан құрлықаралық кубок 1960|1960]]
 | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1962|1962]]
}}
'''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' екінші жарысы.
== Қатысушылар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Клуб!!Квалификация
|-
|{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1960/61]]
|-
|{{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]||[[Либертадорес кубогы 1961]]
|}
== Матч ==
=== 1 матч ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[4 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]]
|time= 
|команда1= [[Бенфика]] {{ту|Португалия}}
|есеп= 1:0
|команда2= {{ту|Уругвай}}  [[Пеньяроль]]
|report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub61.html Отчёт]
|голдар1= [[Мариу Колуна]] {{гол|60}}
|голдар2= 
|стадион=«[[Эштадиу да Луж]]», [[Лиссабон]]
|көрермендер= 40&amp;nbsp;000
|төреші= {{ту|Швейцария}} [[Отмар Хубер]]
}}

{| width=92%
|-
|{{футбол формасы
 | pattern_la = _whiteborder
 | pattern_b  = _benfica6061
 | pattern_ra = _whiteborder
 | pattern_so = 
 | leftarm    = DD0000
 | body       = DD0000
 | rightarm   = DD0000
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = ffffff
| title = Бенфика
}}
|{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]]
|-
|қ ||||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]]
|-
|қ ||||{{ту|Португалия}} [[Антониу Сарайва]]
|-
|қ ||||{{ту|Португалия}} [[Мариу Жуан]]
|-
|ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]]
|-
|ж ||||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]]
|-
|ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]]
|-
|ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жоакин Сантана]]
|-
|ш ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] {{капитан спорт}}
|-
|ш ||||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]]
|-
|ш ||||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Эдгардо Гонсалес]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}}
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]]
|-
|ж ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Анхель Рубен Кабрера]]
|-
|ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сасия]]
|-
|ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Ледесма]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]]
|}
|}

=== 2 матч ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[17 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]]
|time= 
|команда1= [[Пеньяроль]]  {{ту|Уругвай}}
|есеп= 5:0
|команда2= {{ту|Португалия}} [[Бенфика]]
|голдар1= [[Хосе Сасия]] {{гол|10|пен.}}&lt;br&gt;[[Хуан Хойя]] {{гол|18}}{{гол|28}}&lt;br&gt;[[Альберто Спенсер]] {{гол|42}}{{гол|58}}
|голдар2= 
|стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]]
|көрермендер= 56&amp;nbsp;358
|төреші= {{ту|Аргентина}} [[Карлос Рэй Фино]]
}}

{| width=92%
|-
|{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}}
|{{футбол формасы
 | pattern_la = _whiteborder
 | pattern_b  = _benfica6061
 | pattern_ra = _whiteborder
 | pattern_so = 
 | leftarm    = DD0000
 | body       = DD0000
 | rightarm   = DD0000
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = DD0000
 | title = Бенфика
}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}}
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Гонсалес, Эдгардо|Эдгардо Гонсалес]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Гонсальвес, Нестор|Нестор Гонсальвес]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Агерре, Вальтер|Вальтер Агерре]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Кубилья, Луис|Луис Кубилья]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Ледесма, Эрнесто|Эрнесто Ледесма]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Сасия, Хосе|Хосе Сасия]]
|-
|ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Спенсер, Альберто|Альберто Спенсер]]
|-
|ш ||||{{ту|Перу}} [[Хойя, Хуан|Хуан Хойя]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Скароне, Роберто|Роберто Скароне]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]]
|-
|қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]]
|-
|қ || ||{{ту|Португалия}} [[Антонио Сарайва]]
|-
|қ || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Жуан]]
|-
|ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]]
|-
|ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]]
|-
|ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]]
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]]
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу да Сильва Мендеш]]
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] {{капитан спорт}}
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]]
|}
|}

=== 3 матч. Плей-офф ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі= [[19 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]]
|time= 
|команда1= [[Пеньяроль]]  {{ту|Уругвай}}
|есеп= 2:1
|команда2= {{ту|Португалия}} [[Бенфика]]
|report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub61.html Отчёт]
|голдар1= [[Сасия, Хосе|Сасия]] {{гол|5}} {{гол|40|пен.}}
|голдар2= [[Эйсебио]] {{гол|35}}
|стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]]
|көрермендер=  60&amp;nbsp;241
|төреші= {{ту|Аргентина}} [[Хосе Луис Праддауде]]
}}

{| width=92%
|-
|{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}}
|{{футбол формасы
 | pattern_la = _whiteborder
 | pattern_b  = _benfica6061
 | pattern_ra = _whiteborder
 | pattern_so = 
 | leftarm    = DD0000
 | body       = DD0000
 | rightarm   = DD0000
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = DD0000
 | title = Бенфика
}}
|}

{| width=100%
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}}
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Эдгардо Гонсалес]]
|-
|қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Ледесма]]
|-
|ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сасия]]
|-
|ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]]
|-
|ш ||||{{ту|Перу}} [[Хуан Хойя]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]]
|}
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size:90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]]
|-
|қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]]
|-
|қ || ||{{ту|Португалия}} [[Умберту да Силва Фернандеш|Умберту]]
|-
|қ || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]]
|-
|ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]]
|-
|ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]]
|-
|ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]]
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]]
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] {{капитан спорт}}
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]]
|-
|ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]]
|}
|}

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
==Сілтемелер==

{{Футболдан құрлықаралық кубок}}
[[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]]
[[Санат:Бенфика ФК ойындары]]
[[Санат:Пеньяроль ФК ойындары]]
[[Санат:1961 жылғы футбол]]</text>
      <sha1>kidcqw8n7lxxi2e2wxqh6jk3gy8prfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы елшілер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>683046</id>
    <revision>
      <id>3689948</id>
      <parentid>3656018</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26958" sha1="otxwul07kw48wkeqn306ed4m944w1af" xml:space="preserve">{{toc-right}}Бұл тізімде шетел мемлекеттерінің [[Қазақстан]]ға жіберген [[елші]]лердің есімдері мен қызмет ету жылдары көрсетілген.

== [[Азия]] ==

=== {{Байрақ|Әзірбайжан}} ===
Елшілік 2004 жылдан бастап істейді.
# Латиф Сейфаддиноғлы Гандилов (Qəndilov Lətif Seyəddin oğlu) 29.01.2004 — 24.06.2010
# Закир Арифоғлы Хашимов (Həşimov Zakir Arif oğlu) 24.06.2010 — 25.11.2015
# Рашад Эйнаддиноғлы Маммадов (Məmmədov Rəşad Eynəddin oğlu) 23.12.2015 — 

=== {{Байрақ|Армения}} ===
{{columns-list|2|
# Арман Варданович Меликян 1993—1999
# Эдуард Шагенович Хуршудян 1999—2004
# Левон Хачатрян 2005—2008
# Василий Хачатурович Казарян 2008—2013
# Ара Акопович Саакян 2013—2018
# Гагик Кимович Галачян 2018—2020
}}

=== {{Байрақ|Ауғанстан}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1993 жылдан бастап істейді.
# Саид Захир Шах Акбари 2002—2006
# Азиз Арианфар 2006—2009
# Абдул Х. Хайдер 2009—2011
# Сохраб Али Сафари 2010—2013
# Мохаммад Фарук Бараки 2014—2017
# Шах Кадам Шахим 2017—2018
# Мохд Фархад Азими 24.10.2018 —
}}

=== {{Байрақ|БАӘ}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2005 жылдан бастап істейді.
# Ибрахим Хассан Саиф 2005 — 2014
# Сухейль Матар Саид Хаза Аль-Кетби 2013 — 2016
# Мохаммед Ахмад Султан Иса Аль-Джабер 2016 — 2019
# Мохаммед Саид Мохамед Аль-Арики
}}

=== {{Байрақ|Вьетнам}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2008 жылдан бастап істейді.
# Ву Тхе Хиеп (Vũ Thế Hiệp) 2008—2012
# Нгуен Ван Хоа (Nguyễn Văn Hoá) 2012—2015
# Доан Тхи Суан Хиен (Đoàn Thị Xuân Hiền) 2015—2018 
# Нгуен Тхи Хонг Оань (Nguyễn Thị) 2018 ж. желтоқсанынан бері
}}

=== {{Байрақ|Грузия}} ===
{{columns-list|2|
# Теймураз Гоголадзе 7.08.1993 — 16.06.2003
# Нугзар Духидзе 1.07.2003 — 20.07.2004
# Зураб Шургая 15.10.2004 — 1.02.2009
# Зураб Козмава (уақытша өкіл) 1.02.2009 — 1.10.2009
# Паата Каландадзе 1.10.2009 — 1.04.2012
# Малхаз Малашхия (уақытша өкіл) 1.04.2012 —
# Зураб Патарадзе 2013 — 2016 
# Зураб Абашидзе 2017 —
}}

=== {{Байрақ|Жапония}} ===
{{columns-list|2|
# Мацуи Кэй 1993—1996
# Хидэката Мицухаси 1996—2000
# Кэндзи Танака 2000—2002
# Тосимицу Мори 2002
# Тосио Кадосаки 2002—2005
# Тэцуо Ито 2005—2008
# Сигэо Нацуи 2008—2010
# Юдзо Харада 2010—2013
# Масаёси Камбара 2013—2016
# Кавабата Итиро 2016—2018
# Тацухико Касаи 2018—2019
# Джун Ямада 2021—
}}

=== {{Байрақ|Израиль}} ===
{{columns-list|2|
# Бен-Цион Кармель 1993 — 1996
# Исраэль Мей-Ами 1996 — 2002, 2008 — 2012
# Моше Кимхи 2002 — 2004
# Михаэль Лотем 2004 — 2006
# Ран Ишай 2006 — 2008
# Элияху Тасман 2012 — 2015
# Михаэль Бродски 2015 — 2018
# Лиат Вексельман 2018 — 2022
# Эдвин Натан Ябо Глусман 2022 —
}}

=== {{Байрақ|Индонезия}} ===
Елшілік 29.12.2010 ж. бастап істейді.
# Фостер Гултом (Foster Gultom) 3.09.2012 — 2017 ж. наурызы
# Рахмат Прамоно (Rahmat Pramono) 13.03.2017 — 

=== {{Байрақ|Иордания}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2007 жылдан бастап істейді.
# Слайман Арабиат (уақытша өкіл) 2007—2010, (елші) 2010—2014
# Ахмад Инаб 2015—2018
# Иса Хижазин (уақытша өкіл) 2018—2019
# Юсеф Абдельгани 2019—
}}

=== {{Байрақ|Иран}} ===
{{columns-list|2|
# Расул Эслами 28.07.1992 — 3.09.1996
# Хасан Кашкави 26.09.1996 — 28.05.2000
# Мортеза Сафари Натанзи 22.11.2000 — 18.10.2004
# Рамин Мехманпараст 15.03.2005 — 13.08.2009
# Горбан Сейфи 30.03.2010 — 12.04.2014
# Мойтаба Дамирчилу 6.05.2014 — 22.08.2018
# Маджид Самадзаде Сабер 17.11.2018 — 
}}

=== {{Байрақ|Катар}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2008 жылдан бастап істейді.
# Нассер Рашид Аль-Нуайми 2008—2013 سعادة السفير/ناصر بن راشد النعيمي
# Абдулла Ахмед Аль-Мутаваа سعادة السفير/عبدالله بن احمد المطوع     2016–2013
# Ахмедали Аль-Тамими سعادة السفير/عبدالعزيز بن سلطان الرميحي 2019 — 2016
# Абдулазиз Бен Султан Джасем Маджид Аль-Румейхи 2019 —
}}

=== {{Байрақ|Корея Республикасы}} ===
{{columns-list|2|
# Ким Чанг Гын 김창근 1993.11
# Ли Ён Мин 이영민 1996.10
# Чхве Сынг Хо 최승호  1999.11
# Тэ Сок Вон 태석원 2002.08
# Ким Иль Су 김일수 2005.09
# Ли Бёнг Хва 이병화  2009.03
# Пэк Чжу Хён 백주현 2012.04
# Чо Ёнг Чхон 조용천 2015.10
# Ким Дэ Сик 김대식 2017.04
# Гу Хунг Сок 구홍석 2020.07
}}

=== {{Байрақ|Кувейт}} ===
Елшілік 2015 жылдан бастап істейді.
# Тарик Абдулла Аль-Фараж 2015 —

=== {{Байрақ|Қырғызстан}} ===
{{columns-list|2|
# Тилектеш Ишемкулович Ишемкулов 1993—1995
# Акбар Рыскулович Рыскулов 1995—2001
# Жумагул Сааданбекович Сааданбеков 2001—2007
# Жаныш Султанкулович Рустенбеков 2007—2012
# Эсенгул Касымович Омуралиев 2012—2016
# Жээнбек Молдоканович Кулубаев 2018—
}}

=== {{Байрақ|Қытай}} ===
{{columns-list|2|
# Чжан Дэгуан 1992.04 — 1993.08
# Чэнь Ди 1993.09 — 1997.07
# Ли Хуэй 1997.08 — 2000.03
# Яо Пэйшэн 2003.03 — 2003.09
# Чжоу Сяопэй 2003.09 — 2005.10
# Чжан Сиюнь 2005.11 — 2008.09
# Чэн Гопин 2008.09 — 2010.02
# Чжоу Ли 2010.05 — 2013.08
# Лэ Юйчэн 2013.08 — 2014.12
# Чжан Ханьхуэй 2014.12 — 2018.04
# Чжан Сяо 2018.8 —
}}

=== {{Байрақ|Ливан}} ===
Елшілік 1994 жылдан бастап істейді.
# Вазкен Кавлакян (Vazken Kavlakian) 2007 — 2018
# Жискар аль-Хурри (Giscard El-Khoury) 2018 —

=== {{Байрақ|Малайзия}} ===
{{columns-list|2|
# Тан Сен Сун 2001 — 2004
# Тан Тай Хин 2004 — 2008
# Со Чин Хон 2009 — 2010
# Ахмад Расиди Хазизи 2011 — 2013
# Хидаят Абдул Хамид 2014 — 2017
# Саид Мохамад Бакри 2017 —
}}

=== {{Байрақ|Моңғолия}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1992 жылдан бастап істейді.
# Харавч Аюурзана 2009—2013
# Жагирын Сүхээ 2013—2017
# Лувсан Баттулга 2017—
}}

=== {{Байрақ|Оман}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2006 жылдан бастап істейді.
# Ахмед Бен Нассер Хамад Аль Махризи 2006-2008 أحمد بن ناصر المحرزي 
# Саид Бен Али Аль Амри 2008-2011 عبدالله بن خالد بن سليمان 
# Саид Бен Мохаммед Али Аль Барами 2014-2019 سعيد بن محمد بن علي البرعمي
# Мохаммед Абдуллах Салех Аль Бахрани 2020 – محمد بن عبدالله صالح البحراني
}}

=== {{Байрақ|Өзбекстан}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1993 жылдан бастап істейді.
# Турдикул Суванович Бутаяров 17.04.2000-2008
# Фаррух Исламджанович Турсунов 5.12.2008&lt;ref&gt;https://nomad.su/?a=19-200812100136&lt;/ref&gt;-12.2011
# Алишер Алахитдинович Салахитдинов 11.2012-12.2015
# Икром Уктамович Назаров 06.01.2016-10.02.2018
# [[Саидикрам Пархатұлы Ниязходжаев]] 12.03.2018-
}}

=== {{Байрақ|Пәкістан}} ===
{{columns-list|2|
# Риаз Мухаммад Хан 1992-1995
# Султан Хаят Хан 1995-1999
# Рашид Ахмед 1999-2000
# Дуррей Шахвар Куреши 2001-2005
# Ирфанур Рехман Раджа 2005-2010
# Ахтар Туфаил 2010-2013
# Шаукат Али Мукадам 2013–2014
# Абдул Салик Хан 2015–2018
# Имтиаз Ахмад Кази 2018–2020
# Саджад Ахмед Сихар 2020–
}}

=== {{Байрақ|Палестина}} ===
{{columns-list|2|
# Мухаммед аль-Таршихани 1993-2004
# Мазин Шамия 2004-2006
# Уалид Хасан 2006-2007
# Муханнад аль-Хаммури 2007-2008
# Хусейн Абу Ала 2008–2015
# Абу Зейд Монтасер 2015–
}}

=== {{Байрақ|Тәжікстан}} ===
{{columns-list|2|
# Саид Шарифович Шарифов 1993-1996
# Саъдулло Эргашевич Неъматов 1996-2000
# Акбаршо Искандаров 2001-2007
# Бахром Махмадназарович Холназаров 2007-2014
# Ализода Назирмад 2014-2019
# Ибодзода Хайрулло 2019–
}}

=== {{Байрақ|Тайланд}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2012 жылдан бастап істейді.
# Чарн Джулламон 2013-2016
# Нат Пиньоваттаначип 2016-2018
# Расс Джаличандра 2018-2020
# Чатчаван Сакорнсин 2020-
}}

=== {{Байрақ|Түркия}} ===
{{columns-list|2|
# Аргун Озпай 1992-1994
# Мустафа Ашула 1994-1995
# Куртулус Ташкент 1995-1999
# Явор Альдемир 1999-2004
# Хакки Танер Себен 2004-2008
# Атилла Гюней 2008-2010
# Лале Юлкер 2010-2012
# Омер Бурхан Тюзель 2012-2015
# Невзат Уянык 2015-2019
# Уфук Экичи 2020-
}}

=== {{Байрақ|Түрікменстан}} ===
{{columns-list|2|
# Халназар Агаханов 06.05.1999 — 28.01.2000
# Мухаммед Ходжамухаммедович Абалаков 28.01.2000 — 20.03.2008
# Курбанмухаммед Гаджарович Касымов 20.03.2008 — 2009
# Махтумкули Киясович Акмурадов 2010—2016
# Тойли Бабаевич Комеков 24.03.2018 — 20.01.2020
# Батыр Дурдымуратович Реджепов 01.01.2021 — 
}}

=== {{Байрақ|Үндістан}} ===
{{columns-list|2|
# Камалеш Шарма 1992—1995
# Раджив Сикри 1995—1999
# Сайед Раза Хашим 1999—2002
# Видья Сагар Верма 2002—2004
# Асоке Кумар Мукерджи 2004—2007
# Ашок Саджанхар 2007—2010
# Ашок Кумар Шарма 2011—2014
# Харш Кумар Джайн 2014—2017
# Прабхат Кумар 2017—2021
# Шубдаршини Трипати 2021 —
}}

== [[Америка]] ==

=== {{Байрақ|АҚШ}} ===
{{columns-list|2|
# Уильям Харрисон Кортни 11.08.1992 — 1.07.1995
# А. Элизабет Джонс 3.10.1995 — 12.10.1998
# Ричард Джонс 22.10.1998 — 10.06.2001
# Ларри Нэппер 3.08.2001 — 7.07.2004
# [[Джон Малкольм Ордуэй|Джон Ордуэй]] 2004 — 10.09.2008
# Ричард Хоугланд 10.09.2008 — 13.01.2011
# [[Джон Малкольм Ордуэй|Джон Ордуэй]] 13.01.2001 — 5.07.2011
# Кеннет Фэйрфакс 5.07.2011 — 2013
# [[Джон Малкольм Ордуэй|Джон Ордуэй]] 16.10.2013 — 19.12.2014
# Джордж Альберт Крол 8.01.2015 — 17.09.2018
# Уильям Мозер 18.02.2019 — 25.10.2021
# Джуди Куо 25.10.2021 — 28.10.2022
# Дэниел Розенблюм 28.10.2022 — 
}}

=== {{Байрақ|Бразилия}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 2006 жылдан бастап істейді.
# Фредерико Саломао Дуке Эстрада Мейер 19.07.2006
# Освальдо Биато Джуниор 2.06.2011 (сонымен қатар Қырғызстан мен Түрікменстанда)
# Деметрио Буэно Карвалью 26.06.2013 (сонымен қатар Қырғызстан мен Түрікменстанда)
# Марсия Доннер Абреу
# Рубем Антонио Корреа Барбоза
}}

=== {{Байрақ|Канада}} ===
{{columns-list|2|
# Майкл Ричард Белл 1992
# Джереми К.Б. Кинсмэн 1992.08
# Ричард Манн 1996.08
# Джеральд Р. Скиннер 1999.08
# Гектор Коуэн 2001.07
# Анна Биолик 2004.08
# Маргарет Скок 2006.06
# Стивен Миллар 2009.07
# Шон Стиль 2014.03
# Николя Бруссо  2017.08
}}

=== {{Байрақ|Куба}} ===
{{columns-list|2|
* Елшілік 1993 жылдан бастап істейді.
# Кордеро Карлос 2001-2003
# Абелардо Эрнандес Феррер 2008-2013
# Карлос Энрике Вальдес де ла Консепсион 2013-2017
# Эмилио Певида Пупо 2018 –
}}

== [[Африка]] ==

=== {{Байрақ|Ливия}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1992 жылдан бастап істейді.
# Аль-Жади Рамадан 2002–2003
# Салем А.А. Саити 2014–2019
# Ахмед Али Салим Мефтах
}}

=== {{Байрақ|Марокко}} ===
Елшілік 2016 жылдан бастап істейді.
# Абделжалил Саубри 2016–

=== {{Байрақ|Мысыр}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1992 жылдан бастап істейді.
# Абдель Азиз Фидауи Мохамед Набил 2003–2004
# Абдель Маугут Ахмед Махмуд 2004–2008
# Абдулла Омар Эль-Арнуси 2008–2013
# Набила Ибрахим Салама Фархана 2012–2015
# Хайсам Салах Камел Ибрахим 2014–2018
# Манал Сайед Ехия Эльшиннави 2019– 
}}

== [[Еуропа]] ==

=== {{Байрақ|Аустрия}} ===
{{columns-list|2|
# Урсула Фарингер  (Ursula Fahringer) 2008-2012
# Вольфганг Баняй (Wolfgang Banyai) 2012-2016
# Герхард Сайллер (Gerhard Sailler) 2016-2020
# Вилли Кемпель (Willy Kempel) 2020-
}}

=== {{Байрақ|Беларусь}} ===
{{columns-list|2|
# Лариса Владимировна Пакуш 10.09.1997 — 4.08.2006
# Василий Иванович Гапеев 4.08.2006 — 22.01.2010
# Валерий Анатольевич Брылев 22.01.2010 — 28.02.2013
# Анатолий Иванович Ничкасов 10.09.2013 — 2020
# Павел Владимирович Утюпин 2020.07 — 
}}

=== {{Байрақ|Бельгия}} ===
{{columns-list|2|
# Кристиан Мершман (Christian Meerschman) 2006-2009
# Даниель Бертран (Daniel Bertrand) 2009-2013
# Мишель Петерманс (Michel Peetermans) 2013-2017
# Алекси де Кромбрюгхе де Пикендаель (Alexis de Crombrugghe) 2017-
}}

=== {{Байрақ|Болгария}} ===
{{columns-list|2|
# Йордан Тренчев 1994-1997
# Петр Иванов 1997-1999
# Димитр Деков 1999-2004
# Христина Петрова 2004-2005
# Иван Паров 2005-2006
# Никола Филчев 2006-2009
# Стоян Ризов 2009-2012
# Иван Димитров 2013-2014
# Иван Генов 2014-2015
# Васил Петков 2015-2019
# Боян Хаджиев 2020–
}}

=== {{Байрақ|Ватикан}} ===
{{columns-list|2|
# Мариан Олесь 9.04.1994 — 11.12.2001
# Юзеф Весоловский 16.02.2002 — 24.01.2008
# Мигель Маури Буэндиа 19.05.2008 — 5.12.2015
# Фрэнсис Ассизи Чулликатт 30.04.2016 — 
}}

=== {{Байрақ|Мажарстан}} ===
{{columns-list|2|
# Йожеф Торма (Torma József) 1994–1997
# Шандор Шимич (Simics Sándor) 1997–2001
# Миклош Яцкович (Jaczkovics Miklós) 2001–2006
# Янош Немет (Németh János) 2006–2008
# Янош Балла (Balla János) 2008–2010
# Имре Ласлоцки (Laszlóczki Imre) 2010–2015
# Андраш Бараньи (Baranyi András) 2015–2019
# Антал Хейзер (Heizer Antal) 2019–2020
# Михай Матяш Галошфаи (Mihai Matyash Galoshfai) 2020–
}}

=== {{Байрақ|Германия}} ===
{{columns-list|2|
# Эйке-Эдзард Бракло 1992–1995
# Хеннинг фон Вистингхаузен 1995–1998
# Майкл Либаль 1998–2001
# Андреас Рюдигер Кёртинг 2002–2004
# Гебхардт Вайс 2004–2007
# Райнер Ойген Шлагетер 2007–2011
# Гвидо Герц 2011–2016
# Рольф Мафаэль 2016–2018
# Тило Йоханнес Клиннер 2018–
# [[Хайке Ренате Пайч]] 2026–
}}

=== {{Байрақ|Грекия}} ===
{{columns-list|2|
# Контантин Тритарис 29.09.1997 — 17.05.2000
# Николаос Хатупис 07.06.2000 — 22.01.2005
# Христос Контовунисиос	19.02.2005 — 09.12.2008
# Эвангелос Денаксас 11.12.2008 — 31.03.2011 (Алматыдан Астанаға көшті)
# Эфтимиос Пандзопулос 28.12.2011 — 10.07.2016
# Александрос Катранис 13.07.2016  — 31.8.2019
# Адам-Георгиос Адамидис 22.9.2019 — 
}}

=== {{Байрақ|Испания}} ===
{{columns-list|2|
# Франциско Паскуаль де ла Парте 30.04.1999 — 1.04.2005
# Сантьяго Чаморро и Гонсалес-Таблас 1.04.2005 — 8.09.2008
# Альберто Антон Кортес 8.09.2008 — 11.05.2012
# Мануэль Ларротча Парада 11.05.2012 — 29.05.2015
# Педро Хосе Санс Серрано 29.05.2015 — 20.07.2018
# Дэвид Артуро Каридо Томас 7.07.2018 —
}}

=== {{Байрақ|Италия}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1992 жылдан бастап істейді.
# Диего Лоренцо Лонго 2002-2006
# Бруно Антонио Паскуино 2006-2011
# Альберто Пиери 2011-2014
# Стефано Раваньян 2014-2018
# Паскуале Д’Авино 2018–
}}

=== {{Байрақ|Латвия}} ===
{{columns-list|2|
# Ретс Плесумс (Rets Plēsums) 2005 – 2009
# Албертс Сарканис (Alberts Sarkanis) 2009 – 2010
# Юрис Маклаковс (Juris Maklakovs) 2011 – 2015
# Юрийс Погребнякс (Jurijs Pogrebņaks) 2015 – 2020
# Ирина Мангуле (Irina Mangale) 2020 – 
}}

=== {{Байрақ|Литва}} ===
{{columns-list|2|
# Витаутас Эйнорис 1993-1994
# Юозас Ашембергас 1995–1997
# Виргилиус Владисловас Буловас 1997-2001
# Ромуальдас Високавичюс 2003 - 2007
# Ромуальдас Козыровичус 2007 - 2010
# Рокас Бернотас 2010 - 2014
# Витаутас Наудужас 2014 - 
# Гинтаутас Васюлис 2018 - 
}}

=== {{Байрақ|Нидерланд}} ===
{{columns-list|2|
# Петер Ван Леувен 2002-2006
# Франс Якоб Погайт 2009-2011
# Петер Ван Леувен 2011-2013
# Хенри Дриссер 2013-2016
# Дирк Ян Коп 2016-2019
# Андре Карстенс 2019–
}}

=== {{Байрақ|Норвегия}} ===
# Даг Малмер Халворсен 2009-2012
# Оле Йохан Берной 2012-2021

=== {{Байрақ|Польша}} ===
{{columns-list|2|
# Марек Гавенцкий (Marek Gawęcki) 1994—2000
# Здислав Новицкий (Zdzisław Nowicki) 2000—2004
# Владислав Соколовский (Władysław Sokołowski) 2004—2007
# Павел Чепляк (Paweł Cieplak) 2007—2010
# Яцек Ключковский (Jacek Kluczkowski) 2011—2015
# Мачей Ланг (Maciej Lang) 2015—2016
# Селим Хазбиевич (Selim Chazbijewicz) 2017—
}}

=== {{Байрақ|Португалия}} ===
{{columns-list|2|
# Жоао Пачеко Луиш Гомеш 1996 жылдан (ресми орналасуы Мәскеуде)
# Хорхе Райдер Торрес Перейра 2001 жылдан
# Жуан Диогу Нунес Барата 2002 жылдан
# Мануэль Марсело Монтейро Курто 2004 жылдан
# Педро Нуну де Абреу и Мело Бартоло 2009 жылдан
# Паулу Жоау Лопес ду Рего Визеу Пиньейру 2017 жылдан
# Аделино Виейра да Кунья да Силва 2015 жылдан (Астанадағы уақытша өкілі)
}}

=== {{Байрақ|Ресей}} ===
{{columns-list|2|
# Борис Анатольевич Красников 1992 — 13.09.1994
# Вячеслав Иванович Долгов 13.09.1994 — 17.04.1997
# Валерий Дмитриевич Николаенко 17.04.1997 — 31.12.1999
# Юрий Николаевич Мерзляков 31.12.1999 — 2.07.2003
# Владимир Степанович Бабичев 2.07.2003 — 9.11.2006
# Михаил Николаевич Бочарников 14.11.2006 — 7.02.2018
# [[Алексей Николаевич Бородавкин]] 7.02.2018 — 
}}

=== {{Байрақ|Румыния}} ===
{{columns-list|2|
Елшілік 1993 жылдан бастап істейді.
# Василе Соаре 2002-2008
# Эмиль Рапча 2008-2012
# Николае Урек 2012-2016
# Чезар-Маноле Армян 2017-
}}

=== {{Байрақ|Сербия}} ===
# Владимир Миркович 2012 - 2017
# Владан Матич 2017 -

=== {{Байрақ|Словакия}} ===
{{columns-list|2|
# Роман Палдан (Roman Paldan) 1993 – 1999
# Игорь Фурдик (Igor Furdík) 1999 – 2004
# Душан Подгорски (Dušan Podhorský) 2005 – 2011
# Любомир Регак (Ľubomír Tehák) 2011 – 2012
# Петер Юза (Peter Juza) 2013 – 2018
# Милан Коллар (Milan Kollár) 2018 –
}}

=== {{Байрақ|Украина}} ===
{{columns-list|2|
# Виктор Васильевич Богатырь 1994 — 1999
# Евгений Григорьевич Карташов 2000 — 2001
# Василий Григорьевич Цибенко 30.08.2001 — 18.08.2005
# Николай Федосович Селивон 5.09.2006 — 29.06.2010
# Олег Алексеевич Демин 2 августа 2010 — сентябрь 2013
# Юрий Станиславович Лазебник 2013 — 
}}

=== {{Байрақ|Ұлыбритания}} ===
{{columns-list|2|
# Ноэль Джонс 1993–1995
# Дуглас МакАдам 1995–1999
# Ричард Левингтон 1999–2002
# Джеймс Лайалл Шарп 2002–2005
# Пол Браммелл 2005–2009
# Дэвид Моран 2009–2012
# Кэролин Браун 2013–2018
# Майкл Джон Гиффорд 2018–
}}

=== {{Байрақ|Финляндия}} ===
{{columns-list|2|
# Антти Койстинен 1993—1996
# Тайсто Толванен 1996—2000
# Тапио Саарела 2000—2004
# Марья-Лииса Кильюнен 2004—2008
# Тимо Лахелма 2008—2010
# Микко Киннунен 2010—2013
# Илкка Райсянен 2013—2017
# Микко Кивикоски 2017—2020
# Сойли Мякеляйнен-Буханист 2020—
}}

=== {{Байрақ|Франция}} ===
{{columns-list|2|
# Бертран Фессар де Фуко 1992—1994
# Ален Ричард 1994—1999
# Серж Смессов 1999—2003
# Жерар Перроле 2003—2006
# Ален Куанон 2006—2009
# Жан-Шарль Бертонне 2009—2013
# Фрэнсис Этьен 2013—2017
# Филипп Мартине 2017—2020
# Дидье Канесс 2020—
}}

=== {{Байрақ|Хорватия}} ===
# Рефик Шабанович 2019 жылдан бастап

=== {{Байрақ|Чехия}} ===
{{columns-list|2|
# Александр Лангер (Alexandr Langer) 1995–1999
# Мирослав Андр (Miroslav Andr) 1999–2002
# Милан Седлачек (Milan Sedláček) 2003–2007
# Бедржих Копецки (Bedřich Kopecký) 2008–2014
# Элишка Жигова (Eliška Žigová) 2014–2018
# Рудольф Гикл (Rudolf Hykl) 2019–
}}

=== {{Байрақ|Швеция}} ===
{{columns-list|2|
# Манне Вангборг (Manne Wängborg) 2010–2014
# Христиан Камилл (Christian Kamill) 2014-2017;
# Матс Фойер (Mats Foyer) 2017–
}}

=== {{Байрақ|Швейцария}} ===
{{columns-list|2|
# Хельмут Хофер Эрвин 2004-2008
# Стефан Немен 2009-2013
# Мауро Романо Рейна 2013-2017
# Урс Шмид 2016-2020
}}

=== {{Байрақ|Эстония}} ===
{{columns-list|2|
# Яан Хейн (Jaan Hein) 2011-2014
# Яан Рейнхольд (Jaan Reinhold) 2014-2017
# Хейти Мяемеэс (Heiti Mäemees) 2017-
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}
[[Санат:Елшілер]]
[[Санат:Қазақстандағы елшілер тізімі]]
[[Санат:Қазақстандағы басқа елдердің елшілері]]</text>
      <sha1>otxwul07kw48wkeqn306ed4m944w1af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәкен Нұрқабекұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>686467</id>
    <revision>
      <id>3690071</id>
      <parentid>3650242</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ұлпан, Қанат</username>
        <id>187701</id>
      </contributor>
      <origin>3690071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5436" sha1="k5dzrzav10n87lt513st982b27mnxfm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
 
'''Сәкен Нұрқабекұлы Көкенов''' – ([[Алматы]] облысы, [[Түрген (Алматы облысы)|Түрген]] ауылының тумасы) - филолог, аудармашы, журналист. 
== Өмірбаяны==
*[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Ұлттық Университетінің]] филология факультетін бітірген (2003-2007). 
* Осы факультет бойынша «Аударма магистрі» (2007-2009).
* Еңбек жолын 2006 жылы ҚР ІІМ қарасты «Сақшы» газетінен бастады. 
* 2007 жылы Қазақ Радиосында журналист болып қызымет атқарып, «Шетел баспасөзіне шолу», «Біз қаншамыз» және басқа да сараптамалық бағдарламаларды жүргізді. 
* 2008-2013 жылдары «Алаш айнасы» Республикалық қоғамдық-саяси газетінде саяси шолушы болды. Қоғамдық мәселелерге қатысты түрлі тақырыптарда мақалалар жариялады. 
* 2013 жылдан бастап «Қазақстан» ұлттық телеарнасы «Айтуға оңай», «Қарекет» бағдарламаларында қызмет етті.
* 2018 жылдан бастап Отбасы хрестоматиясы қоғамдық қорының жұмысына кірісті. Отбасы Хрестоматиясы сериясымен шыққан «Махаббаттың мәні», «Мың Сұрақ», «Экософия немесе киелі табиғат» кітаптарын жазуға және құрастыруға атсалысты.
* В.Франклдың «Өмірден мән іздеген жан» кітабын қазақ тіліне аударды. 
* Отбасы хрестоматиясы сериясымен шыққан ондаған кітапқа редакторлық жасады.&lt;ref&gt;https://otbasy.com/s-ken-n-r-abek-ly&lt;/ref&gt;

== Шығармалары ==
&quot;Махаббаттың мәні&quot;
&quot;Мамандықтың мәні&quot;
&quot;Мың сұрақ&quot;
&quot;Ер Едіге&quot;

== &quot;Махаббатың мәні&quot; кітабы туралы ==

«Махаббаттың мәні» – махаббат ұғымын тек екі адамның арасындағы сезім аясында қарастырмай, оның адам болмысымен, рухани құндылықтармен және өмірдің мәнімен байланысын терең талдайтын кітап.

Кітапты Санжар Керімбай, Мұхит Төлеген, Сәкен Нұрқабекұлы және Әділбек Нәби авторлық тобы жазған. «Отбасы хрестоматиясы» жобасы аясында жарық көрген туындыда шынайы махаббаттың табиғаты, отбасы құндылықтары, жар таңдау, ер мен әйелдің жауапкершілігі, ата-ана мен ұрпақ арасындағы байланыс секілді маңызды тақырыптар қозғалады. 

Авторлар махаббатты сыртқы сұлулыққа немесе өткінші сезімге қызығу деп қана түсіндірмейді. Олардың пайымдауынша, шынайы махаббат – адамның болмысын қабылдау, оның қадірін түсіну және өмірдің түрлі сынағында бірге болуға дайындық. Сонымен қатар кітапта махаббаттың отбасыдан басталып, ата-анаға, балаға, туған жер мен елге деген сүйіспеншілікке ұласатыны айтылады.

Бұл туынды оқырманды дайын жауаптармен қамтамасыз етуден гөрі, маңызды сұрақтарға ой жүгіртуге жетелейді: Махаббаттың шынайы мәні неде? Отбасының берекесін сақтайтын қандай құндылықтар? Адам өмірінің мәнін неден табады?

«Махаббаттың мәні» – махаббат, отбасы, жауапкершілік пен рухани құндылықтар туралы тереңірек ойлануға шақыратын, әсіресе жастарға ой салатын кітап.


== Сыртқы сілтемелер ==
#https://baribar.kz/139849/umyt-qalghan-qazyna-alash-qajratkerleri-audarghan-balalar-adebieti/?ysclid=l6x59685bh941911877
&lt;ref&gt;{{citeweb|urlhttps://books.yandex.kz/authors/saken-nurkabekuly-ZtHKpzcf=|title=Сәкен Нұрқабекұлы. &quot;Махабаттың мәні&quot; кітабының таныстырылымы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>k5dzrzav10n87lt513st982b27mnxfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metafizika (журнал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>692608</id>
    <revision>
      <id>3689849</id>
      <parentid>3671992</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8174" sha1="rbxbbkcq5lxgf8s4ubyzhq2s1yefp1a" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Журнал
 |атауы          = Metafizika 
 |шынайы атауы   = 
 |логотипі       = MJ-Screen-full-pdf-m-a25-20-04-21-07-31-24.jpg
 |сурет          = MJ-2021-screen-1.jpg
 |өлшемі         = 
 |сурет атауы    = 
 |бұрынғы атауы  = 
 |қысқарту       = Metafizika 
 |мамандануы     = философия
 |мерзімділік    = 
 |тілі           = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |редакция мекен-жайы  = 
 |бас редактор   = Аладдин Меликов
 |құрылтайшылары = 
 |ел             = 
 |орны           = 
 |баспашы        = International Metafizika Center
 |тарихы         = 
 |құрылғаны      = 2017
 |соңғы шығарылымы   = 
 |көлемі         = 
 |жиынтықтылауы  = 
 |таралым        = 
 |ISSN           = 2616-6879
 |eISSN          = 2617-751X
 |марапаттары    = 
 |сайты          = [https://metafizikajurnali.az/ metafizikajurnali.az]
 |ортаққор       = 
}}
'''Metafizika''' немесе '''Метафизика''' ({{lang-en|Metafizika In­ter­national Journal of Philosophy and Interdisciplinary Studies}})&lt;ref&gt;[https://portal.issn.org/resource/ISSN/2616-6879 ISSN порталындағы «Метафизика» журналы]&lt;/ref&gt; — [[Әзербайжан]]да шығатын халықаралық философиялық және пәнаралық зерттеулер жарияланатын [[журнал]].&lt;ref&gt;[http://www.aak.gov.az/single/423 «ӘЗІРБАЙЖАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МАҚАЛАЛАР БАСЫП ШЫҒУ ҮШІН БЕКІТІЛГЕН ҒЫЛЫМИ БАСЫЛЫМДАР»] (Әзербайжан тілінде).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azertag.az/xeber/Metafizika_jurnalinin_yeni_nomresinde_xarici_olkelerde_yasayan_tedqiqatchilarin_da_elmi_meqaleleri_derc_edilib-2284046 «Метафизика» журналының жаңа санында шетелде тұратын зерттеушілердің де ғылыми мақалалары жарық көрген. azertag.az (Әзербайжан).&lt;/ref&gt; Аталған журналда оқырмандарға Әзербайжан және әлем философиясы, тарихы, мәдениеті, әдебиеті, өнері және ғылымның басқа да салаларына қатысты ғылыми мақалалар ұсынады.&lt;ref&gt;[https://journal-index.org/index.php/asi/article/view/8713 «ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ПАРИЖДЕГІ АРАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ЖӨНІНДЕГІ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ МЕТАФИЗИКА ЖУРНАЛЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129162638/https://journal-index.org/index.php/asi/article/view/8713 |date=2022-11-29 }} (ағылшынша). journal-index.org.&lt;/ref&gt;

== Тарих ==
&quot;[[Метафизика]]&quot; журналы 2017 жылы Әзербайжан Республикасының Әділет министрлігінде 4144 нөмірімен тіркелген «[[Философия]] және пәнаралық» - Әзербайжан Республикасының ғылым саласындағы халықаралық философиялық және пәнаралық ғылыми журналы.&lt;ref&gt;[https://www.scholarimpact.org/2616-6879-metafizika.html «Журнал жөнүндө: Аталышы: Метафизика» (англисче).] www.scholarimpact.org/.&lt;/ref&gt;

=== Тілдер ===
&quot;Метафизика&quot; журналы жылына 4 рет шығады. Журналдағы әзербайжан, түрік, орыс, ағылшын, парсы және араб тілдеріндегі барлық мақалалар сарапшылардың оң қорытындысын алған жағдайда қабылданады және басылады.&lt;ref&gt;[https://journals.indexcopernicus.com/search/details?id=50554&amp;lang=en&amp;fbclid=IwAR3M2u__YfNrtwqfPqpv9HH4Wgu0ymoou68rqttc2ggf3b9Ib8Do5eMk8_o «ICI World of Journals METAPHYSICS»] (ағылшынша). ICI.&lt;/ref&gt;
=== Ғылым салалары ===
[[Әзербайжан президенті]] жанындағы Жоғары аттестаттау комиссиясы Президиумының шешімімен «Метафизика» журналы Әзербайжан Республикасында философия бойынша диссертациялардың негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынылатын мерзімді ғылыми басылымдар тізіміне енгізілді, және әлеуметтану, саясаттану және педагогика.&lt;ref&gt;[https://sesqazeti.az/news/culture/959106.html «Метафизика» журналының (2022/2) жаңа саны жарық көрді»] (әзербайжан).&lt;/ref&gt;

== Мақсат ==
&quot;Метафизика&quot; журналы өз қызметін Әзербайжан Республикасының заңнамасына, өз жарғысына және халықаралық стандарттар талаптарына сәйкес ұйымдастырды.&lt;ref&gt;[http://ieb.science.gov.az/az/news/1517/ «Метафисика» журналы импакт факторларының халықаралық индексінде тіркелген»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129173509/http://ieb.science.gov.az/az/news/1517/ |date=2022-11-29 }} (әзербайжан). Science.gov.az.&lt;/ref&gt; Журналдың басты мақсаты – философия, [[теология]], әлеуметтану, [[психология]], тарих, филология, педагогика, құқық, саяси және экономикалық ғылымдар салаларында жүргізілген зерттеулерді көрсету арқылы ғылымның дамуына лайықты үлес қосу, олармен ғылыми қауымды таныстыру, беттерінде кеңінен ғылыми пікірталас тудыруы мүмкін мәселелермен ғылыми қоғамдастықты таныстыру. Пәнаралық көзқарас деңгейінде зерттеу нәтижелерін кеңінен таратуға, ғылымның парадигмалары мен инновацияларын зерттеуге ықпал ету болып табылады. Ғалымдар мен зерттеушілер арасында ғылыми пікірталас туғызады.&lt;ref&gt;[https://azertag.az/xeber/Metafizika_jurnali_nufuzlu_beynelxalq_indeksde_qeydiyyata_alinib-1189690 «Метафисика» журналының халықаралық беделді индексте тіркелуі] (әзербайжан). azertag.az.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://idealonline.com.tr/IdealOnline/lookAtPublications/journalDetail.xhtml?uId=603 «Метафизика»] (азербайжанча). idealonline.com.tr.&lt;/ref&gt;

== Журналдың бөлімдері ==
* [[Философия]], [[теология]], [[әлеуметтану]] және [[психология]]
* Тарих, археология және антропология
* Филология және педагогика
* Құқық және саяси ғылымдар
* [[Экономикалық ғылымдар]]
* Өнер және сәулет

== Дереккөздер == 
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://metafizikajurnali.az/ Ресми сайт]
* [https://metafizikajurnali.az/en/arxiv Онлайн мұрағат]
* [https://metafizikajurnali.az/en/mundericat Онлайн кіру]
* [https://elibrary.ru/title_about_new.asp?id=77223 Elibrary.ru сайтындағы «Метафизика»]
[[Санат:Метафизика]]
[[Санат:Ақпарат]]</text>
      <sha1>rbxbbkcq5lxgf8s4ubyzhq2s1yefp1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689891</id>
      <parentid>3689849</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:37:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3649854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8119" sha1="7hyls1k60k6u82bkdpg0jb8u7s4np7o" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Журнал
 |атауы          = Metafizika 
 |шынайы атауы   = 
 |логотипі       = MJ-Screen-full-pdf-m-a25-20-04-21-07-31-24.jpg
 |сурет          = MJ-2021-screen-1.jpg
 |өлшемі         = 
 |сурет атауы    = 
 |бұрынғы атауы  = 
 |қысқарту       = Metafizika 
 |мамандануы     = философия
 |мерзімділік    = 
 |тілі           = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |редакция мекен-жайы  = 
 |бас редактор   = Аладдин Меликов
 |құрылтайшылары = 
 |ел             = 
 |орны           = 
 |баспашы        = International Metafizika Center
 |тарихы         = 
 |құрылғаны      = 2017
 |соңғы шығарылымы   = 
 |көлемі         = 
 |жиынтықтылауы  = 
 |таралым        = 
 |ISSN           = 2616-6879
 |eISSN          = 2617-751X
 |марапаттары    = 
 |сайты          = [https://metafizikajurnali.az/ metafizikajurnali.az]
 |ортаққор       = 
}}
'''Metafizika''' немесе '''Метафизика''' ({{lang-en|Metafizika In­ter­national Journal of Philosophy and Interdisciplinary Studies}})&lt;ref&gt;[https://portal.issn.org/resource/ISSN/2616-6879 ISSN порталындағы «Метафизика» журналы]&lt;/ref&gt; — [[Әзербайжан]]да шығатын халықаралық философиялық және пәнаралық зерттеулер [[журнал]]ы.&lt;ref&gt;[http://www.aak.gov.az/single/423 «ӘЗІРБАЙЖАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МАҚАЛАЛАР БАСЫП ШЫҒУ ҮШІН БЕКІТІЛГЕН ҒЫЛЫМИ БАСЫЛЫМДАР»] (Әзербайжан тілінде).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azertag.az/xeber/Metafizika_jurnalinin_yeni_nomresinde_xarici_olkelerde_yasayan_tedqiqatchilarin_da_elmi_meqaleleri_derc_edilib-2284046 «Метафизика» журналының жаңа санында шетелде тұратын зерттеушілердің ғылыми мақалалары да жарық көрді]. azertag.az (Әзербайжан).&lt;/ref&gt; Оқырмандарға Әзербайжан және әлем философиясы, тарихы, мәдениеті, әдебиеті, өнері және ғылымның басқа да салаларына қатысты ғылыми мақалалар ұсынады.&lt;ref&gt;[https://journal-index.org/index.php/asi/article/view/8713 «ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ПАРИЖДЕГІ АРАЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ЖӨНІНДЕГІ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ МЕТАФИЗИКА ЖУРНАЛЫ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129162638/https://journal-index.org/index.php/asi/article/view/8713 |date=2022-11-29 }} (ағылшынша). journal-index.org.&lt;/ref&gt;

== Тарих ==
&quot;[[Метафизика]]&quot; журналы 2017 жылы Әзербайжан Республикасының Әділет министрлігінде 4144 нөмірімен тіркелді. «[[Философия]] және пәнаралық» - Әзербайжан Республикасындағы ғылым саласындағы халықаралық философиялық және пәнаралық ғылыми журнал.&lt;ref&gt;[https://www.scholarimpact.org/2616-6879-metafizika.html «Журнал жөнүндө: Аталышы: Метафизика» (англисче).] www.scholarimpact.org/.&lt;/ref&gt;

=== Тілдер ===
&quot;Метафизика&quot; журналы жылына 4 рет шығады. Журналдағы әзербайжан, түрік, орыс, ағылшын, парсы және араб тілдеріндегі барлық мақалалар сарапшылардың оң қорытындысын алған жағдайда қабылданады және басылады.&lt;ref&gt;[https://journals.indexcopernicus.com/search/details?id=50554&amp;lang=en&amp;fbclid=IwAR3M2u__YfNrtwqfPqpv9HH4Wgu0ymoou68rqttc2ggf3b9Ib8Do5eMk8_o «ICI World of Journals METAPHYSICS»] (ағылшынша). ICI.&lt;/ref&gt;
=== Ғылым салалары ===
[[Әзербайжан президенті]] жанындағы Жоғары аттестаттау комиссиясы Президиумының шешімімен «Метафизика» журналы Әзербайжан Республикасында философия бойынша диссертациялардың негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынылатын мерзімді ғылыми басылымдар тізіміне енгізілді, және әлеуметтану, саясаттану және педагогика.&lt;ref&gt;[https://sesqazeti.az/news/culture/959106.html «Метафизика» журналының (2022/2) жаңа саны жарық көрді»] (әзербайжан).&lt;/ref&gt;

== Мақсат ==
&quot;Метафизика&quot; журналы өз қызметін Әзербайжан Республикасының заңнамасына, өз жарғысына және халықаралық стандарттар талаптарына сәйкес ұйымдастырды.&lt;ref&gt;[http://ieb.science.gov.az/az/news/1517/ «Метафисика» журналы импакт факторларының халықаралық индексінде тіркелген»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221129173509/http://ieb.science.gov.az/az/news/1517/ |date=2022-11-29 }} (әзербайжан). Science.gov.az.&lt;/ref&gt; Журналдың басты мақсаты – философия, [[теология]], әлеуметтану, [[психология]], тарих, филология, педагогика, құқық, саяси және экономикалық ғылымдар салаларында жүргізілген зерттеулерді көрсету арқылы ғылымның дамуына лайықты үлес қосу, олармен ғылыми қауымды таныстыру, беттерінде кеңінен ғылыми пікірталас тудыруы мүмкін мәселелермен ғылыми қоғамдастықты таныстыру. Пәнаралық көзқарас деңгейінде зерттеу нәтижелерін кеңінен таратуға, ғылымның парадигмалары мен инновацияларын зерттеуге ықпал ету болып табылады. Ғалымдар мен зерттеушілер арасында ғылыми пікірталас туғызады.&lt;ref&gt;[https://azertag.az/xeber/Metafizika_jurnali_nufuzlu_beynelxalq_indeksde_qeydiyyata_alinib-1189690 «Метафисика» журналының халықаралық беделді индексте тіркелуі] (әзербайжан). azertag.az.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://idealonline.com.tr/IdealOnline/lookAtPublications/journalDetail.xhtml?uId=603 «Метафизика»] (азербайжанча). idealonline.com.tr.&lt;/ref&gt;

== Журналдың бөлімдері ==
* [[Философия]], [[теология]], [[әлеуметтану]] және [[психология]]
* Тарих, археология және антропология
* Филология және педагогика
* Құқық және саяси ғылымдар
* [[Экономикалық ғылымдар]]
* Өнер және сәулет

== Дереккөздер == 
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://metafizikajurnali.az/ Ресми сайт]
* [https://metafizikajurnali.az/en/arxiv Онлайн мұрағат]
* [https://metafizikajurnali.az/en/mundericat Онлайн кіру]
* [https://elibrary.ru/title_about_new.asp?id=77223 Elibrary.ru сайтындағы «Метафизика»]
[[Санат:Метафизика]]
[[Санат:Ақпарат]]</text>
      <sha1>7hyls1k60k6u82bkdpg0jb8u7s4np7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүзуден әлем рекордтарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730445</id>
    <revision>
      <id>3690011</id>
      <parentid>3686680</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Артем Загребельный</username>
        <id>159332</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әйелдер */</comment>
      <origin>3690011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70278" sha1="s6b0370dspyzio7txfueccn6pgh5cga" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}}

[[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]]

'''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер.

== Ережесі ==
Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды &quot;ұзын суға&quot; (50 метрлік бассейн) немесе &quot;қысқа суға&quot; (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды:

* [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м
* Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м
* [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м
* [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м
* Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м
* Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]];
* Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)&lt;ref name=&quot;fina1&quot;&gt;[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

== 50-метролік бассейн ==

=== Ерлер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width=&quot;110px&quot; | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| ‎50 м еркін || 20.88  
| 
| [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}}
| 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&amp;t=3s &amp;#8203;]  
|-
| 100 м еркін || 46,40
|
| [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}}
|31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] 
| [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &amp;#8203;]
|-
| ‎200 м еркін || 1.42,00
| кос
| [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}}
| 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE &amp;#8203; ​]
|-
| 400 м еркін
| 3.40,07
| кос
|[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]]
|{{Байрақ|Германия}}
|26 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 &amp;#8203; ​]
|-
|800 м еркін
|7.32,12
| кос
|[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]]
|{{Байрақ|Қытай}}
|29 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1500 м еркін
|14:26.79  
|
|[[Йоханнес Либманн]]
|{{Байрақ|Германия}}
|15 тамыз 2026
|Еуропа чемпионаты 
|{{Ту|Франция}} [[Париж]] 
|[https://www.facebook.com/reel/2187627801796815 &amp;#8203;]
|-
| 50 м арқамен || 23,55
| жф
| [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}}
| 27 шілде 2023
| Ресей кубогы
| {{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м арқамен
| 51,60
|
| Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}}
| 20 маусым 2022
| [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|200 м арқамен
|1.51,92
| кос
|[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo &amp;#8203; ​]
|-
|50 м [[брасс]]
|25.95
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]]
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|31 қаңтар 2024
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|
|
|-
| 100 м [[брасс]] || 56,88
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|21 шілде 2019
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI &amp;#8203; ​]
|-
| 200 м [[брасс]] || 2:04,83	 
|
| [[Шин Охаши]] || {{Байрақ|Жапония}}
| 24 қыркүйек 2026
|[[Жазғы Азия ойындары 2026|Азия ойындары]]
|{{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=A21BOkJhIsQ&amp;t=14s &amp;#8203;]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|22.27
|
|[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]]
|{{Байрақ|Украина}}
|1 шілде 2018
|Sette Colli Trophy
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE &amp;#8203; ​]
|-
| 100 м [[баттерфляй]] || 49,45
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34
|
| [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}}
| 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }}
|-
|200 м комплекс
|1.52,69
|пф
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|30 шілде 2025
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|400 м комплекс
|4:02.50
|
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|23 шілде 2023
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 &amp;#8203; ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
|3.08,24
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)&lt;br&gt;[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)&lt;br&gt;[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)&lt;br&gt;[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|11 тамыз 2008
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 &amp;#8203; ​]
|-
|Эстафета 4×200 м&lt;br&gt;еркін
|6.58,55
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)&lt;br&gt;[[Рики Беренс]] (1.44,13)&lt;br&gt;[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)&lt;br&gt;[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}&lt;/ref&gt;
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|3.26,78
|
|[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)&lt;br&gt;[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)&lt;br&gt;[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)&lt;br&gt; [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|1 тамыз 2021
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}&lt;/ref&gt;
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.

=== Әйелдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін || 23.19   
|  
| |[[Кейт Дугласс]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] 
| [https://vk.ru/artemzagrebelny?z=clip142497057_456239398 &amp;#8203;]
|-
| 100 м еркін || 51.68  
|  
| [[Маррит Стинберген]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 27 маусым 2026 || Sette Colli Trophy || {{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Маррит Стинберген 100 м еркін стильмен жүзуден әлем рекордын жаңартты|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle |publisher=nbcsports.com|date=27 Juny 2026|access-date=28 Juny 2026}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 200 м еркін || 1.52,23
| 
| [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}}
| 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар  || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &amp;#x200B;]
|-
| 400 м еркін || 3.54,18
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 7 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=
Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher=
CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;
|-   
|800 м еркін
|8.04,12
|
|[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2025
| TYR Pro Swim Series  
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&amp;t=515s &amp;#8203;]
|-
|1500 м еркін
|15.20,48
|
| [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​]
|-
|50 м арқамен
|26.56 
|
|[[Сара Кертис]]   
|{{Байрақ|Италия}}
|13 тамыз 2026
|Еуропа чемпионаты
|{{Ту|Франция}} [[Париж]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=gNzJPSyCfCQ &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
|57,13
|
| [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}}
|18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары  || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &amp;#8203;]
|-
|200 м арқамен
|2.03,14
| 
|[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]]   
|{{Байрақ|Аустралия}}
|10 наурыз 2023
|NSW State Championships
|{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] 
| &lt;ref&gt;{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &amp;#8203;]
|-
|50 м [[брасс]]
|29,16
|
|[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
|{{Байрақ|Литва}}
|30 шілде 2023
|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&amp;cat=&amp;page=&amp;spec=&amp;bat=&amp;td=CAL_CIS_DAY&amp;hg=&amp;descIT=&amp;descEN=&amp;descFR=&amp;curCatSel_M_F=18:57&amp;sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&amp;cat=&amp;page=&amp;spec=&amp;bat=&amp;td=CAL_CIS_DAY&amp;hg=&amp;descIT=&amp;descEN=&amp;descFR=&amp;curCatSel_M_F=18:57&amp;sport=Swimming|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​]
|-
|100 м [[брасс]]
|1.04,13
|
|[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|25 шілде 2017
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​]
|-
|200 м [[брасс]]
|2.17,55
|
|[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|21 апреля 2023
|Россия чемпионаты
|{{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|24,43
|
|[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]]
|{{Байрақ|Швеция}}
|5 шілде 2014
|Швеция чемпионаты
|{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​]
|-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары  ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен
|100 м [[баттерфляй]]
|54,33
|
|[[Гретчен Уолш]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2026
| TYR Pro Swim Series  
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&amp;t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture &amp; Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|200 м [[баттерфляй]]
|2.01,65
|  
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 5 шілде 2026
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Монреаль]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5 July 2026|accessdate=9 July 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|200 м комплекс
|2.05,70
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 9 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &amp;#8203;]
|-
|400 м комплекс
|4.23,65
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 11 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
|3:27.96
|
|[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) &lt;br&gt; [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)&lt;br&gt;[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)&lt;br&gt;[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|23 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​]
|-
|Эстафета 4×200 м&lt;br&gt;еркін
|7:37,50
|
| [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) &lt;br&gt; [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) &lt;br&gt; [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) &lt;br&gt; [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|27 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|3:49,34
|
|(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] &lt;br&gt; (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] &lt;br&gt; (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] &lt;br&gt; (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| &lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.

=== Микст ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео
|-
|4×100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:18,48
|
| (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] &lt;br&gt; (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] &lt;br&gt; (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] &lt;br&gt; (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &amp;#8203;]
|- 
|4×100 м&lt;br&gt; комбинация
|3:36.70
|
|(53.40) [[Уилл Модглин]]&lt;br&gt; (57.30) [[Ван Матиас]]&lt;br&gt; (54.99) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] &lt;br&gt; (51.01) [[Дугласс, Кейт| Кейт Дугласс]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 12 тамыз 2026 || Пан Тынық мұхиты чемпионаты || {{Ту|АҚШ}} [[Ирвин]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00030305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 August 2026|access-date=30 August 2026}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=R4gs3a73eU8 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

== 25-метролік бассейн ==

=== Ерлер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-   
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90
|пф 
| [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} 
| 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &amp;#8203;]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]]
|44,84
|
|[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]]
|{{Байрақ|Аустралия}}
|29 қазан 2021
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Ресей}} [[Қазан (қала)|Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]]
|44,84
|=       
|[[Егор Корнев]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|2 қазан 2026
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Әзірбайжан}} [[Баку]] 
|[https://vkvideo.ru/video142497057_456239402?t=2s &amp;#x200B;]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]]
| 1.38,61
|
| [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&amp;tab=all&amp;z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]]
| 3.32,25
|
| [[Аньель, Янник|Янник Аньель]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 15 қараша 2012
| Франция чемпионаты
| {{Ту|Франция}} [[Анже]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]]
| 7.20,46
|
| Даниэль Виффен
| {{Байрақ|Ирландия}} 
| 10 желтоқсан 2023
| [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]]
| {{Ту|Румыния}} [[Отопени]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]]
| 14.06,88
|
| [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]]
| {{Байрақ|Германия}}
| 21 желтоқсан 2021
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]]
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&amp;event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&amp;unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&amp;event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&amp;unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]]
| 22.03  
|э
| [[Сюй Цзяюй ]]
| {{Байрақ|Қытай }}
|24 қазан 2026
|Қытай чемпионаты 
| {{Ту|Қытай }} [[Бейжің]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swimswam.com/xu-jiayu-scorches-scm-50backstroke-world-record-22-03-video/|title=Xu Jiayu Scorches SCM 50 Backstroke World Record – 22.03|language= en|date=24. 10. 2024|publisher= swimswam.com/|access-date=26. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;​ [https://vk.ru/feed?z=video142497057_456239410%2Fffa41174010cdd18d2%2Fpl_post_142497057_1675 &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]]
| 48.16
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]]
| 1.45,12
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95
|
| [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}}
| 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]]
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]]
| 55,28
|
| [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]]
| {{Байрақ|Беларусь}}
| 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] 
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52

|
| [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}&lt;/ref&gt;  
|- 
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]]
| 21,28
| 
|[[Егор Корнев]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|2 қазан 2026
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]|| {{Ту|Өзбекстан}} [[Ташкент]] 
|[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239405%2Fca173ed8d878da49bb &amp;#x200B;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]]
| 47,68
|
| [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.48,24
|
| [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 11 желтоқсан 2018
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&amp;t ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.46,85
|#
| [[Хонда, Томору|Томору Хонда]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 22 қазан 2022
| Жапония чемпионаты
| {{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]]
|49,28
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 22 қараша 2020
| [[Международная плавательная лига|ISL]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]]
| 1:48,88 
|
| [[Леон Маршан ]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 1 қараша 2024
| Әлем кубогы 
| {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]]
| 3:54,33	  
|
| [[Томоюки Мацушита]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 11 қазан 2026
| Жапонияның чемпионаты
| {{Ту|Жапония}} [[Сага префектурасы]] 
| &lt;ref&gt;{{en}}{{cite web|title=Tomoyuki Matsushita Fires Off World Record in 400 IM; Breaks Daiya Seto Standard.|url=https://www.swimmingworldmagazine.com/news/tomoyuki-matsushita-fires-off-world-record-in-400-im-breaks-daiya-seto-standard/|date = 2026-10-11|access-date = 2026-10-14}}&lt;/ref&gt;[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=video142497057_456239409%2F6c169bc23b1dfde8c4%2Fpl_post_142497057_1674 &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4 × 50 м&lt;br&gt;еркін
|1:21.80
|
| [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)&lt;br&gt; [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)&lt;br&gt;[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)&lt;br&gt; [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2018
||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​]
|-
| Эстафета 4 × 50 м&lt;br&gt;еркін
|1:20.77
| #
|[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)&lt;br&gt;[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)&lt;br&gt; [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)&lt;br&gt;[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87)
|{{Байрақ|Франция}}
|14 желтоқсан 2008
| [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]]
|{{Ту|Хорватия}} [[Риека]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​]
|-
| Эстафета 4 × 100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:01.66
|
| [[Джек Алекси]](45,05)&lt;br&gt; [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)&lt;br&gt;  [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) &lt;br&gt;[[Крис Гильяно]] (45,42)
|  {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4х200 м&lt;br&gt;еркін
| 6:40.51
|
| [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)&lt;br&gt;[[Карсон Фостер]] (1:40.77)&lt;br&gt;[[Шейн Касас]] (1:40.34)&lt;br&gt;[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49)
|  {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4х50 м&lt;br&gt;комбинация
|1:29.72
|
| [[Лоренцо Мора]] (22.65) &lt;br&gt;[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) &lt;br&gt;[[Маттео Риволта]] (21.60) &lt;br&gt;[[Леонардо Деплано]] (20.52)
| {{Байрақ|Италия}}
|  17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Комбинированная  эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}&lt;/ref&gt; [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​]
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|  3:18.68
|
|[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)&lt;br&gt;[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)&lt;br&gt;[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)&lt;br&gt;[[Егор Корнев]] (45.42)
| {{Байрақ|Ресей}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &amp;#8203;]
|}
  
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

=== Әйелдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін
| 22,75 
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 16 қазан 2026 
| UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet
| {{Ту|АҚШ}} [[Шарлоттсвилл]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gretchen Walsh Clocks 22.75 To Break Own 50 SCM Free World Record At UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet.|url=https://swimswam.com/gretchen-walsh-clocks-22-75-to-break-own-50-scm-free-world-record-at-uva-pro-elite-scm-worlds-prep-meet/|publisher=Omega Timing|date=16 October 2025|accessdate=21 October 2025}&lt;/ref&gt;
|-
| 50 м еркін
| 22,75 
|=
| [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 29 қазан 2026 
| UVA Pro Elite SCM Worlds Prep Meet
| {{Ту|АҚШ}} [[Уэстмонт]]  
|[https://www.facebook.com/groups/groupswimming/posts/4735390810024430/ &amp;#8203;]
|- 
| 100 м еркін
| 49.93  
|
| [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м еркін
| 1:49.36
|
| [[Молли О'Каллаган]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|- 
| 400 м еркін
| 3:50.25 
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &amp;#8203;]
|-
| 800 м еркін
| 7.54,00
|
|[[Лани Паллистер ]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&amp;t=4s &amp;#8203;] 
|-
|1500 м еркін
|15:08.24
|
|[[Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|29 қазан 2022
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}&lt;/ref&gt;

|-
| 50 м арқамен
| 25.23
|
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
| 54,02
| э
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
| 54,02
| =
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 18 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Вестмонт
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &amp;#8203;]
|-
| 200 м арқамен
| 1:57.33
|
|[[Кейли Маккеун ]] 
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&amp;t=3s &amp;#8203;]
|-
| 50 м [[брасс]]
| 28,37
|жф
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&amp;notif_t=video_processed&amp;ref=notif ​]
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 12 қазан 2013
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Ресей}} [[Москва]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 6 желтоқсан 2014
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Катар}} [[Доха]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 26 тамыз 2016
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Франция}} [[Шартр]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м [[брасс]]
| 2.12,50
|
| [[Кейт Дуглас ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &amp;#8203;] 
|-
| 50 м [[баттерфляй]]
| 23,72
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 11 қазан 2025  
|Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Кармель
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[баттерфляй]]
|52.71
|
| [[Гретчен Уолш ]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &amp;#8203;]
|-   
| 200 м [[баттерфляй]]
| 1.59,32
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]]
| {{Байрақ|Канада }}
| 12 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &amp;#8203;]
|- 
| 100 м комплексное плавание
| 55,98 
| 
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 18 қазан 2024 
| Virginia vs Florida Dual Meet 
| {{Ту|Германия}} [[Берлин]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &amp;#8203;] 
|-
| 200 м комплексное плавание
| 2.01,63
|
| [[Кейт Даглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 400 м комплексное плавание
| 4:15,48
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4×50 м&lt;br&gt;еркін
|1:32.50
| у
|[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)&lt;br&gt; Майке де Вард (23.16)&lt;br&gt;Ким Буш (23.47)&lt;br&gt;[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82)
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| 12 желтоқсан 2020
|Wouda Cup
| {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&amp;feature=emb_logo ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&amp;gender=Women&amp;year=All&amp;poolConfiguration=SCM&amp;distance=All&amp;style=All&amp;timesMode=AllTimes&amp;continentId=All&amp;countryId=All&amp;type=overall-rankings&amp;selectedGroup=All&amp;selectedGender=Women&amp;selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:25.01
|
| [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)&lt;br&gt;[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)&lt;br&gt;[[Алекс Шакелл]] (52.01)&lt;br&gt;[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &amp;#8203;]
|-
| 4×200 м эстафета&lt;br&gt;еркін
| 7.30.13
|
|[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)&lt;br&gt;[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)&lt;br&gt;[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс  ]] (1:53.39)&lt;br&gt;[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4×50 м&lt;br&gt;комбинация
| 1:42.35
|
| [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)&lt;br&gt;[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)&lt;br&gt;[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)&lt;br&gt;[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32)
| {{Байрақ|Аустралия}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
| 3:40.41
|
| [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)&lt;br&gt;[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)&lt;br&gt;[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) &lt;br&gt;[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

=== Микст ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
|Эстафета 4×50 м&lt;br&gt; еркін
|1.27.26
|
|[[Леонардо Деплано ]] (20.97) &lt;br /&gt;[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)&lt;br /&gt;[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) &lt;br /&gt;[[Сара Кертис ]](22.71)
|{{Байрақ|Италия}}
|4 желтоқсан 2022
|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]]
|{{Ту|Польша}} [[Люблин]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|Эстафета 4×50 м&lt;br&gt; комбинация
|1:35.15
|
| [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) &lt;br&gt; [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)&lt;br&gt;[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)&lt;br&gt; [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2022
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt; комбинация
|3:30,47
|
|[[Мирон Лифинцев]] (48,90)&lt;br&gt;
[[Кирилл Пригода]] (54,86)&lt;br&gt;
[[Арина Суркова]] (55,63)&lt;br&gt;
[[Дарья Клепикова]] (51.08)
|{{Байрақ|Ресей}}
|14 желтоқсан 2024
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

== Рекордшылар рейтингі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width:100%;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Елдер
!rowspan=&quot;2&quot;|Рекорд&lt;br&gt;саны
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
|- class=&quot;unsortable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Ерлер
!colspan=&quot;3&quot;|Әйелдер
!colspan=&quot;3&quot;|Микст
|-
|align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 
|-
|align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 ||  || 2 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || ||
|- class=sortbottom
| '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4'''
|}
{{col-begin}}
{{col-break|width=50%}}


== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}</text>
      <sha1>s6b0370dspyzio7txfueccn6pgh5cga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тілдік байланыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>737224</id>
    <revision>
      <id>3690039</id>
      <parentid>3635424</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2138" sha1="31m0b453s3ydwqhbov50essct9k40nz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Тілдік байланыс''' - тілдің құрылысы мен сөз қорына әсер ететін екі не одан көп тілдердің өзара қатынасы.

Тілдік байланыс әртүрлі этникалық және әртүрлі тілдік топ өкілдерінің араласу қажеттілігінен туындайды. Араласу бір не екі тілде жүруі мүмкін. Осыған байланысты адамдар екі тілде де сөйлейді немесе бір тілде сөйлеп, екінші тілде түсіне алады. 

''Нейролингвистика деректеріне сүйенсек,'' адам миының сол жақ бөлігі негізгі тілмен байланысты болса, оң жақ бөлігі басқа тілмен байланысты болады.

Араласатын халықтардың әлеуметтік-мәдени дамуы бір деңгейде болмайды, сондықтан қай салада [[кірме сөздер]] көп кездессе, сол салада бөтен тілдің, яғни халықтың ықпалы күшті болғанын байқауға болады. Мысалы, орыс тіліндегі XVIII ғ. дейін түркі тілінен енген кірме сөздер сауда-саттық, экономика, әлеуметтік, әскери салаларда көптеп кездеседі. Ал XVIII ғ.-дан кейін орыс тіліне еуропалық терминдер ене бастады. Сол сияқты қазақ тіліндегі де кірме сөздерді (араб, парсы, монғол, орыс) атауға болады.&lt;ref&gt;Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсіндірме сөздік - Алматы : Сөздік-словарь, 1998. - 301&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>31m0b453s3ydwqhbov50essct9k40nz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690043</id>
      <parentid>3690039</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2188" sha1="1ecx4673q73lod9r9urkyfat9r1w562" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Тілдік байланыс''' - тілдің құрылысы мен сөз қорына әсер ететін екі не одан көп тілдердің өзара қатынасы.

Тілдік байланыс әртүрлі этникалық және әртүрлі тілдік топ өкілдерінің араласу қажеттілігінен туындайды. Араласу бір не екі тілде жүруі мүмкін. Осыған байланысты адамдар екі тілде де сөйлейді немесе бір тілде сөйлеп, екінші тілде түсіне алады. 

''Нейролингвистика деректеріне сүйенсек,'' адам миының сол жақ бөлігі негізгі тілмен байланысты болса, оң жақ бөлігі басқа тілмен байланысты болады.

Араласатын халықтардың әлеуметтік-мәдени дамуы бір деңгейде болмайды, сондықтан қай салада [[кірме сөздер]] көп кездессе, сол салада бөтен тілдің, яғни халықтың ықпалы күшті болғанын байқауға болады. Мысалы, орыс тіліндегі XVIII ғ. дейін түркі тілінен енген кірме сөздер сауда-саттық, экономика, әлеуметтік, әскери салаларда көптеп кездеседі. Ал XVIII ғ.-дан кейін орыс тіліне еуропалық терминдер ене бастады. Сол сияқты қазақ тіліндегі де кірме сөздерді (араб, парсы, монғол, орыс) атауға болады.&lt;ref&gt;Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсіндірме сөздік - Алматы : Сөздік-словарь, 1998. - 301&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тіл білімі]]</text>
      <sha1>1ecx4673q73lod9r9urkyfat9r1w562</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690047</id>
      <parentid>3690043</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3563118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="gul31bo5xq50ql157he2ozzdpb9l403" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Тілдік байланыс''' - тілдің құрылысы мен сөз қорына әсер ететін екі не одан көп тілдердің өзара қатынасы.

Тілдік байланыс әртүрлі этникалық және әртүрлі тілдік топ өкілдерінің араласу қажеттілігінен туындайды. Араласу бір не екі тілде жүруі мүмкін. Осыған байланысты адамдар екі тілде де сөйлейді немесе бір тілде сөйлеп, екінші тілде түсіне алады. 

''Нейролингвистика деректеріне сүйенсек,'' адам миының сол жақ бөлігі негізгі тілмен байланысты болса, оң жақ бөлігі басқа тілмен байланысты болады.

Араласатын халықтардың әлеуметтік-мәдени дамуы бір деңгейде болмайды, сондықтан қай салада кірме сөздер көп кездессе, сол салада бөтен тілдің, яғни халықтың ықпалы күшті болғанын байқауға болады. Мысалы, орыс тіліндегі XVIII ғ. дейін түркі тілінен енген кірме сөздер сауда-саттық, экономика, әлеуметтік, әскери салаларда көптеп кездеседі. Ал XVIII ғ.-дан кейін орыс тіліне еуропалық терминдер ене бастады. Сол сияқты қазақ тіліндегі де кірме сөздерді (араб, парсы, монғол, орыс) атауға болады.&lt;ref&gt;Салқынбай А. Б. Лингвистикалық түсіндірме сөздік - Алматы : Сөздік-словарь, 1998. - 301&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>gul31bo5xq50ql157he2ozzdpb9l403</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>738292</id>
    <revision>
      <id>3690126</id>
      <parentid>3601766</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19716" sha1="g9ozo2ct6629zm16wcdt14pllj28fur" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Beibit Isabayev (cropped).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Исабаев, 2023 жыл
 | Титулы               = [[Жетісу облысы]]ның әкімі 
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Jetisu Region Emblem.jpg
 | Басқара бастады      = [[11 маусым]] [[2022 жыл]]дан бастап
 | Басқаруын аяқтады    =
 | Ізашары              = ''лауазым пайда болды''
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

 | Титулы_2               = [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламент Сенатының]] [[Қазақстан Парламенті Сенатының 7-сайланым депутаттары|VII сайланым депутаты]]
 | Ту_2                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
 | Ту2_2                  = Flag of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2      = 13 қаңтар 
 | Басқаруын аяқтады_2    = 11 маусым 2022
 | Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Ізашары_2   = [[Сәуле Мұханбедианқызы Айтбаева|Сәуле Айтбаева]]

 | Титулы_3               = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенттің]]  [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламенттегі]] Өкілдігінің басшысы
 | Ту_3                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_3                  = Coat of arms of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_3      = 18 шілде 2019
 | Басқаруын аяқтады_3    = 13 қаңтар 2022
| Ізашары_3   = [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]]
| Ізбасары_3         = [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]]
 | Президент_3            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

| Титулы_4            = Қазақстанның [[Әзербайжан]]дағы [[Төтенше және Өкілетті Елші|төтенше және өкілетті елшісі]]
| Ту_4             = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_4            = Flag of Azerbaijan.svg
| Басқара бастады_4     = 16 наурыз 2015
| Басқаруын аяқтады_4      = 18 шілде 2019
| Ізашары_4   = [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]]
| Ізбасары_4         = [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]]
| Президент_4          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt;[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]

| Титулы_5            = Қазақстанның [[Қырғызстан]]дағы [[Төтенше және Өкілетті Елші|төтенше және өкілетті елшісі]]
| Ту_5             = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_5            = Flag of Kyrgyzstan.svg 
| Басқара бастады_5     = 14 шілде 2009
| Басқаруын аяқтады_5      = 16 наурыз 2015
| Ізашары_5   = [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]]
| Ізбасары_5         = [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]]
| Президент_5          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

|Титулы_6 = [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Қазақстан Президентінің Баспасөз хатшысы]]
|Басқара бастады_6 = 19 тамыз 2008
|Басқаруын аяқтады_6 = 25 маусым 2009
|Президент_6 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
|Ту_6= Flag of Kazakhstan.svg
|Ту2_6= Coat of arms of Kazakhstan.svg
|Ізашары_6=[[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]]
|Ізбасары_6=[[Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев|Бағлан Майлыбаев]]

| Титулы_7            = Қазақстанның [[Түркия]]дағы [[Төтенше және Өкілетті Елші|төтенше және өкілетті елшісі]]
| Ту_7             = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_7            = Flag of Turkey.svg
| Реті_7             = 
| Басқара бастады_7     = 25 сәуір 2006
| Басқаруын аяқтады_7      = 27 ақпан 2008
| Ізашары_7   = [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]]
| Ізбасары_7         = [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]]
| Президент_7          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

| Титулы_8            = Қазақстанның [[Пәкістан]]дағы [[Төтенше және Өкілетті Елші|төтенше және өкілетті елшісі]]
| Ту_8            = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_8            = Flag of Pakistan.svg
| Басқара бастады_8     = 20 тамыз 2003
| Басқаруын аяқтады_8      = 25 сәуір 2006
| Ізашары_8   = [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]]
| Ізбасары_8         = [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]]
| Президент_8          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

 | Туған күні           = 4.12.1962
 | Туған жері           = [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]], {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 

 | Анасы                =
 | Жұбайы               = Игенсартова Әсия Ғабдиманқызы
 | Балалары             = 2 қыз, 1 ұл
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (1985) &lt;br/&gt;Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы (1999)
 | Ғылыми дәрежесі      = саяси ғылымдар кандидаты 
 | Мамандығы            = журналист, халықаралық қатынастар маманы 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{Құрмет ордені}} 
}}
'''Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев''' ([[4 желтоқсан]] [[1962 жыл]], [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]], [[Балқаш ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер және қоғам қайраткері, журналист, дипломат, 2022 жылдан бастап [[Жетісу облысы]]ның әкімі. Саяси ғылымдар кандидаты.

== Білімі ==
1985 жылы С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін, 1999 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясын бітірген. Мамандығы – журналист, халықаралық қатынастар маманы. Төтенше және Өкілетті елші дипломатиялық дәрежесі бар, саяси ғылымдар кандидаты.

== Еңбек жолы ==
1985-1994 жылдары әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдарында жұмыс істеді. «Өркен» – «Горизонт» газеттерінің бас редакторы, Қазақ мемлекеттік телевизиясының бас директоры болды.

1994-1997 жылдары Алматы қаласы әкімшілігінде басшылық қызметтер атқарды, қала әкімінің орынбасары болды.

1997-1999 жылдары – Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Дипломатиялық академиясының тыңдаушысы, 1999-2000 жылдарда – Сыртқы істер министрлігі Әкімшілік департаментінің директоры.

2000-2002 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Үкіметтік ақпарат бөлімінің меңгерушісі лауазымын атқарды.

2002-2003 жылдары – Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрінің кеңесшісі, Сыртқы істер министрлігінің Ерекше тапсырмалар жөніндегі елшісі, Қазақстан Республикасының «Орталық Азия ынтымақтастығы» ұйымы мәселелері жөніндегі ұлттық үйлестірушісі.

2003-2008 жылдарда Қазақстан Республикасының Пәкістан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, 2006-2008 жылдарда Қазақстан Республикасының Түркия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Албания Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болды.

2008-2009 жылдарда Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат вице-министрі, Қазақстан Республикасы Президентінің баспасөз хатшысы қызметтерін атқарды.

2009-2015 жылдары – Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, 2015-2019 жылдары - Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.

2019-2022 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы Президентінің Парламенттегі өкілдігінің басшысы болды.

2022 жылы 13 қаңтарда Президент Жарлығымен Парламент Сенатының депутаты болып тағайындалды, Әлеуметтік-мәдени даму және ғылым комитетінің төрағасы болып сайланды.

2022 жылдың 11 маусымынан бастап – Жетісу облысының әкімі.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/zhetysu-oblysy/about/structure/people/26442?lang=kk Исабаев Бейбіт Өксікбайұлы]&lt;/ref&gt;

== Отбасылық жағдайы ==
Үйленген, үш баласы бар: қыздары Айнұр, Әйгерім (1983 және 1986 жылдары туған) және ұлы Қабыл (1999 жылы туған).
* Жұбайы Әсия Игенсартова — мамандығы бойынша журналист, филология ғылымдарының кандидаты.&lt;ref&gt;[http://www.pr.kg/gazeta/number638/2439/ Асия Игенсартова: «Я полюбила неповторимый вкус кыргызского кумыза и ароматы местных фруктов»]&lt;/ref&gt; Халық ақыны [[Ғабдиман Игенсартов]]тың немересі.&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/388359?lang=kk Қарқаралы ауданының мемлекеттік мұрағаты ақын Ғабдиман Игенсартовтың құжаттарын таныстырды]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;[https://orda.kz/akim-zhetysu-rasskazal-gde-rabotayut-ego-deti/ Аким Жетысу рассказал, где работают его дети]&lt;/ref&gt;
* Үлкен қызы Айнұр [[Астана халықаралық қаржы орталығы]]ның баспасөз хатшысы болып қызмет етеді.&lt;ref&gt;[https://aifc.kz/ru/novosti/aifc-and-china-media-group-media-corporation-have-signed-a-memorandum-of-understanding/ МФЦА и медиакорпорация China Media Group заключили соглашение о взаимопонимании]&lt;/ref&gt;
* Кіші қызы Әйгерімнің жұбайы Дархан Кәкетай 2023 жылға дейін «Алматы электр станциялары» компаниясының жалпы мәселелер бойынша басқарушы директоры болған.&lt;ref&gt;[https://kase.kz/files/emitters/KEGC/kegc_af_01%2520%25D0%25BE%25D0%25BA%25D1%2582%25D1%258F%25D0%25B1%25D1%2580%25D1%258F_2022.pdf Сведения об аффилированных лицах акционерного общества Акционерное общество &quot;Казахстанская компания по управлению электрическими сетями&quot; (Кazakhstan Electricity Grid Operating Company)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250129140324/https://kase.kz/files/emitters/KEGC/kegc_af_01%20%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F_2022.pdf |date=2025-01-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sknews.kz/news/view/rabotniki-ales-podarili-detyam-iz-maloobespechennyh-i-mnogodetnyh-semey-shkolynye-prinadleghnosti Работники АлЭС подарили детям из малообеспеченных и многодетных семей школьные принадлежности]&lt;/ref&gt;

Ағасы Серік Исабаев (1957 жылы туған) — [[Балқаш ауданы]], Бақанас ауылында орналасқан [[Іле ботаникалық бағы]]ның директоры.
* Серік Исабаевтың баласы Нұржан Өксікбаев 2022 жылдан бастап «Алатау Жарық» компаниясының корпоративтік даму жөніндегі басқарушы директоры қызметінде.&lt;ref&gt;[https://www.azhk.kz/ru/corporate-governance/boards/oksikbaev-nurzhan-serikovich Оксикбаев Нуржан Серикович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250715111812/https://www.azhk.kz/ru/corporate-governance/boards/oksikbaev-nurzhan-serikovich |date=2025-07-15 }}&lt;/ref&gt;

Бейбіт Исабаевтың жақын туысы [[Омархан Нұртайұлы Өксікбаев|Омархан Өксікбаев]] (1954 жылы туған) — мемлекет және қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының докторы. [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесінің]] хатшысы (2002—2003), [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Есеп комитетінің]] төрағасы (2003—2012), Нұр Отан партиясы атынан [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты (2012—2021).&lt;ref&gt;[https://on.kz/omir/omarxan-nurtaiuly-oksikbaev-59560/ Омархан Нұртайұлы Өксікбаев]&lt;/ref&gt; 2021 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]нің директорлар кеңесін басқарады.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/omarhan-oksikbaev-zhana-kyzmetke-tagayyndaldy_242898/ Омархан Өксікбаев ﻿жаңа қызметке тағайындалды]&lt;/ref&gt; Әкесі Нұртай Өксікбаевтың атына [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылында көше берілген.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V20DF005427 Бақанас ауылдық округінің жаңа көшелеріне атау беру туралы]&lt;/ref&gt;
* Омархан Өксікбаевтың інісі Бақытжан Өксікбаев (1968 жылы туған) — мамандығы бойынша жаттықтырушы және заңгер, Бақанас аграрлы-индустриалдық колледжінің директоры.&lt;ref&gt;[https://baicollege.com/%d0%b0%d0%b4%d0%bc%d0%b8%d0%bd%d0%b8%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%bb%d0%b5%d0%b4%d0%b6-%d0%b4%d0%b8%d1%80%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%be%d1%80%d1%8b/ Колледж директоры]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары және атақтары ==
* «Құрмет» ордені (2007)
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» медальдері
* Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001)&lt;ref&gt;[https://senate.parlam.kz/kk-KZ/blog/968/biography Сенат ресми сайты. Исабаев Бейбіт Өксікбайұлы]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан облыс әкімдері}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Пәкістандағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Түркиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]]
[[Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Әзербайжандағы елшілері]]
[[Санат:Жетісу облысы әкімдері]]</text>
      <sha1>g9ozo2ct6629zm16wcdt14pllj28fur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Агате Несауле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739862</id>
    <revision>
      <id>3689906</id>
      <parentid>3341750</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9365" sha1="qralw2i41faj70tsmwdoi8josn1gswd" xml:space="preserve">{{Жазушы|Есімі=Агате Несауле|Шынайы есімі=Agate Nesaule|Туған күні=23.1.1938|Қайтыс болған күні=29.6.2022|Туған жері=[[Латвия]]|Қайтыс болған жері=Мэдисон, [[Висконсин]]|Мансабы=Жазушы, колледж профессоры}}
'''Агат Несауле''' (23 қаңтар 1938 – 29 маусым 2022) — [[Латвия|Латвиядан]] шыққан американдық жазушы және «Висконсин-Уайтвотер университетінің ағылшын факультетінің» [[Профессор|профессоры]]. Оның 1995 жылғы ''«Женщина в янтаре» («A Woman in Amber»)'' мемуары 1996 жылы ''«До Колумба»'' қорының ''«Американдық кітап сыйлығын»'' алды&lt;ref&gt;http://www.beforecolumbusfoundation.com/&lt;/ref&gt;.

== Ерте өмірі және білімі ==
Несауле Латвияда дүниеге келген, Петрис В. Несауле мен Валда Несауленің қызы&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/116302002/nesaule-valda-death-notice/&lt;/ref&gt;. Оның әкесі – лютерандық дін қызметкері болған; ал анасы жетпіс жасында доктор дәрежесін алды&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/116280239/rev-peteris-v-nesaule-88-founder/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.wiareport.com/2022/07/in-memoriam-agate-nesaule-1938-2022/&lt;/ref&gt;. Кішкентай қыз кезінде Несауле отбасымен бірге әскери күйзелістерден қашып, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Германия|Германияда]] бала тұтқын ретінде уақыт өткізді. Отбасы босқындар лагерінде тұрып, 1950 жылы, ол 12 жасында [[АҚШ]]-қа көшті&lt;ref&gt;https://books.google.com/books?id=6YZwiQT2uqkC&amp;dq=Agate+Nesaule&amp;pg=PA360&lt;/ref&gt;.

Несауле Шортридж орта мектебінде оқыды&lt;ref&gt;Средняя школа Шортриджа, ''Ежегодник'' (ежегодник 1956 г.): 129. Через Ancestry&lt;/ref&gt; және [[Индиана|Индианадағы]] латын тілінен Ұлттық жарыста жеңіске жетті; сыйлық Блумингтондағы Индиана университетінде төрт жылдық стипендия болды&lt;ref&gt;https://www.legacy.com/us/obituaries/madison/name/agate-nesaule-obituary?id=35693939&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/116281817/isadore-feibleman-scholarship-students/&lt;/ref&gt;. Ол Индианада бакалавр және магистр дәрежесін алды, сонымен қатар Висконсин-Мэдисон университетінде ағылшын тілі бойынша доктор дәрежесін алды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Оның диссертациясы « Дорис Лессинг феминизмі» (1972) деп аталды.

== Мансап жолы ==
Несауле 1963 – 1996 жж. Висконсин-Уайтвотер университетінде ағылшын тілі профессоры болды. Несауле мен Рут Шауэр 1972 жылы мектептің әйелдерді зерттеу бағдарламасын құрды. Оның 1995 жылғы ''«Женщина в янтаре: исцеление от травм войны и изгнания» (1995)''&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/116281404/in-the-prison-of-memorymiriam-levine/&lt;/ref&gt; мемуары 1996 жылы ''«До Колумба»'' қорының ''«Американдық кітап сыйлығын»'' алды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Вердинш, Карлис (3 апреля 2021 г.). https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01629778.2020.1850486 &lt;/ref&gt;. Ол сонымен қатар екі [[роман]] мен ғылыми мақалалар жариялады&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/116281473/a-lifetime-of-writers-block/&lt;/ref&gt;.

1998 жылы президент [[Билл Клинтон]] Латвия, [[Литва]] және [[Эстония|Эстонияның]] [[НАТО]]-ға қосылуына мүмкіндік беру үшін қажетті келісімге қол қойған кезде Несауле қонақ болды&lt;ref&gt;https://www.newspapers.com/clip/116281170/from-exile-to-welcomechris-martell/&lt;/ref&gt;. 2019 жылы ол эсседе: «Мен Америка Құрама Штаттарында 70 жыл тұрдым. Мен Тәуелсіздік Декларациясы мен Конституцияға ғашық американдық азаматпын. Мен бұл елдің маған берген барлық нәрселеріне өте ризамын, бірақ мен бұл жерге шынымен тиесілі емес екенімді сеземін»,— деп жазған&lt;ref&gt;https://captimes.com/opinion/column/agate-nesaule-exile-is-irreversible/article_e4575b8c-2895-5a7a-a8e8-2ba0312c1f50.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230112021237/https://captimes.com/opinion/column/agate-nesaule-exile-is-irreversible/article_e4575b8c-2895-5a7a-a8e8-2ba0312c1f50.html |date=2023-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Жарияланымдары ==
* «Дорис Лессингтің бақылау тізімі» (1973); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Krouse|first=Agate Nesaule|date=1973|title=A Doris Lessing Checklist|url=https://www.jstor.org/stable/1207476|journal=Contemporary Literature|volume=14|issue=4|pages=590–597|doi=10.2307/1207476|issn=0010-7484}}&lt;/ref&gt;
* «Әйелдер және қылмыс: Аллингемдегі сексизм, Сайерс және Кристи» (1974, Марго Питерспен бірге); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Peters|first=Margot|date=1974|title=Women and Crime: Sexism in Allingham, Sayers, and Christie|url=https://www.jstor.org/stable/43468591|journal=Southwest Review|volume=59|issue=2|pages=144–152|issn=0038-4712}}&lt;/ref&gt;
* «Әйелдер неге өлтіреді» (1975, Марго Питерспен); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Krouse|first=Agate Nesaule|date=1975-06-01|title=Why Women Kill|url=https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1975.tb00584.x|journal=Journal of Communication|volume=25|issue=2|pages=98–105|doi=10.1111/j.1460-2466.1975.tb00584.x|pmid=1123461|issn=0021-9916}}&lt;/ref&gt;
* «Дорис Лессингтің феминистік пьесалары» (1976); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Krouse|first=Agate Nesaule|date=1976-11-01|title=Doris lessing's feminist plays|url=https://doi.org/10.1080/17449857608588411|journal=World Literature Written in English|volume=15|issue=2|pages=305–322|doi=10.1080/17449857608588411|issn=0093-1705}}&lt;/ref&gt;
* «Академиядағы кісі өлтіру» (1977, Марго Питерспен); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Krouse|first=Agate Nesaule|date=1977|title=Murder in Academe|url=https://www.jstor.org/stable/43469001|journal=Southwest Review|volume=62|issue=4|pages=371–378|issn=0038-4712}}&lt;/ref&gt;
* «Аспазияға не болды? Латвиядағы феминизмді іздеуде» (1993); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Nesaule|first=Agate|date=1992-10-01|title=What happened to Aspazija? In search of feminism in Latvia|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=LitRC&amp;sw=w&amp;issn=03114198&amp;v=2.1&amp;it=r&amp;id=GALE%7CA13795829&amp;sid=googleScholar&amp;linkaccess=abs|journal=Hecate|language=English|volume=18|issue=2|pages=112–126}}&lt;/ref&gt;
* ''«Кәріптастағы әйел: соғыс пен қуғынның жарақатын емдеу»'' (1995);&lt;ref&gt;https://www.worldcat.org/oclc/36163412&lt;/ref&gt;
* ''Ежи Косинскиге ғашық: роман'' (2010);&lt;ref&gt;https://www.worldcat.org/oclc/379424994&lt;/ref&gt;
* «Фей Уэлдон романдарындағы феминизм және өнер» (2013); &lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Krouse|first=Agate Nesaule|date=1978-12-01|title=Feminism and Art in Fay Weldon's Novels|url=https://doi.org/10.1080/00111619.1978.10690187|journal=Critique: Studies in Contemporary Fiction|volume=20|issue=2|pages=5–20|doi=10.1080/00111619.1978.10690187|issn=0011-1619}}&lt;/ref&gt;
* ''«Жоғалған жаз мезгілі: қуғындағы әйелдер достығы» романы'' (2019);
* «Эмиграция қайтымсыз» (2019). &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|author=Nesaule|first=Agate|date=August 28, 2019|title=Agate Nesaule: Exile is irreversible|url=https://captimes.com/opinion/column/agate-nesaule-exile-is-irreversible/article_e4575b8c-2895-5a7a-a8e8-2ba0312c1f50.html|accessdate=2023-01-12|work=The Cap Times|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
Несауле ағылшын профессоры Гарри Кроузбен отбасын құрған. Олардың Борис атты ұлы болды. Олар ажырасып кетті. Ол 2022 жылы [[Мадисон|Висконсин штатының Мадисон]] қаласында 84 жасында қайтыс болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ жазушылары]]</text>
      <sha1>qralw2i41faj70tsmwdoi8josn1gswd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сейсен Қожеке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>741689</id>
    <revision>
      <id>3689852</id>
      <parentid>3672036</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2604" sha1="dtur9ypbtzmgxve94aeg7citmkyyxtp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (1951 жылы 28 желтоқсанда [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]  [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] дүниеге келген. [[Журналист]], [[жазушы]], [[аудармашы]], [[ақын]]. 1978 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Әр жылдарда жарық көрген «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты  тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің  және «Айкөл» өлең жинағының авторы.  

Ол 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде  қызмет етіп, облыстық [[Ақ жол (газет)|«Ақ жол» газеті]]нен зейнетке шықты. Қаламы қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөздерде жиі жарияланады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Жалғыздың жаны
|url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz|
|date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты;
*Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]]
[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:Журналистер]]</text>
      <sha1>dtur9ypbtzmgxve94aeg7citmkyyxtp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689894</id>
      <parentid>3689852</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:38:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3649865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="tqtpvyachs9ppb3k3wa9ajfoemmv0hp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]  [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. [[Журналист]], [[жазушы]], [[аудармашы]], [[ақын]]. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің  және «Айкөл» өлең жинағының авторы.  

43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде  қызмет етіп, облыстық [[Ақ жол (газет)|«Ақ жол» газеті]]нен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Жалғыздың жаны
|url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz|
|date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
*Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты;
*Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]]
[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:Журналистер]]</text>
      <sha1>tqtpvyachs9ppb3k3wa9ajfoemmv0hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қосмүйіз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744592</id>
    <revision>
      <id>3690151</id>
      <parentid>3601599</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1072" sha1="25xmd95y0sql44f01pf4cpjff1tkuct" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қосмүйіз''' ― қойдың, сиырдың, ешкінің екі мүйізін бейнелейтін ою-өрнек. Кейде &quot;ырғақ&quot; немесе &quot;ілгек&quot; деп аталады.

Үй жиһаздары мен тұрмыстық заттарды, киім-кешектерді, қару-жарақтарды безендіру үшін қолданылады. Қазіргі кезде &quot;қосмүйіз&quot; ою-өрнегін сәукелеге, айыр қалпақтың төбесіне, шетіне, қамзолдың алдыңғы жағына, етіктің қонышына салады.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>25xmd95y0sql44f01pf4cpjff1tkuct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арқармүйіз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744600</id>
    <revision>
      <id>3690135</id>
      <parentid>3603593</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:03:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="883" sha1="sel7kuyto88quct4i4assihevmf9gf7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Арқармүйіз''' ― қойдың мүйізін бейнелейтін оюдың түрі.

Бұл элемент &quot;[[қошқармүйіз]]ге&quot; өте ұқсас, бірақ, оған қарағанда шиыршықтанып, тармағы одан көбірек болып келеді. Кілем, тұскиіз, сырмақ, кесте, киім-кешек пен үй жиһаздарында кездеседі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>sel7kuyto88quct4i4assihevmf9gf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төртқұлақ (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744601</id>
    <revision>
      <id>3690160</id>
      <parentid>3566493</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1374" sha1="hlkv2q1r83ti6jyqtcqx6j50awbnv30" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Төртқұлақ''' ― төрт тармағы зооморфты немесе өсімдік оюларынан құралған, ортасы крест бейнесін жасайтын ою-өрнек. 

Ортасына крест төрт тармағына мүйіз элементі қондырылған, бұл өрнек ең көне оюларға жатады. Алғашқыда &quot;төртқұлақ&quot; ою-өрнегі Пазырық қорғанынан табылған. Төрт тармақтан дөңшелек, төрт бұрыш, төрт жапырақ құрайтын ою-өрнектер жасалады. Бұл оюлар кебежеге, жүкаяққа, аяққапқа, батырлар шапанының жауырынына, қалқанға, шалбардың тізе тұсына, дөдегенің ортасына немесе шет бұрыштарына салынады.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>hlkv2q1r83ti6jyqtcqx6j50awbnv30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өркеш (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744602</id>
    <revision>
      <id>3690155</id>
      <parentid>3594378</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1079" sha1="1fjvnthjfx2vo36tvgo8an9asjz4mzi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Өркеш''' — түйенің қос өркешін бейнелейтін ою-өрнек. 

Бұл ою-өрнек [[сырмақ]]қа, [[текемет]]ке, түскиіздерге салынатын [[ою-өрнек]] композициясында көбірек кездесетін элемент. Қазақ оюында мал мен аңның қос мүйізін, түйенің қос өркешін, биенің қос емшегін бейнелеу тек симметриялық тепе-теңдік үшін ғана емес, сонымен қатар береке-бірліктің, көбеюдің символын білдіреді.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1fjvnthjfx2vo36tvgo8an9asjz4mzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690158</id>
      <parentid>3690155</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1113" sha1="nf3hdhhw9fmwo0dbgwz52obweo8kd2x" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Өркеш''' — түйенің қос өркешін бейнелейтін ою-өрнек. 

Бұл ою-өрнек [[сырмақ]]қа, [[текемет]]ке, түскиіздерге салынатын ою-өрнек композициясында көбірек кездесетін элемент. Қазақ оюында мал мен аңның қос мүйізін, түйенің қос өркешін, биенің қос емшегін бейнелеу тек симметриялық тепе-теңдік үшін ғана емес, сонымен қатар береке-бірліктің, көбеюдің символын білдіреді.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>nf3hdhhw9fmwo0dbgwz52obweo8kd2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алақұрт (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744604</id>
    <revision>
      <id>3690134</id>
      <parentid>3683943</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="976" sha1="luvx1h1ezu2uiuauiuerpea6gtdc7l3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Алақұрт''' — тоқылған бұйымдардың, үй жиһаздарының шетіне салынатын ою-өрнек.

Алақұрт өрнегінің түстерінің алма кезек түсуіне қарай &quot;қызылқұрт&quot;, &quot;сары-алақұрт&quot;, &quot;қарақұрт&quot;, &quot;бунақ&quot;, &quot;буынөрнек&quot; деп аталады. Ол ақ пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен сарыдан бунақталып келетін ұзынша желі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>luvx1h1ezu2uiuauiuerpea6gtdc7l3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құстұмсық (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744606</id>
    <revision>
      <id>3690153</id>
      <parentid>3647617</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1435" sha1="foedwhf08yze7o375cvrvdu9ts0iucw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Құстұмсық''' — құстың тұмсығын тұспалдаудан туған ою-өрнек түрі.

Бұл ою-өрнек тармақты мүйіздер мен сызықтардан құралады. Мұнда ою ортасындағы сызық ұшы құстың тұмсығына ұқсас етіп қиылады. [[Құстұмсық (жүзік)|Құстұмсық жүзік]] немесе топсалы жүзік сәлемдеме ретінде туыстар арасында дәнекер қызметін атқарған. Тұрмысқа шыққан қызынан орамалға түйілген құстұмсық жүзік келсе, ата-анасы қуанып, көршілерін шақырған. Құс бейнесі - халық түсінігінде азаттықтың белгісі. Жүзікке қарап ата-анасы қызының ұзатылған жерінің жақсы екенін біледі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>foedwhf08yze7o375cvrvdu9ts0iucw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирек (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744610</id>
    <revision>
      <id>3690138</id>
      <parentid>3595348</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="suw5h8476cdcmbj31tuhncdk625yq3e" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ирек''' — кейде түзу сызықтардың сынықтары, кейде доғал сынықтардың ұштасуы арқылы жасалатын ою-өрнек. 

Ондай сызықтар бірнеше қатар сызықтар түрінде қатарласа жүреді. «Ирек», «ирексу» өрнегінің жасалуы кейде бір иректің іші екінші ирекке қарсы келіп, «төртбұрыштар» мен «сағатбау», «саты» тәріздес өрнектер жүйесін түзейді. Бұл өрнек бешпеттің, [[қамзол]]дың, [[шапан]] мен [[тақия]]ның жиегіне салынады. Зергерлік бұйымдарда: сақина, білезік, қапсырма, алқалардың жиегінде және ши, сырмақ, кебеже, жүкаяқ, табақ ернеулерінде, әдіп тігісте көбірек кездеседі. Ирек немесе толқын жолақтар ағын суды тұспалдайды.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>suw5h8476cdcmbj31tuhncdk625yq3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тұмарша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744611</id>
    <revision>
      <id>3690161</id>
      <parentid>3373557</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="komguaprm522beid71hmqif9pckphs8" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тұмарша''' — үшбұрыш үлгілес болып келетін ою-өрнек. 

Үш гүл, үш бұрыш тәрізді тұмарлар тіл-көзден сақтау үшін адамдарға ғана емес, үй жануарларына да бойтұмар ретінде тағылады. Кілем бұйымдарының жиегінде киіз, кілем, текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>komguaprm522beid71hmqif9pckphs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қостұмарша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744612</id>
    <revision>
      <id>3690152</id>
      <parentid>3649814</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1136" sha1="evethk4lmu4jnvuwmko7zw1s8koao1k" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қостұмарша''', '''Сызықтұмарша''' — төбесінен түйістірілген екі тұмарша үшбұрыш өрнегі қосылып, геометриялық үшбұрыш жасайтын ою-өрнек. 

Бұл өрнектің түрі «[[тұмарша]]&lt;nowiki/&gt;» өрнегі секілді тіл-көзден сақтау ұғымын білдірмейді, тек әсемдік әшекей ретінде қолданылады. Әдетте кілем шетіндегі және ортасындағы оюлардың ортасына салынады. Кейде бұл өрнек «аралықгүл» деп аталады.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: «Алматыкітап» ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>evethk4lmu4jnvuwmko7zw1s8koao1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бағанаөрнек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744615</id>
    <revision>
      <id>3690145</id>
      <parentid>3601570</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақтың қолөнері|Қазақтың қолөнері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="a4j1e7qpemfi9sl1xq2klvlfe19qk6s" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бағанаөрнек''' — қора төбесінің арқалығын астына тіреп тұратын діңгек ағаш. 

Бұл ою-өрнекті заттың, бұйымның ортасына келтіреді, оны негіз етіп, жан-жағын басқа өрнектермен бейнелейді. &quot;Бағанаөрнек&quot; асадалмен, кебежелердің аяқтарына, қырларына, айна қойғыштың шетіне, піспек саптардың жоғарғы жақ басына, адалбақанның бойында жиі ұшырайды және текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақтың қолөнері]]</text>
      <sha1>a4j1e7qpemfi9sl1xq2klvlfe19qk6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шытырман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744616</id>
    <revision>
      <id>3690163</id>
      <parentid>3595376</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="966" sha1="ffr8l44j693lcb9dkdmbrsaq08m02ma" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Шытырман''' — көп жапырақты өсімдік пен көп тармақты мүйіз және геометриялық фигуралар аралас келетін күрделі ою-өрнек. 

Мұндай өрнектер заттардың бетіне көп тармақ болып желіленіп келіп, бүтін бір көріністі (жайлау, орман, жазық дала, кең сахара) меңзеп жасалады.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: «Алматыкітап» ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>ffr8l44j693lcb9dkdmbrsaq08m02ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түйетабан (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744618</id>
    <revision>
      <id>3690162</id>
      <parentid>3595355</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="0so4r28qsogb6fpqrskpvqbkxoggaor" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Түйетабан''' — түйенің басқан ізін долбарлайтын күрделі ою-өрнек. 

Ол кейде «карта», «қарға», «қызылайыр» өрнектеріне ұқсайды. Қатар тұрған S тәрізді екі сызық қатарласып қосылмайды, түйенің табанына ұқсас екі жарты сопақша дөңгеленіп келеді. [[Түйетабан]] деп аталатын көп гүлді, үлпек басты тікені бар өсімдік, ол да түйенің табанына ұқсас — екі жарты, оны кей жерлерде &quot;табақ&quot; өрнегі деп атайды.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>0so4r28qsogb6fpqrskpvqbkxoggaor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гүл (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744622</id>
    <revision>
      <id>3690147</id>
      <parentid>3588393</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="qejbkwdic74w55oqv9qff36qxn70qis" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Гүл''', '''жетігүл''' — өсімдік тектес ою-өрнектер.

Оларды кесте тоқуда, киім-кешектердің жағасына, қалтасының аузына салады. Өрнектің өсімдік тектес бөлігі гүлдермен, жапырақтармен бедерленген. Бұл өрнек қолөнердің барлық саласын қамтиды деуге болады.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>qejbkwdic74w55oqv9qff36qxn70qis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қосалқа (ою-өрнек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744623</id>
    <revision>
      <id>3690150</id>
      <parentid>3596577</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1094" sha1="65e5k5qepm2jujm85d83hj8ui5j4w54" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қосалқа''' — әшекейлі тізілген мойынға салатын моншаққа ұқсас болып келетін ою-өрнек.

Бұл қазақ оюларының ішіндегі ең көп тараған оюдың түрі болып келеді. Өте шебер келісім тауып құрастырылған &quot;қосалқа&quot; оюлары бір тұтас композиция өрнек жүйесін жасайды. Ою-өрнек алқаның, сырғаның, жүзіктің көзіне салынып, көбінесе зергерлік бұйымдарда пайдаланылады.&lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: &quot;Алматыкітап&quot; ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>65e5k5qepm2jujm85d83hj8ui5j4w54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егізжұп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744624</id>
    <revision>
      <id>3690133</id>
      <parentid>3595335</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ою-өрнектер|Ою-өрнектер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1178" sha1="cjfdjlpsja0cnanm5x3buve3h0z8eha" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Егізжұп''' — ертеден келе жатқан, барлық шығыс халықтарына тән өрнек. 

«Егіз» өрнегінің бейнесі неңбер, әлем кеңістігі болып саналады. Өлі және тірі табиғат деген ұғымды білдіреді. Шеңбердің іші қақ ортасынан бөлінген. Бұл ою-өрнек дүниедегі заттың бәрі егіз деген философиялық ойды білдіреді, сырт киімде, кілемде, тұскиізде, дөдегеде және батырлардың қару-жарағында кездеседі. &lt;ref&gt;Өмірбекова М.Ш. Энциклопедия. Қазақтың ою-өрнектері. – Алматы: «Алматыкітап» ААҚ, ISBN 9965-24-076-0&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Санатсыз мақала}}

[[Санат:Ою-өрнектер]]</text>
      <sha1>cjfdjlpsja0cnanm5x3buve3h0z8eha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әуесерік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745415</id>
    <revision>
      <id>3690144</id>
      <parentid>3595338</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әуе көлігі|Әуе көлігі]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1570" sha1="kjzw55tomzbqj9mbjuo0kbejssak1mp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2024}}
'''Әуесерік''' (сондай-ақ '''аспансерік''') — қызметі жолаушыларды қауіпсіздікпен, жайлылықпен қамтамасыз етумен байланысты әуе кемесі экипажының құрамындағы маман.

Әуесерік мамандығының 3 санаты бар. Үшінші санат — бастауыш, ал біріншісі — ең жоғары санат. Қызметте жоғарылау үшін сапардағы сағат саны көп болуы тиіс.

Әлемдегі ең бірінші стюардесса — [[Эллен Черч]]. Ол 1930 жылы ең алғашқы сапарға шыққан. «Боинг» компаниясына жұмысқа қабылданған Эллен және 8 стюардесса атқарған қызмет бүгінгі күн стюардессалары қызметінен артық болмаса, кем емес. Одан бөлек стюардессалар жолаушыларды және олардың жүгін өлшеп, ұшаққа жағармай құюға, тұраққа орналастыруға көмектескен. Бұрын стюардессалардың сырт келбетіне қойылатын талаптар бойынша бойы 160 см, салмағы 50 кг болуы тиіс болған.

{{Санатсыз мақала}}

[[Санат:Әуе көлігі]]</text>
      <sha1>kjzw55tomzbqj9mbjuo0kbejssak1mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қасым-Жомарт Тоқаевтың жасаған халықаралық сапарларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746540</id>
    <revision>
      <id>3690120</id>
      <parentid>3683521</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazNorth</username>
        <id>168872</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3690120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40517" sha1="8mbiimdaxmjc85y7gk3ifs16ykcyimd" xml:space="preserve">Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]  [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады.

2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.&lt;ref&gt; https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html&lt;/ref&gt;

[[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]]
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]]
[[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]]

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  
|-
! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі
|-
| 3-4 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13-14 маусым 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 маусым 2019
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom&lt;/ref&gt;
|-
| 23–25 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi&lt;/ref&gt;
|-
| 30 қыркүйек–1 қазан 2019
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/&lt;/ref&gt;
|-
| 3 қазан 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html&lt;/ref&gt;
|-
| 11 қазан 2019
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/&lt;/ref&gt;
|-
|| 7 қараша 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|| 27–28 қараша 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://azh.kz/kz/news/view/43431&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 желтоқсан 2019
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қаңтар 2020
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–16 ақпан 2020
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Мюнхен]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty&lt;/ref&gt;
|-
|| 23–24 маусым 2020
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–20 мамыр 2021
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–18 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Корея Республикасы}}
|| [[Сеул]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177&lt;/ref&gt;
|-
|| 10–11 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 мамыр 2022
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/&lt;/ref&gt;
|-
|| 16 мамыр 2022
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–17 маусым 2022
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 маусым 2022
|| {{Байрақ|Иран}}
|| [[Тегеран]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 маусым 2022
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 маусым 2022
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469&lt;/ref&gt;
|-
|| 20–21 шілде 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942&lt;/ref&gt;
|-
|| 23–24 шілде 2022
|| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|| [[Жидда]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726&lt;/ref&gt;
|-
|| 23 қараша 2022
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031&lt;/ref&gt;
|-
|| 29–30 қараша 2022
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–22 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Сиань]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406&lt;/ref&gt;
|-
|| 2 маусым 2023
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251&lt;/ref&gt;
|-
|| 3 маусым 2023
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–24 тамыз 2023
|| {{Байрақ|Вьетнам}}
|| [[Ханой]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–18 қазан 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321&lt;/ref&gt;
|-
|| 25-26 желтоқсан 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 қаңтар 2024
|| {{Байрақ|Ватикан}}
|| [[Ватикан]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/&lt;/ref&gt;
|-
|| 13-14 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Қазан (қала)|Қазан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 наурыз 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 сәуір 2024
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Хиуа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744&lt;/ref&gt;
|-
|| 22-24 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Сингапур}}
|| [[Сингапур]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қазан 2024
|| {{Байрақ|Моңғолия}}
|| [[Ұланбатыр]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4–5 қараша 2024
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
|| 6 қараша 2024
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-13 қараша 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 18-19 қараша 2024
|| {{Байрақ|Сербия}}
|| [[Белград]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 желтоқсан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13–15 қаңтар 2025
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 3–4 сәуір 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 20–21 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 шілде 2025
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–22 тамыз 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 21-24 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қазан 2025
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Габала]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 9-10 қазан 2025
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қараша 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 қараша 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 15-16 қараша 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 26-27 қараша 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 18-20 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Жапония}}
|| [[Токио]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 21-22 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 22 қаңтар 2026
|| {{Байрақ|Швейцария}}
|| [[Давос]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 3-4 ақпан 2026
|| {{Байрақ|Пәкістан}}
|| [[Исламабад]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 19-20 ақпан 2026
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Бұхара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 17 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анталия]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 22–24 маусым 2026
|| {{Байрақ|Бельгия}}
|| [[Брюссель]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13 шілде 2026
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–17 шілде 2026
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Шанхай]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 25 шілде 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 шілде–1 тамыз 2026
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–1 қыркүйек 2026
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ilham-alievpen-kezdesti-3171959 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Ильхам Әлиевпен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 12–13 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Үндістан}}
|| [[Нью Дели]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-abu-dabidin-tak-murageri-haled-ben-muhammed-al-nahayanmen-kezdesti-1282246 |title= Мемлекет басшысы Абу Дабидің Тақ мұрагері Халед бен Мұхаммед Әл Наһаянмен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-12|accessdate=2026-09-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–16 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
|| [[Сеул]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-koreyanyn-birkatar-azamatyn-marapattady-148190 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Кореяның бірқатар азаматын марапаттады|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-14|accessdate=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]] және [[Мюнхен]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-germaniyanyn-ekonomikalyk-kauymdastyktary-men-karzhy-instituttarynyn-zhetekshilerimen-kezdesti-2985953 |title= Президент Германияның экономикалық қауымдастықтары мен қаржы институттары жетекшілерімен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-29|accessdate=2026-09-29}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 7–9 қазан 2026
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://astanatv.kz/ru/news/180081/ |title= Токаев прибыл в Туркменистан|lang=ru|work= astanatv.kz|date=2026-10-07|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қазан 2026
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-izrail-prezidenti-ichak-gercogpen-kezdesu-otkizdi-15903 |title= Мемлекет басшысы Израиль Президенті Ицхак Герцогпен кездесу өткізді|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-15|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қазан 2026
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-cop17-ayasyndagy-bioaluanturlilik-boyynsha-koshbasshylar-sammitinde-soz-soyledi-1691036 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев COP17 аясындағы Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде сөз сөйледі|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-16|accessdate=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 қазан 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-turki-memleketteri-uyymynyn-13-sammitinde-soz-soyledi-3091641 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде сөз сөйледі|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-30|accessdate=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>8mbiimdaxmjc85y7gk3ifs16ykcyimd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690141</id>
      <parentid>3690120</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazNorth</username>
        <id>168872</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3690141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40521" sha1="n837ss5l29u8enuna90slrugd08p3go" xml:space="preserve">Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген.

[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]  [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады.

2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.&lt;ref&gt; https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html&lt;/ref&gt;

[[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]]
[[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]]
[[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]]

== Тізім ==
{| class=&quot;wikitable&quot;  
|-
! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі
|-
| 3-4 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 сәуір 2019
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
| 13-14 маусым 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 14-15 маусым 2019
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]&lt;/ref&gt;
|-
| 11-12 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom&lt;/ref&gt;
|-
| 23–25 қыркүйек 2019
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi&lt;/ref&gt;
|-
| 30 қыркүйек–1 қазан 2019
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/&lt;/ref&gt;
|-
| 3 қазан 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html&lt;/ref&gt;
|-
| 11 қазан 2019
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/&lt;/ref&gt;
|-
|| 7 қараша 2019
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
|| 27–28 қараша 2019
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://azh.kz/kz/news/view/43431&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 желтоқсан 2019
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қаңтар 2020
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–16 ақпан 2020
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Мюнхен]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty&lt;/ref&gt;
|-
|| 23–24 маусым 2020
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–20 мамыр 2021
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494&lt;/ref&gt;
|-
|| 5–6 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–18 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Корея Республикасы}}
|| [[Сеул]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 тамыз 2021
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177&lt;/ref&gt;
|-
|| 10–11 мамыр 2022
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/&lt;/ref&gt;
|-
|| 15 мамыр 2022
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/&lt;/ref&gt;
|-
|| 16 мамыр 2022
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354&lt;/ref&gt;
|-
|| 16–17 маусым 2022
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 маусым 2022
|| {{Байрақ|Иран}}
|| [[Тегеран]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 маусым 2022
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456&lt;/ref&gt;
|-
|| 29 маусым 2022
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469&lt;/ref&gt;
|-
|| 20–21 шілде 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942&lt;/ref&gt;
|-
|| 23–24 шілде 2022
|| {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}
|| [[Жидда]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943&lt;/ref&gt;
|-
|| 19 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Сочи]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/&lt;/ref&gt;
|-
|| 24 тамыз 2022
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2022
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726&lt;/ref&gt;
|-
|| 23 қараша 2022
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қараша 2022
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031&lt;/ref&gt;
|-
|| 29–30 қараша 2022
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621&lt;/ref&gt;
|-
|| 9 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–22 желтоқсан 2022
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| Мемлекеттік сапар&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 мамыр 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Сиань]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406&lt;/ref&gt;
|-
|| 2 маусым 2023
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251&lt;/ref&gt;
|-
|| 3 маусым 2023
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–24 тамыз 2023
|| {{Байрақ|Вьетнам}}
|| [[Ханой]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023&lt;/ref&gt;
|-
|| 19–21 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қыркүйек 2023
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–18 қазан 2023
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321&lt;/ref&gt;
|-
|| 25-26 желтоқсан 2023
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918&lt;/ref&gt;
|-
|| 17–19 қаңтар 2024
|| {{Байрақ|Ватикан}}
|| [[Ватикан]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/&lt;/ref&gt;
|-
|| 13-14 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032&lt;/ref&gt;
|-
|| 21 ақпан 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Қазан (қала)|Қазан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 наурыз 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/&lt;/ref&gt;
|-
|| 5 сәуір 2024
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Хиуа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt; https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744&lt;/ref&gt;
|-
|| 22-24 мамыр 2024
|| {{Байрақ|Сингапур}}
|| [[Сингапур]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–29 қазан 2024
|| {{Байрақ|Моңғолия}}
|| [[Ұланбатыр]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 4–5 қараша 2024
|| {{Байрақ|Франция}}
|| [[Париж]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} &lt;/ref&gt;
|-
|| 6 қараша 2024
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-13 қараша 2024
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 18-19 қараша 2024
|| {{Байрақ|Сербия}}
|| [[Белград]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 20-21 қараша 2024
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 желтоқсан 2024
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13–15 қаңтар 2025
|| {{Байрақ|БАӘ}}
|| [[Абу-Даби]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 3–4 сәуір 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Самарқан]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 20–21 мамыр 2025
|| {{Байрақ|Мажарстан}}
|| [[Будапешт]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 шілде 2025
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 21–22 тамыз 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–3 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 21-24 қыркүйек 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Нью-Йорк]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қазан 2025
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Габала]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 9-10 қазан 2025
|| {{Байрақ|Тәжікстан}}
|| [[Душанбе]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 6-7 қараша 2025
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 қараша 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 15-16 қараша 2025
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Ташкент]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 26-27 қараша 2025
|| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11-12 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Ашхабад]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 18-20 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Жапония}}
|| [[Токио]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 21-22 желтоқсан 2025
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Санкт-Петербург]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 22 қаңтар 2026
|| {{Байрақ|Швейцария}}
|| [[Давос]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 3-4 ақпан 2026
|| {{Байрақ|Пәкістан}}
|| [[Исламабад]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 19-20 ақпан 2026
|| {{Байрақ|АҚШ}}
|| [[Вашингтон]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 11 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Өзбекстан}}
|| [[Бұхара]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 17 сәуір 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анталия]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 8–9 мамыр 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Мәскеу]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 22–24 маусым 2026
|| {{Байрақ|Бельгия}}
|| [[Брюссель]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 13 шілде 2026
|| {{Байрақ|Катар}}
|| [[Доһа]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–17 шілде 2026
|| {{Байрақ|Қытай}}
|| [[Шанхай]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 25 шілде 2026
|| {{Байрақ|Ресей}}
|| [[Омбы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 шілде–1 тамыз 2026
|rowspan=&quot;2&quot;| {{Байрақ|Қырғызстан}}
|| [[Шолпаната]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 31 тамыз–1 қыркүйек 2026
|| [[Бішкек]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ilham-alievpen-kezdesti-3171959 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Ильхам Әлиевпен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 12–13 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Үндістан}}
|| [[Нью Дели]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-abu-dabidin-tak-murageri-haled-ben-muhammed-al-nahayanmen-kezdesti-1282246 |title= Мемлекет басшысы Абу Дабидің Тақ мұрагері Халед бен Мұхаммед Әл Наһаянмен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-12|accessdate=2026-09-13}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–16 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
|| [[Сеул]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-koreyanyn-birkatar-azamatyn-marapattady-148190 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Кореяның бірқатар азаматын марапаттады|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-14|accessdate=2026-09-14}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 қыркүйек 2026
|| {{Байрақ|Германия}}
|| [[Берлин]] және [[Мюнхен]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-germaniyanyn-ekonomikalyk-kauymdastyktary-men-karzhy-instituttarynyn-zhetekshilerimen-kezdesti-2985953 |title= Президент Германияның экономикалық қауымдастықтары мен қаржы институттары жетекшілерімен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-29|accessdate=2026-09-29}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 7–9 қазан 2026
|| {{Байрақ|Түрікменстан}}
|| [[Түрікменбашы]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://astanatv.kz/ru/news/180081/ |title= Токаев прибыл в Туркменистан|lang=ru|work= astanatv.kz|date=2026-10-07|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 14–15 қазан 2026
|| {{Байрақ|Әзербайжан}}
|| [[Баку]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-izrail-prezidenti-ichak-gercogpen-kezdesu-otkizdi-15903 |title= Мемлекет басшысы Израиль Президенті Ицхак Герцогпен кездесу өткізді|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-15|accessdate=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 15–16 қазан 2026
|| {{Байрақ|Армения}}
|| [[Ереван]]
|| Жұмыс сапары&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-cop17-ayasyndagy-bioaluanturlilik-boyynsha-koshbasshylar-sammitinde-soz-soyledi-1691036 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев COP17 аясындағы Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде сөз сөйледі|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-16|accessdate=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;
|-
|| 28–30 қазан 2026
|| {{Байрақ|Түркия}}
|| [[Анкара]]
|| [[Мемлекеттік сапар]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-turki-memleketteri-uyymynyn-13-sammitinde-soz-soyledi-3091641 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде сөз сөйледі|lang=ru|work= akorda.kz|date=2026-10-30|accessdate=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]]</text>
      <sha1>n837ss5l29u8enuna90slrugd08p3go</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кохи Навруз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755803</id>
    <revision>
      <id>3689970</id>
      <parentid>3451978</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>3689970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14482" sha1="ffo8nj344ecm1icgqg8d4eyd5yf80ku" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Наурыз сарайы
| шынайы аты         = {{lang-tg|Palast Nawrus}}
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = сарай немесе шайхана
| статусы            = мәдени-ойын-сауық кешені
| суреті             = Чайхана Наврузгох 1.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = Тәжікстан
 |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min =34 |lat_sec =57 
 |lon_dir =E |lon_deg =68 |lon_min =46 |lon_sec =07 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Душанбе]], [[Тәжікстан]] 
| мекен жайы         = И.Сомони даңғылы
| қала               = [[Душанбе]]
| мемлекет           = {{Байрақ|Тәжікстан}}
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы басталды  = 2010
| құрылысы аяқталды  = 2014
| ашылған уақыты     = 12 қыркүйек 2014 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 46
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс материалы  = 
| көлемі             = 40 000 м²
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 5
| ғимараттың ішкі ауданы    = 
| лифтілер           = 9
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = Самиджон Азизиён
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = Шанхай ынтымақтастық ұйымының 8 кереметі
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 250
| сайты              = 
}}
'''Кохи Навруз''' (Наурыз сарайы; {{lang-tg|Palast Nawrus}}) — [[Душанбе]]нің қақ ортасында орналасқан бірегей мәдени-ойын-сауық кешені. 2014 жылы салынған ол заманауи сәулет өнерінің нағыз інжу-маржаны және [[Тәжікстан]]дағы ең танымал демалыс және ойын-сауық орындарының бірі.

== Құрылу тарихы ==
Кохи Наурызды құру идеясы 21 ғасырдың басында пайда болды. Мұндағы мақсат елорда тұрғындары мен қонақтары уақытын жайлы өткізетін заманауи орталық құру болды. Оны құрудың бастамашысы Тәжікстан Республикасының Президенті, Эмомали Рахмон болды, тәжік халқының бай тарихын, өркениеті мен халық шығармашылығын жаңғырту, дамыту мақсатында болды.
Эмомали Рахмон бұл сарайды құрылыс жұмыстарының басынан аяғына дейін үздіксіз аралап, жұмысты жақсарту, тарихты, мәдениетті және халықтық қолөнерді жаңғырту бойынша ұсыныстар берді және бұл ғимарат мәдениеттің, тарихтың, өркениеттің, өнер мен мәдениеттің асыл қазынасы ретінде ғасырлар бойы сақталуы керектігін баса айтты.

Осы уақыт ішінде дәстүрлі шығыс мотивтері мен заманауи архитектуралық шешімдерді біріктіретін зәулім кешен бой көтерді. Сарайдың құрылыс жұмыстары 5 жылға созылып, 2014 жылы 12 қыркүйекте пайдалануға беріліп, онда Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттердің мемлекет басшылары мен бақылаушының қатысуымен өткен кезекті отырысы болды. Бұл жоғары деңгейде өткен шарада Тәжікстан астанасының «Наурыз сарайы» заманауи ғажайып ретінде көрсетіліп, Шанхай ынтымақтастық ұйымының 8 кереметінің тізіміне енді. Олар тәжік халқының кескіндеме, ою, ағаш өңдеу, сылақ, айна жасау және тас ою өнерімен фотосуреттер мен бейне роликтер арқылы танысты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tour.tj/regions/rayony-respublikanskogo-podchineniya/dushanbe/kokhi-navruz/|title=Кохи Навруз|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02 |lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ctd.tj/ru/2023/09/22/%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%83%D0%B7-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B7-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81-%D1%88%D0%B5%D0%B4%D0%B5/|title=«Кохи Навруз» – Тәуелсіздік дәуірінің жауһар туындысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Архитектурасы ==
Ғимараттың жобасын сәулетші Самиджон Азизиён әзірлеген. Құрылыс барысында Тәжікстанның барлық аймақтарынан 4000 шебер еңбек етті. Нәтижесінде жалпы ауданы 40 мың шаршы метр болатын бес қабатты сәулет кешені салынды. 

Ғимарат 5 қабаттан тұрады, одан 15 үлкенді-кішілі террассалар ашылады. Ғимарат әртүрлі ою-өрнектермен, витраждармен, [[гипс]]&lt;nowiki/&gt;тен әрленген оюлармен безендірілген. Кешен үш үлкен және бірнеше шағын күмбездерден тұрады, олар сыртынан сылақпен қапталған, ал ішінен кескіндемемен безендірілген. Ғимараттың қасбетінің сыртқы қабырғасы гранитпен қапталған, кіреберісі гипс аркасымен безендірілген. Кіреберістің орталық бөлігінде Тәжікстанның әртүрлі сирек кездесетін жануарларының мүсіндері бар жасанды сарқырама салынған.

Кешен ғимараты 12 залдан тұрады. 5 залда қоғамдық мекемелер орналасқан, 2 шайхана, кинотеатр, бильярд және боулинг залдары. Бөлмелер келушілер үшін ашық, олардың бірі үйлену тойы үшін жалға берілген. Кешен жеке ғимарат болып табылады және сонымен бірге мемлекет қорғауында.

Сарайдың және оның айналасының ауданы — субұрқақтар мен үйеңкі, кипарис, магнолия және каштан бақтары шамамен 4 гектарды құрайды.

'''Айна залы''' — осы залда өткен алғашқы іс-шара Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммиті болды. Бұл залдың қабырғаларында тарихи оқиғаны — осы саммитті еске алуды бейнелейтін елдердің тулары сақталған.

'''«Гүлистон» залы''' — ағаш оюларымен безендірілген. Залдың ауданы 6500 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Зал көтеріліп-түсірілетін үш тонналық люстрамен жарықтандырылған. Залдың безендірілуіне гипс пен оюлар кіреді. Кесілген бағаналар шегесіз көне технология бойынша жасалған. Олар пішіні жағынан «қарнай» ұлттық музыкалық аспабына ұқсайды. Бағаналар бір-бірінен ою-өрнектерімен ерекшеленеді.

'''«Зарандуд» залы''' — бұл зал тек үкімет отырысына арналған. Мұнда барлық есіктер қолмен жасалған, олардың өрнектері қайталанбайды. Бұл есіктерді жасау үшін қызыл балқарағай пайдаланылды. Залда салмағы 6,7 тонна, 1600 шамы бар хрустальды люстра бар.

'''«Аржанг» залы''' — 1650 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; аумақты алып жатқан бұл залдың қасбеттерінің дизайны Бұхарадағы Саманидтер кесенесінің ою-өрнектерінен алынған. Залдың бағаналары балқарағайдан жасалған. Ортасында күмбез бар, іші ағаш оюларымен безендірілген. Күмбездің төбесінде салмағы 3,2 тонна люстра ілулі тұр. Бұл күмбездің төбелік ою-өрнектері басқа залдарда қайталанбайды. Зал жергілікті табиғи жартылай асыл тастардың 29 түрімен безендірілген. Қолданылған тастардың жалпы көлемі (гранит пен мәрмәрді қоспағанда) 52 тоннаны құрайды.
[[Сурет:Наврузгох.jpg|нобай|оңға|200px|«Кохи Навруз» кешені]]     
'''«Дидор» залы''' — Кундаль стиліндегі көркем ұлттық кескіндеме осы залдың қабырғалары мен төбесінеқолданылған, оның едені граниттен жасалған. Зал өзінің шебер орындалған сызбаларымен, ерекше дәстүрлі ою-өрнектерімен, түс комбинацияларымен және ең жақсы дәстүрлеріндегі ұлттық бояуымен өшпес әсер қалдырады.

Сарайдың айналасында 6 субұрқақ бар, оның ортасында биік бағаналы беседкалар мен күмбезі бар. Жоба бойынша ғимаратта 22 күмбез бар, оның ішінде: 1 — диаметрі 36 метр, 1 — диаметрі 18 метр, 4 — диаметрі 8 метр, 4 — диаметрі 4 метр және 12 — диаметрі 2 метр.

Кешен 5 блокқа (бөлімге): A, B, C, G және D бөлінген. Ғимарат жертөледен, 250 көлікке арналған автотұрақтан, 1 үлкен асханадан, ауысымына 3000 тұтынушыға арналған негізгі шеберханадан (ыстық тағамдар асханасы), кондитерлік цехтардан, жастар ойын-сауық орталықтарынан, клубтардан, 9 лифттен тұрады (оның ішінде: 1 панорамалық лифт, 4 жолаушылар лифті және 4 лифт).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://khovar.tj/rus/2024/06/kohi-navruz-sovremennoe-turisticheskoe-chudo-ili-iskusnaya-rabota-perioda-nezavisimosti-sozdannaya-po-initsiative-prezidenta-tadzhikistana/|title=«Кохи Навруз» - Тәжікстан президентінің бастамасымен жасалған тәуелсіздік кезеңінің жауһар туындысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02 |lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://traveltajikistan.tj/%D0%BA%D0%BE%D1%85%D0%B8-%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%83%D0%B7/|title=Кохи Навруз|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Туризм ==
Кохи Наурыз – Орталық Азиядағы ең әдемі ғимараттардың бірі, бірегей архитектуралық құрылым. Онда тәжік халқының бай тарихымен және мәдениетімен танысуға болады, тарих пен қазіргі заман тоғысқан жері. 
Кешенде әртүрлі мәдени шаралар, концерттер мен фестивальдер тұрақты түрде өткізіліп тұрады. Сарайдың айналасында субұрқақтар, беседкалар мен аллеялары бар әдемі бақ бар.
Сарай залдарының бірінде Тәжікстанның тарихы мен мәдениетінен сыр шертетін жәдігерлер қойылған мұражай бар.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ticketon.kz/place/kohi-navruz-dvorec-navruz|title=Кохи Навруз(Наурыз сарайы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-04-02 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тәжікстанның көрікті жерлері]]</text>
      <sha1>ffo8nj344ecm1icgqg8d4eyd5yf80ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-дәрежелі командарм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757953</id>
    <revision>
      <id>3690006</id>
      <parentid>3475223</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>4439</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3690006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9142" sha1="lp2xn7ifhf5a6dkp1hrpdjgxe1q07pb" xml:space="preserve">{{Әскери атақ
 |Атауы                 = 1-дәрежелі армия қолбасшысы
 |Шынайы атауы          = {{lang-ru|командарм 1-го ранга&lt;br /&gt;командующий армией 1-го ранга}}
 |Сурет1                = Red Army 1935 collar big komandarm 1-go ranga.svg
 |Сурет1 ені            = 
 |Сурет1 сипаттамасы    = Шинелдегі ілгек
 |Сурет2                = Red Army 1935 collar small komandarm 1-go ranga.svg
 |Сурет2 ені            = 
 |Сурет2 сипаттамасы    = Гимнастеркадағы ілгек
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = 1-дәрежелі командарм
 |Мемлекет              = {{Байрақ|КСРО}}
 |Әскер түрі            = 
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = 
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 22 қыркүйек 1935
 |Таратылды             = 7 мамыр 1940
 |Жоғары шен            = [[Кеңес Одағы маршалы]]
 |Кіші шен              = [[2-дәрежелі командарм]]
 |Аналогтары            = [[1-дәрежелі флот флагманы]]
 |Тарихы                = 
}}
'''1-дәрежелі командарм''' ({{lang-ru|командарм 1-го ранга}}) — [[КСРО қарулы күштері|КСРО ҚК]] [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|ЖШҚӘ]] құрамындағы қолбасшылық құрамның әскери қызметшілерінің жеке әскери атағы (қазіргі заманда — әскери атақ).

== Тарихы ==
[[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] мен [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1935 жылғы 22 қыркүйектегі «ЖШҚӘ қолбасшылық құрамы үшін жеке әскери атақтарды енгізу туралы» қаулысымен енгізілген.

Ресми түрде атақ жойылған жоқ, бірақ [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] төралқасының 07.05.1940 жылғы «Қызыл Әскердің жоғарғы қолбасшылық құрамның әскери атақтарын белгілеу туралы» Жарлығына, КСРО ХКК 07.05.1940 жылғы қаулысына байланысты сол кезде 1-дәрежелі командарм дербес әскери атаққа ие үш әскери қызметкерге ([[Григорий Иванович Кулик|Г. И. Куликке]], [[Семен Константинович Тимошенко|С. К. Тимошенко]], Қорғаныс Халық Комиссары болып тағайындалуымен бір мезгілде және [[Борис Михайлович Шапошников|Б. М. Шапошниковке]]) жоғарғы қолбасшылық құрамның жалпыәскерлік қолбасшылардың әскери атағы — [[Кеңес Одағы маршалы|Кеңес Одағының маршалы]] берілді.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Мекеме, әскер түрі (күш) !! Сәйкес атақ/лауазым
|-
! colspan=&quot;2&quot; | қолбасшылық құрамда
|-
| [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] || [[1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары]]&lt;ref name=&quot;veremeev&quot;&gt;Веремеев Ю. Г. ''Анатомия армии'' [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml Таблицы воинских званий Русской Армии. Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1935—1940 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801115646/http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml |date=2016-08-01 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt;КСРО ОАК мен ХКК 1935 жылғы 7 қазандағы қаулысымен енгізілді&lt;br /&gt;(ІІХК шекара және ішкі әскерлерінің әскери қызметшілері ЖШҚӘ қабылданған әскери атақтарға ие болды)&lt;br /&gt;[[Милиция бас директоры]].
|-
| [[КСРО әскери-теңіз флоты]]. || [[1-дәрежелі флот флагманы]].
|-
! colspan=&quot;2&quot; | басшылық құрамда
|-
| әскер түрлерінің (күштер) барлық буындарындағы әскери-саяси құрамда. || [[1-дәрежелі армия комиссары]].
|}

1-дәрежелі командарм атағы тоғыз әскери қызметкерге берілді, оның ішінде:
* біреуі ([[Сергей Сергеевич Каменев|С. С. Каменев]]) 1936 жылы қайтыс болды;
* бесеуі ([[Иероним Петрович Уборевич|И. П. Уборевич]], [[Иона Эммануилович Якир|И. Э. Якир]], [[Иван Панфилович Белов|И. П. Белов]], [[Иван Федорович Федько|И. Ф. Федько]], [[Михаил Петрович Фриновский|М. П. Фриновский]]) ЖШҚӘ жаппай қуғын-сүргін кезінде ату жазасына кесілген болатын;
* үшеуі ([[Григорий Иванович Кулик|Г. И. Кулик]], [[Семен Константинович Тимошенко|С. К. Тимошенко]], [[Борис Михайлович Шапошников|Б. М. Шапошников]]) 07.05.1940 жылы Кеңес Одағы маршалы әскери атағын иеленді.

== Айырым белгісі ==
&lt;gallery&gt;
File:Red Army 1935 collar small komandarm 1-go ranga.svg|Гимнастерканың ілгектеріндегі айырым белгісі.
File:Red Army 1935 collar big komandarm 1-go ranga.svg|Шинелдегі ілгек.
File:RKKA 1935 chevron OF9a komandarm 1-go ranga.svg|Шеврон (жеңдегі жапсырма).
&lt;/gallery&gt;

[[Сурет:Yakir Iona.jpg|thumb|right|200px|Киев әскери округінің қолбасшысы, 1-дәрежелі командарм И. Э. Якир.]]
1-дәрежелі командарм жеке әскери атағы бар әскери қызметкерлердің айырым белгілері:
* ілгектерде: төрт қою қызыл «ромб» және алтын жұлдыз;
** гимнастеркада жұлдыз ромблармен қатар бейнеленді,
** шинелде — олардан жоғары тұрды,
* жеңде, қайырманың үстінде жалпақ алтын жолақ (шеврон түрінде) және алтын жұлдыз бар.

== Берілуі ==
=== 1935 ===
КСРО ОАК және КСРО ХКК 20 қарашадағы «ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық және басшылық құрамының тұлғаларын әскери атақтармен бекіту туралы» қаулысымен мыналар әскери атақ бойынша бекітілді:
* С. С. Каменев — ЖШҚӘ әуе қорғанысы басқармасының басшысы.
* И. Э. Якир — Киев әскери округі әскерлерінің қолбасшысы.
* И. П. Уборевич — Беларус әскери округі әскерлерінің қолбасшысы.
* И. П. Белов — Мәскеу әскери округі әскерлерінің қолбасшысы.
* Б. М. Шапошников — Ленинград әскери округі әскерлерінің қолбасшысы.

=== 1938 ===
КСРО халық комиссарлары кеңесінің 20 ақпандағы қаулысымен:
* И. Ф. Федько — КСРО қорғаныс халық комиссарының бірінші орынбасары.
КСРО халық комиссарлары кеңесінің 14 қыркүйектегі қаулысымен:
* М. П. Фриновский — КСРО әскери-теңіз күштерінің халық комиссары (2-дәрежелі командарм атағын аттап сайланды)

=== 1939 ===
КСРО халық комиссарлары кеңесінің 8 ақпандағы қаулысымен:
* Г. И. Кулик — КСРО қорғаныс халық комиссарының орынбасары.
* С. К. Тимошенко — Киев әскери округі әскерлерінің қолбасшысы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО Қарулы Күштерінің әскери атақтары]]
[[Санат:1-дәрежелі командармдар]]</text>
      <sha1>lp2xn7ifhf5a6dkp1hrpdjgxe1q07pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-дәрежелі командарм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759363</id>
    <revision>
      <id>3690005</id>
      <parentid>3534363</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>4439</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3690005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18173" sha1="hzmqg1su1f9mx36zx482i2y6k76n88d" xml:space="preserve">{{Әскери атақ
 |Атауы                 = 2-дәрежелі армия қолбасшысы
 |Шынайы атауы          = {{lang-ru|командарм 2-го ранга&lt;br /&gt;командующий армией 2-го ранга}}
 |Сурет1                = Red Army 1935 collar big komandarm 2-go ranga.svg
 |Сурет1 ені            = 
 |Сурет1 сипаттамасы    = Шинелдегі ілгек
 |Сурет2                = Red Army 1935 collar small komandarm 2-go ranga.svg
 |Сурет2 ені            = 
 |Сурет2 сипаттамасы    = Гимнастеркадағы ілгек
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = 2-дәрежелі командарм
 |Мемлекет              = {{Байрақ|КСРО}}
 |Әскер түрі            = 
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = 
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 22 қыркүйек 1935
 |Таратылды             = 7 мамыр 1940
 |Жоғары шен            = [[1-дәрежелі командарм]]
 |Кіші шен              = [[Корпус командирі|Корком]]
 |Аналогтары            = [[2-дәрежелі флот флагманы]]
 |Тарихы                = 
}}
'''2-дәрежелі командарм''' ({{lang-ru|командарм 2-го ранга}}) — ЖШҚӘ құрамындағы жоғарғы қолбасшы мен басқарушы құрамның жеке әскери атағы.

Әскери атақтың (Ә/А) атауы әскери лауазым атауының «армия қолбасшысы» қысқартылуынан дәреже қосу арқылы қалыптасты. Ә/А корком шенінен жоғары және [[1-дәрежелі командарм|1-дәрежелі командармнан]] төмен болды.

== Тарихы ==
КСРО ОАК мен КСРО ХКК 1935 жылғы 22 қыркүйектегі «ЖШҚӘ басшылық құрамы үшін жеке әскери атақтарды енгізу туралы» қаулысымен енгізілген.

Іс жүзінде КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 07.05.1940 жылғы «Қызыл Әскердің жоғарғы қолбасшылық құрамның әскери атақтарын белгілеу туралы» Жарлығымен генералдық шендердің енгізілуімен және кейіннен КСРО ХКК 04.06.1940 жылғы қаулысымен 2-дәрежелі командарм атағын алған барлық қолбасшыларға генералдық атақтардың берілуімен жойылды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ҚК түрі, Әскер түрі (қызмет), Басқарма органы!! Сәйкес атақ/лауазым
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Қолбасшылық құрамда
|-
| [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссары]] || [[2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары]]&lt;ref name=veremeev&gt;Веремеев Ю. Г. ''Анатомия армии'' [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml Таблицы воинских званий Русской Армии. Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1935—1940 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801115646/http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml |date=2016-08-01 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br /&gt; КСРО ОАК мен ХКК 1935 жылғы 7 қазандағы қаулысымен енгізілді&lt;br /&gt; (ІІХК шекара және ішкі әскерлерінің әскери қызметкерлерінде ЖШҚӘ қатарына қабылданған әскери атақтары болды)&lt;br /&gt;[[Милиция директоры]]
|-
| [[КСРО әскери-теңіз флоты]] || [[2-дәрежелі флот флагманы]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Басшылық құрамда
|-
| құрлықтағы және әскери-әуе күштерінде || [[Арминженер]]
|-
| әскери-теңіз күштерінде || [[Флот инженер-флагманы]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-саяси құрамында || [[2-дәрежелі армия комиссары]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-шаруашылық құрамында || [[Арминтендант]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-заң құрамында || [[Армәсзаңгер]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-медицина құрамында|| [[Армдәрігер]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-ветеренар құрамында || [[Арммалдәрігер]]
|}

== Айырым белгісі ==
Ә/А айырым белгісі — ілгектердегі төрт ромб және жеңдердегі төрт итарқа (шеврон) және т.б.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;250px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Red Army 1935 collar big komandarm 2-go ranga.svg|&lt;center&gt;Шинелдегі ілгек (әскер түрінің (қызмет) танымбелгісі жоқ).
File:Red Army 1935 collar small komandarm 2-go ranga.svg|&lt;center&gt;Гимнастеркадағы ілгек айырым белгісі (әскер түрінің (қызмет) танымбелгісі жоқ), әр уақытта ромбтар әр қалай орналасқан, сол кезеңдегі фотосуретті қараңыз.
File:RKKA 1935 chevron OF9b komandarm 2-go ranga.svg|&lt;center&gt;Итарқалар (шеврондар) жеңдегі жапсырма ретінде.
Jakow Iwanowitsch Alksnis.jpg|&lt;center&gt;Кителдің ілгектеріндегі айырым белгілер, әскер түрі (қызмет) танымбелгісі бар (суретте [[Яков Иванович Алкснис|Яков Алкснис]]).
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Берілуі ==
Бұл әскери атақ 1935 жылы енгізілгенде 10 әскери қолбасшы мен басшыға берілді. Үш жылдан соң олардың барлығы ату жазасына кесілді.

1930-жылдардың аяғында ЖШҚӘ құрамалары санының өсуіне байланысты 2-дәрежелі командармдардың саны да өсті (1940 жылдың маусымында 21 адам). 1940 жылы генералдық шендер енгізілген кезде 2-дәрежелі командармдардың көпшілігі (12 адам) генерал-лейтенант шенін, ал кейбіреулері одан да жоғары шен алды (7 – генерал-полковник және 2 – армия генералы).

=== 1935 ===
КСРО ОАК мен КСРО ХКК 20.11.1935 жылғы «ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық және басшылық құрамның тұлғаларын әскери атақтарға бекіту туралы» қаулысымен мыналар әскери атақпен бекітілді:
# [[Яков Иванович Алкснис|Алкснис Яков Иванович]] (1897—1938) — ЖШҚӘ әскери-әуе күштері басқармасы басшысы, 29.07.1938 ату жазасына кесілді.
# [[Иоаким Иоакимович Вацетис|Вацетис Иоаким Иоакимович]] (1873—1938) — КСРО қорғаныс халық комиссарының қарамағында, расстрелян 28.07.1938.
# [[Иван Наумович Дубовой|Дубовой Иван Наумович]] (1896—1938) — Харьков әскери округіндегі әскер қолбасшысы, 29.07.1938 ату жазасына кесілді.
# [[Павел Ефимович Дыбенко|Дыбенко Павел Ефимович]] (1889—1938) — Еділ әскери округіндегі әскер қолбасшысы, 29.07.1938 ату жазасына кесілді.
# [[Николай Дмитриевич Каширин|Каширин Николай Дмитриевич]] (1888—1938) — Солтүстік Кавказ әскери округіндегі әскер қолбасшысы, расстрелян 14.06.1938.
# [[Август Иванович Корк|Корк Август Иванович]] (1887—1937) — М. В. Фрунзе атындағы ЖШҚӘ әскери академиясының басшысы, 12.06.1937 ату жазасына кесілді.
# [[Михаил Карлович Левандовский|Левандовский Михаил Карлович]] (1890—1938) — Күнгей Кавказ әскери округіндегі әскер қолбасшысы, 29.07.1938 ату жазасына кесілді.
# [[Александр Игнатьевич Седякин|Седякин Александр Игнатьевич]] (1893—1938) — ЖШҚӘ Бас штабы басшысының орынбасары, 29.07.1938 ату жазасына кесілді.
# [[Иван Федорович Федько|Федько Иван Федорович]] (1897—1939) — Арнайы Қызыл Тулы Қиыр Шығыс армиясының Теңіз тобы әскерінің қолбасшысы, 1-дәрежелі командарм атағына дейін көтерілді, 26.02.1939 ату жазасына кесілді.
# [[Иннокентий Андреевич Халепский|Халепский Иннокентий Андреевич]] (1893—1938) — ЖШҚӘ Автоқұрышты танк басқармасы басшысы, 29.07.1938 ату жазасына кесілді.

=== 1937 ===
# [[Михаил Дмитриевич Великанов|Великанов Михаил Дмитриевич]] (1893—1938) — 14.06.1937 жылы атақ берілді, 29.07.1938 ату жазасына кесілді
# [[Григорий Иванович Кулик|Кулик Григорий Иванович]] (1890—1950) — 14.06.1937 жылы атақ берілді, 1-дәрежелі командарм атағына дейін көтерілді, кейін [[Кеңес Одағы маршалы]] атанды, сосын атағы төмендетілді, 24.08.1950 ату жазасына кесілді
# [[Семен Константинович Тимошенко|Тимошенко Семен Константинович]] (1895—1970) — 28.07.1937 жылы атақ берілді, 1-дәрежелі командарм атағына дейін көтерілді, кейін [[Кеңес Одағы маршалы]] атанды

=== 1938 ===
# [[Александр Дмитриевич Локтионов|Локтионов Александр Дмитриевич]] (1893—1941) — 22.02.1938 жылы атақ берілді, генерал-полковник болып қайта куәландырылды, 28.10.1941 ату жазасына кесілді

=== 1939 ===
# [[Иосиф Родионович Апанасенко|Апанасенко Иосиф Родионович]] (1890—1943) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-полковник болып қайта куәландырылды, армия генералы атағына дейін көтерілді, майданда қаза тапты
# [[Ока Иванович Городовиков|Городовиков Ока Иванович]] (1879—1960) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-полковник болып қайта куәландырылды
# [[Владимир Яковлевич Качалов|Качалов Владимир Яковлевич]] (1893—1941) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып қайта куәландырылды, майданда қаза тапты, қайтыс болған соң мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылды, отбасысы қуғын-сүргінге ұшырады, 1953 жылы ақталды
# [[Степан Андрианович Калинин|Калинин Степан Андрианович]] (1890—1975) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып қайта куәландырылды, 1944 жылы тұтқындалды, 1953 жылы босатылып, ақталды
# [[Михаил Прокофьевич Ковалев|Ковалев Михаил Прокофьевич]] (1897—1967) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып, сосын генерал-полковник болып қайта куәландырылды
# [[Иван Степанович Конев|Конев Иван Степанович]] (1897—1973) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып қайта куәландырылды, сосын Кеңес Одағы маршалы атанды
# [[Кирилл Афанасьевич Мерецков|Мерецков Кирилл Афанасьевич]] (1897—1968) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, армия генералы болып қайта куәландырылды, сосын Кеңес Одағы маршалы атанды
# [[Иван Владимирович Тюленев|Тюленев Иван Владимирович]] (1892—1978) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, армия генералы болып қайта куәландырылды
# [[Михаил Семенович Хозин|Хозин Михаил Семенович]] (1896—1979) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып, сосын генерал-полковник болып  қайта куәландырылды
# [[Григорий Михайлович Штерн|Штерн Григорий Михайлович]] (1900—1941) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-полковник болып қайта куәландырылды, 28.10.1941 ату жазасына кесілді
# [[Всеволод Федорович Яковлев|Яковлев Всеволод Федорович]] (1895—1974) — 08.02.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып қайта куәландырылды
# [[Иван Васильевич Болдин|Болдин Иван Васильевич]] (1892—1965) — 05.12.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып, сосын генерал-полковник болып  қайта куәландырылды
# [[Михаил Григорьевич Ефремов|Ефремов Михаил Григорьевич]] (1891—1942) — 05.12.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып қайта куәландырылды, майданда қаза тапты
# [[Иван Григорьевич Захаркин|Захаркин Иван Григорьевич]] (1889—1944) — 05.12.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып, сосын генерал-полковник болып қайта куәландырылды, көлік апатынан қайтыс болды
# [[Владимир Николаевич Курдюмов|Курдюмов Владимир Николаевич]] (1895—1970) — 05.12.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып қайта куәландырылды
# [[Иван Васильевич Смородинов|Смородинов Иван Васильевич]] (1894—1953) — 05.12.1939 жылы атақ берілді, генерал-лейтенант болып, сосын генерал-полковник болып қайта куәландырылды

=== 1940 ===
# [[Владимир Давыдович Грендаль|Грендаль Владимир Давыдович]] (1884—1940) — 16.01.1940 жылы атақ берілді, артиллерия генерал-полковнигі болып қайта куәландырылды
# [[Николай Николаевич Воронов|Воронов Николай Николаевич]] (1899—1968) — 22.03.1940 жылы атақ берілді, артиллерия генерал-полковнигі болып, сосын [[Әскер түрлерінің бас маршалы|Артиллерия бас маршалы]] болып қайта куәландырылды
# [[Дмитрий Григорьевич Павлов|Павлов Дмитрий Григорьевич]] (1897—1941) — 27.03.1940 жылы атақ берілді, танк әскерлері генерал-полковнигі болып, сосынармия генералы болып қайта куәландырылды, 22.07.1941 ату жазасына кесілді
# [[Яков Владимирович Смушкевич|Смушкевич Яков Владимирович]] (1900—1941) — 04.04.1940 жылы атақ берілді, авиация генерал-лейтенанты болып қайта куәландырылды, 28.10.1941 ату жазасына кесілді

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО Қарулы Күштерінің әскери атақтары]]
[[Санат:2-дәрежелі командармдар]]</text>
      <sha1>hzmqg1su1f9mx36zx482i2y6k76n88d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-дәрежелі армия комиссары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760218</id>
    <revision>
      <id>3690008</id>
      <parentid>3481299</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:09:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>4439</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3690008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11998" sha1="o8128m553iwetxs2gsfk75bvsw663k8" xml:space="preserve">{{Әскери атақ
 |Атауы                 = 1-дәрежелі армия комиссары
 |Шынайы атауы          = {{lang-ru|армейский комиссар 1-го ранга}}
 |Сурет1                = Army Komissar 1r RKKA 1935-1942.jpeg
 |Сурет1 ені            = 
 |Сурет1 сипаттамасы    = Шинел мен гимнастеркадағы ілгектері
 |Сурет2                = Army komissar 1r NAVY RKKF 1935-1942.jpeg
 |Сурет2 ені            = 
 |Сурет2 сипаттамасы    = ӘТФ 1-дәрежелі армия комиссары
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = 
 |Мемлекет              = {{Байрақ|КСРО}}
 |Әскер түрі            = 
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = 
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 22 қыркүйек 1935
 |Таратылды             = 9 қазан 1942
 |Жоғары шен            = 
 |Кіші шен              = [[2-дәрежелі армия комиссары]]
 |Аналогтары            = [[1-дәрежелі командарм]]&lt;br /&gt;[[1-дәрежелі флот флагманы]]
 |Тарихы                = 
}}
'''1-дәрежелі армия комиссары''' ({{lang-ru|армейский комиссар 1-го ранга}}) — Қызыл Әскер мен КСРО әскери-теңіз флотындағы әскери-саяси құрамның жоғарғы әскери атағы. Басшылық құрамның басқа санаттарында оған тең келетін дәрежелер болмады. Қолбасшылық құрамда 1940 жылдың 7 мамырына дейін [[1-дәрежелі командарм]] жалпыәскери атағы және [[1-дәрежелі флот флагманы]] әскери-теңіз атағы сәйкес келді. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1940 жылғы 7 мамырдағы «Қызыл Әскердің жоғарғы қолбасшылық құрамының әскери атақтарын белгілеу туралы» жарлығымен генерал және адмирал атақтары енгізілген соң жоғарғы қолбасшылық құрамның жалпыәскери және әскери-теңіз атақтарына нақты сәйкестік белгіленбеді.

Бұдан кейінгі төменгі шен — [[2-дәрежелі армия комиссары]]

== Тарихы ==
[[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] мен [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1935 жылғы 22 қыркүйектегі «ЖШҚӘ қолбасшылық құрамы үшін жеке әскери атақтарды енгізу туралы» қаулысымен, бастапқыда ЖШҚӘ Бас саяси басқармасының (саяси үгіт-насихат басқармасының) басшыларына арналған К-14 қызмет санатындағы саяси құрамның бұрынғы барлық атақтарын (округ комиссары, майдан комиссары және оларға теңестірілгендер) ауыстыру арқылы енгізілді.

1942 жылы 9 қазанда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының «Қызыл Әскерде толық қолбасшылық бірлігін орнату және әскери комиссарлар институтын жою туралы» Жарлығымен комиссарлар институты командирлердің саяси істер жөніндегі орынбасарлары (саясиор) институтымен алмастырылды. Бұл ретте арнаулы әскери атақтар жойылып, оларды иеленген әскери қызметшілерге тиісті жалпыәскери атақтар берілді. Әдетте, 1-дәрежелі армия комиссары әскери атағы армия генералы шеніне сәйкес келеді деген пікір бар, бірақ қайта куәландыру кезінде сол кездегі жалғыз 1-дәрежелі армия комиссары [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Щаденко]] генерал-полковник әскери атағын алды.

;Балама атақтар
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Әскерлер түрі
! Сәйкес атақ/лауазым
|-
!colspan=&quot;2&quot;| қолбасшылық құрамда
|-
| Жалпыәскери атақ
| [[1-дәрежелі командарм]]
|-
| [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]]
| [[1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары]]&lt;ref name=veremeev&gt;''Веремеев Ю. Г.'' Анатомия армии. [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml Таблицы воинских званий Русской Армии. Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1935—1940 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801115646/http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml |date=2016-08-01 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt; КСРО ОАК мен ХКК 1935 жылғы 7 қазандағы қаулысымен енгізілді (КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі жарлығымен күші жойылды)&lt;br&gt; (ІІХК шекара және ішкі әскерлерінің әскери қызметшілері ЖШҚӘ қабылданған әскери атақтарға ие болды)
|-
| [[КСРО әскери-теңіз флоты]]
| [[1-дәрежелі флот флагманы]]
|}

== Айырым белгісі ==
[[Сурет:RKKA collar big army commissar 1st rank.svg|thumb|right|200px|1-дәрежелі армия комиссарының шинелдегі ілгегі]]
[[Сурет:RKKA collar small army commissar 1st rank.svg|thumb|right|200px|1-дәрежелі армия комиссарының гимнастеркадағы ілгегі]]
[[Сурет:Army komissar 1r NAVY RKKF 1935-1942.jpeg|thumb|right|200px|ӘТФ 1-дәрежелі армия комиссары]]

Армиядағы 1-дәрежелі армия комиссарының айырым белгісі 1-дәрежелі командармның белгісімен бірдей — тек ілгектерінің жиектерімен ерекшеленеді, командирдегідей алтын түстестің орнына — саяси қызметкерлердікіндей қара түсті болып келеді, сондай-ақ, кіші қолбасшылық құрам мен Қызыл Әскер жауынгерлеріндегідей ілгектерінде төрт ромб мен жұлдыз болды.

ЖШҚӘ әскери-саяси құрамы үшін жең шеврондарының орнына ені 3 мм қызыл жібекпен жиектелген диаметрі 5,5 см сәл доғал пішінді қызыл жұлдыздар, ал ішінде алтын балға мен орақ орналасқан (1-дәрежелі армия комиссарлары үшін - пішіні мен диаметрі бірдей балға мен орағы жоқ алтын жұлдыздар 1-дәрежелі командармдарының жең жұлдыздарындағыдай).

Флотта ілгектер болмады, олардың орнына оқа қолданылды. Олардың түстері, сондай-ақ жең айырым белгісіндегі жолақтар КСРО ХКК 1935 жылғы 2 желтоқсандағы № 2591 қаулысымен бекітілді. Оқа мен олардың үстіндегі жұлдыздардың түсі сары (алтын), ал оқа арасындағы жолақтар (әдіптер) қызыл түсті болды. ӘТФ 1-дәрежелі армия комиссарының төрт жолағы бар оқалардың үстінде бір қызыл бесбұрышты жұлдыз болды.

== Есімнама ==
=== 1935 жыл ===
КСРО ОАК мен КСРО ХКК 20.11.1935 жылғы «ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық және басшылық құрамның тұлғаларын әскери шендерге бекіту туралы» қаулысымен мыналарға осы әскери атақ берілді:
* [[Ян Борисович Гамарник|Гамарник Ян Борисович]] (1894—1937) — КСРО қорғаныс халық комиссарының бірінші орынбасары және ЖШҚӘ Бас саяси басқармасы басшысы, тұтқынға алынады деген сезіммен өзін-өзі атты.

=== 1937 жыл ===
30.12.1937
* [[Петр Александрович Смирнов|Смирнов Петр Александрович]] (1897—1939) — КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссары. 1939 жылы 23 ақпанда ату жазасына кесілді. 1956 жылы ақталды.

=== 1939 жыл ===
КСРО ХКК 1939 жылғы 8 ақпандағы № 176 қаулысымен:
* [[Лев Захарович Мехлис|Мехлис Лев Захарович]] (1889—1953) — ЖШҚӘ Бас саяси басқармасы басшысы, 1942 жылы 4 маусымда корпус комиссары шеніне дейін төмендетіліп, Халық Комиссарлары Кеңесінің 1942 жылғы 6 желтоқсандағы қаулысымен қайта куәландыру арқылы генерал-лейтенант атағын алды.
* [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Щаденко Ефим Афанасьевич]] (1885—1951) — ЖШҚӘ қолбасшылық және басшылық құрам жөніндегі басқарма басшысы, Халық Комиссарлар Кеңесінің 1942 жылғы 6 желтоқсандағы қаулысымен қайта куәландыру арқылы генерал-полковник атағын алды.

=== 1941 жыл ===
22.02.1941
* [[Александр Иванович Запорожец (генерал)|Запорожец Александр Иванович]] (1899—1959) — ЖШҚӘ Бас саяси басқармасы басшысы, 1942 жылы 8 қазанда корпус комиссары шеніне дейін төмендетіліп, Халық Комиссарлары Кеңесінің 1942 жылғы 6 желтоқсандағы қаулысымен қайта куәландыру арқылы генерал-лейтенант атағын алды.

== Тағы қараңыз ==
* [[1935-1940 жылдардағы ЖШҚӘ әскери атақтар мен айырым белгілер]]
* [[1940-1943 жылдардағы ЖШҚӘ әскери атақтар мен айырым белгілер]]
* [[1-дәрежелі флот флагманы]]
* [[1-дәрежелі командарм]]
* [[1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО Қарулы Күштерінің әскери атақтары]]
[[Санат:1-дәрежелі армия комиссарлары]]</text>
      <sha1>o8128m553iwetxs2gsfk75bvsw663k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-дәрежелі армия комиссары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760237</id>
    <revision>
      <id>3690007</id>
      <parentid>3535400</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:06:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>4439</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3690007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16475" sha1="rekz4iefes1n2px72byq9ori9t3md37" xml:space="preserve">{{Әскери атақ
 |Атауы                 = 2-дәрежелі армия комиссары
 |Шынайы атауы          = {{lang-ru|армейский комиссар 2-го ранга}}
 |Сурет1                = Army Komissar 2r RKKA 1935-1942.jpeg
 |Сурет1 ені            = 
 |Сурет1 сипаттамасы    = Шинел мен гимнастеркадағы ілгектері
 |Сурет2                = Army komissar 2r NAVY RKKF 1935-1942.jpeg
 |Сурет2 ені            = 
 |Сурет2 сипаттамасы    = ӘТФ 2-дәрежелі армия комиссары
 |Басқа атаулары        = 
 |Қысқартылуы           = 
 |Мемлекет              = {{Байрақ|КСРО}}
 |Әскер түрі            = 
 |Дәреже тобы           = 
 |Дәрежесі              = 
 |НАТО дәрежесі         = 
 |НАТО емес дәрежесі    = 
 |Жалақысы              = 
 |Құрылды               = 22 қыркүйек 1935
 |Таратылды             = 9 қазан 1942
 |Жоғары шен            = [[1-дәрежелі армия комиссары]]
 |Кіші шен              = [[Корпус комиссары]]
 |Аналогтары            = [[2-дәрежелі командарм]]&lt;br /&gt;[[2-дәрежелі флот флагманы]]
 |Тарихы                = 
}}
'''2-дәрежелі армия комиссары''' ({{lang-ru|армейский комиссар 2-го ранга}}) — КСРО ҚК жоғарғы саяси құрамына арналған ЖШҚӘ мен ЖШҚФ жеке әскери атақ.

Бұдан кейінгі төменгі шен — [[Корпус комиссары|корпус комиссары]], ал жоғары атақ — [[1-дәрежелі армия комиссары]].

== Тарихы ==
[[КСРО орталық атқару комитеті|КСРО ОАК]] мен [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] 1935 жылғы 22 қыркүйектегі «ЖШҚӘ басшылық құрамы үшін жеке әскери атақтарды енгізу туралы» қаулысымен енгізілген.

Іс жүзінде, КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 07.05.1940 жылғы «Қызыл Әскердің жоғарғы қолбасшылық құрамының әскери атақтарын белгілеу туралы» Жарлығымен генералдық атақтардың енгізілуімен жойылды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Әскерлер түрі !! Сәйкес атақ/лауазым
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Қолбасшылық құрамда
|-
| Жалпыәскери атақ || [[2-дәрежелі командарм]]
|-
| [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] || [[2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары]]&lt;ref name=veremeev&gt;''Веремеев Ю. Г.'' Анатомия армии. [http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml Таблицы воинских званий Русской Армии. Рабоче-Крестьянская Красная Армия 1935—1940 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160801115646/http://army.armor.kiev.ua/titul/rus_7.shtml |date=2016-08-01 }}&lt;/ref&gt;,&lt;br&gt;КСРО ОАК мен ХКК 1935 жылғы 7 қазандағы қаулысымен енгізілді&lt;br&gt; (ІІХК шекара және ішкі әскерлерінің әскери қызметкерлерінде ЖШҚӘ қатарына қабылданған әскери атақтары болды)
|-
| [[КСРО әскери-теңіз флоты]] || [[2-дәрежелі флот флагманы]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Басшылық құрамда
|-
| құрлықтағы және әскери-әуе күштерінде || [[Арминженер]]
|-
| әскери-теңіз күштерінде || [[Флот инженер-флагманы]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-шаруашылық құрамда || [[Арминтендант]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-заң құрамда || [[Армәсзаңгер]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-медицина құрамда || [[Армдәрігер]]
|-
| барлық әскер түрлерінің әскери-ветеренар құрамда || [[Арммалдәрі]]
|}

{| class=&quot;wikipedia sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|-
| width=&quot;30%&quot; style=&quot;background:#cfcfcf;&quot;|кіші атақ:&lt;br&gt;[[Корпус комиссары]]
| width=&quot;35%&quot; style=&quot;background:#bfbfbf;&quot;|[[Сурет:Red Army Badge.svg|35px]]&lt;br&gt;'''''2-дәрежелі армия комиссары'''''
| width=&quot;30%&quot; style=&quot;background:#afafaf;&quot;|жоғарғы атақ:&lt;br&gt;[[1-дәрежелі армия комиссары]]
|}{{clear}}

== Есімнама ==
=== 1935 жыл ===
{{date|20|11|1935|1}}
* [[Михаил Петрович Амелин|Амелин Михаил Петрович]] (1896—1937), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Киев әскери округінің саяси басқарма басшысы. 1937 жылы 8 қыркүйекте ату жазасына кесілді.
* [[Лазар Наумович Аронштам|Аронштам Лазарь Наумович]] (1896—1938), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Еділ әскери округінің Әскери кеңес мүшесі. 1938 жылы 25 наурызда ату жазасына кесілді.
* [[Антон Степанович Булин|Булин Антон Степанович]] (1894—1938), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Беларусь әскери округінің саяси басқарма басшысы. 1938 жылы 29 шілдеде ату жазасына кесілді.
* [[Георгий Иванович Векличев|Векличев Георгий Иванович]] (1898—1938), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Мәскеу әскери округінің саяси басқарма басшысы. 1938 жылы 8 қаңтарда ату жазасына кесілді.
* [[Александр Сергеевич Гришин (саяси қызметкер)|Гришин Александр Сергеевич]] (1891—1937), Әскери кеңес мүшесі — Балтық флотының саяси басқарма басшысы. Тұтқындалудан қорқып 1937 жылы 15 шілдеде өзін-өзі атты.
* [[Григорий Иванович Гугин|Гугин Григорий Иванович]] (1896—1937), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Қара теңіз флотының саяси басқарма басшысы. 1937 жылы 26 қарашада ату жазасына кесілді.
* [[Борис Михайлович Иппо|Иппо Борис Михайлович]] (1898—1937), Н. Г. Толмачев атындағы Әскери-саяси академия басшысы және КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі. 1937 жылы 26 қарашада ату жазасына кесілді.
* [[Сергей Николаевич Кожевников (саяси қызметкер)|Кожевников Сергей Николаевич]] (1896—1938), Әскери кеңес мүшесі — Харьков әскери округінің саяси басқарма басшысы. 1936 ж. желтоқсанда жаңа тағайындаусыз қызметінен босатылды; 1937 ж. шілдеде ЖШҚӘ қатарынан шығарылды. 1938 жылы 9 қаңтарда ату жазасына кесілді.
* [[Михаил Маркович Ланда|Ланда Михаил Маркович]] (1890—1938), «Қызыл жұлдыз» газетінің бас редакторы. 1938 жылы 28 шілдеде ату жазасына кесілді.
* [[Август Иванович Мезис|Мезис Август Иванович]] (1894—1938), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Еділ әскери округінің саяси басқарма басшысы. 1938 жылы 21 сәуірде ату жазасына кесілді.
* [[Григорий Сергеевич Окунев|Окунев Григорий Сергеевич]] (1900—1938), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Тынық мұхит флотының саяси басқарма басшысы. 1938 жылы 28 шілдеде ату жазасына кесілді.
* [[Гайк Александрович Осепян|Осепян Гайк Александрович]] (1891—1937), ЖШҚӘ Бас саяси басқармасы басшысының орынбасары. 1937 жылы 10 қыркүйекте ату жазасына кесілді.
* [[Иосиф Еремеевич Славин|Славин Иосиф Еремеевич]] (1893—1938), ЖШҚӘ әскери оқу орындары басқармасы басшысы. 1938 жылы 15 наурызда ату жазасына кесілді.
* [[Петр Александрович Смирнов|Смирнов Петр Александрович]] (1897—1939), КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі — Ленинград әскери округінің саяси басқарма басшысы. 1937 жылы желтоқсанда КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссары оны [[1-дәрежелі армия комиссары|1-дәрежелі армия комиссарына]] дейін жоғарылатты. 1939 жылы 23 ақпанда ату жазасына кесілді.
* [[Александр Львович Шифрес|Шифрес Александр Львович]] (1898—1938), ЖШҚӘ әскери-шаруашылық академиясы басшысы және КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі. 1938 жылы 25 қыркүйекте ату жазасына кесілді.

=== 1937 жыл ===
* {{date|14|06|1937|1}} — [[Ян Карлович Берзин|Берзин Ян Карлович]] (1889—1938), ЖШҚӘ Бас барлау басқармасы басшысы және КСРО қорғаныс халық комиссары қарамағындағы Әскери кеңес мүшесі, ату жазасына кесілді.
* {{date|30|12|1937|1}} —
** [[Лев Захарович Мехлис|Мехлис Лев Захарович]] (1889—1953), ЖШҚӘ Бас саяси басқармасы басшысы, 1939 жылы [[1-дәрежелі армия комиссары]] атағына дейін жоғарылатылды.
** [[Ефим Афанасьевич Щаденко|Щаденко Ефим Афанасьевич]] (1885—1951), ЖШҚӘ қолбасшылық пен басшылық құрам басқармасы басшысы, 1939 жылы [[1-дәрежелі армия комиссары]] атағына дейін жоғарылатылды.

=== 1939 жыл ===
* {{date|28|04|1939|1}} — [[Иван Васильевич Рогов|Рогов Иван Васильевич]] (1899—1949), ЖШҚФ саяси үгіт-насихат бас басқармасы басшысы, [[Жағалау қызметі генерал-лейтенанты|жағалау қызметі генерал-лейтенанты]] атағына қайта куәландырудан өтті.

=== 1940 жыл ===
* {{date|04|04|1940|1}} — [[Александр Иванович Запорожец (генерал)|Запорожец Александр Иванович]] (1899—1959), Мәскеу әскери округінің Әскери кеңес мүшесі, 1941 жылы [[1-дәрежелі армия комиссары]] атағына дейін жоғарылатылды.
* {{date|20|06|1940|1}} 
** [[Николай Иванович Бирюков (саяси қызметкер)|Бирюков Николай Иванович]] (1901—1974), Қиыр Шығыс майданының Әскери кеңес мүшесі, [[Танк әскерлері генерал-лейтенанты|танк әскерлері генерал-лейтенанты]] атағына қайта куәландырылды.
** [[Владимир Николаевич Борисов|Борисов Владимир Николаевич]] (1901—?), ЖШҚӘ саяси үгіт-насихат бас басқармасы басшысының орынбасары, 1941 жылы шілдеде алаяқтық жасап, атағынан айырылып, 5 жылға еңбекпен түзеу мекемесіне&lt;ref name=&quot;Zvyaginchev&quot;&gt;''Звягинцев В.'' Война на весах Фемиды: Война 1941—1945 гг. в материалах следственно-судебных дел.&lt;/ref&gt; сотталған. 1944 жылы мерзімінен бұрын босатылып, полковник шенін алды. 1948 жылы тағы да тұтқындалып, 5 жылға сотталды. Мерзімі толық көлемде өтелді. 1954 жылы ақталды.

=== 1941 жыл ===
* {{date|22|10|1941|1}} — [[Павел Степанович Степанов|Степанов Павел Степанович]] (1901—1977), [[КСРО әскери-әуе күштері|КСРО ӘӘК]] қолбасшысының саяси істер жөніндегі орынбасары, [[Авиация генерал-майоры|авиация генерал-майоры]] атағына қайта куәландырылды.
* {{date|17|11|1941|1}} — [[Федор Федотович Кузнецов|Кузнецов Федор Федотович]] (1904—1979), ЖШҚӘ саяси үгіт-насихат бас басқармасы басшысының орынбасары, [[Генерал-лейтенант|генерал-лейтенант]] атағына қайта куәландырылды.

== Айырым белгілері ==
Армия мен авиациядағы 2-дәрежелі армия комиссары атағының айырым белгілері: әскер түрлері танымбелгісі бейнеленген ілгектердегі төрт ромб (1940 жылдың 30 шілдесінен кейін) және барлық дәрежедегі саяси қызметкерлерге екі жеңіне қайырмадан жоғары балға мен орағы бар [[Қызыл жұлдыз|қызыл жұлдыз]] (1941 жылы 1 тамызда мұндай жапсырмаларды алып тастады) тігілді.

== Тағы қараңыз ==
* [[1935-1940 жылдардағы ЖШҚӘ әскери атақтары мен айырым белгілері]]
* [[1940-1943 жылдардағы ЖШҚӘ әскери атақтары мен айырым белгілері]]
* [[2-дәрежелі флот флагманы]]
* [[2-дәрежелі командарм]]
* [[2-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО Қарулы Күштерінің әскери атақтары]]
[[Санат:2-дәрежелі армия комиссарлары]]</text>
      <sha1>rekz4iefes1n2px72byq9ori9t3md37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user 2e1e756a07ec6e941270e0023cdf2b1d</title>
    <ns>3</ns>
    <id>760432</id>
    <revision>
      <id>3689929</id>
      <parentid>3476636</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AccountVanishRequests</username>
        <id>160572</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>AccountVanishRequests [[Қатысушы талқылауы:Laziness1]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 2e1e756a07ec6e941270e0023cdf2b1d]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/Laziness1|Laziness1]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Renamed user 2e1e756a07ec6e941270e0023cdf2b1d|Renamed user 2e1e756a07ec6e941270e0023cdf2b1d]]&quot;</comment>
      <origin>3476636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="293" sha1="5vxsqcskhz92vgxuhb6dn1k7yk8x7cp" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Laziness1}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  23:58, 2025 ж. маусымның 1 (+05)</text>
      <sha1>5vxsqcskhz92vgxuhb6dn1k7yk8x7cp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түрке би</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762880</id>
    <revision>
      <id>3690050</id>
      <parentid>3651757</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16922" sha1="p06q7abd5o4hmm3jgedg4bx9qfz11re" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

Түрке Дербісұлы (17 ғасырдың екінші жартысы – 18 ғасырдың басы) Шеркеш руының басшысы болып, ел жадында киелі адам ретінде сақталған. Орыс деректерінде ол [[Тәуке хан]] тұсындағы қазақ зиялы қауымының ең ықпалды өкілдерінің бірі болған.

== Тарихи деректер ==

Түрке бидің ата-бабалары аты шыққан [[батыр]] болғандығы туралы ел есінде:
&lt;poem&gt;...Қойыс пен Дербіс серт еткен,
Серт еткен жауын мерт еткен.
Шеркештен батыр көп шықты,
Ол заманда – ерте өткен,&lt;/poem&gt;
- деген жыр жолдары сақталған.

Түрке би атанып, қазақ рулары арасындағы жер мен жесір, мал мен құн дауын шешіп, «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қағиданы берік ұстанып, әділдігімен әлеуметке кеңінен танымал болған. «Адайдың атақты [[Абыл Тілеуұлы|Абыл ақыны]] айтыпты» деп Әбдірахман Бекбасаров деген ақсақалдан мынадай жыр жолдары жеткен:
&lt;poem&gt;Ар жағы Қойыс, Саталы,
Бер жағында Түрке бар,
Әулие болған баталы.
Түркеден барып бата алса,
Оң болған екен сапары.
Жалауында Қыдыр жүріпті,
Әлиістен деген қыз екен,
Асыл шыққан жатағы.
Дербістен Түрке туыпты,
Он бес жаста ту алған,
Қылышын қанға суарған!
Әулие Бопан-Аспантай,
Құр қалмаған дуаннан
Байұлы түгіл қазақтан,
Сахилығы асқандай.&lt;/poem&gt;
Осы жыр жолдарынан Түркенің тек би ғана емес, қол бастаған батыр, айтқаны келер әулие ретінде бағаланғанын байқаймыз.

1690 жылы Ресейге елші ретінде жіберілген Түрке бидің күйеу баласы Келді мырзаны Ресей билігі тұтқындайды. Ашуға булыққан Түрке би Ресей шекарасына кек алу үшін бірнеше рет шабуыл ұйымдастырды. Ол, сондай-ақ, 1692 жылы орыс елшілері Неприпасов пен Кобяковты ұстап, Келді мырза азат етілгенше оларды атамекеніне жібермеуге [[Тәуке хан|Тәуке ханды]] көндірді. Бұл тиімді шара болып шықты. 1694 жылы орыс билігі Түрке бидің күйеу баласын босатуға мәжбүр болды.

Түрке би [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке бимен]] замандас, билiктi қатар жургiзген адам. Бiрақ туған, өлген жылдары белгiсiз. Ел iшінде сөздерi де көп сақталмаған. Турке жөнiнде әpi әкiм, әpi би болған [[Мақаш әкім]] атымен танымал Мұхамбетжан Шолтырұлы Бекмұхамбетовтiн мұрағатында деректер кездестіруге болады. Өйткенi Мақаш осы Түрке биден тарайды.

== Ел билеген ұрпақтары ==

Түрке би [[Шеркеш]] руы билеушілерінің тұтас бір әулетінің негізін қалаушы болды. Оның ұлы Жомарт би 1731 жылы 10 қазанда орыс бодандығына ант қабылдаған Кіші жүздің би, батырлары қатарында аталады. Сол тұстағы Кіші жүздің белгілі рубасы старшындары Табын Бөкенбай батыр, Тама Есет батыр, Алаша Бәйсеу би, Каракете Әжібай бек, Тана Құлжаназар би, Қызылқұрт Қосқадам, Есентемір Мырзаболат, Масқар Қарақұдық, Жағалбайлы Сәрке батырлармен бірге Шеркеш Жомарт биде [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] саясатына қолдау білдірген. Сөйтіп Жомарт бидің әйгілі Әбілқайырмен бірге ант қабылдаған Кіші жүздің атақты 29 старшынының қатарында болуы, оның тұлғалық болмысын айқындай түседі. Хат соңына ол «Алшын-Шеркеш старшыны Жомарт би» деп өзінің мөр таңбасын түсірген. Жомарт би сол кезде егде тартқан жаста еді, сондықтан көп ұзамай Шеркеш руын оның баласы Пұсырман би басқарды. Кейбір орыс деректерінде Мұсылман би деп те атайды.

1750 жылдары [[Нұралы хан]] басқарған Кіші жүз бен Қайып хан билігіндегі Хиуа хандығы арасында сауда қатынастарына байланысты шиеленісті мәселелер туындаған. Ол Кіші жүз арқылы Орынборға келетін хиуалық сауда керуендерінің қазақ рулары тарапынан тонауға ұшырауымен, ал Хиуаға саудаға барған қазақ саудагерлерінен үлкен көлемде алым-салық алынуымен, сауда керуендеріне кедергі келтірумен түсіндіріледі. Сөйтіп екі жақты сауда-саттық мәселесін реттеу үшін Нұралы хан 1753 жылы күзде Хиуаға Шеркеш Пұсырман би бастаған елшілік аттандырады. Елшілік құрамында Нұралының нағашы ағасы адай Мырзатай батыр, Пұсырман бидің туған інісі Бура, баласы Тұрымбет, Малыбай, Олжа, т.б. қазақтармен қатар Нұралының генерал-губернатор 
И.И. Неплюевтен сұрауына байланысты Орынбордан жіберілген орыс елшілері тілмаш Я. Гуляев 
пен канцелярист П. Чучалов та болды. Елшілік Хиуаға 1753 жылы 18 желтоқсанда жеткен. Пұсырман би бастаған қазақ елшілері 21 желтоқсанда Қайып ханға Нұралы хатын тапсырады. Қайып хан оларды құрметпен жылы қабылдап, 25 желтоқсан күні өзіне шақырған. Кездесу барысында қазақтар 1751 жылы Өтелбай батыр тонаған 40 хиуалық түйе орнына, 150 ту бие қайтаруға келіскен. Бұл деректер Шеркеш руының тектілері бір-біріне қарсы шыққан екі Шыңғыс ұрпақтарының арасында үлкен құрметке ие болғанын көрсетеді. 1758 жылы Хиуа тағынан құлатылған Батыр ханның ұлы Қарабай хан Тұрымбет бидің ауылынан пана тапты.

1771 жылы Нұралы хан граф Панинге жазған хатында өз жақтастарының тізімінде, Байұлы рулары басшыларының ішінде бірінші болып Тұрымбет биді атайды. Алайда, көп ұзамай хан мен би жау болады. 1785 жылдың жазында ІІ Екатеринаға Нұралы ханды биліктен кетіру туралы өтінішхатқа Шеркеш руынан Тұрымбет би, Есенаман би, Көсем баһадүр, Жарқынбай батырлар қол қояды. Сол жылы қыркүйек айында болған құрылтайда Тұрымбет би барлық Байұлы руларының бас старшыны болып сайланады. Әрине, бұл таңдауда Тұрымбет бидің егде тартқан жасы мен даусыз беделі де маңызды рөл атқарды, бірақ оның үлкен дәрежелі руға жататындығы да маңызды рөл атқарды.
Өмір бойы Байұлы руларына арқа сүйеген Нұралы хан үшін, әрине, Шеркеш руының жауласуға кіруі өте ауыр соққы болды. 1785 жылы желтоқсан айының аяғында Нұралы хан Игельстромға жазған хатында Тұрымбет биді «ұры» және «алаяқ» деп атап, керуендер мен шекаралық елді мекендерге шабуыл жасауға Шеркеш руының көсемінің қатысқаны туралы орыс билігінің алдында беделін түсіретін деректер келтіреді. Бірақ бәрі бекер болды, өйткені оның дәуірі әлдеқашан өтіп кеткен еді. 1786 жылы Нұралы хан Кіші жүзді тастап, Уфаға қоныстанды, ал келесі жылы Тұрымбет би Ресей әкімшілігі құрған жаңа орган «Байұлы ұрпақтарының расправасы» ұйымының төрағасы болып сайланады.

1790 жылы Сырым Датұлы қарулы күресті қайта бастағанда, Тұрымбет би Байұлы руының басқа да беделді басшыларымен бірге бұл қадамға қарсы болды. «Жайық өңіріндегі жер мәселесі мен жайылымнан айырылып қаламын ба деген қорқыныш үлкен бір топ старшындардың Сырымға қосылудан бас тартуында үлкен рөл атқарды.  Бұл үрей старшындарды ғана емес, қалың бұқараны да тежеп тұрды және, сөзсіз, елеулі негіздер болды: көшпеліліктің жаңа аумақтарын табу өте қиын болды», - деп М.Вяткин байұлы ақсақалдарының ұстанымын түсіндірді. Бұл ретте Тұрымбет би Сырым батырмен бірге 1791-1792 ж.ж. Ералы ханды Кіші жүздің жаңа билеушісі етіп бекітуге қарсылық білдірген екі ұжымдық хатқа қол қойды. Сөйтіп, Шеркеш руының басшысы Әбілқайыр хан ұрпақтарына қарсылығын жалғастыра берді. Тиісінше, ол Сырым батырмен мақсаттары ортақ болғанмен, күрес әдістеріне келіспей, тек қарулы қарсылыққа қарсы болды. 18 ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында Тұрымбет бидің аты-жөні құжаттарда аталмай қалады, бұл оның қайтыс болуына немесе саясатқа араласуды тоқтатқанына байланысты болуы мүмкін.  Оның немересі Бекмұхамбет би мұрагері болды, ол расправа ұйымына кірді.

Бекмұхамбет би 18 ғасырдың аяғында Қаратай сұлтанның жақтастарының қатарында болды. Алайда, 19 ғасырдың басында Шеркеш руының басшысы Қаратай сұлтанның інісі және қарсыласы Бөкей сұлтанның жағына өтті. Бұл одақ тиісінше мөрленді. Бөкей сұлтан Бекмұхамбет бимен құда болды.&lt;ref&gt;Tamga кітабы. Расул Темірғалиев&lt;/ref&gt;

1802 жылы Бекмұхамбет бидің жетекшілігімен Шеркеш руының едәуір бөлігі Бөкей сұлтанға еріп, Жайық пен Еділ өзендерінің аралығындағы аймаққа келді, онда жаңа квазимемлекеттік бірлестік – Ішкі Орда құрылды, кейін Бөкей Ордасы немесе Бөкей хандығы деген атаулармен белгілі болды.&lt;ref&gt;Tamga кітабы. Расул Темірғалиев&lt;/ref&gt;

Шеркеш руы Бөкей хандығының дәрежесі биік руларының біріне айналды, бұл рудың дәстүрлі мәртебесімен де, Бекмұхамбет бидің қызметімен де байланысты болды. Алайда, Шеркеш руы көсемдері мен Бөкей хандығының билеушілері арасындағы қарым-қатынаста бәрі тегіс болған жоқ. Алғашқы жылдары шеркештер тіпті Жайыққа қайта кетуге тырысты. Дегенмен, уақыт өте келе тағы да ортақ тіл тапты.&lt;ref&gt;Tamga кітабы. Расул Темірғалиев&lt;/ref&gt;

1811 жылы Бекмұхамбет би Бөкей ханды сайлауға, 1812 жылы Оралда өткен бекіту рәсіміне қатысты. Бекмұхамбет би Жәңгір ханға да қолдау жасады. 1824 жылы Жәңгір ханды сайлауға Мүсіреп Айдаболов пен Бекмұхамбет би өз руының өкілдері ретінде қатысты. 1827 жылы сәуір айында Жәңгір хан сол кезде болып жатқан толқулар кезінде Шеркеш руы басшыларының адалдығын атап өтті, Бекболат Байшеркешовке тархан атағы берілді.&lt;ref&gt;Tamga кітабы. Расул Темірғалиев&lt;/ref&gt;

1835 жылы Бекмұхамбет би жасының ұлғаюына және денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен кетті. Ол өзінің ұлы Шолтырды Шеркеш руының бір тармағына басқарушы етіп бекітуді өтініп Жәңгір ханға жүгінеді. Бұл өтініш қанағаттандырылды. 1839 жылы Шолтыр би де ханның кеңесшісі болды. 1840 жылы Жәңгір хан оған Анна орденінің алтын медалін табыстады.&lt;ref&gt;Tamga кітабы. Расул Темірғалиев&lt;/ref&gt;

Халық арасында жақсы естелік қалдырған өте атақты билеуші Шолтыр ұлы Мұхамеджан (Мақаш әкім) Бекмұхамбетов болды. Шежіресі: Шеркеш → Қойыс → Дербіс → Түрке → Жомарт → Пұсырман → Тұрымбет → Есмәмбет → Бекмұхамбет → Шолтыр → Мұхамеджан. Сөйтіп, Түрке биден бастасақ, екі ғасырдан астам бір әулеттің өкілдері ұрпақтан-ұрпаққа өз руының немесе оның жекелеген топтарының басында тұрған.
&lt;references /&gt;
[[Санат:Түрке би]]
[[Санат:Қазақ тұлғасы]]
[[Санат:Ел билеуші]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қазақ билері]]</text>
      <sha1>p06q7abd5o4hmm3jgedg4bx9qfz11re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3689998</id>
      <parentid>3689591</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689998</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="67iuaou38tyariq7hfmetn734r04cto" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 245884,
	&quot;pages&quot;: 673858,
	&quot;edits&quot;: 3686271,
	&quot;users&quot;: 183870,
	&quot;activeusers&quot;: 478,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8808
}</text>
      <sha1>67iuaou38tyariq7hfmetn734r04cto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Телхожа Илья НЗМ</title>
    <ns>3</ns>
    <id>766704</id>
    <revision>
      <id>3690098</id>
      <parentid>3663935</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58371-29</username>
        <id>187894</id>
      </contributor>
      <origin>3690098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="427" sha1="pfviw2303chggt98z3i6ac6iqaujenu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Телхожа Илья НЗМ}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:02, 2025 ж. қазанның 24 (+05)

https://garticphone.com/ru/00F9B036 [[Арнайы:Үлесі/~2026-58371-29|~2026-58371-29]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-58371-29|talk]]) 12:40, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>pfviw2303chggt98z3i6ac6iqaujenu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690108</id>
      <parentid>3690098</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-58371-29|~2026-58371-29]] ([[User talk:~2026-58371-29|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3512624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="f5p4g3zexmyya2uxh536qlhc6ydz4pu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Телхожа Илья НЗМ}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:02, 2025 ж. қазанның 24 (+05)</text>
      <sha1>f5p4g3zexmyya2uxh536qlhc6ydz4pu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3690014</id>
      <parentid>3689149</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3690014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="731083" sha1="4i3t2jiqxteqwrkfzwgyy22sa4pl7s8" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 109841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 434958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 687474]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 33546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 131613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 432443]
|-
|3
|[[Республика күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12453]
|-
|4
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 8304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 28001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 118376]
|-
|5
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 200065]
|-
|6
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 100824]
|-
|7
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 71454]
|-
|8
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99332]
|-
|9
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 50227]
|-
|10
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 47373]
|-
|11
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 67309]
|-
|12
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16883]
|-
|13
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47312]
|-
|14
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27119]
|-
|15
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8785]
|-
|16
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23384]
|-
|17
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50979]
|-
|18
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106867]
|-
|19
|[[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8752]
|-
|20
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49907]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 84857]
|-
|22
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71505]
|-
|23
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14490]
|-
|24
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16449]
|-
|25
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 54479]
|-
|26
|[[Қазтуған Сүйінішұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8724]
|-
|27
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 103130]
|-
|28
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69618]
|-
|29
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46539]
|-
|30
|[[Сақтандыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3239]
|-
|31
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15065]
|-
|32
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45395]
|-
|33
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 66196]
|-
|34
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32802]
|-
|35
|[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8077]
|-
|36
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 37413]
|-
|37
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 30864]
|-
|38
|[[Доспамбет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5800]
|-
|39
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 29250]
|-
|40
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40090]
|-
|41
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28645]
|-
|42
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13598]
|-
|43
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 29936]
|-
|44
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47860]
|-
|45
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31181]
|-
|46
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57294]
|-
|47
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7413]
|-
|48
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15898]
|-
|49
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23673]
|-
|50
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16515]
|-
|51
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24788]
|-
|52
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 25919]
|-
|53
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18818]
|-
|54
|[[Лашын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 3596]
|-
|55
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29531]
|-
|56
|[[Есептеуіш техника тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3753]
|-
|57
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49507]
|-
|58
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14634]
|-
|59
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42951]
|-
|60
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24618]
|-
|61
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 34564]
|-
|62
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31741]
|-
|63
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13613]
|-
|64
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33269]
|-
|65
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18605]
|-
|66
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 54118]
|-
|67
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12092]
|-
|68
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 43253]
|-
|69
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34375]
|-
|70
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 34045]
|-
|71
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28158]
|-
|72
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27821]
|-
|73
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15953]
|-
|74
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27470]
|-
|75
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14174]
|-
|76
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18781]
|-
|77
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10398]
|-
|78
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23267]
|-
|79
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20145]
|-
|80
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24095]
|-
|81
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24671]
|-
|82
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9418]
|-
|83
|[[Ескендір (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8155]
|-
|84
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23067]
|-
|85
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18412]
|-
|86
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17790]
|-
|87
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28465]
|-
|88
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 42980]
|-
|89
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 49961]
|-
|90
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32895]
|-
|91
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71367]
|-
|92
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21539]
|-
|93
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24517]
|-
|94
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24937]
|-
|95
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1121]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24423]
|-
|96
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23480]
|-
|97
|[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3212]
|-
|98
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 21015]
|-
|99
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38648]
|-
|100
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23425]
|-
|101
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29907]
|-
|102
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24503]
|-
|103
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26528]
|-
|104
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12629]
|-
|105
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21452]
|-
|106
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22635]
|-
|107
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10102]
|-
|108
|[[Медеу Сәрсеке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 13139]
|-
|109
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11857]
|-
|110
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10557]
|-
|111
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16017]
|-
|112
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15159]
|-
|113
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17617]
|-
|114
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32181]
|-
|115
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11898]
|-
|116
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18249]
|-
|117
|[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4706]
|-
|118
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15565]
|-
|119
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37485]
|-
|120
|[[Семирамида аспалы бағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 6633]
|-
|121
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19274]
|-
|122
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16676]
|-
|123
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15079]
|-
|124
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29600]
|-
|125
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11760]
|-
|126
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11526]
|-
|127
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16190]
|-
|128
|[[Масғұт (дастан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3970]
|-
|129
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9166]
|-
|130
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22572]
|-
|131
|[[Жарасқан Әбдірашев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 4176]
|-
|132
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27616]
|-
|133
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20623]
|-
|134
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25336]
|-
|135
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24280]
|-
|136
|[[Мысыр пирамидалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7573]
|-
|137
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24563]
|-
|138
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9309]
|-
|139
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39869]
|-
|140
|[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18692]
|-
|141
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26876]
|-
|142
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30437]
|-
|143
|[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4218]
|-
|144
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23081]
|-
|145
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19501]
|-
|146
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26253]
|-
|147
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11575]
|-
|148
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22437]
|-
|149
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12635]
|-
|150
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20350]
|-
|151
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 22641]
|-
|152
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15321]
|-
|153
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13145]
|-
|154
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17861]
|-
|155
|[[Асқар Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7217]
|-
|156
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18172]
|-
|157
|[[Ерболат Беделхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4787]
|-
|158
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10590]
|-
|159
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12955]
|-
|160
|[[Құтадғу білік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9580]
|-
|161
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20462]
|-
|162
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16169]
|-
|163
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14521]
|-
|164
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14041]
|-
|165
|[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3847]
|-
|166
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18129]
|-
|167
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15110]
|-
|168
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14286]
|-
|169
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22524]
|-
|170
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14062]
|-
|171
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22207]
|-
|172
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14253]
|-
|173
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25002]
|-
|174
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12381]
|-
|175
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2099]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8617]
|-
|176
|[[Оба індеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 2466]
|-
|177
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6069]
|-
|178
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17601]
|-
|179
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21590]
|-
|180
|[[BilimLand]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=BilimLand 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BilimLand 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=BilimLand 3403]
|-
|181
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16571]
|-
|182
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27598]
|-
|183
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19724]
|-
|184
|[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6668]
|-
|185
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16481]
|-
|186
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9405]
|-
|187
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26516]
|-
|188
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14126]
|-
|189
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16331]
|-
|190
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16503]
|-
|191
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10781]
|-
|192
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22759]
|-
|193
|[[Ерен еңбегі үшін медалі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3643]
|-
|194
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12965]
|-
|195
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10893]
|-
|196
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18698]
|-
|197
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13746]
|-
|198
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16647]
|-
|199
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10238]
|-
|200
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16452]
|-
|201
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15699]
|-
|202
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14317]
|-
|203
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9437]
|-
|204
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19401]
|-
|205
|[[Домендік атау жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2158]
|-
|206
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19719]
|-
|207
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44793]
|-
|208
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18413]
|-
|209
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13085]
|-
|210
|[[Сара Тастанбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 3346]
|-
|211
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8715]
|-
|212
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1890]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 65391]
|-
|213
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10124]
|-
|214
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22372]
|-
|215
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12522]
|-
|216
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15954]
|-
|217
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5511]
|-
|218
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 19118]
|-
|219
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14292]
|-
|220
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14786]
|-
|221
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12809]
|-
|222
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18940]
|-
|223
|[[Қазақстан Құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10316]
|-
|224
|[[:Сурет:Female and male anus.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1783]
|-
|225
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15150]
|-
|226
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16355]
|-
|227
|[[Диуани лұғат ат-түрк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4492]
|-
|228
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30280]
|-
|229
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10015]
|-
|230
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18288]
|-
|231
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14224]
|-
|232
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12824]
|-
|233
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3152]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7643]
|-
|234
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11104]
|-
|235
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17526]
|-
|236
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17961]
|-
|237
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10213]
|-
|238
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13794]
|-
|239
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22329]
|-
|240
|[[Күлтегін ескерткіші]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7535]
|-
|241
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11701]
|-
|242
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17165]
|-
|243
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12141]
|-
|244
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27026]
|-
|245
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8797]
|-
|246
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19506]
|-
|247
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25895]
|-
|248
|[[Қазақстан халық кеңесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5268]
|-
|249
|[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7525]
|-
|250
|[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4830]
|-
|251
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12327]
|-
|252
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20218]
|-
|253
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16335]
|-
|254
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14242]
|-
|255
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24340]
|-
|256
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10056]
|-
|257
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22649]
|-
|258
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16321]
|-
|259
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 22966]
|-
|260
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8814]
|-
|261
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11749]
|-
|262
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11045]
|-
|263
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11467]
|-
|264
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15307]
|-
|265
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18789]
|-
|266
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7670]
|-
|267
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15519]
|-
|268
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9194]
|-
|269
|[[Сартай батыр Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3632]
|-
|270
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14307]
|-
|271
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17615]
|-
|272
|[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3719]
|-
|273
|[[Қобыланды батыр (жыр)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6135]
|-
|274
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10921]
|-
|275
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16746]
|-
|276
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10659]
|-
|277
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7410]
|-
|278
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9642]
|-
|279
|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16197]
|-
|280
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21986]
|-
|281
|[[Ноғай Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2967]
|-
|282
|[[Қарлығаштар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 5224]
|-
|283
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12115]
|-
|284
|[[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1888]
|-
|285
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20070]
|-
|286
|[[Күлтегін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6883]
|-
|287
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13025]
|-
|288
|[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7510]
|-
|289
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7767]
|-
|290
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12059]
|-
|291
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18522]
|-
|292
|[[Әбілқайыр хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1960]
|-
|293
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12880]
|-
|294
|[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5494]
|-
|295
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22949]
|-
|296
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8830]
|-
|297
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9298]
|-
|298
|[[Әділет (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14264]
|-
|299
|[[Санау жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4055]
|-
|300
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25225]
|-
|301
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13078]
|-
|302
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10101]
|-
|303
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15901]
|-
|304
|[[Уикипедия:Қауым порталы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7259]
|-
|305
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19942]
|-
|306
|[[Қазақ жүздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9664]
|-
|307
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15075]
|-
|308
|[[Операциялық жүйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5554]
|-
|309
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10726]
|-
|310
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56330]
|-
|311
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19341]
|-
|312
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9573]
|-
|313
|[[Жиде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2911]
|-
|314
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8748]
|-
|315
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6864]
|-
|316
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13422]
|-
|317
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10865]
|-
|318
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15557]
|-
|319
|[[Абак]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 1033]
|-
|320
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17318]
|-
|321
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19292]
|-
|322
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18868]
|-
|323
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11145]
|-
|324
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14205]
|-
|325
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11159]
|-
|326
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11346]
|-
|327
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14867]
|-
|328
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14892]
|-
|329
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10061]
|-
|330
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14206]
|-
|331
|[[Елтаңба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 7964]
|-
|332
|[[Еңсегей Бойлы Ер Есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1841]
|-
|333
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10073]
|-
|334
|[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1609]
|-
|335
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19476]
|-
|336
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10231]
|-
|337
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11189]
|-
|338
|[[Асхат Сергеевич Ниязов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5281]
|-
|339
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11771]
|-
|340
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10446]
|-
|341
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11082]
|-
|342
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 9319]
|-
|343
|[[Шығыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12104]
|-
|344
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 1539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 8407]
|-
|345
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10435]
|-
|346
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17416]
|-
|347
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11903]
|-
|348
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36165]
|-
|349
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9115]
|-
|350
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12885]
|-
|351
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9598]
|-
|352
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7167]
|-
|353
|[[Компьютерлік желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5934]
|-
|354
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6324]
|-
|355
|[[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1920]
|-
|356
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9421]
|-
|357
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6452]
|-
|358
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6739]
|-
|359
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10746]
|-
|360
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15601]
|-
|361
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4923]
|-
|362
|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5057]
|-
|363
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7053]
|-
|364
|[[Дыбыс үндестігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6837]
|-
|365
|[[Соңғы көш (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2972]
|-
|366
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11315]
|-
|367
|[[Абдолла Қарсақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2589]
|-
|368
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11838]
|-
|369
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14857]
|-
|370
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6179]
|-
|371
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14744]
|-
|372
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9951]
|-
|373
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20356]
|-
|374
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9411]
|-
|375
|[[Мөңке би Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6628]
|-
|376
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10432]
|-
|377
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8600]
|-
|378
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17689]
|-
|379
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11585]
|-
|380
|[[Кенен Әзірбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4836]
|-
|381
|[[Sadraddin]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Sadraddin 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Sadraddin 8994]
|-
|382
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18091]
|-
|383
|[[Құрмет ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5304]
|-
|384
|[[Алтай таулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7422]
|-
|385
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13746]
|-
|386
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10002]
|-
|387
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9663]
|-
|388
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6120]
|-
|389
|[[Бұланты шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7230]
|-
|390
|[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7086]
|-
|391
|[[Дауысты дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9130]
|-
|392
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 475]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18360]
|-
|393
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12794]
|-
|394
|[[Мемлекет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7432]
|-
|395
|[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 559]
|-
|396
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8238]
|-
|397
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10174]
|-
|398
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 7000]
|-
|399
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13904]
|-
|400
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14407]
|-
|401
|[[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3236]
|-
|402
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7242]
|-
|403
|[[Спандияр Көбеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4132]
|-
|404
|[[Конституция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6858]
|-
|405
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12168]
|-
|406
|[[Екпін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4531]
|-
|407
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11016]
|-
|408
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10226]
|-
|409
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39629]
|-
|410
|[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6659]
|-
|411
|[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3192]
|-
|412
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13700]
|-
|413
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5840]
|-
|414
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20156]
|-
|415
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11846]
|-
|416
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14153]
|-
|417
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11907]
|-
|418
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11736]
|-
|419
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10760]
|-
|420
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14996]
|-
|421
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 9558]
|-
|422
|[[Кек алушылар: Финал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2623]
|-
|423
|[[Философия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9074]
|-
|424
|[[Жансая Мұратбекқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1765]
|-
|425
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6146]
|-
|426
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10782]
|-
|427
|[[Алтын Қыран ордені]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2357]
|-
|428
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8038]
|-
|429
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6812]
|-
|430
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10022]
|-
|431
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20434]
|-
|432
|[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7753]
|-
|433
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10849]
|-
|434
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12307]
|-
|435
|[[Созақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3940]
|-
|436
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7381]
|-
|437
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9595]
|-
|438
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8801]
|-
|439
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8824]
|-
|440
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14010]
|-
|441
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11012]
|-
|442
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7568]
|-
|443
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9383]
|-
|444
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15726]
|-
|445
|[[Тұран ойпаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4475]
|-
|446
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8916]
|-
|447
|[[Үркер (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3098]
|-
|448
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7642]
|-
|449
|[[Жаппас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6515]
|-
|450
|[[Әбділда Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6072]
|-
|451
|[[Мұрат Мөңкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16871]
|-
|452
|[[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4018]
|-
|453
|[[Қыпшақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14530]
|-
|454
|[[Раушангүлділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3202]
|-
|455
|[[Жігіттер тобы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6125]
|-
|456
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16366]
|-
|457
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9820]
|-
|458
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13116]
|-
|459
|[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7131]
|-
|460
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10712]
|-
|461
|[[Ұстаз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3873]
|-
|462
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 14916]
|-
|463
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5884]
|-
|464
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6683]
|-
|465
|[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5270]
|-
|466
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11199]
|-
|467
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7447]
|-
|468
|[[Ескендір Зұлқарнайын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8829]
|-
|469
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16060]
|-
|470
|[[Қазақстан елтаңбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8683]
|-
|471
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11622]
|-
|472
|[[Майқы би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7670]
|-
|473
|[[Тоқтамыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6276]
|-
|474
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10419]
|-
|475
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12853]
|-
|476
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7666]
|-
|477
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31599]
|-
|478
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7285]
|-
|479
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7582]
|-
|480
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7230]
|-
|481
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7247]
|-
|482
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7556]
|-
|483
|[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10860]
|-
|484
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10426]
|-
|485
|[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1329]
|-
|486
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15359]
|-
|487
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 9138]
|-
|488
|[[Процессор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3778]
|-
|489
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8547]
|-
|490
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5650]
|-
|491
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16259]
|-
|492
|[[Тоқтар Серіков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8533]
|-
|493
|[[Логикалық элементтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 944]
|-
|494
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8136]
|-
|495
|[[Жақайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5853]
|-
|496
|[[Мемлекеттік ту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6520]
|-
|497
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7486]
|-
|498
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8910]
|-
|499
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20426]
|-
|500
|[[Аристотель]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6842]
|-
|501
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 16930]
|-
|502
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17920]
|-
|503
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14554]
|-
|504
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9745]
|-
|505
|[[YouTube]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=YouTube 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=YouTube 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=YouTube 4128]
|-
|506
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9168]
|-
|507
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10100]
|-
|508
|[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6347]
|-
|509
|[[Менің Қазақстаным (ән)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 4289]
|-
|510
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20896]
|-
|511
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6835]
|-
|512
|[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3247]
|-
|513
|[[Алшын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6609]
|-
|514
|[[Дермене (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2027]
|-
|515
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 9122]
|-
|516
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11252]
|-
|517
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9092]
|-
|518
|[[Шахмұрат Мүтәліп]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5827]
|-
|519
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8750]
|-
|520
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9330]
|-
|521
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8234]
|-
|522
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8847]
|-
|523
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7735]
|-
|524
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9764]
|-
|525
|[[Келінжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6891]
|-
|526
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 4705]
|-
|527
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9850]
|-
|528
|[[Фонетика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6124]
|-
|529
|[[Уәлибек Әбдірайымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3812]
|-
|530
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13407]
|-
|531
|[[Вагиналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3847]
|-
|532
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7759]
|-
|533
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7490]
|-
|534
|[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2032]
|-
|535
|[[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2053]
|-
|536
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7460]
|-
|537
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7692]
|-
|538
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4815]
|-
|539
|[[Қайталау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5345]
|-
|540
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8554]
|-
|541
|[[Литосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3538]
|-
|542
|[[Қарауыл руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5671]
|-
|543
|[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6660]
|-
|544
|[[Программалық жасақтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1303]
|-
|545
|[[Қантамырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 4901]
|-
|546
|[[Аналды секс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4753]
|-
|547
|[[Қадырғали Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 4960]
|-
|548
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8260]
|-
|549
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7375]
|-
|550
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9692]
|-
|551
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7952]
|-
|552
|[[Жыраулық поэзия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2402]
|-
|553
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6861]
|-
|554
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8467]
|-
|555
|[[Мұғалжар тауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4310]
|-
|556
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6369]
|-
|557
|[[Смағұл Сәдуақасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 6497]
|-
|558
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6307]
|-
|559
|[[Ферменттер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4315]
|-
|560
|[[Ежелгі Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5311]
|-
|561
|[[Артемида ғибадатханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2717]
|-
|562
|[[Қаракерей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7012]
|-
|563
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13104]
|-
|564
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7393]
|-
|565
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 12955]
|-
|566
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5796]
|-
|567
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13357]
|-
|568
|[[Алтын Орда хандарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8471]
|-
|569
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5717]
|-
|570
|[[Il’han Ihsan]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2636]
|-
|571
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4399]
|-
|572
|[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6026]
|-
|573
|[[Уикипедия:Видео сабақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5866]
|-
|574
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7543]
|-
|575
|[[Азаматтық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5799]
|-
|576
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18479]
|-
|577
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8031]
|-
|578
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6505]
|-
|579
|[[Қазақстанның биік тау шыңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4703]
|-
|580
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8564]
|-
|581
|[[Теңеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 5261]
|-
|582
|[[Жақып Ақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4930]
|-
|583
|[[Түркілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8721]
|-
|584
|[[Ұрыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6903]
|-
|585
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13072]
|-
|586
|[[Персептрон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1731]
|-
|587
|[[Жайдарман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6988]
|-
|588
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15569]
|-
|589
|[[Гауһартас (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5357]
|-
|590
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8935]
|-
|591
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7479]
|-
|592
|[[IP мекенжайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2763]
|-
|593
|[[Оғыздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5703]
|-
|594
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13387]
|-
|595
|[[Моңғол шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10382]
|-
|596
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4516]
|-
|597
|[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4848]
|-
|598
|[[Крест жорықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11843]
|-
|599
|[[Төре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6843]
|-
|600
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7190]
|-
|601
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 6975]
|-
|602
|[[Талас шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2162]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9224]
|-
|603
|[[Энеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5761]
|-
|604
|[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3346]
|-
|605
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8273]
|-
|606
|[[Qazaqstan (телеарна)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5411]
|-
|607
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 353]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6302]
|-
|608
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7671]
|-
|609
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12945]
|-
|610
|[[Төртқара]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 5894]
|-
|611
|[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11455]
|-
|612
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10023]
|-
|613
|[[Жазғы Азия ойындары 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3498]
|-
|614
|[[Қаратпа сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2905]
|-
|615
|[[Тәж Махал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 3975]
|-
|616
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12929]
|-
|617
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17020]
|-
|618
|[[Жұбан Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 5007]
|-
|619
|[[Ахмед Иүгінеки]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 3192]
|-
|620
|[[Матай (ру бірлестігі)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7198]
|-
|621
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7338]
|-
|622
|[[Сақтандыру полисі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 603]
|-
|623
|[[Қазақстан телеарналары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3295]
|-
|624
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8034]
|-
|625
|[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4567]
|-
|626
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 4999]
|-
|627
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7242]
|-
|628
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6858]
|-
|629
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4488]
|-
|630
|[[Арқайым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1370]
|-
|631
|[[Тама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5344]
|-
|632
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9727]
|-
|633
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11026]
|-
|634
|[[Ғибрат Азубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1396]
|-
|635
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7220]
|-
|636
|[[Фотосинтез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7297]
|-
|637
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9809]
|-
|638
|[[Қорқай дұғасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4653]
|-
|639
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11937]
|-
|640
|[[Шортанбай Қанайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15065]
|-
|641
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6773]
|-
|642
|[[Батыс Сібір жазығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2703]
|-
|643
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8338]
|-
|644
|[[Шешендік өнер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1183]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4748]
|-
|645
|[[Жетісу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7727]
|-
|646
|[[Қырғыз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6483]
|-
|647
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 8945]
|-
|648
|[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4622]
|-
|649
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5234]
|-
|650
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8694]
|-
|651
|[[Олжас Абайұлы Бектенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1760]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4705]
|-
|652
|[[Логикалық заңдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 575]
|-
|653
|[[Қатысушы:Aldogarov]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 991]
|-
|654
|[[Қарақытай мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9784]
|-
|655
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8032]
|-
|656
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9476]
|-
|657
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9070]
|-
|658
|[[Көшпелілер рухани мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2540]
|-
|659
|[[Нұралы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5137]
|-
|660
|[[:Санат:Қазақ батырлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1980]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6890]
|-
|661
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6538]
|-
|662
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7516]
|-
|663
|[[Тайыр Жарықұлы Жароков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3356]
|-
|664
|[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8638]
|-
|665
|[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 5976]
|-
|666
|[[Ботбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7182]
|-
|667
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9383]
|-
|668
|[[Мұзафар Әлімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4515]
|-
|669
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8047]
|-
|670
|[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3255]
|-
|671
|[[Ақ кеме (кітап)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1223]
|-
|672
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8696]
|-
|673
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9808]
|-
|674
|[[Неолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6865]
|-
|675
|[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5530]
|-
|676
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10118]
|-
|677
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4560]
|-
|678
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8504]
|-
|679
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8153]
|-
|680
|[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4050]
|-
|681
|[[Халықаралық студенттер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1156]
|-
|682
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5339]
|-
|683
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12341]
|-
|684
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16112]
|-
|685
|[[Жетісу Алатауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4737]
|-
|686
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7144]
|-
|687
|[[Педагогика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5802]
|-
|688
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6521]
|-
|689
|[[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3191]
|-
|690
|[[Асқорыту мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5083]
|-
|691
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7042]
|-
|692
|[[Зу-Зу Күлпаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6152]
|-
|693
|[[Серік Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1812]
|-
|694
|[[Сібір хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5305]
|-
|695
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7573]
|-
|696
|[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7477]
|-
|697
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5027]
|-
|698
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6140]
|-
|699
|[[Ғылыми стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4513]
|-
|700
|[[Хамит Ерғалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2211]
|-
|701
|[[Әбілмәмбет хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3898]
|-
|702
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7336]
|-
|703
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9057]
|-
|704
|[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4499]
|-
|705
|[[Омыртқасыздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 2224]
|-
|706
|[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3379]
|-
|707
|[[Ұлбике Жанкелдіқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2473]
|-
|708
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7301]
|-
|709
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7641]
|-
|710
|[[Петр Моисеевич Поспелов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 381]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 775]
|-
|711
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11611]
|-
|712
|[[Бақытжан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3170]
|-
|713
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7432]
|-
|714
|[[Ақуыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1387]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6426]
|-
|715
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15003]
|-
|716
|[[Қаңлы (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7247]
|-
|717
|[[Қазақ халқының қалыптасуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 4273]
|-
|718
|[[Қазақстан банктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 968]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4757]
|-
|719
|[[Түрксіб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 6703]
|-
|720
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8019]
|-
|721
|[[Қайып хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4591]
|-
|722
|[[География]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6605]
|-
|723
|[[Атмосфера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6704]
|-
|724
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6370]
|-
|725
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 9024]
|-
|726
|[[Кете (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4538]
|-
|727
|[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 5144]
|-
|728
|[[Уикипедия:Telegram]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5579]
|-
|729
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1038]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7543]
|-
|730
|[[Тарақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5445]
|-
|731
|[[Кемел Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3429]
|-
|732
|[[Жедел жады]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1922]
|-
|733
|[[Есекжем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 4875]
|-
|734
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9151]
|-
|735
|[[Барақ хан (Орта жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2711]
|-
|736
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14758]
|-
|737
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10340]
|-
|738
|[[Бауыр (орган)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5625]
|-
|739
|[[Логика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1619]
|-
|740
|[[Жетіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 4903]
|-
|741
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 20023]
|-
|742
|[[Ақпан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6165]
|-
|743
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9005]
|-
|744
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6192]
|-
|745
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5609]
|-
|746
|[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5678]
|-
|747
|[[Бата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4394]
|-
|748
|[[Тұмау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 3830]
|-
|749
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 18968]
|-
|750
|[[Қаракесек (Әлімұлы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5137]
|-
|751
|[[Сұр келес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 721]
|-
|752
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9459]
|-
|753
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10073]
|-
|754
|[[Қазақ халық аңыздары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8840]
|-
|755
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7400]
|-
|756
|[[Соғыс психологиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 306]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 938]
|-
|757
|[[Биология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6563]
|-
|758
|[[Қан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 7022]
|-
|759
|[[Қазақ энциклопедиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3968]
|-
|760
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9278]
|-
|761
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7875]
|-
|762
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26841]
|-
|763
|[[Морфология (лингвистика)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 5963]
|-
|764
|[[Ресей империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5252]
|-
|765
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1003]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8562]
|-
|766
|[[Қазақ шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6076]
|-
|767
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8841]
|-
|768
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9324]
|-
|769
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6554]
|-
|770
|[[Қарақалпақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5752]
|-
|771
|[[Бекет Мырзағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3960]
|-
|772
|[[Сақиналар әміршісі (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1739]
|-
|773
|[[Сығанақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4892]
|-
|774
|[[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 682]
|-
|775
|[[МедиаУики:Bad image list]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 1722]
|-
|776
|[[Мұхаммед Шайбани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 4064]
|-
|777
|[[Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4653]
|-
|778
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8530]
|-
|779
|[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5049]
|-
|780
|[[Дос-Мұқасан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4241]
|-
|781
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 8241]
|-
|782
|[[Құндылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5065]
|-
|783
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 6984]
|-
|784
|[[Есентемір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3697]
|-
|785
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 4674]
|-
|786
|[[Хан Тәңірі шыңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4790]
|-
|787
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4719]
|-
|788
|[[Әл-Кәһф сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4564]
|-
|789
|[[Бату хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5800]
|-
|790
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30858]
|-
|791
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10998]
|-
|792
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 10883]
|-
|793
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 7888]
|-
|794
|[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3719]
|-
|795
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5307]
|-
|796
|[[Оба]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 2380]
|-
|797
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7721]
|-
|798
|[[Қосмекенділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3923]
|-
|799
|[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1844]
|-
|800
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7353]
|-
|801
|[[Ерзат Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2051]
|-
|802
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 289]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8809]
|-
|803
|[[Тұрсын хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3386]
|-
|804
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6685]
|-
|805
|[[Гүлжауһар Сейітжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1021]
|-
|806
|[[Аңыз әңгімелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2922]
|-
|807
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 5967]
|-
|808
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5873]
|-
|809
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20281]
|-
|810
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7587]
|-
|811
|[[Арнайы:UrlShortener]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 380]
|-
|812
|[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3051]
|-
|813
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5889]
|-
|814
|[[Географиялық карта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3199]
|-
|815
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6438]
|-
|816
|[[Шешендік сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4788]
|-
|817
|[[Латын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3784]
|-
|818
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7141]
|-
|819
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6774]
|-
|820
|[[Жасұлан ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3523]
|-
|821
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7028]
|-
|822
|[[Жұрнақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7471]
|-
|823
|[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4577]
|-
|824
|[[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8194]
|-
|825
|[[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5131]
|-
|826
|[[Қазақ (этноним)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4365]
|-
|827
|[[Метонимия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4367]
|-
|828
|[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5833]
|-
|829
|[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3071]
|-
|830
|[[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 1935]
|-
|831
|[[Ақпарат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4323]
|-
|832
|[[Шілдехана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5281]
|-
|833
|[[Құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6383]
|-
|834
|[[Қорқыт ата кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4306]
|-
|835
|[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3908]
|-
|836
|[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6542]
|-
|837
|[[Бала құқықтары туралы конвенция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 5248]
|-
|838
|[[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2288]
|-
|839
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6292]
|-
|840
|[[Аңыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 2791]
|-
|841
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7152]
|-
|842
|[[Жасанды нейронды желі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3168]
|-
|843
|[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3468]
|-
|844
|[[Есім ханның ескі жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4423]
|-
|845
|[[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 425]
|-
|846
|[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 973]
|-
|847
|[[Алаша (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 4891]
|-
|848
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7242]
|-
|849
|[[Экономика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4143]
|-
|850
|[[Нәзір Төреқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3537]
|-
|851
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5037]
|-
|852
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14007]
|-
|853
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8247]
|-
|854
|[[Александрия шамшырағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 2761]
|-
|855
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8154]
|-
|856
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6349]
|-
|857
|[[Ибн Сина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3025]
|-
|858
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5099]
|-
|859
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12567]
|-
|860
|[[Шекті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4849]
|-
|861
|[[Митохондрия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5158]
|-
|862
|[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3395]
|-
|863
|[[Мұхит Мерәліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1979]
|-
|864
|[[Отбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4936]
|-
|865
|[[Республика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1542]
|-
|866
|[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2872]
|-
|867
|[[Еуропа өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5332]
|-
|868
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6405]
|-
|869
|[[Сүлеймен Бақырғани]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2207]
|-
|870
|[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4388]
|-
|871
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8945]
|-
|872
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7315]
|-
|873
|[[Еркектің жыныстық мүшесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5025]
|-
|874
|[[Каспий маңы ойпаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1829]
|-
|875
|[[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5243]
|-
|876
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 4994]
|-
|877
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7658]
|-
|878
|[[Палеолит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5498]
|-
|879
|[[Тимур Анатольевич Козырев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 3074]
|-
|880
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8158]
|-
|881
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9601]
|-
|882
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 4915]
|-
|883
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6936]
|-
|884
|[[Шиқан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4314]
|-
|885
|[[Әдебиет теориясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3287]
|-
|886
|[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1775]
|-
|887
|[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4212]
|-
|888
|[[Шағатай ұлысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1090]
|-
|889
|[[Қазақ есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1071]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7686]
|-
|890
|[[Ою-өрнек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 267]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 5563]
|-
|891
|[[Зевстің алтын мүсіні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 2499]
|-
|892
|[[Оман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1723]
|-
|893
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5180]
|-
|894
|[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4923]
|-
|895
|[[Ұлт-азаттық көтерілістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6467]
|-
|896
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12638]
|-
|897
|[[Мысыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 4787]
|-
|898
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 6091]
|-
|899
|[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4220]
|-
|900
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5864]
|-
|901
|[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 4477]
|-
|902
|[[Марғасқа жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2846]
|-
|903
|[[Нобель сыйлығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2988]
|-
|904
|[[Жанр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 4274]
|-
|905
|[[Қарақалпақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5372]
|-
|906
|[[Компьютер жадысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1940]
|-
|907
|[[Жағалбайлы (ру)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4367]
|-
|908
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5101]
|-
|909
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5172]
|-
|910
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7471]
|-
|911
|[[Жетімдер руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 3986]
|-
|912
|[[Психология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7424]
|-
|913
|[[Баба түкті Шашты Әзіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 2945]
|-
|914
|[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4942]
|-
|915
|[[Қазақ хандарының шежіресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5549]
|-
|916
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13249]
|-
|917
|[[Жаһанша Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 3559]
|-
|918
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5551]
|-
|919
|[[Қарақұйрық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 3857]
|-
|920
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1189]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10137]
|-
|921
|[[Ньютон заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6171]
|-
|922
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7799]
|-
|923
|[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2020]
|-
|924
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 8224]
|-
|925
|[[Шиелі ауданы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3330]
|-
|926
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13226]
|-
|927
|[[Наполеон Бонапарт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 6981]
|-
|928
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6194]
|-
|929
|[[Мамаш хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3343]
|-
|930
|[[Асылы Әлиқызы Осман]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2515]
|-
|931
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4682]
|-
|932
|[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5097]
|-
|933
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6902]
|-
|934
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8534]
|-
|935
|[[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2369]
|-
|936
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 7508]
|-
|937
|[[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3223]
|-
|938
|[[Жер сілкіну]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4542]
|-
|939
|[[Талдықорған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4733]
|-
|940
|[[Төремұрат Тайлыбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1199]
|-
|941
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 8128]
|-
|942
|[[Синтаксис]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6032]
|-
|943
|[[Гормондар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4460]
|-
|944
|[[Ауғанстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4689]
|-
|945
|[[Тұрақты сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 7077]
|-
|946
|[[Нұх пайғамбар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4768]
|-
|947
|[[Мәди Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 935]
|-
|948
|[[Көшпенділер (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2749]
|-
|949
|[[Майра Мұхамедқызы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2588]
|-
|950
|[[Gmail]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Gmail 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Gmail 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Gmail 3875]
|-
|951
|[[Барақ хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5376]
|-
|952
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 6734]
|-
|953
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 8419]
|-
|954
|[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2140]
|-
|955
|[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3933]
|-
|956
|[[Жиренше шешен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 3249]
|-
|957
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7106]
|-
|958
|[[Бозжыра шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4471]
|-
|959
|[[Эссе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5564]
|-
|960
|[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6403]
|-
|961
|[[Ошақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 4812]
|-
|962
|[[Ом заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5766]
|-
|963
|[[Жеңіл атлетика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3207]
|-
|964
|[[Орда (музыкалық топ)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3810]
|-
|965
|[[Темір дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 249]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7786]
|-
|966
|[[Дана Теміртайқызы Медеуова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 366]
|-
|967
|[[Қызға қырық үйден тыйым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5382]
|-
|968
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 762]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8606]
|-
|969
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7244]
|-
|970
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 860]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6485]
|-
|971
|[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4210]
|-
|972
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 670]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5690]
|-
|973
|[[Пирамида (сәулет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 2893]
|-
|974
|[[Қуандық Қыстықбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1221]
|-
|975
|[[Жезқазған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5313]
|-
|976
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4522]
|-
|977
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21257]
|-
|978
|[[Жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2330]
|-
|979
|[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6804]
|-
|980
|[[Рибонуклеин қышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2846]
|-
|981
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5551]
|-
|982
|[[Уақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 4902]
|-
|983
|[[Еділ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 4258]
|-
|984
|[[Жаңабай (Дулат)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 3998]
|-
|985
|[[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2159]
|-
|986
|[[Жіктік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7954]
|-
|987
|[[Фарер аралдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1368]
|-
|988
|[[Болыс болдым, мінеки...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2328]
|-
|989
|[[Родос Колосы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 1472]
|-
|990
|[[Үндестік заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3901]
|-
|991
|[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3336]
|-
|992
|[[Девианттық мінез-құлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2802]
|-
|993
|[[Еуразия ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5460]
|-
|994
|[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3625]
|-
|995
|[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 6848]
|-
|996
|[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6036]
|-
|997
|[[Жапония қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5211]
|-
|998
|[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2022]
|-
|999
|[[Сауд Арабиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4775]
|-
|1000
|[[Қыстырма сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3038]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>4i3t2jiqxteqwrkfzwgyy22sa4pl7s8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CiteScore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776690</id>
    <revision>
      <id>3689850</id>
      <parentid>3649836</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2406" sha1="hltjbn0crljw7wrbfu84w2z8zj96nrz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''CiteScore''' — ғылыми журналдың CiteScore-бұл журналда жарияланған соңғы [[мақала]]лардың орташа дәйексөзін көрсететін сандық көрсеткіш. Бұл [[индикатор]] 2016 жылдың желтоқсанында [[Elsevier|ELSEVIER]] баспасынан әдетте қолданылатын JCR импакт-факторына ([[Clarivate]] есептейтін) балама ретінде құрылды. CiteScore JCR емес, [[Scopus]] дерекқорындағы деректерге негізделген және 2 немесе 5 емес, алдыңғы 4 жылдағы деректерді ескереді.

[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа да басылымдардыӊ түрлері, атап айтсақ,  хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар ескеріледі. CiteScore – максималды анық метрика, оны есептеу үшін арнайы Алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Хирш индексі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>hltjbn0crljw7wrbfu84w2z8zj96nrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689893</id>
      <parentid>3689850</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3649836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="qbv1bdbp6ly88b8ba66cm524rnn471j" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''CiteScore''' — ғылыми журналдың CiteScore-бұл журналда жарияланған соңғы [[мақала]]лардың орташа дәйексөзін көрсететін сандық көрсеткіш. Бұл [[индикатор]] 2016 жылдың желтоқсанында [[Elsevier|ELSEVIER]] баспасынан әдетте қолданылатын JCR импакт-факторына ([[Clarivate]] есептейтін) балама ретінде құрылды. CiteScore JCR емес, [[Scopus]] дерекқорындағы деректерге негізделген және 2 немесе 5 емес, алдыңғы 4 жылдағы деректерді ескереді.

[[CiteScore]] ол 3 жыл ішінде журнал басылымдарына сілтеме жасау арқылы есептеледі, ал классикалық импакт-фактор 2 жыл ішінде дәйексөз арқылы есептеледі. CiteScore санау кезінде журналдардағы мақалалар мен шолулардан басқа да басылымдардыӊ түрлері ескеріледі: хаттар, жазбалар, редакциялық мақалалар, конференция материалдары және басқа құжаттар. CiteScore – максималды анық метрика, оны есептеу үшін арнайы Алгоритмдер қолданылмайды. Метриканың тағы бір артықшылығы-динамикадағы көрсеткіштерді бақылау мүмкіндігі: ағымдағы жылға арналған CiteScore көрсеткіші ай сайын жаңартылып отырады (CiteScore Tracker).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://qmu.edu.kz/kk/universitet-turaly/kitapkhana/zertteushiler/|title=Идентификаторлар және зерттеу профильдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-19|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Scopus]]
* [[Хирш индексі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ғылымометрия]]</text>
      <sha1>qbv1bdbp6ly88b8ba66cm524rnn471j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айдос Қайратұлы Ғалымов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778060</id>
    <revision>
      <id>3690210</id>
      <parentid>3635331</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazPaluan</username>
        <id>179154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>100%</comment>
      <origin>3690210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23896" sha1="fqdprchbq9aa67mge707qrmwf2a68hr" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі          = Айдос Ғалымов
 |суреті         = Айдос Ғалымов.jpg
 |сурет ені      = 250
 |сурет тақырыбы = ''Әлем чемпионаты — 2025''
 |толық есімі    = Айдос Қайратұлы Ғалымов
 |лақап аты      = Баймырза
 |азаматтығы     = {{байрақ|Қазақстан}}
 |ұлты           = қазақ
 |мамандандыру   = [[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]]
 |туған күні     = 03.04.1993
 |туған жері     = [[Жаңаарқа]]
 |карьера жылдары = 2001—2018 ([[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]]),&lt;br&gt;2018 — қ.у. ([[қазақша күрес]])
 |бойы           = 174 см
 |салмағы        = 74-90 кг дейін
 |атақтары       = {{Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері}}
 |медальдары = {{ОО-спорт |[[Қазақ күресі]]}}
{{турнир| [[Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Ақтөбе]] [[2019 ]] | 74 кг дейін}}
{{медаль|Алтын|[[Нью-Дели]] [[2025 ]] | 90 кг дейін}}
{{турнир| [[Азия чемпионаты]] }}
{{медаль|Қола|[[Алтай]] [[2015 ]] | 82 кг дейін}}
{{турнир| [[Еуразия]] [[Барыс]]ы }}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2015 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2016 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2017 ]] | командалық}}

{{ОО-спорт|[[Дзюдо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-21)}}
{{медаль|Қола|[[Хайнань]] [[2013 ]] | 81 кг дейін}}

{{ОО-спорт|[[Самбо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-17)}}
{{медаль|Алтын|[[Ташкент]] [[2011 ]] | 70 кг дейін}}

{{соңы}}
}}

'''Айдос Қайратұлы Ғалымов''' ([[3 сәуір]] 1993 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде дүниеге келген) — Арқа өңірінің балуаны.

[[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген Спорт Шебері &lt;ref&gt;Qazaq Kuresi федерациясы. &quot;Айдос Ғалымовқа «Еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді&quot;. https://qazaqkuresi.kz/news/aydos-alymov-a-e-bek-si-irgen-sport-sheberi-ata-y-berildi/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;SportPress.kz. &quot;Айдос Ғалымовқа «ЕССШ» атағы берілді&quot;. https://sportpress.kz/archives/18909&lt;/ref&gt;, [[дзюдо]] және [[самбо]] спорт түрлерінен Қазақстан Республикасының Спорт Шебері &lt;ref&gt;Esportkrg.kz. &quot;Жоғары спорт шеберлігі мектебі&quot;. https://esportkrg.kz/ru/firm/view/kgu-shkola-vysshego-sportivnogo-masterstva&lt;/ref&gt;.

Қазақ күресінен екі дүркін [[әлем]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;Aqtobegazeti.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://aqtobegazeti.kz/?p=81795&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Janaarqa.kz. &quot;Арқа жаңалықтары&quot;. https://janaarqa.kz/?p=7985&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Egemen.kz. &quot;Ұлытау әкімі әлем чемпионына құрмет көрсетті&quot;. https://egemen.kz/article/383512-ulytau-akimi-alem-chempionyna-qurmet-korsetti&lt;/ref&gt;, бірнеше дүркін [[Қазақстан]] [[чемпион]]ы және жүлдегері &lt;ref&gt;Inform.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының қорытындысы&quot;. https://www.inform.kz/ru/itogi-chempionata-rk-po-kazak-kuresi-podveli-v-petropavlovske_a3459392&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Lada.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды&quot;. https://www.lada.kz/gosinformzakaz/116541-opredelilis-pervye-pobediteli-chempionata-rk-po-kazaksha-kures-v-aktau.html&lt;/ref&gt;, сондай-ақ [[Еуразия]] Барысы мен [[Ұлытау]] Барысы турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы &lt;ref&gt;E-history.kz. &quot;Айдос Ғалымов жайлы мағлұмат&quot;. https://e-history.kz/kz/news/show/1266/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Kazpravda.kz. &quot;Награда мужественной команде&quot;. https://kazpravda.kz/n/nagrada-muzhestvennoy-komande/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Ontustik TV. &quot;Жергілікті спорт жаңалығы&quot;. https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Айдос Ғалымовтың Цэнд-Очир балуанымен белдесуі&quot;. https://qazaqstan.tv/news/29591&lt;/ref&gt;. Дзюдодан жастар арасында [[Азия чемпионаты]]ның қола жүлдегері &lt;ref&gt;Forbes.kz. &quot;Спорт жаңалығы&quot;. https://forbes.kz/news/newsid_47085&lt;/ref&gt;, самбодан жасөспірімдер арасында [[Азия]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;BAQ.kz. &quot;Аймақтық БАҚ материалы&quot;. https://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-803/&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Айдос Қайратұлы Ғалымов — 1999–2010 жылдары Жаңаарқа ауданындағы Оразалы Жұмабеков атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2010–2014 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нің экономика факультетінде оқып, &quot;[[Қаржы]]&quot; мамандығы бойынша жоғары білім алған. 2022–2024 жылдары аталған университеттің &quot;Дене шынықтыру&quot; факультетінде екінші [[жоғары білім]]ін тәмамдаған.

Күреске алғаш рет әкесі 8 жасында алып барған. Қазақ күресі, дзюдо және самбо спорт түрлерін қатар меңгерген [[әмбебап]] [[балуан]].

Айдостың әкесі — Әбдрашитов Қайрат, Жаңаарқа ауданының белгілі кәсіпкері. Анасы — Жұмашева Гүлшат.

Қазіргі уақытта спорт саласында қызмет атқарады. Қазақ күресінен [[Ұлытау облысы]] құрамасының аға жаттықтырушысы.

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - Бапкер.jpg||thumb|center|165px|ҚР Кубогы — 2026 жыл]]''
&lt;/div&gt;

== Жетістіктері ==
'''''2006 ж.'''''
* Дзюдодан кіші жасөспірімдер арасында «Огни  Магнитки» xалықаралық турнирінің жеңімпазы. ([[Теміртау]])
'''''2009 ж.'''''
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында Учкун Мурадовды еске алуға арналған халықаралық турнирдың қола жүлдегері. ([[Ресей]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - оқу жаттығу жиыны.jpg||thumb|center|300px|Оқу-жаттығу жиыны — 2009 жыл]]''
&lt;/div&gt;

'''''2010 ж.'''''
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]])
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында I Ауыл Республикалық спорт ойындарының жеңімпазы. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен жастар арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Ақтау]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - 06.02.2010 жыл.jpg||thumb|center|250px|6 ақпан 2010 жыл]]''
&lt;/div&gt;

* Самбодан жасөспірімдер арасында Жылдыз Айнақұловты еске алуға арналған халықаралық турнирдің жеңімпазы. ([[Бішкек]], [[Қырғызстан]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Алтай өңірінің самбо және дзюдо саласының спортшылары мен жаттықтырушыларын» еске алуға арналаған халықаралық турнирінің қола жүлдегері. ([[Ресей]])
'''''2011 ж.'''''
* Самбодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Виктор Пшеничниковты» еске алуға арналған xалықаралық турнирдің күміс жүлдегері. (Магнитогорск, [[Ресей]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы. ([[Ташкент]], [[Өзбекстан]])
* Қазақ күресінен Аралбай Әлібекұлының 325 жылдығына орай берілген Аста балуандар күресінің жеңімпазы. ([[Жаңаарқа]])
'''''2012 ж.'''''
* Самбодан 23 жасқа дейінгі ерлер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Талдықорған]])
* Самбодан жастар арасында I Жекпе-Жек Фестивалінің қола жүлдегері. ([[Астана]])
'''''2013 ж.'''''
* Дзюдодан жастар арасында «Спорт Ардагерлері» жүлдесіне арналған III xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=17995&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Тараз]])
* Дзюдодан ҚР III Жастар Спорттық Ойындарының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Yvision.kz. &quot;Дзюдодан ҚР III Жастар ойындары&quot;. [https://yvision.kz/post/352774](https://yvision.kz/post/352774)&lt;/ref&gt;. ([[Тараз]])
* Дзюдодан жастар арасында Амантай Ахатұлы Жарасовты еске алуға арналған II республикалық турнирдің  жеңімпазы &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы&quot;. https://fdk.kz/news/view/108?lang=ru&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы&quot;. https://fdk.kz/news/view/62&lt;/ref&gt;. ([[Хайнань]], [[Қытай]])
'''''2015 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=52129&lt;/ref&gt;. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен Мұрат Бабаның 350 жыл мерейтойына орай ұйымдастырылған астағы балуан күрестің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
'''''2016 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлы атындағы xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;DodaSport.kz. &quot;Қажымұқан турнирі&quot;. https://dodasport.kz/қажымұқан-атындағы-балуандар-бәсеке/&lt;/ref&gt;. ([[Шымкент]])
'''''2017 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI республикалық «Ақ Бидай» ауыл спорты ойындарының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің күміс жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Конфедерация Кубогы&quot;. https://fdk.kz/news/view/1437&lt;/ref&gt;. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
'''''2018 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы &lt;ref&gt;Izdatelstvo-sk.kz. &quot;Қазақстан чемпионаты&quot;. https://izdatelstvo-sk.kz/news/v-petropavlovske-zavershilsya-chempionat-rk-po-aza-kresi-sredi-muzhchin-i-zhenshin/&lt;/ref&gt;. ([[Петропавл]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің жеңімпазы. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI Халық спорты ойындарының күміс жүлдегері. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының күміс жүлдегері. ([[Семей]])
* Қазақ күресінен «Arlandar Sajysy» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Алматы]])
'''''2019 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Ұлттық спорт түрлері V фестивалінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Lyubimiigorod.ru. &quot;Қарағанды жаңалығы&quot;. https://lyubimiigorod.ru/karaganda/news/2248736&lt;/ref&gt;. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен «Жаңаарқа ауданының 90 жыл» мерейтойына арналған салтанатты жиынның балуан күресінде жеңімпаз атанып, «[[Lada]] [[Granta]]» автокөлігін жеңіп алған. ([[Жаңаарқа]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында Әлем чемпионатының жеңімпазы. ([[Жаңаарқа|Ақтөбе]])
'''''2021 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Тараз]])
* Қазақ күресінен «Ақ Бидай» VII ауыл спорты ойындарының қола жүлдегері. ([[Ақтау]])
'''''2022 ж.'''''
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлын еске алуға арналған Азия Кубогының қола жүлдегері. ([[Түркістан қала]]сы)
* Қазақ күресінен «Ұлт Ұясы — Ұлытау» атты ұлттық ойындарының Түйе Палуан сайысының күміс жүлдегері. ([[Ұлытау ауданы]])
'''''2023 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])
'''''2024 ж.'''''
* Ашыртмалы Аба Гүреши күресінен V Дүниежүзілік Көшпенділер ойындарының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Қазақстан балуандарының жетістіктері&quot;. https://qazaqstan.tv/news/199357/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;24.kz. &quot;Жезқазғанда спортшыларды қарсы алды&quot;. https://24.kz/ru/news/sport/670872-v-zhezkazgane-vstretili-prizerov-vsemirnykh-igr-kochevnikov&lt;/ref&gt;. ([[Астана]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің күміс жүлдегері. ([[Жезқазған]])
* Қазақ күресінен Оңалбек Жарылқасын Керімбекұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирдің қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
'''''2025 ж.'''''
* Қазақ күресінен Сүлейменов Мәлік Екпіндіұлының жүлдесіне арналған республикалық турнирдің жеңімпазы. ([[Атырау]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында Әлем чемпионатының жеңімпазы. ([[Нью-Дели|Үндістан, Нью-Дели]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - ҚБ.jpg|thumb|center|200px|Қазақстан Барысы — 2025]]''
&lt;/div&gt;

== Спорттық атақтары ==
* [[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (2025);
* [[Дзюдо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2013);
* [[Самбо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2011).

== Номинациялары ==
'''''2006 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Спорт саласындағы үздігі».
'''''2013 ж.'''''
* Қарағанды облысының олимпиадалық резерв даярлау орталығының «Үздік спортшысы».
'''''2014 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Спорт саласындағы жыл қорытындысы» конкурсының жеңімпазы.
'''''2018 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Ең үздік жас спортшысы».
'''''2019 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Жыл қорытындысы бойынша үздік спортшысы».
* Қазақстан Республикасы қазақ күресі федерациясының «Үздік спортшы – 2019» номинациясының иегері.
'''''2025 ж.'''''
* «Самбо Саңлағы» төсбелгісінің иегері.
* Жаңаарқа ауданының «Үздік спортшысы».
* Ұлытау облысының «Жылдың спорт жұлдызы» номинациясының иегері.
* Ұлытау облысының ұлттық спорт түрлері бойынша «Жылдың үздік спортшысы» &lt;ref&gt;Turanews.kz. &quot;Ұлытау облысында үздік спортшылар марапатталды&quot;. https://turanews.kz/kk/news/ulytauda-uzdik-sportshylar-marapattaldy/&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* [[ҚР]] [[Президент]]інің Құрмет грамотасы — спорт саласында қол жеткізген жетістіктері үшін (2024);
* [[Ұлытау облысы]] әкімінің Құрмет грамотасы — облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысқаны және әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін (2025);
* [[Жаңаарқа ауданы]] әкімінің Құрмет грамотасы — ауданның қоғамдық өміріне белсене араласқаны және жоғары кәсіби шеберлігі үшін (2015);
* [[Қарағанды облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — облыс спортын дамытуға қосқан үлесі үшін (2019);
* [[Ұлытау облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — өңірде спортты дамытуға және насихаттауға қосқан үлесі үшін (2024).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# Айдос Ғалымовтың ресми [https://www.instagram.com/aidosgalymov/  Instagram парақшасы]
# [https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau-sport/press/news/details/977078 Қазақстан Республикасы Ұлытау облысы спорт басқармасы]
# [https://zhanlib.gov.kz/page/galymov-aidos Айдостың жетістіктері]
# [https://saryarqatv.kz/kz/news/21221 Тәуелсіз елдің ұланы — Айдос Ғалымов]
# [https://www.youtube.com/watch?v=5DL0wEPYwT4 Айдостың 2019 жылғы Әлем чемпионатының финалындағы белдесуі]
# [https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/ Қазақ күресінен әлем чемпионаты]
# [https://syrboyi.kz/zedelnews/aza-kresnen-lem-chempionatynda-baluandarymyz-5-altyn-zhep-aldy-34884/ Қазақ күресінен әлем чемпионатында балуандарымыз бес алтын жүлде алды]
# [https://sn.kz/sn-akparat-agyny/63765-aktobe-kalasynda-kazak-kuresinen-lem-chempionaty-m-resine-zhetti Ақтөбе қаласында қазақ күресінен әлем чемпионаты мәресіне жетті]
# [https://informburo.kz/novosti/kazahstan-s-pyatyu-zolotymi-medalyami-zanyal-pervoe-mesto-na-chm-po-azasha-kres-99847.html Казахстан с пятью золотыми медалями занял первое место на ЧМ по қазақша күрес]
# [https://inbusiness.kz/ru/news/chm-po-qazaq-kuresi-kazahstancy-zavoevyvayut-eshe-tri-medali ЧМ по Qazaq Kuresi: казахстанцы завоевывают еще три медали]
# [https://newtimes.kz/kultura-i-sport/102254-sbornaya-kazakhstana-zanyala-pervoe-mesto-na-chempionate-mira-po-kazakh-kuresi Сборная Казахстана заняла первое место на чемпионате мира по казах куреси]
# [https://tengrinews.kz/allsports/ozidaemo-ne-siurprizov-kazaxstan-vyigral-cm-qazaq-kuresi-386664/ Казахстан выиграл ЧМ по Qazaq Kuresi]

[[Санат:Қазақстан дзюдошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Қазақстан самбошылары]]</text>
      <sha1>fqdprchbq9aa67mge707qrmwf2a68hr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690211</id>
      <parentid>3690210</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QazPaluan</username>
        <id>179154</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>100%</comment>
      <origin>3690211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23867" sha1="7g3f4c92tggqh5q7sgwgcp14uwfmmxd" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі          = Айдос Ғалымов
 |суреті         = Айдос Ғалымов.jpg
 |сурет ені      = 250
 |сурет тақырыбы = ''Әлем чемпионаты — 2025''
 |толық есімі    = Айдос Қайратұлы Ғалымов
 |лақап аты      = Баймырза
 |азаматтығы     = {{байрақ|Қазақстан}}
 |ұлты           = қазақ
 |мамандандыру   = [[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]]
 |туған күні     = 03.04.1993
 |туған жері     = [[Жаңаарқа]]
 |карьера жылдары = 2001—2018 ([[дзюдо]], [[самбо]], [[қазақша күрес]]),&lt;br&gt;2018 — қ.у. ([[қазақша күрес]])
 |бойы           = 174 см
 |салмағы        = 74-90 кг дейін
 |атақтары       = {{Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері}}
 |медальдары = {{ОО-спорт |[[Қазақ күресі]]}}
{{турнир| [[Әлем чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Ақтөбе]] [[2019 ]] | 74 кг дейін}}
{{медаль|Алтын|[[Нью-Дели]] [[2025 ]] | 90 кг дейін}}
{{турнир| [[Азия чемпионаты]] }}
{{медаль|Қола|[[Алтай]] [[2015 ]] | 82 кг дейін}}
{{турнир| [[Еуразия]] [[Барыс]]ы }}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2015 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2016 ]] | командалық}}
{{медаль|Алтын|[[Астана]] [[2017 ]] | командалық}}

{{ОО-спорт|[[Дзюдо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-21)}}
{{медаль|Қола|[[Хайнань]] [[2013 ]] | 81 кг дейін}}

{{ОО-спорт|[[Самбо]]}}
{{турнир|[[Азия чемпионаты]] (U-17)}}
{{медаль|Алтын|[[Ташкент]] [[2011 ]] | 70 кг дейін}}

{{соңы}}
}}

'''Айдос Қайратұлы Ғалымов''' ([[3 сәуір]] 1993 жылы, [[Қарағанды облысы]], [[Жаңаарқа ауданы]], [[Жаңаарқа]] кентінде дүниеге келген) — Арқа өңірінің балуаны.

[[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының Еңбек Сіңірген Спорт Шебері &lt;ref&gt;Qazaq Kuresi федерациясы. &quot;Айдос Ғалымовқа «Еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді&quot;. https://qazaqkuresi.kz/news/aydos-alymov-a-e-bek-si-irgen-sport-sheberi-ata-y-berildi/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;SportPress.kz. &quot;Айдос Ғалымовқа «ЕССШ» атағы берілді&quot;. https://sportpress.kz/archives/18909&lt;/ref&gt;, [[дзюдо]] және [[самбо]] спорт түрлерінен Қазақстан Республикасының Спорт Шебері &lt;ref&gt;Esportkrg.kz. &quot;Жоғары спорт шеберлігі мектебі&quot;. https://esportkrg.kz/ru/firm/view/kgu-shkola-vysshego-sportivnogo-masterstva&lt;/ref&gt;.

Қазақ күресінен екі дүркін [[әлем]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;Aqtobegazeti.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://aqtobegazeti.kz/?p=81795&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Janaarqa.kz. &quot;Арқа жаңалықтары&quot;. https://janaarqa.kz/?p=7985&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Egemen.kz. &quot;Ұлытау әкімі әлем чемпионына құрмет көрсетті&quot;. https://egemen.kz/article/383512-ulytau-akimi-alem-chempionyna-qurmet-korsetti&lt;/ref&gt;, бірнеше дүркін [[Қазақстан]] [[чемпион]]ы және жүлдегері &lt;ref&gt;Inform.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының қорытындысы&quot;. https://www.inform.kz/ru/itogi-chempionata-rk-po-kazak-kuresi-podveli-v-petropavlovske_a3459392&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Lada.kz. &quot;Қазақстан чемпионатының алғашқы жеңімпаздары анықталды&quot;. https://www.lada.kz/gosinformzakaz/116541-opredelilis-pervye-pobediteli-chempionata-rk-po-kazaksha-kures-v-aktau.html&lt;/ref&gt;, сондай-ақ [[Еуразия]] Барысы мен [[Ұлытау]] Барысы турнирлерінің бірнеше дүркін чемпионы &lt;ref&gt;E-history.kz. &quot;Айдос Ғалымов жайлы мағлұмат&quot;. https://e-history.kz/kz/news/show/1266/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Kazpravda.kz. &quot;Награда мужественной команде&quot;. https://kazpravda.kz/n/nagrada-muzhestvennoy-komande/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Ontustik TV. &quot;Жергілікті спорт жаңалығы&quot;. https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Айдос Ғалымовтың Цэнд-Очир балуанымен белдесуі&quot;. https://qazaqstan.tv/news/29591&lt;/ref&gt;. Дзюдодан жастар арасында [[Азия чемпионаты]]ның қола жүлдегері &lt;ref&gt;Forbes.kz. &quot;Спорт жаңалығы&quot;. https://forbes.kz/news/newsid_47085&lt;/ref&gt;, самбодан жасөспірімдер арасында [[Азия]] [[чемпион]]ы &lt;ref&gt;BAQ.kz. &quot;Аймақтық БАҚ материалы&quot;. https://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-803/&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Айдос Қайратұлы Ғалымов — 1999–2010 жылдары Жаңаарқа ауданындағы Оразалы Жұмабеков атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2010–2014 жылдары [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]нің экономика факультетінде оқып, &quot;[[Қаржы]]&quot; мамандығы бойынша жоғары білім алған. 2022–2024 жылдары аталған университеттің &quot;Дене шынықтыру&quot; факультетінде екінші [[жоғары білім]]ін тәмамдаған.

Күреске алғаш рет әкесі 8 жасында алып барған. Қазақ күресі, дзюдо және самбо спорт түрлерін қатар меңгерген [[әмбебап]] [[балуан]].

Айдостың әкесі — Әбдрашитов Қайрат, Жаңаарқа ауданының белгілі кәсіпкері. Анасы — Жұмашева Гүлшат.

Қазіргі уақытта спорт саласында қызмет атқарады. Қазақ күресінен [[Ұлытау облысы]] құрамасының аға жаттықтырушысы.

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - Бапкер.jpg||thumb|center|165px|ҚР Кубогы — 2026 жыл]]''
&lt;/div&gt;

== Жетістіктері ==
'''''2006 ж.'''''
* Дзюдодан кіші жасөспірімдер арасында «Огни  Магнитки» xалықаралық турнирінің жеңімпазы. ([[Теміртау]])
'''''2009 ж.'''''
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында Учкун Мурадовды еске алуға арналған халықаралық турнирдың қола жүлдегері. ([[Ресей]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - оқу жаттығу жиыны.jpg||thumb|center|300px|Оқу-жаттығу жиыны — 2009 жыл]]''
&lt;/div&gt;

'''''2010 ж.'''''
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]])
* Қазақ күресінен жасөспірімдер арасында I Ауыл Республикалық спорт ойындарының жеңімпазы. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен жастар арасында ҚР чемпионатының қола жүлдегері. ([[Ақтау]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - 06.02.2010 жыл.jpg||thumb|center|250px|6 ақпан 2010 жыл]]''
&lt;/div&gt;

* Самбодан жасөспірімдер арасында Жылдыз Айнақұловты еске алуға арналған халықаралық турнирдің жеңімпазы. ([[Бішкек]], [[Қырғызстан]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Алтай өңірінің самбо және дзюдо саласының спортшылары мен жаттықтырушыларын» еске алуға арналаған халықаралық турнирінің қола жүлдегері. ([[Ресей]])
'''''2011 ж.'''''
* Самбодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Теміртау]])
* Дзюдодан жасөспірімдер арасында «Виктор Пшеничниковты» еске алуға арналған xалықаралық турнирдің күміс жүлдегері. (Магнитогорск, [[Ресей]])
* Самбодан жасөспірімдер арасында Азия чемпионатының жеңімпазы. ([[Ташкент]], [[Өзбекстан]])
* Қазақ күресінен Аралбай Әлібекұлының 325 жылдығына орай берілген Аста балуандар күресінің жеңімпазы. ([[Жаңаарқа]])
'''''2012 ж.'''''
* Самбодан 23 жасқа дейінгі ерлер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Талдықорған]])
* Самбодан жастар арасында I Жекпе-Жек Фестивалінің қола жүлдегері. ([[Астана]])
'''''2013 ж.'''''
* Дзюдодан жастар арасында «Спорт Ардагерлері» жүлдесіне арналған III xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=17995&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Тараз]])
* Дзюдодан ҚР III Жастар Спорттық Ойындарының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Yvision.kz. &quot;Дзюдодан ҚР III Жастар ойындары&quot;. [https://yvision.kz/post/352774](https://yvision.kz/post/352774)&lt;/ref&gt;. ([[Тараз]])
* Дзюдодан жастар арасында Амантай Ахатұлы Жарасовты еске алуға арналған II республикалық турнирдің  жеңімпазы &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы&quot;. https://fdk.kz/news/view/108?lang=ru&lt;/ref&gt;. ([[Қарағанды]])
* Дзюдодан жастар арасында Азия чемпионатының қола жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Дзюдо федерациясы&quot;. https://fdk.kz/news/view/62&lt;/ref&gt;. ([[Хайнань]], [[Қытай]])
'''''2015 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Ekaraganda.kz. &quot;Жергілікті жаңалық&quot;. https://ekaraganda.kz/?mod=news_read&amp;id=52129&lt;/ref&gt;. ([[Аягөз]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
* Қазақ күресінен Мұрат Бабаның 350 жыл мерейтойына орай ұйымдастырылған астағы балуан күрестің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
'''''2016 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлы атындағы xалықаралық турнирінің жеңімпазы &lt;ref&gt;DodaSport.kz. &quot;Қажымұқан турнирі&quot;. https://dodasport.kz/қажымұқан-атындағы-балуандар-бәсеке/&lt;/ref&gt;. ([[Шымкент]])
'''''2017 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының күміс жүлдегері. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI республикалық «Ақ Бидай» ауыл спорты ойындарының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің күміс жүлдегері &lt;ref&gt;FDK.kz. &quot;Конфедерация Кубогы&quot;. https://fdk.kz/news/view/1437&lt;/ref&gt;. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Абай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]])
'''''2018 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы &lt;ref&gt;Izdatelstvo-sk.kz. &quot;Қазақстан чемпионаты&quot;. https://izdatelstvo-sk.kz/news/v-petropavlovske-zavershilsya-chempionat-rk-po-aza-kresi-sredi-muzhchin-i-zhenshin/&lt;/ref&gt;. ([[Петропавл]])
* Қазақ күресінен «Конфедерация Кубогы» турнирінің жеңімпазы. ([[Алматы]])
* Қазақ күресінен VI Халық спорты ойындарының күміс жүлдегері. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының күміс жүлдегері. ([[Семей]])
* Қазақ күресінен «Arlandar Sajysy» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Алматы]])
'''''2019 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Ұлттық спорт түрлері V фестивалінің жеңімпазы &lt;ref&gt;Lyubimiigorod.ru. &quot;Қарағанды жаңалығы&quot;. https://lyubimiigorod.ru/karaganda/news/2248736&lt;/ref&gt;. ([[Ақтөбе]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің қола жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен «Жаңаарқа ауданының 90 жыл» мерейтойына арналған салтанатты жиынның балуан күресінде жеңімпаз атанып, «[[Lada]] [[Granta]]» автокөлігін жеңіп алған. ([[Жаңаарқа]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында Әлем чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтөбе]])
'''''2021 ж.'''''
* Қазақ күресінен ҚР Кубогының қола жүлдегері. ([[Тараз]])
* Қазақ күресінен «Ақ Бидай» VII ауыл спорты ойындарының қола жүлдегері. ([[Ақтау]])
'''''2022 ж.'''''
* Қазақ күресінен Қажымұқан Мұңайтпасұлын еске алуға арналған Азия Кубогының қола жүлдегері. ([[Түркістан қала]]сы)
* Қазақ күресінен «Ұлт Ұясы — Ұлытау» атты ұлттық ойындарының Түйе Палуан сайысының күміс жүлдегері. ([[Ұлытау ауданы]])
'''''2023 ж.'''''
* Қазақ күресінен ересектер арасында ҚР чемпионатының жеңімпазы. ([[Ақтау]])
* Қазақ күресінен «Сарыарқа Батырлары» республикалық турнирінің күміс жүлдегері. ([[Қарағанды]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])
'''''2024 ж.'''''
* Ашыртмалы Аба Гүреши күресінен V Дүниежүзілік Көшпенділер ойындарының күміс жүлдегері &lt;ref&gt;Qazaqstan TV. &quot;Қазақстан балуандарының жетістіктері&quot;. https://qazaqstan.tv/news/199357/&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;24.kz. &quot;Жезқазғанда спортшыларды қарсы алды&quot;. https://24.kz/ru/news/sport/670872-v-zhezkazgane-vstretili-prizerov-vsemirnykh-igr-kochevnikov&lt;/ref&gt;. ([[Астана]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің күміс жүлдегері. ([[Жезқазған]])
* Қазақ күресінен Оңалбек Жарылқасын Керімбекұлының жүлдесіне арналған халықаралық турнирдің қола жүлдегері. ([[Шымкент]])
'''''2025 ж.'''''
* Қазақ күресінен Сүлейменов Мәлік Екпіндіұлының жүлдесіне арналған республикалық турнирдің жеңімпазы. ([[Атырау]])
* Қазақ күресінен Қазақстан Барысы республикалық турнирінің Ұлытау Барысы іріктеу кезеңінің жеңімпазы. ([[Жезқазған]])
* Қазақ күресінен ересектер арасында Әлем чемпионатының жеңімпазы. ([[Үндістан]], [[Нью-Дели]])

&lt;div style=&quot;text-align:center; margin-top:1em; margin-bottom:1em;&quot;&gt;
''[[Сурет:Айдос Ғалымов - ҚБ.jpg|thumb|center|200px|Қазақстан Барысы — 2025]]''
&lt;/div&gt;

== Спорттық атақтары ==
* [[Қазақ күресі]]нен Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (2025);
* [[Дзюдо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2013);
* [[Самбо]]дан Қазақстан Республикасының спорт шебері (2011).

== Номинациялары ==
'''''2006 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Спорт саласындағы үздігі».
'''''2013 ж.'''''
* Қарағанды облысының олимпиадалық резерв даярлау орталығының «Үздік спортшысы».
'''''2014 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Спорт саласындағы жыл қорытындысы» конкурсының жеңімпазы.
'''''2018 ж.'''''
* Жаңаарқа ауданының «Ең үздік жас спортшысы».
'''''2019 ж.'''''
* Қарағанды облысының «Жыл қорытындысы бойынша үздік спортшысы».
* Қазақстан Республикасы қазақ күресі федерациясының «Үздік спортшы – 2019» номинациясының иегері.
'''''2025 ж.'''''
* «Самбо Саңлағы» төсбелгісінің иегері.
* Жаңаарқа ауданының «Үздік спортшысы».
* Ұлытау облысының «Жылдың спорт жұлдызы» номинациясының иегері.
* Ұлытау облысының ұлттық спорт түрлері бойынша «Жылдың үздік спортшысы» &lt;ref&gt;Turanews.kz. &quot;Ұлытау облысында үздік спортшылар марапатталды&quot;. https://turanews.kz/kk/news/ulytauda-uzdik-sportshylar-marapattaldy/&lt;/ref&gt;.

== Марапаттары ==
* [[ҚР]] [[Президент]]інің Құрмет грамотасы — спорт саласында қол жеткізген жетістіктері үшін (2024);
* [[Ұлытау облысы]] әкімінің Құрмет грамотасы — облыстың қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысқаны және әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан үлесі үшін (2025);
* [[Жаңаарқа ауданы]] әкімінің Құрмет грамотасы — ауданның қоғамдық өміріне белсене араласқаны және жоғары кәсіби шеберлігі үшін (2015);
* [[Қарағанды облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — облыс спортын дамытуға қосқан үлесі үшін (2019);
* [[Ұлытау облысы]] спорт басқармасының Құрмет грамотасы — өңірде спортты дамытуға және насихаттауға қосқан үлесі үшін (2024).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
# Айдос Ғалымовтың ресми [https://www.instagram.com/aidosgalymov/  Instagram парақшасы]
# [https://www.gov.kz/memleket/entities/ulytau-sport/press/news/details/977078 Қазақстан Республикасы Ұлытау облысы спорт басқармасы]
# [https://zhanlib.gov.kz/page/galymov-aidos Айдостың жетістіктері]
# [https://saryarqatv.kz/kz/news/21221 Тәуелсіз елдің ұланы — Айдос Ғалымов]
# [https://www.youtube.com/watch?v=5DL0wEPYwT4 Айдостың 2019 жылғы Әлем чемпионатының финалындағы белдесуі]
# [https://ontustiktv.kz/kz/news/41093/ Қазақ күресінен әлем чемпионаты]
# [https://syrboyi.kz/zedelnews/aza-kresnen-lem-chempionatynda-baluandarymyz-5-altyn-zhep-aldy-34884/ Қазақ күресінен әлем чемпионатында балуандарымыз бес алтын жүлде алды]
# [https://sn.kz/sn-akparat-agyny/63765-aktobe-kalasynda-kazak-kuresinen-lem-chempionaty-m-resine-zhetti Ақтөбе қаласында қазақ күресінен әлем чемпионаты мәресіне жетті]
# [https://informburo.kz/novosti/kazahstan-s-pyatyu-zolotymi-medalyami-zanyal-pervoe-mesto-na-chm-po-azasha-kres-99847.html Казахстан с пятью золотыми медалями занял первое место на ЧМ по қазақша күрес]
# [https://inbusiness.kz/ru/news/chm-po-qazaq-kuresi-kazahstancy-zavoevyvayut-eshe-tri-medali ЧМ по Qazaq Kuresi: казахстанцы завоевывают еще три медали]
# [https://newtimes.kz/kultura-i-sport/102254-sbornaya-kazakhstana-zanyala-pervoe-mesto-na-chempionate-mira-po-kazakh-kuresi Сборная Казахстана заняла первое место на чемпионате мира по казах куреси]
# [https://tengrinews.kz/allsports/ozidaemo-ne-siurprizov-kazaxstan-vyigral-cm-qazaq-kuresi-386664/ Казахстан выиграл ЧМ по Qazaq Kuresi]

[[Санат:Қазақстан дзюдошылары]]
[[Санат:Алфавит бойынша спортшылар]]
[[Санат:Қазақстан самбошылары]]</text>
      <sha1>7g3f4c92tggqh5q7sgwgcp14uwfmmxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аврелий мен Наталья</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779870</id>
    <revision>
      <id>3689885</id>
      <parentid>3603632</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3929" sha1="d9a0txox1xpd0d87351wwtsukqnkgd3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}
'''Аврелий мен Наталья''' (өл. [[852]]) — христиандық ерлі-зайыптылар Абд ар-Рахман II., Кордоба әмірі сенімінен бас тартпағаны үшін өлім жазасына кесілген. Оларды [[Католик шіркеуі]] және [[Православ шіркеуі]] шейіт және әулие деп санайды.

== Өмір ==
Аврелий Севильяда ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның әкесі мұсылман араб, ал анасы Испаниядан келген христиан болған. Бала кезінде жетім қалған ол нағашы апасының қолында өсті, ол жасырын түрде христиан болса керек. Ол кезде Испанияның мавр патшалықтарында христиандар қуғынға ұшырады.&lt;ref&gt;[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Өмірбаян, (ағылшынша), Әулие бір сәтке, 2025 жылдың 18 шілдесінде қол жеткізілді.] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Аурелиус мұсылман отбасынан шыққан Сабигото деген қызға үйленді. Үйлену тойынан кейін Сабигото христиан дінін қабылдауға шешім қабылдады және Наталья есімін алды. Ерлі-зайыптылар Кордова әмірлігінде тұрып, қызы болды және христиан ретінде жасырын өмір сүрді. Ол кезде исламнан христиандықты қабылдау өлім жазасына кесілетін қылмыс болатын.&lt;ref&gt;[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Аврелий мен Натальяның жазасы (ағылшынша)]&lt;/ref&gt;.

Бір күні Аврелий өзінің Мәсіхке сенетінін жария еткен христиан саудагерін көпшілік алдында қамшымен ұрғанын көрді. Бұл оқиғадан таң қалған Аврелий мен Наталья енді сенімдерін жасыра алмайтынын шешті. Олар қызына ақша бөліп, қалған жиған-тергенін кедейлерге таратқан. Содан кейін олар өздерінің сенімдерін ашық жариялап, түрмедегі мәсіхшілерге қамқорлық жасай бастады.

== Құрмет ==
Аврелий мен Натальяның мерекесі 27 шілдеге сәйкес келеді. Олар Кордова шейіттерінің қатарында, 850-859 жылдар аралығында осы қалада өлім жазасына кесілген 48 христиан.

Аврелийдің [[релик|Реликтері]] [[Панама (қала)|Панама]]дағы Санта-Мария ла Антигуа Митрополиттік соборының насыбайгүліндегі құрбандық үстелінде сақталған.&lt;ref&gt;[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Реликтерге (испанша)]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Қасиетті Аврелий мен Наталья catholic.org сайтында] 
* [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir]</text>
      <sha1>d9a0txox1xpd0d87351wwtsukqnkgd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кітапфест</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780117</id>
    <revision>
      <id>3690129</id>
      <parentid>3596582</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3024" sha1="b40ohfen4lfsw7tgs1kejipof3qk46n" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Кітапфест''' — [[Қазақстан|Қазақстандағы]] [[кітап]] пен оқу мәдениетін дәріптейтін жыл сайынғы [[әдеби-мәдени]] [[фестиваль]]. Ол оқырман мен авторды, баспа мен қоғамды тоғыстыратын ашық алаң ретінде қалыптасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=hhttps://www.gov.kz/memleket/entities/almaty/press/news/details/1071870?lang=ru/|title= «В Алматы стартовал KitapFest 2025 ||lang=ru}}&lt;/ref&gt;

==Жалпы сипаттама==

[[Қала]] көшелері мен қоғамдық кеңістіктерде өтетін Кітапфест бір күндік [[жәрмеңке]] ғана емес, мәдени оқиғаға айналды. Мұнда кітап — жай ғана тауар емес, пікір алмасу мен ой бөлісудің құралы ретінде ұсынылады. Фестивальге келген адамдар жаңа кітаптармен танысып қана қоймай, олардың авторларымен тікелей жүздесуге мүмкіндік алады.

== Тарихы ==

Кітапфест алғаш рет [[2014]] жылы [[Алматы]] қаласында ұйымдастырылды. Уақыт өте келе фестиваль ауқымы кеңейіп, тұрақты мәдени дәстүрге айналды. Әр жыл сайын оның бағдарламасы жаңарып, қатысушылар қатары артып келеді.

== Атмосферасы мен мазмұны==

Фестиваль барысында қала кеңістігі уақытша «ашық кітапханаға» ұқсап кетеді. Әртүрлі жастағы оқырмандар бір алаңда жиналып, әдебиет туралы пікір алмасады. Балалар үшін арнайы оқу аймақтары ұйымдастырылса, ересектер үшін авторлық кездесулер мен талқылаулар өткізіледі.

==Қоғамдық маңызы==

Кітапфест Қазақстандағы оқу мәдениетін жандандыруға ықпал етіп, кітап индустриясының дамуына серпін береді. Сонымен қатар, ол жаңа есімдердің танылуына және оқырман қауымның кеңеюіне жағдай жасайды.

Фестиваль қазіргі урбанистік мәдениеттің бір бөлігіне айналып, кітапты заманауи мәдени код ретінде қайта ұсынуға тырысады.

[[Санат: Кітап оқу мәдениеті]]</text>
      <sha1>b40ohfen4lfsw7tgs1kejipof3qk46n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бердібаев Анарбек Мөкішұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780394</id>
    <revision>
      <id>3689871</id>
      <parentid>3595607</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Уланская</username>
        <id>187713</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6211" sha1="f69jyul6pqavx2j136u9jyg56kx900v" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
|аты = Анарбек Бердібаев
|туған күні = 12 қаңтар 1953
|туған жері = Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылы
|азаматтығы = Қазақстан
|қызметі = журналист, ақын, аудармашы
|ұлты = қазақ
}}

''' Анарбек Мөкішұлы Бердібаев''' (1953 жылы 12 қаңтарда Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылында дүниеге келген) — қазақстандық журналист, ақын және аудармашы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

== Өмірбаяны ==
Анарбек Бердібаев 1953 жылы 12 қаңтарда Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы (бұрынғы Шелек ауданы), Қорам ауылында дүниеге келген. 1960 жылы Қорам ауылындағы мектепке барып, 1970 жылы Ащысайдағы Ш. Уәлиханов атындағы орта мектепті тәмамдады.

1970–1972 жылдары Забайкалье өлкесінде әскери борышын өтеп, танк әскерінде жүргізуші-механик, взвод командирінің орынбасары қызметтерін атқарды. Әскери тапсырмаларды үздік орындап, спорттық нормативтер бойынша жоғары нәтижелер көрсетті.

1980 жылы Алматы қаласындағы С.М. Киров атындағы (қазіргі әл-Фараби атындағы) Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны бітірген.

== Еңбек жолы ==
1984 жылдан бастап Шелек аудандық «Еңбек туы» газетінде корректор, кейін жергілікті радио хабарларын тарату бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды.

Кейіннен Шелек аудандық әкімшілігі аппаратында бас маман-аудармашы және ұстаз болып қызмет етіп, іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуге үлес қосты.

Аудан таратылғаннан кейін Шелек кәсіптік-техникалық училищесінде және А. Розыбақиев атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болды. Сонымен қатар «Еңбекшіқазақ» газетінің Шелек өңірлік тілшісі қызметін атқарды. &quot;Еңбекшңқазақ&quot; газетінің  Шелек тілшілер қосынында журналистік қызметін жалғастырған. 

== Шығармашылығы ==
Анарбек Бердібаев — «Ғұмыр – көш», «Көгершін – жырым, қалықта» атты жыр жинақтарының авторы. Оның өлеңдері «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Жұлдыз», «Qfsym» журналдарында жарияланған. Оның &quot;Шұрайлы Шелегім&quot;, &quot;Сарбаздар серті&quot;, &quot;Қазақ елі&quot;, &quot;Астанам - Ақ Ордам&quot; секілді жиырмаға жуық өлеңіне ән жазылған.  

Ол ұйғыр тіліндегі әдеби шығармаларды қазақ тіліне аударумен айналысады. Ұйғыр ақыны Иминжан Тоқтияровтың өлеңдерін қазақ тіліне аударып, республикалық басылымдарда жариялаған. Сонымен қатар жазушы Авут Масимовтың «Айқасқа» повесі мен «Ақтышқан» ертегісін аударған.

Журналист ретінде жер-су атаулары, тарихи тұлғалар туралы көптеген деректі мақалалар жазған. Шелек атауының бұрын «Шілік» болғанын тарихи деректермен дәлелдеген.

Сондай-ақ 20-дан астам ән мәтіндерінің авторы.

== Марапаттары ==
* Алматы облысы әкімдігінің ынталандыру сыйлығы (2007)
* «Аманат» партиясының Алғыс хаты
* Бауыржан Момышұлы атындағы «Батыр шапағаты» медалі
* «Қамқор» медалі

2025 жылы Авут Масимовтың «Айқасқа» повесін аударғаны үшін «Құлагер» республикалық байқауының «Балалар әдебиеті» номинациясы бойынша жүлдегер атанды.

== Қоғамдық қызметі ==
Анарбек Бердібаев — қазақ және ұйғыр әдеби байланыстарын дамытуға үлес қосып жүрген қаламгер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1953 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақ аудармашылары]]
[[Санат:Алматы облысында туғандар]]
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Ержан Омаров
 |title = Талаптың мініп тұлпарын…
 |url = https://alatauaraiy.kz/2024/07/talaptyng-minip-tulparyn/
 |website = Алатау арайы
 |date = 2024-07-06
 |language = kk
 |access-date = 2026-04-29
}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>f69jyul6pqavx2j136u9jyg56kx900v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689886</id>
      <parentid>3689871</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздері? [[Арнайы:Үлесі/Уланская|Уланская]] ([[Қатысушы талқылауы:Уланская|талқылауы]]) істеген нөмір 3689871 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3689886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5701" sha1="qsgjymo0g8guftsgo3t8hivgeiyjpgt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
|аты = Анарбек Бердібаев
|туған күні = 12 қаңтар 1953
|туған жері = Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылы
|азаматтығы = Қазақстан
|қызметі = журналист, ақын, аудармашы
|ұлты = қазақ
}}

'''Бердібаев Анарбек Мөкішұлы''' (1953 жылы 12 қаңтарда туған) — қазақстандық журналист, ақын және аудармашы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

== Өмірбаяны ==
Анарбек Бердібаев 1953 жылы 12 қаңтарда Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы (бұрынғы Шелек ауданы), Қорам ауылында дүниеге келген. 1960 жылы Қорам ауылындағы мектепке барып, 1970 жылы Ащысайдағы Ш. Уәлиханов атындағы орта мектепті тәмамдады.

1970–1972 жылдары Забайкалье өлкесінде әскери борышын өтеп, танк әскерінде жүргізуші-механик, взвод командирінің орынбасары қызметтерін атқарды. Әскери тапсырмаларды үздік орындап, спорттық нормативтер бойынша жоғары нәтижелер көрсетті.

1980 жылы Алматы қаласындағы С.М. Киров атындағы (қазіргі әл-Фараби атындағы) Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны бітірген.

== Еңбек жолы ==
1985 жылдан бастап Шелек аудандық «Еңбек туы» газетінде корректор, кейін жергілікті радио хабарларын тарату бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды.

Кейін Шелек аудандық әкімшілігі аппаратында аудармашы-бас маман болып қызмет етіп, іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуге үлес қосты.

Аудан таратылғаннан кейін Шелек кәсіптік-техникалық училищесінде және А. Розыбақиев атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болды. Сонымен қатар «Еңбекшіқазақ» газетінің Шелек өңірлік тілшісі қызметін атқарды.

== Шығармашылығы ==
Анарбек Бердібаев — «Ғұмыр – көш», «Көгершін – жырым, қалықта» атты жыр жинақтарының авторы. Оның өлеңдері «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Жұлдыз», «Qfsym» журналдарында жарияланған.

Ол ұйғыр тіліндегі әдеби шығармаларды қазақ тіліне аударумен айналысады. Ұйғыр ақыны Иминжан Тоқтияровтың өлеңдерін қазақ тіліне аударып, республикалық басылымдарда жариялаған. Сонымен қатар жазушы Авут Масимовтың «Айқасқа» повесі мен «Ақтышқан» ертегісін аударған.

Журналист ретінде жер-су атаулары, тарихи тұлғалар туралы көптеген деректі мақалалар жазған. Шелек атауының бұрын «Шілік» болғанын тарихи деректермен дәлелдеген.

Сондай-ақ 20-дан астам ән мәтіндерінің авторы.

== Марапаттары ==
* Алматы облысы әкімдігінің ынталандыру сыйлығы (2007)
* «Аманат» партиясының Алғыс хаты
* Бауыржан Момышұлы атындағы «Батыр шапағаты» медалі
* «Қамқор» медалі

2025 жылы Авут Масимовтың «Айқасқа» повесін аударғаны үшін «Құлагер» республикалық байқауының «Балалар әдебиеті» номинациясы бойынша жүлдегер атанды.

== Қоғамдық қызметі ==
Анарбек Бердібаев — қазақ және ұйғыр әдеби байланыстарын дамытуға үлес қосып жүрген қаламгер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1953 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]
[[Санат:Қазақ аудармашылары]]
[[Санат:Алматы облысында туғандар]]
&lt;ref&gt;{{cite web
 |author = Ержан Омаров
 |title = Талаптың мініп тұлпарын…
 |url = https://alatauaraiy.kz/2024/07/talaptyng-minip-tulparyn/
 |website = Алатау арайы
 |date = 2024-07-06
 |language = kk
 |access-date = 2026-04-29
}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>qsgjymo0g8guftsgo3t8hivgeiyjpgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3689930</id>
      <parentid>3688952</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290731" sha1="rn5rjf2urxqxqm2gzss1yvup6wavmcv" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-10-31'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;915&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 915]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;430&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 430]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;428&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 428]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;145&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 145]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;121&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 121]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Нұрқожа Аралбекұлы Қайпанов]]
| data-sort-value=&quot;116&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 116]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;106&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;103&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 103]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 97]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;85&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 85]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 83]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;71&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 71]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 67]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Ерболат Беделхан]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 60]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]]
| data-sort-value=&quot;59&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 59]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 57]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Гүлбаушан Тілеубекова]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 56]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Хэллоуин]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B8%D0%BD 54]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 53]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 53]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 51]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Серік Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 49]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 48]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 46]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 46]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 46]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Баба түкті Шашты Әзіз]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 45]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 44]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 43]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 42]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Барақ хан (Орта жүз)]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 42]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 41]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 40]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D1%81_%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Соңғы көш (роман)]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Алла Илчун]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%BB%D1%87%D1%83%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 36]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Заттыбек Көпбосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 35]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 34]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 33]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 33]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 33]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 33]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Логикалық элементтер]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 32]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Қатысушы:1nter pares/зертхана]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 31]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Фариза Ескермес]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%81 31]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 30]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Қатысушы талқылауы:Амина67]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B067 30]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 30]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 29]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 28]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 28]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 27]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 27]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 25]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Логикалық заңдар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 25]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Құзыретсіздік]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 25]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Шөмекей]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 25]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Уақытты блоктау]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[Анақарыс]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 24]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Керей (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Айқын Төлепберген]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 23]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Бүркіт-би]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82-%D0%B1%D0%B8 23]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 23]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 23]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Помодоро әдісі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Төремұрат Тайлыбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Балқаш (қала)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Төртқара]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[РК(б)П-ның VII съезі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%9A%28%D0%B1%29%D0%9F-%D0%BD%D1%8B%D2%A3_VII_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Өмірзая (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Шымыр]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[BilimLand]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BilimLand 21]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 21]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Қанжығалы руы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Биотехнология]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 20]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 20]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Йом-Киппур соғысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%99%D0%BE%D0%BC-%D0%9A%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D1%83%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Сартай батыр Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Баунтидегі бүлік (фильм, 1935)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_1935%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Абай облысындағы өрт]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 19]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 19]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Жүсіп Ақшораев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Асхат Сергеевич Ниязов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Үркер (роман)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Бродвей мелодиясы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%B5%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Тайқазан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Феликс Эдмундович Дзержинский]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%81_%D0%AD%D0%B4%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 18]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Нагоя университеті]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 17]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Игналина]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Шақшам]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Ерке сылқым (күй)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Сарттар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Жансая Мұратбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 17]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Шоғы батыр Мұңалұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Тоныкөк]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 17]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Надежда Давыдовна Тоқаева]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Беріш]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 17]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Ерен еңбегі үшін медалі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Республика күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[Қашқақтау копингі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Прокрастинация]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[Уәлибек Әбдірайымов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Нысанбай Жаманқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Түйелер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Қарлығаштың құйрығы неге айыр?]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%B5_%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%3F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Тұманбай Молдағалиев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Кете (ру)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Әнет Баба]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Шанышқылы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 16]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Құнанбай Өскенбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Османлы сұлтандарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 15]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Майқы би]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 15]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Ми]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 15]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Тест]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Ырысбек Мәуіт]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Екінті намазы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Келес ауданы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[UTC+5:00]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=UTC%2B5%3A00 15]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Алғашқы ұстаз (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Нияз]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7 15]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Қаракесек (Әлімұлы)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Тобықты]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Вермонт университеті]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%82_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Керейіт]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Қостанай облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Логика]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Иманжүсіп Құтпанұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 14]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Дәстүр (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Аналогия]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 14]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Саржомарт]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Бақыт Мәметқызы Әліпбаева]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Зар Заман ақындары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Ұлы Зигфелд]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%B3%D1%84%D0%B5%D0%BB%D0%B4 13]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Байлар-Жандар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Il’han Ihsan]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 13]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Мекемтас Мырзахметұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Ноғай-Қазақ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Адай күйі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Студент синдромы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Бала құқықтары туралы конвенция]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Бағаналы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Көкнәр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Айдар (шаш)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Сарыүйсін]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Қайтадан (фильм, 2025)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Қозықұйрық]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Философия]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 13]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Кенесары - Наурызбай (тарихи жыр)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_-_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Күлтегін ескерткіші]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Ер Қосай Құдайкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Қазтуған Сүйінішұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Қазақ халқының қалыптасуы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Ақсары (ру)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[МедиаУики:Bad image list]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 12]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[Дауыссыз дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Жетіру]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 12]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Роза Мұқанова]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[Уақ]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Жанқылыш]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88 12]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Әсет Найманбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Шахмұрат Мүтәліп]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 12]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Аян Өмірәліұлы Өтепберген]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Тыржыңқұлақ немесе Қозықұйрық]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%B6%D1%8B%D2%A3%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Торғай облысы (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Алғи]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 12]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[:Сурет:Horsemeat platter.jpg|Сурет:Horsemeat platter.jpg]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AHorsemeat_platter.jpg 12]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Балтабай Сейітмамытұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Қарасақал]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB 12]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Жүйке жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Оксфорд университетінің баспасы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BA%D1%81%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B4_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Думан Марат]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 12]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 12]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Ертегі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Шақшақ Жәнібек батыр]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Меңей батыр]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Төре]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Qazaqstan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Ақ кеме (кітап)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[:Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf|Сурет:Құран Кәрім қазақша мағынасы және түсінігі.pdf]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96.pdf 12]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 12]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Ашамайлы Керей]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 12]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Ас қорыту жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Жиде]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 12]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Созақ ауданы]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;12&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Жоңғар шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Лашын]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Төртуыл]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 11]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Серік Керімбекұлы Қонақбаев]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Орда (музыкалық топ)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Режеп Тайып Ердоған]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BF_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80%D0%B4%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Сілкімелі музыкалық аспаптар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Тобыш]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 11]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Минет]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[Нәзір Төреқұлов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Кәмшат Жолдыбаева]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Түркеш Қалқаұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Дауысты дыбыстар]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Қайрат (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Мырзатай Жолдасбеков]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Көкжарлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Қостанай]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Бөгенбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Кавалькада (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Сунақ]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Атығай]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 11]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Келмембет Келдібайұлы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Смағұл Сәдуақасов]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 11]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Бура (найман)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0_%28%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 11]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Қан]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 11]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 11]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 11]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Қуандық]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Тутаңбалы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Қазақстан темір жолы]]
| data-sort-value=&quot;11&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 11]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Сайрам ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Қызылқұрт]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[Қырғыз руы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Кейкі Көкембайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Сөзжасам]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 10]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Ризабек Айтмұқан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Ұйғыр ауданы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Перизат Қайрат]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82 10]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Жеңіс Ермағанбетқызы Ысқақова]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Қаратпа сөз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Климаттық белдеулер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Шернияз (пьеса)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B7_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Масштабтан тыс шартты белгілер]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D1%81_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Қайыңды (көл)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Шина]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Жаһанша Досмұхамедов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Саржетім]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Ақ азу]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D1%83 10]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Эмиль Золя өмірі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%97%D0%BE%D0%BB%D1%8F_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Yenlik]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Yenlik 10]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Тимур Анатольевич Козырев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Қазақ энциклопедиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Баубек Бұлқышев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Түрксіб]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 10]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Бейсен Абайұлы Құранбек]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Қазақстан банктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Асқар Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Алаш автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Ақжүрек Достықұлы Таңатаров]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Дивергенция (лингвистика)]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Тараз]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Асан қайғы Сәбитұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Өтеген Өтеғұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Тама]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Айдос Ербосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Мұхаммед Шайбани]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 10]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[Елдес Омарұлы Тиесов]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B8%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%B2 10]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Ер Тарғын]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 10]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 10]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 10]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Жасуша]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 10]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Майлар]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 10]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Айтбозым]]
| data-sort-value=&quot;10&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BC 10]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Қазақстан елшілерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Қаракөсе]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 9]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Еуропа өзендері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Меруерт Балғабайқызы Түсіпбаева]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Қазақтардың петициялық қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Үлгі:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%AE%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Әбдімомын Желдібаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Кәусар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Сөздік қор]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Құба би Өтебайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D0%B0_%D0%B1%D0%B8_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Төлеңгіттер]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Қатысушы талқылауы:Kasymov]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 9]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Қазақ есімдері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Ахметжан Қозыбағаров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Келінжан]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Қарқаралы петициясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[A.Z. (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=A.Z._%28Ninety_One%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[Алаш Орда Үкіметі тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Мұхтар Сабырұлы Жұмағазиев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Қанайналым шеңберлері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%88%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Марғасқа жырау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Дастан Мұхамедрахым]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Жеңіс (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Мөңке би Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Әлқуат Қайнарбаев]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D2%9B%D1%83%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Алтай таулары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Қуандық Рахым]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 9]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=34-%D1%88%D1%96_%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A5%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%82%29 9]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Ошақты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Қазақстан елтаңбасы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Шеруші]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D1%88%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Лиро-эпостық жырлар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Райымбек батыр]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[Павлодар облысы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Төле би ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Индер ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Қожбанбет]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82 9]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Шежіре-и Түрк]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5-%D0%B8_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA 9]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Ысық]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Бәсентиін]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%96%D0%BD 9]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Шерубай Құрманбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Адам ата]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 9]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Соғыс психологиясы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Атырау]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Қазақ халық аңыздары]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%B2 9]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[Ордабасы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Sadraddin]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Sadraddin 9]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 9]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Аэробтық ағзалар]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%93%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 9]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Жәрімбет Солтанұлы]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Куннилингус]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 9]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Моңғолия]]
| data-sort-value=&quot;9&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Қаңқа]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Қаратай (ру)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Септік жалғау]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Автомобиль маркаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Орынбор]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[Сүлеймен Бақырғани]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Үкілі Ыбырай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[I Сүлеймен]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Кедей Жәнібекұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Сібір хандығы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 8]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Күшік руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Әл-Кәфирун сүресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Жәңгір-Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Құтадғу білік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Шахзада Аронқызы Шонанова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Карта ойыны]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Дос-Мұқасан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Мемлекеттік ту]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Мысыр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Бәйдібек ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Көксерек (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Тана]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Ербол Дәненұлы Адаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Адай шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Қазақстан халық кеңесі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Нәзипа Сегізбайқызы Құлжанова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Сасық күзен (сусар тұқымдасы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B0%D1%80_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Қатысушы:1nter pares]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 8]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Жантақ]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Фрэнк Ллойд]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BA_%D0%9B%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D0%B4 8]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Дүбәрә]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%B1%D3%99%D1%80%D3%99 8]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Талас шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Нұх пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Қазақстан астанасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Марат Әбдіұлы Омаров]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Санья қаласы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Райымбек ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Еуразия ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%2C_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D1%8B%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Талғар ауданы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Қызылбөрік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Сырдария]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Павлодар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Жаужүрек мың бала]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Ілияс Есенберлин]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Кенемолдин Мұратбек Мүфтиұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%AF%D1%84%D1%82%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Қан мен тер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Әже]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Адам қаңқасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Абдолла Қарсақбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Украина]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Алтын тамыр]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Дүние жүзінің саяси картасы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Шарын шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Қоңырбөрік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Сүре]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 8]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Хентай]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9 8]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Тұрсын хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[:Санат:Музыкалық терминдер|Санат:Музыкалық терминдер]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%9C%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 8]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Портал:Африка/Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Ән-Нас сүресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Сайын Мұратбеков]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Үмбетей Тілеуұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Үйсін руы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Қайым Мұқамедханов]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Бахур]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%85%D1%83%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Ас беру]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Рәбия сұлтан бегім]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 8]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Доспамбет жырау]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[Мұхит]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Солтүстік Корея]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F 8]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Зортөбе (ауыл)]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%BE%D1%80%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%29 8]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Елтаңба]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 8]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Әбілмәмбет хан]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 8]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Һуд сүресі]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%BA%D1%83%D0%B4_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Қашаған Күржіманұлы]]
| data-sort-value=&quot;8&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Тюнинг (автомобиль)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8E%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%28%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Божбан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Сара Тастанбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Сәуле Мағазбекқызы Досжан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Қазығұрт тауы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Сауран ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Жаулыбай қарауыл]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Тары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Тесік-Тас үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA-%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Мәлін]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Балқадиша әні]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB-%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 7]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[Қазақстанның жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Қазақстан өзендері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Ұлы Қытай қорғаны]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Майра Әлімғажинқызы Ілиясова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Түркі тілдері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Мұса пайғамбар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Торы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Ерзат Дулат]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Қуанышбек Төлеметов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Бибісара Ерханқызы Асаубаева]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%95%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Жәннәтпен сүйіншіленген он сахаба]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D0%BD%D3%99%D1%82%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Жайық]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Қарақалпақтар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Шахмат]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Қимақ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Соғыс және бейбітшілік]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Василий Васильевич Симачев]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[:Сурет:Kurmangazysagyrbai.JPG|Сурет:Kurmangazysagyrbai.JPG]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AKurmangazysagyrbai.JPG 7]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Қазығұрт ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Тоғыз-құмалақ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Қайсар (футбол клубы)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Еркектің жыныстық мүшесі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Ұлытау таулары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Татьяна Витальевна Охлопкова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D1%85%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Мамаш хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Қарақат Башанова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Септік]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Смағұл Абатұлы Елубай]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Данагүл Қайырсапқызы Темірсұлтанова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Қартқожа (роман)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Досекен Ерғазыұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[Барлыбай Тауасарұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Есентемір]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Сығанақ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Шеркеш]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 7]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Әлімжан Убайдаұлы Ақаев]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Тәуекел Мүслім]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[Құс жолы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Ықылас Дүкенұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Сегізаяқ (өлең)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Бегім Ана]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC_%D0%90%D0%BD%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Карл Маркс]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Сүгір Әліұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Қаратау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Қасиетті Рим империясы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[ZaQ (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Тоғанас Бәйтікұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Айша бибі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Түркістан автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[Еділ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Әл-хамду ли-Лләһ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B8-%D0%9B%D0%BB%D3%99%D2%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Марат Даңғылұлы Ілиясов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Омбы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B1%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Balapan (телеарна)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Balapan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Түгіскен (Ұлытау облысы)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Ру]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Генетикалық код]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%B4 7]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Рецензия]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Беташар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[2021 жыл]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2021_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 7]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Есім баяндауыш]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 7]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Zheka Fatbelly]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 7]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Қыналы қар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[II Баязит]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=II_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%B8%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Қорқай дұғасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Құлыбеков Абдулла Баймұратұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Ақ бантик әні]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BA_%D3%99%D0%BD%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[:Сурет:Weibliche brust en.jpg|Сурет:Weibliche brust en.jpg]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AWeibliche_brust_en.jpg 7]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Тіл мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Бүркітші фильмі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Құндылық]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Әт-Тәкуир сүресі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Қанат Жүнісов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Мәмбет би Бұлғақұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Есекжем]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 7]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Мәтін]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Жаманбай]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Бағи-Шамал шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B8-%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Ақмырза Төсов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Тәжікстан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Жаңаарқа ауданы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Құйынды мекен (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Екінші жалпықазақ съезі]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Темірхан Медетбек]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Хирургиялық құралдар]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Нұрсейіт Жылқышыбай]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Хамит Ерғалиев]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Естірту]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82%D1%83 7]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Лаврентий Игнатьевич Таран]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Сиыр малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Оралды секс]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Ғасырдан да ұзақ күн]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Жауынбай Амантұрлыұлы Қараев]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Айбын ордені]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Өзбек хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Ақ боз үй]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 7]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Нұрсұлтан мешіті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 7]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Микки Маус]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D0%BA%D0%B8_%D0%9C%D0%B0%D1%83%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Гауһартас (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Фонетика]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Борсық]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Пырақ]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Дәулеткерей Шығайұлы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Құлшығаш]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 7]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Жоңғар хандығы]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 7]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Саят Қабылұлы Медеуов]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 7]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Ақыртас]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 7]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Мажарстан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Шығай хан]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Рақыш Әміреев]]
| data-sort-value=&quot;7&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2 7]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>rn5rjf2urxqxqm2gzss1yvup6wavmcv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астана қаласы мектептерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781718</id>
    <revision>
      <id>3690012</id>
      <parentid>3682223</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130613" sha1="mg51iqw3t3xe5384aeufxc02lfrmo6j" xml:space="preserve">2026 жылғы дерек бойынша Астанада орналасқан мектептер тізімі.&lt;ref&gt;https://findh.org/939-spisok-obshheobrazovatelnyih-shkol-v-kazahstane.html?region=astana&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://egov.kz/cms/ru/articles/2Fspisok_wkol_rk&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://astana-bilim.kz/katalog_shkol?lang=ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr?map=0&amp;_csrf-frontend=sMkcIBTj96L-AC-a7KTIxiJPXWYSAb51458oM3GbSxL-jW9nRKmGxJRrVu3Y6qawEysFJ11U2yDT0mlbINgJIg%3D%3D&amp;SchoolSearch%5Bsearchtext%5D=&amp;page=NaN&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/747403?lang=kk&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://digitalbusiness.kz/2026-06-15/zolotaya-parta-kto-vladeet-samimi-dorogimi-chastnimi-shkolami-kazahstana-i-skolko-oni-zarabativayut/&lt;/ref&gt;

== Алматы ауданы&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983329?lang=kk&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы 
|-
| [https://astana22.edupage.org/? № 22 мектеп-гимназия]||  Ж.Жирентаев, 16|| '''1992'''&lt;ref&gt;http://astana-school22.blogspot.com/2013/03/22.html&lt;/ref&gt;||  орыс|| || Абылайхан даңғ., 16/1, 18, 20а, 20б, 24, 26, 26/1, 28, 32/1, 32/2, 36, 36 а, М.Жұмабаев көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 5/1, 6, 7/1, 9, 9/1, 9/2, 10,11, (12, 14, 14/1 ЕНУ жатақханасы), 12 а, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4,  18, 18/1; Жирентаев көшесі 9, 10, 13, 14, 15, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/2, 20/1, 21,22, 22/1; Петров көшесі 17, 19, 19/1, 21/2, 21/3, 23, 23/1, 23/2, 26, 28/1, 30/1, 31/1, 32, 32/1, 32/2, 34;  Кажымұқан көшесі 22, 26, 28, 13/1; Күйші Дина көшесі, 31. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 48 МЛ-ге).  . Күйші Дина көшесі 22, 22/1, 23, 23/1, 23/2, 24, 25, 25/1, 25/2, 26, 28, 28/1, 30, 30/1; Б.Майлин көшесі, 23, 29, 29/1, 30, 31, Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 51 МГ-ге) 
|-
| [https://28-school.edu.kz/?lang=ru № 28 мектеп-лицей]||  А.Петров, 8 || ||  қазақ, орыс|| || Қажымұқан көшесі: 2, 4, Тәуелсіздік даңғылы: 4/1, 4/3, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 21, 21/2, 21/4, 21/5, 21/6, 21/9, Петров көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 3, 4, 5, 5/2, 5/3, 7, 7/1, 10, 10/1, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2, 14/3, Күйші Дина көшесі: 1, 1/1, 3/1, 5, 5/1, 7, Еренқабырға көшесі: 10, 14/1, 14/2, 14/3, 14/5, 14/6, 16/1, «Энергетик» т.а.,. Амман көшесі: 21, 21а, 21б, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4
|-
| [https://29.astana-bilim.kz/?lang=kz № 29 орта мектеп]||  Жилой массив Железнодорожный, М. Горький, 22|| ||  қазақ, орыс|| || «Теміржолшылар» т.а.. 
|-
| [https://sh30astana.edu.kz/ru/about/about № 30 мектеп-гимназия]||  А.Петров, 11|| '''1978''' ||  қазақ, орыс|| || Петров көшесі: 9, 13, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 18/1, 20, 22. Қажымұқан көшесі: 6, 6/1, 8/1, 10/1, . К. Сәтпаев көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 5, 7, 7/1, 9, 9/1, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 11/5, 11Б
|-
| [https://32.astana-bilim.kz/ № 32 мектеп-гимназия]||  Абылайхан даңғылы, 25/3|| 1988||  қазақ, орыс|| || Абылай хан даңғылы: 17, 17/1, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 23, 25, 25/1, 25/2, 27/1, 27/4, 29/1, 29/2, 33, І. Жансүгіров көшесі: 4/1, 4/3, 4/4, 6/1, 6/2, 8/3, Күйші Дина көшесі: 35, 37, 39, 39/1, Манас көшесі: 3/1, 6, 6/1, 8, 9, 11/1, 11/2, 11/3, 13, 13/1, 13/2
|-
| [https://37mektep-ns.edu.kz/?page_id=10276&amp;lang=kk Сырбай Мәуленов атындағы № 37 мектеп-лицей]||  Күйші Дина 44/3|| 1993, 2017 жылы қосымша құрылыс||  қазақ, орыс|| || Күйші Дина көшесі: 36, 36/1, 36/2, 38, 40, 40/1, 42, 42/2, 44, 44А, 44/1, 44/2, 46, 46/1, 46/2, 46/3,. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 28, 30, 30/1, 32, 36/2, 36/3,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 5, 7, 7/1, 9, 11/2, 11/3, 17, 19,. Абылай хан даңғылы: 37, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 45А
|-
| № 38 мектеп-лицей ||  Мусрепова 8/2|| 01.01.1999||  қазақ|| || Ғ. Мүсірепов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/2, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 10, 10/2, 10/3, 12, 14, 14/1, Абылай хан даңғылы: 47, 55, 57, 57/1, 57/2, 59, 59/1, 59А, Ғ. Мұстафин көшесі: 1, 1/3, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, 5, 5/1, 7/1, 7/2, 9, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 38, 40, 42, 44, 46, VIP қалашығы, VIP елді мекені . (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ЖББМ-ке);. Ғ. Мүсірепов көшесі: 1, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9,. Абылай хан даңғылы: 49, 49/1, 49/2, 49/3, 51,. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6А, 8, 8А, 8/1, 8/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ)
|-
| Ахмет Байтұрсынұлы атындағы № 48 мектеп-лицей ||  Жирентаев, 15/2|| 03.01.2003||  қазақ|| || Жирентаев көшесі: 9, 10, 13, 13/1, 14, 15/1, 16/1, 19, 19/1, 19/3, 20/1, 21, 22, 22/1, Қажымұқан көшесі: 13/1, 18, 18/2, 22, 26, 28 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ);. Қажымұқан көшесі: 12, 12Б, 12В, 14, 14/1, 16, Қ. Сәтпаев көшесі: 4, 4/1, 4/2, 6, 6/1, 8, 10 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ).
|-
| Райымбек батыр атындағы № 50 Қазғарыш» мектеп-лицей  ||  ул. Куйши Дина, 6|| ||  қазақ|| || Б. Майлин көшесі: 3, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 8, 9, 11/1, 13, 14 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Тәуелсіздік даңғылы: 20, 22, 23, 23/1, 24А, 24Б, 25, 25-блок 1, 26, 26/1, 28, Күйші Дина көшесі: 2/1, 2/2, 4, 4а, 4/1, 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 28 МЛ-де);. Қ. Сәтпаев көшесі: 13, 13/3, 15, 17, 17/1, 17/2. Күйші Дина көшесі: 8, 8/1, 8/2, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 15. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 30 МГ-да).
|-
| Мұстафа Шоқай атындағы № 51 мектеп-гимназия ||  Қараөткел, Аманат, 5|| 2005&lt;ref&gt;https://bilimdinews.kz/?p=271822&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Аманат көшесі  4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 28, 30, 30/1, 32, 34, 36. Күншуақ көшесі  1, 2, 3, 4, 5/1, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Алтыбақан көшесі  1,5, 7, 9,  10, 10/1, 12, 19, 19/1. Ойтуған көшесі   3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 17/1, 17/2, 18, 19. Шашу көшесі 1, 2а, 2б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14. Ошақты көшесі 5, 7а, 10, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 19/1, 19а, 20, 21, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 40, 42, 44. Рудаки көшесі  2, 4, 6а, 10, 10а, 12, 14, 16, 18, 20, 22. Манатау көшесі   2а, 3, 3/1, 4, 5, 5/2, 6, 7, 8, 9, 11/1, 12, 13, 13/1, 15 ,17, 19, 21, 21/1, 23, 25, 27, 27а, 29. Сырымбет көшесі  1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 26/2, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 41. Қызылқұм таркөшесі  1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12. Бағаналы көшесі  2, 3, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 23, 25, 26, 29, 30, 31, 32, 34, 35, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44. Көкпар таркөшесі 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22. Б.Момышұлы көшесі 16, 18, 18/1, 18/2, 20, 23, 23/2, 25, 27, 27а. М.Жұмабаев көшесі 17/1, 17/2, 17/3, 19/1, 21/1, 21/2, 21/4. Талғар көшесі   3, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 11 ,13,15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31. Қ.Сәтпаев көшесі 16/1, 16/3, 18, 19, 19/1, 20, 20/1, 20/2, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29/1; Б. Майлин көшесі 20/1, 20/2, 20/3, 21, 23, 23/1, 23/2, 25, 29, 29/1, 31. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де);. Ж.Жирентаев көшесі, 2, 4, 4/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 22 МГ-да).
|-
| Бейімбет Майлин атындағы № 52 мектеп-гимназия  ||  Бурабай, 38|| 01.01.2006||  қазақ|| || Қобыланды батыр көшесі: 7, 7А, 7Б, 7В, 7Г, 7Д, 7Е, 7К, 7Л, 7М, 7Н, 4, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 34/1, Дегерес таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7/1, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, Дегелен таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, Ақарыс көшесі: 1, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 29, 30, 34, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46/1, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61/1, Бекарыс көшесі: 1/1, 2, 4, 5, 5/1, 8, 9/1, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21/1, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 30, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 48, 50, 54, Жанарыс көшесі: 1, 2, 3, 6, 7, 7А, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 24, 25, 27, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46/1, 47, 49, 51/1, . Бұқтырма көшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 9, 10, 11, 11/1, 12, 14, 15, 15/1, 16, 17, 17/1, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27/1, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 40, 40а, 41,42, 43, 45, 46, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 70, 72, 76/1. Ертіс көшесі: 2, 3/1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 11/1, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 14, 15, 16, 16/1, 17/1, 18, 18/2, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 41/1, 42, 43, 44, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64,  65,  66,  67,  68, 70. Жайық көшесі: 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 12,13,14,14/1,16, 16/1, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 31, 33, 35, 37, 37/1. Бурабай көшесі:  1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 29, 30, 31, 32, 37, 37/1, 39, 41, 42, 43, 45, 46, 48, 52/1, 54, 56. Ыргыз көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 12, 14, 16, 19, 21, 21/1, 23. Есіл көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34/2, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 52а, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 58/1, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72,73, 74, 75, 76,77, 78. Жаркент көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46. ул.Шу: 1, 3, 5, 7, 9, 11, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 39, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63а, 67, 69, 71, 73, 75. Ғ.Мұстафин көшесі: 2, 6, 6/1, 8, 10, 10а, 14, 18, 20, 26, 26б, 32, 32/1, 34, 36, 42, 54, 56, 60/1, 62, 64, 66а. Сілеті көшесі: 3, 4, 4а, 5, 6, 6/1, 7, 8, 9, 12,14, 15, 16, 18, 20, 22, 24, 28. Қозыбасы көшесі: 1, 3, 9, 13, 15, 19, 21, 23, 25, 27, 29. Ұ.Субханбердин көшесі: 14,18. Хантау көшесі: 2, 8, 10, 10а. Ш.Құдайбердіұлы даңғылы, 58. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да)
|-
| Бауыржан Момышұлы атындағы № 53 мектеп-лицей ||  Жилой массив Юго-Восток (правая сторона) . Қаркабат, 17|| 01.01.2006||  қазақ, орыс|| || Талғар көшесі 1,2,3-19 (тақ), Көкпар (барлығы),  Зеренді 1-41 (барлығы),  Көкорай  1-22 (барлығы), 23-41 (тақ), Қалба  2, 10-20 (тақ),  Жанкент  71-157 (тақ), 96-204 (жұп),  Құндызды  1-14 (барлығы), Қарқабат  1, 1/1, 3, 7, 9, 11, 13, 13/1, 17, Жайдарман таркөшесі 2-12, 12а (тақ), 3,  Ақберен  1,3,5,7, Нұрлы  1-14 (барлығы),  Келес таркөшесі (1-19 тақ), Ақсу-Аюлы  1-40 (барлығы),  Қосалқа, Кемел 2-18 (жұп), Аксұңқар 2-19 (барлығы),  Балқантау  110-126  (жұп), 180-нен жұп, 187-213 (тақ), Ақыртас  25-35 (тақ), Б.Момышұлы 4, 4/1, 6/1, 6/2, 6/3, 8/1, 10, 10/1, 10/2,12,14 (жұп), Қ.Сәтпаев көшесі  22-26/11 (жұп), 31, Берен көшесі 1-22; Шырайлы таркөшесі 1-13; Сайрам  таркөшесі 1, 3, 7, 9, 11 (барлығы); Кеген көшесі 1-12; Мерей таркөшесі, 2-12 (жұп); Керуен таркөшесі; Жаңаөзен таркөшесі 2-12, Аршын көшесі, 1-14, 14 а, 14 б; Қ.Сәтпаев көшесі, 33
|-
| [https://63.astana-bilim.kz/pasport?lang=kz № 63 мектеп-гимназия]||  жилой масив «Юго- Восток»                   (левая сторона) Лепсі 38|| 2010||  қазақ, орыс|| || Есіл, Шу, Лепсі, Іле, Еділ, Қошқарбаев көшесі, 68, 72, 80, 80/1, Астана- Қарағанды тасжолы, 23, 23/2 («Денсаулық Бақыт» ТК)  
|-
| [https://cdn1.kdt.kz/files/sites/1383501720745699/files/%D0%9C%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%95%D0%9F%20%D0%9F%D0%90%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%A0%D0%A2%D0%AB/%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8B.pdf?_t=1740043936 № 64 мектеп-лицей]|| ул.Г.Мусрепова 15|| 01.01.2010||  қазақ|| || Қ. Рысқұлбеков көшесі: 16, 16А, 16/1, 16/2, 16/3. Ғ. Мұстафин көшесі: 21, 21/1, 21/2, 21/3, 21/4, 21/5, 21/6, 21/7, 13/1, 15/1, 15/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 63 МГ-да);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17 (1/17), 17 (2/17), 17 (3/17), 17 (2/10), 17 (4/10), 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3. Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 22/1, 22/2, . Махтумқұлы көшесі: 3, 3/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 114 ЖББМ-те);. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 23, 25/1, 25/2, 25/3, 25/4, 29/1, 31, 31/1, 33. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 37 МЛ-де).
|-
| [https://70.astana-bilim.kz/mektep-tolkujaty?lang=kz № 70 мектеп-лицей]||  жилой массив Юго-Восток /правая сторона/, Майқайын 1|| 01.01.2012||  қазақ|| || Тәуелсіздік даңғылы: 31/2, 31/3, 31/4, 33, 33/1, 34/1, 34/2, 34/8, 34/9, 34/10, 39, 43, 43/3, 44/5, 45/1, 47а, 47/2, 47/3, 47/4, 49/1, 49/2, 49/4, 49/5, Б. Момышұлы даңғылы: 2/6, 2/7, 2/8, 2/9, 2/10, «Ақбұлақ» т.а.: 2, 3, 4, А. Тоқпанов көшесі: 8, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 8/6, Балталы көшесі: 14-20/1, Арқат таркөшесі: 7/1, Тарлан таркөшесі: 1-19, Шертер көшесі: 1-18, Майқайын көшесі: 1-18. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 92 МЛ-де);. Б. Момышұлы даңғылы: 7, 9, 11, 13/1, 13/2, 13/3, 13А, 15А, 15/2, 15/3, 17, 17/2, 19, 19/1, 19/2, Тәуелсіздік даңғылы: 38/2. Жайдарман таркөшесі: 1, Арғанаты көшесі: 33-51 (тақ сандар), Балбырауын көшесі: барлық үйлер. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 53 МЛ-де)
|-
| № 92 мектеп-лицей&lt;ref&gt;https://92ml.edu.kz/o-shkole&lt;/ref&gt;||  Дауылпаз 1/1|| 2021 ||  қазақ, орыс|| || Б. Момышұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/4А, 2/4Б, Амман көшесі: 2, 2А, 2Б, 4, 6, Дауылпаз көшесі: 7/2, Ақыртас көшесі: 1-21, Балталы көшесі: 2-12, Дауылпаз көшесі: 2-14. Шарль де Голль көшесі: 11, Романтиктер көшесі: 27. Тәуелсіздік даңғылы: 40, 40/3А, 40/4, 40/6, 40/7, 40/8. Балқантау көшесі: 72/1, 74, 76, 78, 80, 84, 86, 88, 90, 90/1, 90/2, 96, 98, 100, 102, 106, 109, 163, 161, 159, 183, 181А, 179, 175, 169, 167, 165, 95, 97, 99, 10/1, 103, 105, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 121, 125, 127, 131, 133, 139, 141, 143, 145, 146, 147, Арғанаты көшесі: 1-19, 21, 23, 29, 31. Таскескен көшесі: 1-30, 32, 38, 40, 42, 46, 48, 50, 54, 56, 58, 60, 62, 64, 66, 68, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 84. Айнакөл көшесі: 103-163, Кеңгір көшесі: 1-19, 21, 23, 25. Қарасаз көшесі: 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, А.Тоқпанов көшесі, 20, 22
|-
| [https://114-astana.edu.kz/ № 114 жалпы білім беретін мектеп] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||  Ілияс Жансүгірұлы көшесі, 1|| 2025|| ||  || Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 2, 2А, 2Б, 2В, 2/1, 2/2, 2/4, 2/6, 2/7, 3, 4, 4/3, 4/4, 5, 12, 14, 18, 20, 22, 24, 24/1, Манас көшесі: 23/1, 23/5, 23/7, Абылай хан даңғылы: 2, 3, 3/1, 4, 4/2, 5/1, 5/2, 5/3, 5А, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 6/7, 9, 9/1, 9/2, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 12, 12/1, 12/2, 12/3, 14, 14/1, 14/2;. Орыс тілінде оқытатын сыныптар:. Манас көшесі: 20, 20/1, 20/2, 21, 22/1, 22/2, Қ. Рысқұлбеков көшесі: 27, 27/1, 27/2, 27/3, 29, 29А, 31/1, Ш. Құдайбердіұлы даңғылы: 17/3, 17/4, 17/6, 17-блок 1/10, 17-блок 1/17, 17-блок 2/17, 17-блок 3/17, 17-блок 4/10, 19/1, 19/2, 19/3, Қажымұқан көшесі: 13Б, 15
|-
| № 116 жалпы білім беретін мектеп ||  Юго-Восток (оң жақ), Мұқан Төлебаев көшесі, 3|| 2025|| ||  || Айнакөл көшесі: 1/1, 2, 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 19, 21А, 22А, 23, 27, 28, 29, 29А, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 39, 41, 42/1, 46, 47, 48, 50, 54, 54А, 56, 56/1, 58, 58/1, 60, 63, 65, 67, 69, 71, 73, 75, 77, 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95А, 97, 101, 103/1, Арқайым көшесі: 1, 7А, 11, М. Төлебаев көшесі: 4, 5, 5А, 5Б, Орхон көшесі: 2, 2А, 6/1, 8, 8А, 10, 12, 16, 29, 36, 37, 39, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49А, 55, 57, 57/2, 63, 65, 67, 69, 71, 73, Шаттық таркөшесі: 1, 1А, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 20, 20/1, Қызылкөл таркөшесі: 1, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17, 18, 18/1, Теміртау таркөшесі: 1А, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18/1, 19, Қызан таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, Сұлутөбе көшесі: 1, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27А, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, Жалаңтөс көшесі: 2, 4, 6, 10, 10/1, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 22/1, Арал таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, Б. Момышұлы даңғылы: 22/2, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 22/9, 22/12, 24/18, 24/4, 24/5, 28/4, 28/5, 28/7, 28/8, 28/10, 28/12А, 28/15, 28/17, Майдақоңыр көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 16, 18, 20, 20/2, 22, 22А, 24, 24А, 26, 30, 32, 34, 36, 54, 54/1, 56, 58, Бозторғай көшесі: 6, 8, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Ер Тарғын көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 8/1, 9, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 22, 23, 24, 25/1, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, Ер Көкше көшесі: 1, 3, 5, 11, 13, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 33, 33/1, 39, 43, 45, 47, 49, Ер Қосай көшесі: 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 16/1, 22, 24, 26, 34, 36, 40, 42, 44, 46, 48, 50, 52, Р. Қошқарбаев даңғылы: 39, 41, 43, 43/2, 45, 45А, 45Б, 45/1, 54А, 56, 56/1, 60, Қордай көшесі: 2, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 25/1, 26, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 34, 35, 36/1, 39а, 40,  41, 43, 44, 45, 46, 49, 51, 52, 53, 54, 57, 58а, 59, 61, 63, 63/1, 65, 67, 69, 70, 71, 71/1, 71/2, 72, 73, 75, 77, 79,  Отыкен көшесі: 1, 5, 7, 9, 11, 15, 16, 17, 19, 24, 25, 26, 28, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 44, Құмкент көшесі: 3-58, 60, 62/1, 66, Сартай таркөшесі: 1-16, Сарыағаш таркөшесі: 1, 3, 5, 6, 7, 9, 10, 17, 19, Сарқан көшесі: 2-54, Түлкібас көшесі: 1-58/1, Мойынты көшесі: 1-56, Баянтау көшесі: 1-49, Алмалы өткелі: 3, 5, 7, Бөрілі көшесі: 2-52, Енесай көшесі: 2-16, Ө. Жәнібек көшесі: 42, 45,  Жанкент көшесі: 3-86, Масаты көшесі: 1-59, Бесбалық көшесі: 7-18, Ақкөл өткелі: 1-12, Қаратал көшесі: 1-34, Ақшатау өткелі: 1-11/1, Таскескен көшесі: 33-130, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы көшесі: 2-17, Шабыт таркөшесі: 4-6, М. Жұмабаева көшесі: 29/2-34/7А, Балқантау көшесі: 8-93, Бесшалқар көшесі: 2А-18, Обаган көшесі: 4-30, Коныраулы көшесі: 3-9, Абылай хан даңғылы: 52-64
|-
|'''[https://nurorda.edu.kz/ Школа-лицей «NURORDA»]'''
|Улица Касыма Аманжолова, 34
Юго-Восток (правая сторона) ж/м,
|2007
|
|
|Жеке меншік
|-
|'''[https://spectrum.edu.kz/ru Spectrum International School]'''
|Проспект Ракымжан Кошкарбаев, 11
Юго-Восток (правая сторона) ж/м
|2008
|
|
|Жеке меншік
|-
|'''[https://riviera.edu.kz/ Riviera International School]''' 
|Проспект Бауыржан Момышулы, 1/1
|
|
|
|Жеке меншік
|-
|[https://flagmanschool.edu.kz/ Физико-Технический Лицей Flagman Флагман] 
|Проспект Шакарим Кудайбердыулы, 22/1, 
|
|
|
|Жеке меншік
|-
|[https://miras-astana.kz/ Мирас Международная частная школа]
|Улица Куйши Дина, 34
|1999
|
|
|Жеке меншік
|-
|[https://bluesail.edu.kz/ Blue sail Astana]
|просп. Абылай Хана, 28/1
|1992&lt;ref&gt;https://bluesail.edu.kz/&lt;/ref&gt;
|
|
|Жеке меншік
|}

== Байқоңыр ауданы&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983315?lang=kk&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы 
|-
| [http://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-tolk-zhaty.html Жамбыл Жабаев атындағы № 4 мектеп-гимназия]||  Ш.Айманова 3 || 1907, 1919 қайта ашылу кеңес өкіметі, 1958 жңағимарат, 2003 жылы 700 орындық қосымша ғимарат салынды&lt;ref&gt;https://astana4mg.edu.kz/biz-turaly/mektep-shezhiresi.html&lt;/ref&gt;||  қазақ|| Қазақ-татар медресесі, 1940 жылы Жамбыл атында
| С. Торайғыров көшесі: 1, 2, 3, 3/1, 4, 4А, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 4/6А, 4/6Б, 4/7, 4/8, 7/1, 7/2, 7/5, 7/6, 7/7, 36, 93А, 93Б. С. Сейфуллин көшесі: 33, 35, 40, 41, Республика даңғылы: 34/2, Қарағанды көшесі: 21, 21А, 21Б, 23, 25/3, 36, 36/1, 38. С. Рахымов көшесі: 91, Ш. Айманов көшесі: 1/1, 1/2, 1/3. Ж. Аймауытов көшесі: 4/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 3 МГ-де);. Ж. Аймауытов көшесі: 3/1, 3/4, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 7/3, 7/4, 7/5, 7/6, 8/2, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 9/8, 9/9, 9/10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4, 12/5, 33, 49Б, С. Рахымов көшесі: 115А, 115Б, 117А, 17/1, 123, Қарағанды көшесі: 51, 51/1, 51/2, 53, 55,. А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/5, 27/6, 27/7, 27/8, 27А, 27Б, 40/1, 40/2, 40/3, 40/4, 40/4А, 40/5, 40/7, 40/7А, 40/7Б, 40/8, 25/1, 29/1, 29/2, 29/3, 29/4, 29/5, 41А, 23/3, 30Б, 31/3А, 31/4, 31/5, 31/6, Ш. Айманов көшесі: 5/1, 5/2, 5/3, 5/3К2, 5/6, 5/7, 5/8, 10/1, 10/2, 10/3, 12/2, 12/2А, 12/3, 12/4А, 12/6А, 12/7, 12/5, 12/6, 12/8, 12/8А, 12/8Б, 12/9, 12/10, 12/11, 14/3, 14/4, 14/5, 14/7, 14/11, 14/10, 14/8А, 14/8Б, 14/1, 14/2, 49Б, Республика даңғылы: 38, 40,. Бөгенбай батыр даңғылы: 60/5, 60/6, С. Жүнісов көшесі: 18, 20, 20А, 20А/2, 20Б, 22, 22/2, 28, 29, 30, 31, 31А, 32, 32Б/2, 32Б/3, 33, 33А, 33Б, 34, 34Б, 35, 36, 37, 37А, 39, 41, 42, 43, 43А, 45, 47, 49, 44, 44/3, 44Б, 46В, 46В/2, 45А, 46/1, 46/2, 48/1, 48/2, 50, 52, 54, 56Б, 58Б, 60А, 60Б, 60В. Ш. Уәлиханов көшесі: 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2,. С. Торайғыров көшесі: 6/2, 6/3, 6/4, 10/1, 10/2, 11/4. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де).
|-
| [https://5.astana-bilim.kz/ № 5 гимназия]||  Ж. Тархана, 16|| '''''1965''''' ||  қазақ, орыс|| || Кравцов көшесі: 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9,. Пушкин көшесі: 1, 2, 2/1, 3/1, 4, 6, 6/1, 7, 9,. А.Жұбанов көшесі: 1, 3, 3/1, 3/2, 4, 5, 6, 9, . Брусиловский көшесі: 1/2, 1/3, 2, 3/1, 3/2, 3/3, 4. Макаренко таркөшесі: 4, 6, 8, 10, Янушкевич көшесі: 1, 1/2, Иманов көшесі: 44, 50/1, Жәнібек Тархан көшесі: 17
|-
| № 8 мектеп-лицей  || улица Сәкен Сейфуллин,50|| 2017 жылы жабылды?&lt;ref&gt;https://informburo.kz/novosti/v-astane-shkoly-8-zakryli-a-detey-otpravili-po-drugim-uchebnym-zavedeniyam.html&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Жангелдин көшесі: 33А-48/5, Әлімжанов көшесі: 45-77,. Қарағанды көшесі: 58/4-137, Толстой көшесі: 1-32, Асанқайғы көшесі: 75/1-146, Уәлиханов көшесі: 22/2-28/6,. С. Жүнісов көшесі: 72-110А, Лермонтов көшесі: 1-28, Абыралы таркөшесі, Жиенқұлов көшесі, Биші Қайың таркөшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 7 МГ-де);. Тараз көшесі: 14-20/7, Абай көшесі: 50, 63, 65/2, 65/3, 67, 67/1, 67/2, 69/1, 69/2, 71/1, 73/2, 73/4,. А. Сембинов көшесі: 7, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 9/1, 12/1-26/1. С. Сейфуллин көшесі: 44/2-61/1А, Күлтөбе таркөшесі: барлық үйлер, Ж. Омаров көшесі: 123-192,  Сырдария көшесі: 18-84, Садовая көшесі, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ЖББМ)
|-
| [https://10mektep-ns.edu.kz/mektep-tarihy/ Жұмабек Тәшенов атындағы № 10 мектеп-гимназия]||  улица Мәлік Ғабдуллин,7|| ||  қазақ, орыс|| || Республика даңғылы: 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 6, 6/1, 6/2, 8, 10, 10/1, 16, 16/1, 18А, 18Б, 18В,  Иманов көшесі: 6, 10, 10/1, 10А, 12, Бараев көшесі: 1, 3, 5, 9, 9/1, 13, Ғабдуллин көшесі: 1, 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 6/1, 6А, 6Б, 8Б, 9/1, 9/3, 10А, 10Б, 10/2, 10/3, 11, 12, 12/1, 12/2, 12Б,. Иманбаев көшесі: 1, 3, 5, 5Б, 9В, М. Мәметова көшесі: 11, 13, Ғұмар Қараш көшесі: 36, 38, Рамазан көшесі: 33
|-
| № 12 орта мектеп ||  Жилой массив Өндіріс улица Қамысты,7|| ||  қазақ, орыс|| || Көксенгір көшесі: 1, 1А, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 16А, 18, 2, 20, 20А, 21А, 22, 23, 29, 3, 30, 31, 32, 32А, 32Б, 33, 37, 37Б, 40, 40А, 44, 46, 47, 47/1, 49, 5, 50, 6, 61А, 9, 9/2, 5/3, 3/2, 1/1, 1/2, 11, 4, 41, 41А, Ойыл көшесі: 1А, 2, 2А, 3, 5, 6, 9, 9А, 10А, 11, 12, 13, 13/1, 14, 15, 16, 17, 19, 24/А, 25А,. Махат көшесі: 1, 6, 9, 13, 22, 28, 34, 38, 38А,. Шет көшесі: 3, 3/1, 1, 12, Айнатас көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 14, 15, Сандықтас таркөшесі: 2, 4, 5, 7,. Чехоев көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 10, 10А, 10Б, 11, 13, 13А, 14А, 15, 15А, 19, 21, 26, 35, 36, 37, 39, Ырыс таркөшесі: 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 6А, 9, 10, 14, 15А, 16, 17, 19, 23, 25, 26, 31, 31А, Дунаевский көшесі: 4, 5, 6, 7, 8, 8/1, 12, 14, 16, 18, 20, Жолымбет көшесі: 3, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 13, 19,. Мұрадели көшесі: 1, 1/1, 1А, 6, 8, 9, 10, 11, 13, 12, 14,. Бестөбе көшесі: 1, 4, 5, 6, 7, 8, 13, 15, 18, 20, 24, 28, 28А,. Қамысты көшесі: 2, 3, 6, 7, 8, 10, 14, 15, 19, 20, 21, 26, 31/2, 37, 39, 38, 40/1, 40/2, 40/3, 45/2, 45/3, 47, 56, 58, 59, 62, 66, 69, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 89Б, 89В, 89Г, 93, 95, 101, 103, 110, Қайрақты таркөшесі: 1, 2, 3, 4, Хачатурян көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, Аққайың таркөшесі: 1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 12, 22. Балтақөл тұйығы: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 12, 12А, 24
|-
| Төлеген Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп || Кенесары,81|| 1979&lt;ref&gt;https://egemen.kz/article/374873-aqyn-tolegen-aybergenov-atyndaghy-mektepke-45-dgyl&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || ул. Пушкина 15, 15б, 25, 25/1, 25/3, 31/1, . ул.Янушкевича 9/2, 9/3, 9/4, 10, 14/1. Абай даңғылы, 92/1, 92/2, 92/3, 96; ул.А.Жубанова, 14/1, 14/2, 14/5,  16/1, 17/1, 17/2, 17/3, 17/4, 17/5, 17/6, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/5, 21, 21а, 22/2, 23, 24, 25, 25/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 31/1, 54а. . ул.Брусиловского 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, 12/5, 12/5к2, 12/5к3, 12/5к4, 12/6, 13/1, 13/2, 13/3,13/4, 13/5, 13/6, 14/1, 14/2, 14/3, 15/1, 15/2, 15/3а, 15/4, 15/5, 15/7, 18, 18/1, 20, 22, 22а, 26, 28. ул.Циолковского 1, 1/1, 3. пер.Циолковского 4, 6, 6/2, 8, 10, 10/3, 45. ул.Бейсекбаева 11, 14, 14/2, 19, 21, 21/1.  ул.Кенесары   83/1, 85, 85/1, 85/3, 85/4, 87, 87/1, 87/2, 87/3, 87/4, 87/5, 87/6, 87/7, 89а, 89/1, 89/2, 89/3к3, 89/5, 89/6, 93; ул.Сембинова, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 20, 24, 24/1, 26, 26/1. ул.С.Сейфуллина, 54/2, 54/3, 54/5, 54/4, 54/6, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 56/4, 56/5, 56/7, 56а, 56/8, 56/9, 65, 65/1, 67, 69, 69/1, 69/2. ул.Егемен Казақстан,  6/1, 6/3, 6/4, 6/5, 8/1, 8/3, 8/4, 11, 12, 13. пр. Абая, 74а, 74/3, 74/4, 74/10, 76, 78, 80/1, 80/2, 87/1, 87/2, 88/1, 88/2, 92/1, 92/2, 92/3, 95, 95/1, 95/2, 96, 98б, 101, 101/1, 101/2. пер.Изобильный 1, 2-1, 2/2, 3, 4, 4-1, 5, 5/2, 6, 6/2, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, ул. Громовой 2, 5, 7, 9, 11; пер.Волгоградский 1,3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20. пер.Одесский 1, 2/4, 3, 4 к2, 4 к4, 5, 6/1, 6/2, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1. пер.Севастопольский  4, 6, 8, 9, 9/1, 10, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 24/1, 30, 32, 34, 34/3, 36, 36/3, 40; пер.Минский  19, 21а, 21/1,  23, 32.. пер.Чайковский, 1,1а, 1б, 2, 3, 5, 7, 9, 11,13, 19, 21, 23, 25. пер.Лихачева, 56а, 58а, 60а, 
|-
| [https://astana21.edupage.org/? № 21 орта мектеп]||  улица Кошке Кеменгерулы,4|| 1992&lt;ref&gt;https://edu-kz.com/mektep/shkola-21-v-astane&lt;/ref&gt;||  орыс|| || Өндіріс көшесі: 1-27, 27-85, 27/1, 25/1, Бейнеу тұйығы. Теректі тұйығы, Сарыадыр тұйығы, Ақбидай көшесі: 11, 13, 14, 15, 29-47, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 18/1, 1-44, 17, 17/1, 17/2, 18, 21, 24, Суриков көшесі, Ақсу-Жабағалы көшесі, Сарытүбек көшесі: 1-33, Мұнайшылар көшесі: 21, 23-39, Матросов көшесі, Бектау көшесі, Көкшетау таркөшесі, Қостанай таркөшесі, Малахов көшесі: 23, 23А, 25, 25А, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39А. (орыс тілінде оқытатын 4 сыныптан бастап № 49 ОМ-те).
|-
| № 23 орта мектеп ||  Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,17|| '''01.01.1966'''&lt;ref&gt;https://sakura-nursultan.e-orda.kz/ru/school-registr/view?id=000000031&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Ағадыр көшесі: 38Б-52/1, Сарықұм көшесі: 4-18А, Ақсенгір көшесі: 1-15, Өндіріс көшесі: 1/2-4/1, Ақпан таркөшесі, Ақпан тұйығы, Қарағайлы таркөшесі,. Кеншалғын көшесі, Сартүбек көшесі, Үшқоңыр көшесі,. Семенов-Тяньшанский көшесі, Ақжелкен көшесі,. Кербұлақ таркөшесі, Шаған таркөшесі
|-
| [https://27.astana-bilim.kz/history?lang=kz № 27 мектеп-лицей]||  Таха Хусейн 5/1|| 1984||  қазақ, орыс|| || Тәшенов өткелі: 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 7, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 9, 10. Таха Хусейн көшесі: 1, 2/1, 3, 3/1, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/5, 4/6, 4/7, 4/8, 4/9, 4/10, Тәшенов көшесі: 2, 2А, 2/1, 2/2, 2/3, 6, 7/1, 8, 8А, 8/1, 9/2, 9/3, 10, 10/1, 11/1, 11/2, 12, 12/1, 12/2, 13, 13/1, 13/2, 14, 15, 17, 17/1, 17А, 19, 23, 23/1. Мақын таркөшесі, Астрахан таркөшесі, Балқаш таркөшесі,. Ақкент таркөшесі, Есіл таркөшесі, Кравцов көшесі: 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 10/5, 10/6, 12/1, 12/2, 12/4, 14/1.. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 54 МЛ-де):. А. Бараев көшесі: 2, 2/1, 6, 6/1, 8/1, 10, 10/1, 10/2, 10/4, 10/5, 10/6, 12, 14, 14/1, Кравцов көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4/1, 6,. Таха Хусейн көшесі: 13, 13/1, 15, 15/1, 15/2, 15/3, 15А, 15/4
|-
| [https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1 № 31 мектеп-гимназия]||  Кенесары, 49|| 1976&lt;ref&gt;https://www.31mektep.edu.kz/ru/o-shkole1&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Абай даңғылы: 28, 30, 32, 34, 40А, 41, 42А, 43, 44А, 45/1, 45/2, 46А, 49, 51, 51/2, 53/1, 57/1, 59, 59/1, 61, Отырар көшесі: 2, 2/1, 3, 4/1, 4/2, 4/3, 7, 8/2, 9, 10, 11, Республика даңғылы: 26, 26/1, 28, 30, Луи Пастер көшесі: 69, 73, 91, 93, 95, Кенесары көшесі: 42, 42/1, 44, 45, 46, 47, 50, 51, 54, 57/1, 61, 61/1, 63,  Ж. Омаров көшесі: 10, 100, Уәлиханов көшесі: 9, 9/1, 9/2, 13, 15, 19, Иманбаева көшесі: 9, 11, Иманов көшесі: 7, 9, 11, Баянауыл көшесі: 1, 71, Тараз көшесі: 9, 10/3, 11/1, Ғабдуллин көшесі: 16, 17/1, 18, 19, 19/1
|-
| [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]||  Жилой массив Өндіріс улица Тайбурыл,23|| 2002||  қазақ|| || Тайбурыл көшесі 9а, 1, 7а, 7б, 13, 13/1, 13а, 15, 15/1, 16, 25, 28, 28а, 24, 30, 34, 34б, 36, 38а,38б, Ағадыр, Игілік, Майтөбе, Ашхабад, Ташкентская, Т.Шонанұлы, ул.Мұнайшылар, Жаңажол,  Көк тамыр, Ақсай, Гоголь,  Құрманғазы көшесі. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 23 ОМ-те).
|-
| № 49 орта мектеп ||  Жилой массив Өндіріс Переулок Сарыадыр,3|| '''2005''' &lt;ref&gt;https://www.instagram.com/tv/CfGh9HMIPO3/&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Саржайлау көшесі: 1-54, Саржайлау тұйығы: 1-12, Тоқтаров көшесі: 1-69, Жетісай көшесі, Крылов көшесі:             1-10, Өзен көшесі: 1-33, Сүгіралы көшесі: 1-30, Үстірт көшесі: 1-14, Қатаркөл көшесі: 1-14, Қатаркөл тұйығы:              1-14, Қ. Кеменгерұлы көшесі: 45-142, Қ. Кеменгерұлы тұйығы: 13-76, Теңіз тұйығы: 1-17, Шиелі көшесі: 1-36. Сусамыр көшесі: 1-60, Ақкөл көшесі: 1-20, Шыңғырлау көшесі: 1-20, Ынтымақ көшесі: 1-15, Жезкиік көшесі: 1-20. Қызылжар көшесі: 1-23, Төңкеріс көшесі: 1-33, Шортанды көшесі: 1-25, Киелісай көшесі: 1-20, Қамқалы көшесі: 1-22 (39-разъезд), Найзатас көшесі, Шардара көшесі: 1-25, 34-59. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 21 ОМ-де)
|-
| [https://54sl.edu.kz/kz/ Ақселеу Сейдімбек атындағы   № 54 мектеп-лицей]|| Ш.Иманбаев, 4|| ||  қазақ|| || Ж. Тархан көшесі: 1/7, 1/8, 1/9, А. Бараев көшесі: 18, 18/1, 18/2, 21, 25, Рамазан көшесі: 67, 70А, 72, 74, 774А, 78, 82А, 84Б, С. Рахымов көшесі: 4, 22. Ш. Уәлиханов көшесі: 1, 3, 3/1, 4/4, 4/5, 4/6, 5, Тараз көшесі: 1/2, 1/3, 1/4, 1/5, Ғұмар Қараш көшесі: 68, 76, 78, 80, 82, 84, 87, 87/1, 91, 93, 95, 97, 99, Ағыбай батыр көшесі: 88, 92, 94, Иманбаев көшесі: 2, 5, 5Б, 7, 7Б, 7Г, 8, 8/1, 8/3. Ғабдуллин көшесі: 12, 12Б, 12/1, 12/2. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 10 МГ-де);. Иманбаева көшесі: 10, 10А,  Иманов көшесі: 16, 17, 18, 18Д, 18/1, 18/2, 26. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 31 МГ-де);. Ш. Уәлиханов көшесі: 5,  С. Рахымов көшесі: 36. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-те);. Кравцов көшесі: 1, 1/1, 1/2, Ж. Тархан көшесі: 2/6, 10, Асанқайғы көшесі: 1/1. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 5 гимназияда)
|-
| № 55 орта мектеп ||  Ж.Досмұхамедұлы 2|| ||  қазақ, орыс|| || Алтынқұм көшесі, Қыранқия таркөшесі: 1-11, Анар көшесі. Қарақұм көшесі, Шағыл көшесі, Әл-Фараби даңғылы: 11, 13/1, 17, 18, 18В, 19, 22, 25А, 26/6, 27/1, 28А, 30/1В, 35/1, 35/2, 47/1, 49, 49/3, 49/5, 53/2, 60, 64/1, 64/4, 68/1,. Сәдуақасов көшесі: 1, 1В, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 10, 12, 13, 13А, 13Б, 14, 16, 17А, 18, 19, Ж. Досмұхамедұлы көшесі: 1Б, 4, 6, 8, 10, 12, Вячеслав көшесі, Сарысу көшесі, Ақжол көшесі, Жетіген көшесі: 35/1А, Угольный таркөшесі: 12А. 497 км: 1, 2, 3, 4
|-
| [https://abai87mg.edu.kz/ru Абай Құнанбаев атындағы № 87 мектеп-гимназия]|| улица Амангелді Иманов,37|| 2019&lt;ref&gt;https://kazpravda.kz/n/askar-mamin-otkryl-shkolu-gimnaziyu-no87-imeni-abaya-kunanbaeva-v-nur-sultane/&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Кенесары көшесі: 64, 70, 74, 80, 82, Жұбанов көшесі: 10, 10А, 11/3, 11/4, 13/2, 13/3, 13/4, 15/1, Б. Бейсекбаев көшесі: 2, 8/1, 8/2, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2,. Брусиловский көшесі: 5, 6, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 10/1, 10/3, 10/4, 11/1, Макаренко таркөшесі: 1, 4, 6, 8, 10, Мирный таркөшесі, Фестивальный таркөшесі, Дубинин таркөшесі,. Киевский таркөшесі, Төрткүл таркөшесі, Мырзашөл таркөшесі, Радищев таркөшесі, Ломоносов таркөшесі, . Чичерин таркөшесі, Кенесары көшесі: 64, 74, 80, 82, 84. Иманов көшесі: 41, 42, 44, 50/1,. Янушкевич көшесі: 3, 5, 7/2, 7/3, 8, 8/1, 8/2, . Ж. Тархан көшесі: 9, Пушкин көшесі: 13. (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 119 ОМ-де)
|-
| № 119 орта мектеп  || Аманкелді Иманов көшесі, 27а|| 2025&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/968167&lt;/ref&gt;|| ||  || Кенесары көшесі: 52, 54, 56, 56/1, 56/3, 56/4, 56/5, 56/6, 56/7, 56/8, 56/8А, 56/9, 58, 62, 65, 67/1, 67/2, 67/3, 67/5А, 69, 69А, 73, 73А, 77, 77А, Луи Пастер көшесі: 91, 93, 95, 97, 99, 101, 101А, 115, 117А, 119, 119/1, 121, 123, А. Әлімжанов көшесі: 13, 15, 15-1, 17, Отырар көшесі: 12/2, 14/2, 14/3, 14/9, 15/6, 15/8А, 15/8, 15/10, 15/11, 15/12, 15/13, 15/14, 16/4, 16/8, 16/9, 16/10, 18, Сырдария көшесі: 11, 12, 13, 13А, 14, Б. Бейсекбаев көшесі: 1, 3, 9, 9/3,. Асанқайғы көшесі: 1, 2, 2А, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 16, 18, 20/2, 22, 24, 26, 34, 70А, А. Иманов көшесі: 2/1, 2/2, 2/3, 26, 28/3, 28/5, 28/6, 30/2, 30/3, 30/4, 30/5, 30/6, 30/9, 30/10, 30/11, 30/12, 32, 32/1, 32/2, 34, 36, Иманов таркөшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 16А, 17, 19, 21, 23, 25, 26, 27, 29, Ж. Тархан көшесі: 3/2, 3/3, 3/4, 3/5, 3/6, 3/7, 3/8, 3/9, 5, 5А, 5/1, 7, 7/1. А. Сембинов көшесі: 1/1, 1/4, 1/5, 1/6, 1/7, 1/8, 2/1, 2/2, 2/3, 3/1, 3/3, 3/5, 3/6, 5/1, 5/2, 5/4, 7, 10/1, 10/4, Кулибин таркөшесі: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 5/2, 7, Училищный таркөшесі: 3, 7, В. Перов таркөшесі: 2, 3, 4, 4А, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, Сейхун таркөшесі: 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 29, 31, 35, 37, 41, Егемен Қазақстан көшесі: 1, 1А, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/7, 2/7А, 2/8, 3, 3/3, 4, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 5, 5/7, 5/9, 5/10, 5/11, Гастелло таркөшесі: 2А, 3, 4, 7, 8, 9, 9А, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 15Б, 16, 17, 19, 21, 23. Ғұмар Қараш көшесі: 88, 90, 94, 94/2, . Баянауыл көшесі: 85А, 85/1, 87, 87А, 88А, 92, 94, 95А, 96, 97А, 98, 99, 99А, 101, 102, 104, 106, 113, 115, 117,. Тараз көшесі: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3/4, 3/7, 5/1, 5/2, 5/2Б, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 6, 8/1, 8/2, 8/3, 8/4, 8/5, 9, 10/1, 10/2, 10/2А, 10/3, 11/1, Мұхамед-Хайдар Дулати көшесі: 74, 76, 78, 78/1, 80, 82, 84, 86, 98, 100, 102, 104, 106, 108, 111, 113, 119, 121, 123, Ш. Уәлиханов көшесі: 8/2, 8/3, 8/4, 10, 10/1, 12, Абай даңғылы: 52/2, 52/4, 54/1, 54/3А, 54/4, 66, 66/1, 66/2
|}

== Сарыарқа ауданы&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983284?lang=kk&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы
!Қызмет ету аймағы
|-
| Талғат Бигелдинов атындағы № 1 мектеп-лицей  ||  Желтоксан, 9 ||  1874, 2008&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/sh_1_astana_/?hl=ru#:~:text=%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%8C%20%D0%B2%20150%20%D0%BB%D0%B5%D1%82%3A%20%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5,%D0%B8%D0%BC%D1%8F%20%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%20%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20(2023)%20%E2%9C%A8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://newtimes.kz/eksklyuziv/182408-ot-prikhodskogo-uchilishcha-do-litseia-150-letniaia-istoriia-shkoly-v-astane&lt;/ref&gt;
1989 жаңа екі ғимарат ескі ғимарт орнына салынды
|  орыс||1874 Бірінші приходское училище,
1992 математика-экономика лицейі №1
|мкр.Самал: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, Республика даңғылы: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, 5, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 21, 23, 23/1, Ә.Мәмбетов көшесі: 2, 2/1, 4, 6, 8, 8/1, 8/2, 8/3, 10, 12, 16, 20, Желтоқсан көшесі: 1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, 3, 3/1, 6, 7, 8, Бұхарбай батыр көшесі: 21, 24, 25, А.Иманов көшесі: 1, 2, 4, Ағыбай батыр көшесі: 1, 2, 2/1, 3, 4, 5, М.Әуезов көшесі: 1, 2, 4, Ғұмар Қараш көшесі: 3 '''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар  № 10 МГ-да);'''
Жеңіс даңғылы: 2, 4, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 8/1, 10, 

Кенесары көшесі: 16, 17/1, 19, 21, 22, 23, 24, 27, 29, 30, 43, Бейбітшілік көшесі: 1, 3, 5

'''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 56 МЛ-де)'''
|-
| [https://2schoolastana.edu.kz/kz/ Ғафу Қайырбеков атындағы № 2 мектеп-гимназия]||  Сейфуллина, д. 19 ||  01.01.1966&lt;ref&gt;https://sakura-nursultan.e-orda.kz/kz/school-registr/view?id=000000007&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс||
|Абай көшесі: 27, Бейбітшілік көшесі: 23, 27, 29, 31,

Жангелдин көшесі: 7, 8/1, 10, 11, 12, 14, 16, 20, 22, 

Желтоқсан көшесі: 12, 12А, 14, 15, 17, 18, 20/1, 22/1, 22/2, 23, 24/1, 26, 27, 27/1, 28, 29, 30, 30/1, 30/2, 33, 35

Жеңіс даңғылы: 16, 18а, 20, 23, 24, 24/1, 25, 26, 26а, 27/1, 28, Сейфуллин көшесі: 13/1, 22, 23, 24, 25, 26/1
Ж.Омарова көшесі: 53
|-
| [https://mektep3-bilim.edu.kz/ru/shkola/o-nas.html № 3 мектеп-гимназия]||  Республики, 35 ||  01.01.1941||  қазақ, орыс||
|Республика даңғылы: 25, 27, 29, 33, 34/2, 37, 39, 41/1, 43а, Абай даңғылы: 35, 37, Ж.Омаров көшесі: 64, Сейфуллин көшесі: 27/2, 29, 33, 34а, 34б, 35, М.Әуезов көшесі: 12/1, 15, 15/1, 16, 16/1, 17, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, Жангелдин көшесі: 21, 26, 30, 32, А.Мәмбетов көшесі: 5, 5/1, 30, Бейбітшілік көшесі: 16/1, 20, 20а, 22, 24, 26, 28, Кенесары көшесі: 43
|-
| [https://gim6ast.edu.kz/kz/about № 6 гимназия]||  Бөгенбай даңғылы, 47/1  ||  ||  орыс||1990  жыл средней школы №7
1991 год - средняя школа №7 реорганизована в школу-гимназию №7
2001 Акмолинская школа-гимназия №7 переименована в &quot;Гимназию №6&quot;
2007 №6 переименована в &quot;Гимназию №6 имени Юрия Гурова

2008 год - произошло обрушение здания гимназии №6 им. Ю.Гурова по адресу Ауэзова 31

Коллектив учащихся и учеников был переведен в здание бывшего лицея №9 по адресу Сарыарка 20. 
|Жеңіс даңғылы: 34, Желтоқсан көшесі: 37, 37/1, 38/1, 40, 47, 49, 49/1, М.Әуезов көшесі: 29, 32, 32/1, 35, 
Бейбітшілік көшесі: 30, 32, 33, 34, 34/1, 35, 36, 

Республика даңғылы: 47, 49, Бөгенбай батыр даңғылы: 37, 39, 43/1, 43/2, 48, 50, 50/1, 52, Ы. Дүкенұлы көшесі: 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 13 '''(қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 62 МЛ-де);''' 

Желтоқсан көшесі: 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, Бөгенбай батыр даңғылы: 36, 36а

('''қазақ тілінде оқытатын 3-11 сыныптар № 2 МГ-да)'''
|-
| Ғали Орманов атындағы № 7 мектеп-гимназия  ||  Бөгенбай Батыр даңғылы, 57  ||  1990&lt;ref&gt;https://bilimland.kz/ru/directories/item/1625{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс||
|Республика даңғылы: 46, 48, 48/1, Бөгенбай батыр даңғылы: 53, 54, 54а, 55, 55/1, 56, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 67/1, 77/4, 81, Ш. Айманов көшесі: 9, 11, 16, 16/1, 18, 20, 22/1, Ы. Дүкенұлы көшесі: 15/1, 15/2, 16, 16/1, 17, 21, 21/1, 26, 28, 28/1, 30, 31/5, 32/1, 34, 34/1, 36, 37/1, 37/2, 37/3, 38, 38/1, Ш. Уәлиханов көшесі: 27, 27/1
'''Орыс тілінде оқытатын сыныптар:'''

Ж. Аймауытов көшесі: 8/2, 8/4, 9, 9/1, 9/2, 9/3, 9/4, 9/6, 10/1, 10/2, 10/3, 7/3, 7/4, 7/5, 8/5, 9/8, 9/9, 10/4, 10/5, 12/1, 12/2, 12/3, 12/4, С. Рақымов көшесі: 109, 110, 111, 113, 113а, 113б, 115, 115/а, 115б, 117, 117а, 119, 119а, 123, А. Жангелдин көшесі: 25, 27, 27а, 27/3, 29, 29/1, 29/3, 29/4, 29/5, 29/6, 31, 31/1, 31/2, 31/3, 31/4, 31/5, 93, 93/1, 27, 27/1, 27/2, 27/3, 27/4, 27/6, 27/5, 27/7, 27/8

Павлов көшесі: 21, 29, 31, 33, 34, 35, 35/1, 35/2, 37, 38, 38а, 40, 42, С.Жүнісов көшесі: 7, 7/1, 16а, 20а, 22/2, 19а, 27, 29, 30, 30б, 32, 32а, 32/1б, 33, 34, 34б, 35, 36, 37, 41, 43, 43а, 44, 45а, 46а, 46/1, 47, 48/1, 49, 50, 52, 54, 58б, 60 б, 7д (барлық үйлер)
|-
| [https://zerde.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 9 Зерде мамандандырылған мектебі]||  Сарыарка, 20 ||  2005 ||  қазақ, орыс||
|
|-
| Өзбекәлі Жәнібеков атындағы № 11 мектеп-лицей ||  Абая, 6 ||  ||  қазақ, орыс||
|Сарыарқа даңғылы: 11, 14, 16, 18, Кенесары көшесі: 1, 9, 13, 17/1, Күмісбеков көшесі: 1, 2, 4, Абай даңғылы: 8, 10, 10/1, 10/2, 18, Бигелдинов көшесі: 5, 7, 8, 9, 9а, 9/1, 10, 11, Айпара көшесі: 16, 17, Талшын көшесі: 13
|-
| № 12 балабақша-бастауыш мектеп кешені || Қамысты, 7 ||  ||  || 
|
|-
| [https://13.astana-bilim.kz/pasport?lang=ru № 13 орта мектеп]||   «Промышленный, Шалкөде 5 ||  1982|| || 
|
|-
| [https://14.astana-bilim.kz/ № 14 мектеп-гимназия]|| Московская, 23 ||  1974&lt;ref&gt;[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1638#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%E2%84%96,%D0%AF%D0%B7%D1%8B%D0%BA%20%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс||
|Ә.Молдағұлова көшесі: 4а-24/1, Жеңіс даңғылы: 50, 52, 54, 56, 57, 59, 61, 63, 65, 67, 69, 71, 71/1, 71/2, 73, 75, 75/1, 75/2, 77, 79/1, Карауыл көшесі, Хмельницкий көшесі, Затаевич көшесі, Мыңарал көшесі (барлық үйлер), Майқұтов көшесі, Маралды көшесі, Найзақара көшесі (барлық үйлер), Берел көшесі: 11/4-тен бастап соңына дейін, Бекетай көшесі: 7/2-ден бастап соңына дейін, Потанин көшесі (барлық үйлер), Керегетас көшесі, Дальний таркөшесі, Сеченов көшесі, 
Сарыбұлақ көшесі: 15а, 36, 38, 40, 42, 44, 44/3, 46, 48, 50, Мәскеу көшесі: 13/1, 13/3, 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, 15/5, 17/1, 21/4, 27, 29, 31
|-
| [https://astana-lizei15.edu.kz/ru/istoriya-shkoly/ № 15 мектеп-лицей]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|| Сарыарка, 48/1,
немес Сарыарка 20
| 1956, 
жаңа ғимарат 1963&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/school15.astana/&lt;/ref&gt;
|  қазақ, орыс|| средней школы имени А. Матросова
|Мәскеу көшесі: 24, 26/1, 30/1, 32, А.Ділманов көшесі: 22/1, Сарыарқа даңғылы: 46, 48, 48/2, 48/3, 50, Бестерек көшесі: 3, 3а, 18, 21, 32, Жеңіс даңғылы: 37, 37/1, 39, 39/1, 41, 41/1, 41/2, 43/1, 43/2, 43/3, 43/4, 45, 45/1, 45/2, 45/3, 49, 49/1, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 55, Бөгенбай батыр даңғылы: 31, 33, 35
|-
| [https://18.astana-bilim.kz/historia?lang=ru № 18 орта мектеп]|| Бөгенбай Батыр, 17 ||  '''1981''' ||  қазақ, орыс||
|Мәскеу көшесі: 4, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12/1, 12/2, 13, 14/3, 16/2, 16/3, 18, 18/1, 18/2, 18/2а, 18/3, 20, 20/1, 20/2
Сарыбұлақ көшесі: 4а, 6, 8, 10, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, 28, 28а, 30, 34, Берел көшесі: 1-31, Бекетай көшесі: 1/4-6/4, Разинның 1-ші және 2-ші таркөшелері, 

Загородный таркөшесі, Шидерты таркөшесі, Домбыралы көшесі, С.Разин көшесі, Бестерек көшесі

Жамбыл көшесі: 31, 32, 34, 34а, 36, 36а, 36в, 36/1, 38, 40, 40/1, 42, 44, 45, 45а, 46, 48, 55, 57, 59, 58, 69, 71, 75/1, 75/2, 77, 79, 81-2/1, 83, Сарыарқа даңғылы: 32, 35, 35/1, 35/2, 35/3, 36/1, 38, 42, 39, 41, 43, Бөгенбай батыр даңғылы: 3в, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/6, 7, 7/1, 21, 21а, 23/1, 24/1, 24/2, 28, 30, 32, 32/1, 34, А.Жангелдин көшесі: 1а, 3, Щорс көшесі: барлық үйлер. 
|-
| № 19 орта мектеп ||  Тамшалы, 32 ??? || ||  қазақ, орыс||
|Герцен көшесі, Беляков көшесі, Күршім көшесі, Әулие ата көшесі: 1-64/1, /2, /3, 65-81, Шубин көшесі, Дулатов көшесі: 176, 177, 178, 180, 182, 184, Атакент көшесі,
Карбышева көшесі: 1-28/1, Жалаулы көшесі,Ойжайлау көшесі: 1-20, Кентау көшесі, Ақшағыл көшесі, Ынталы көшесі, Кеншілер көшесі, Тасқұдық көшесі, Ұялы көшесі, Жосалы көшесі, Жерұйық көшесі: 1-13б, Жуков көшесі: 1-20, 49-77, Придорожный көшесі, Шілікті көшесі, Төлебаев көшесі, Бесшатыр көшесі,

Тамшалы көшесі, Жароков көшесі, Медеу көшесі: 46-65, 46-111/1, Оқжетпес көшесі (Герценге, Шубинге дейін), Елек өткелі: 1, 1/3, 2/1, 6, 6/1, 8, 10, 12, 12/1, 12/2, 13, 14, 14а, 15, 16, 17, 17/1, 18, 19, 19а, 19/1, 25,

Р.Дүйсенбаев көшесі: 2-72, 22-ші көше: 2, 49-шы көше: 3-14, Күршім өткелі: 3-13, Ш.Бөкеева көшесі: 11-42/1б

Көктөрек көшесі: 1-41, Орда көшесі: 1-17/1
|-
| [https://20mektep.ucoz.com/index/0-2 '''Ш.Айманов''' '''атындағы''' № 20 орта мектеп]|| Қарталы, 62 ||  1960&lt;ref&gt;https://20mektep.ucoz.com/index/0-2&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс||
|Чехов таркөшесі, А.Чехов көшесі: 2-57, Мұзтау көшесі
Ш.Бейсекова көшесі: 7/1-13/9, С.Қожахметов көшесі,

Ақан сері көшесі: 1-10, Алқатерек таркөшесі, М.Жәлел көшесі (жұп сандар) '''(қазақ тілінде оқытатын 11 сыныптар № 58 МГ-да);'''

М.Дулатов көшесі (тақ сандар), Оғыланды көшесі, Абат-Байтақ көшесі, Оқжетпес көшесі: 2-86, К.Байсейітова көшесі: 33-90, Қарталы көшесі: 25-86,

Құрақты өткелі: 3-22, Суворов көшесі: 22-44

'''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 61 МЛ);'''

В.Бартольд көшесі, Шыршық таркөшесі, Қашаған көшесі, Сүмбе таркөшесі: 2-24, Тайсойған көшесі,

Қоянды таркөшесі, Орда көшесі (тақ сандар)

Қырыққыз таркөшесі, Қырат таркөшесі, Қараой таркөшесі, Мартылоги көшесі

'''(қазақ тілінде оқытатын сыныптар № 19 ЖББМ-де).'''
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''[https://25.astana-bilim.kz/about?lang=ru № 25 жалпы білім беретін  мектеп]'''
|Ы.Алтынсарин 9
(улице Тимирязева, 17.)
|'''1965''' 
|қазақ, орыс
|'''Средняя школа № 25 имени Победы'''
| valign=&quot;top&quot; |Жеңіс даңғылы: 66, 70, 72, Біржан сал көшесі: 2, 6 ,8, 

Ә. Молдағұлова көшесі: 27а, 29, 29а, 29б, 29г, 33, 37,  37/1, 39, Бейбітшілік көшесі: 75, 77, 77а, 79, Алтынемел көшесі: 1, 3, 5, 7, 8,  Ы.Алтынсарин көшесі: 6, 6/1, 7, 7/2, 8, 10, 14, И.Құтпанұлы: 3-32,33, 33/1, І.Есенберлин  көшесі: 11, 11/1, 12, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 16,16/1, 18, 19, 20, 20/1, 21,  21/2, 22, 23, 23/1, 24, 26, 27/1, 28, 29, 30, 32, 38; Гете көшесі: 10, 22/1.

('''қазақ тілінде  оқытатын 4-11 сыныптар № 46 МЛ-де'''): Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, 

Есенберлин  көшесі, 30, 32, 38, 

Республика  даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37,  37/1, 39
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''[https://www.26astana-mektep.edu.kz/kz/o-shkole#:~:text=%D0%92%202016%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D0%93%D0%A3%20%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81,%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BF%D0%BE%20%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%20%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8%2C%2024. № 26 мектеп-гимназия]'''
|Конституция 24
|2016 жаңа мәртебе &lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/aset-isekeshev-otkryl-novuyu-stolichnuyu-shkolu-na-meste-avariynoy_a2943919&lt;/ref&gt;
|қазақ, орыс
|
| valign=&quot;top&quot; |Конституция көшесі: 18, 20, 20/2, 22, 

Қарасай батыр көшесі: 20, 22, 22/1, 22а, 22б, 22в, 22г,  24/1, 24/2, 26, 26/2, 29, 31. К.Байсейітова көшесі: 2, 4. 

Қарталы көшесі: 3а, 3/1, 5/1, 
|-
| [https://34.astana-bilim.kz/mektepturli?lang=kz № 34 орта мектеп]|| Тайбурыл, 23 ||  2002 || || 
|
|-
| [https://35.astana-bilim.kz/about?lang=kz Нәзір Төреқұлов атындағы № 35 мектеп-лицей]||  Абая 9/1 ||  1991||  қазақ, орыс||
|Абай даңғылы: 1, 1/1, 1/2, 3, 3/3, 3/4, 3/5, 5, 5/1, 9, 11, 11/1, 15/1, 18, 21; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 8, Сейфуллин көшесі: 1, 2, 2в, 2/2, 3, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 6/1, 7,  8, 9, 9/1, 10, 11, 12, 13/1, 14, 14/2, 14/3, 14/4, 18, 18/1, 18/2, 18/4, 18/5, 20, 23, Челюскинцев көшесі: 71, 73, 73а,75, 77, 79, 83/2, 84, 90, 94;  Ж.Омаров көшесі: 16, 18, 19а, 20, 20 б, 22, 24, 25, 27, 47А, Талшын көшесі: 14, 18, 41, 41а, Сарыарқа даңғылы: 15, 17, 19,  22/1, 24, 26/1, 28, Жеңіс даңғылы: 17, 17а, 17б, 17в, 19, 21, 23, 25, 27/1, 31, Ә.Жангелдин көшесі: 4, 6; К.Күмісбеков көшесі: 3а, 6, 6/1, 7, 7/1, 9, 9/1, 9/2;  
|-
| [https://36mektep.edu.kz/# № 36 орта мектеп]|| Қарасай батыр, 7 ||  1936 ||  орыс||В 1936 году в Акмолинске построено двухэтажное здание школы, получившее номер 30, который она носила до 1958 года. 
В 1958 году школе присвоили №63, 
В 1977 году школе дали №107, 
В 1997 году она получила №36. 
В 1968 году к школе пристроили помещение, её площадь увеличилась вдвое.&lt;ref&gt;https://bilimland.kz/ru/directories/item/1682{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|Қарасай батыр көшесі: 2в, 6, 15, 16, 25, 25/1, 
Конституция көшесі: 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 8, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 14/2, 16, 24/1, 26/1, Бұланты көшесі: 3, 4, 5, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, М.Дулатов көшесі:  2, 2а, 4, 4а, 6, 14, 18/2, 18а, 20, 22, 22/2, 24, 24/2; Жартас көшесі: 1, 2, 3/4, 7;  Ш.Бейсекова көшесі: 15/2, 15/2а, 15/3, 15/4, 15/5, 15/6, 15/7, 15/8, 15/9, 17/1, Гагарин көшесі,  Баркытбел таркөшесі, 28, С.Мұхамеджанов көшесі: 1-43, Абат-байтақ көшесі: 2-10/1, Ұланбел көшесі: 1-7, Есенберлин көшесі: 1, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, Біржан сал көшесі: 1, 1/1, 3, 3/1, 3/2, ул.Гете 1, 1/1а, 3, 4, 4 а, А.Диваев көшесі, К.Байсейітова көшесі: 3, Ақбұғы көшесі 1-8/1, Үшқара (барлық үйлер), Шынтас таркөшесі, 8а

('''қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар № 61 МЛ-де''')
|-
|''&lt;u&gt;[https://39.edu.kz/ № 39 кешкі (ауысымды) мектеп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251226055445/https://39.edu.kz/ |date=2025-12-26 }}&lt;/u&gt;''
|''&lt;u&gt;Ә.Молдағұлқызы, 22&lt;/u&gt;''
|2000?
|''&lt;u&gt;қазақ, орыс&lt;/u&gt;''
|2000 жылы «№ 1 кешкі мектеп»КМҚК «№ 39 кешкі (ауысымды) мектеп» КММ болып қайта құрылды.
|
|-
| [https://40.astana-bilim.kz/all?lang=kz Әлкей Марғұлан атындағы № 40 мектеп-лицей]|| Көктал кенті, Д.Бабатайұлы, 24 ||  1997||  қазақ||«Ишим Астана» АҚ ''№ 1 толық емес орта мектеп'' ''1997 жылдан''
«Көктал орта мектебі» 1998 бастап
|Ж.м. Көктал 1 мекенжайлары: Актау көшесі: 1-13,
Көкжиек көшесі: 1-6, Байқоныр көшесі: 1-58, Өркен көшесі: 1-18, Жетісу көшесі: 1-19, Болашақ көшесі: 13-120, Күлтұма көшесі: 1-29, Таңжарық көшесі: 1-30,

Жаңақоныс көшесі: 1-70, 70а, Ақтубек таркөшесі: 1-11

Мойнақ көшесі: 1-14, Жаркөл көшесі: 1-28, Нұра көшесі: 1-7, Сүйінбай ақын көшесі: 1-70, Жұмбақтас көшесі: 1-8, Шымбұлақ көшесі: 1-10, Көктөбе көшесі: 1-7, Келешек көшесі: 1-10, Береке көшесі: 1-10, Талас көшесі: 1-13, Тайтөбе көшесі: 1-19, Гагарин көшесі: 1-9

Бидайық көшесі: 1-14, Жаяу Мұса көшесі: 1-47, Шортанбай ақын көшесі: 1-26, Естай көшесі: 1-48, Базарлық көшесі: 1-18, Ақтолқын көшесі: 1-12, Бастаңғы көшесі: 1-8, Бақтыбай ақын көшесі: 1-4/1, Көкжиек көшесі: 1-18, Аққорған көшесі: 1-10, Кербез, Перне көшелері, Абайдың 150 жылдығы көшесі: 1-22/1, Басықара, Мөңкеұлы, Сұлама көшелері, Изенді, Сонар көшелері, Ақыт Үрімжіұлы, Сырғалы, Күршім көшелері, Бәсіре, Батығай көшелері, Майлыкожа ақын, Шөже ақын көшелері, Найзақоңыр, Сәйгүлік көшелері,

С-191, С-192 көшелері, Школьная, Новая көшелері, Алмалық көшесі, Нарын көшесі: 14-28, Сұлукөл көшесі: 15-35, Еңлік-Кебек, Ақ қайың көшелері,

Нұрбесік, Ардагерлер көшелері: 15-38, Дайрабай таркөшесі, Сұлукөл көшесі: 8, 14, 14/1, Шұғыла көшесі: 3, 3/1, 4, 4/1, 5, 6, 7, 8/1, 9, 10, 14а, 17, 18б

Титов көшесі: 4/1, 15-29, Қайыңды көшесі: 20-46

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 41 ЖББМ)'''
|-
| № 41 орта мектеп ||  Көктал кенті, Ардагерлер, 1а ||  05.01.1970||  орыс||
|Ардагерлер көшесі: 1-12, 12а-31, 32-38, Ақтау көшесі: 1, 3, 4, 5, 7, Д. Бабатайұлы көшесі: 1-29, Аққорған көшесі, Новостройка көшесі, Сұлукөл көшесі: 3, 5, 7, 7/1, 7/2, 9, 11, 13, Шыңғыстау көшесі: 1-17,
Болашақ көшесі: 1, 1в, 2, 2/2, 2а, 3-11, 13-120, Шұғыла көшесі: 1/1, 1/2, 2/1, 2/2, 2, 3, 3/2, 4/1, 4/2, 5, 6/1, 6/2, 7, 7/1, 7/2, 9/3, 9/4, 10/1, 10/2, 11-13/2, Көкжиек көшесі: 1/1, 1/2, 3/2, 5/3, 5/4, 5/5, 2/6, 2/7, 2/8, Титов көшесі: 2, 2а, 3-14, Қайыңды көшесі: 1-14а, 16, 18, 18/1, 18/2,

Алмалық көшесі: 2, 3, 4, Нарын көшесі: 1-12, 14-18,

12-1 көшесі: 4, 6, 8, 10, 12, 

'''(қазақ тілінде оқытатын 4-11 сыныптар''' 

'''№ 40 МЛ)'''
|-
| [https://komplex46.edu.kz/# № 46 балабақша-мектеп-гимназия кешені]|| А. Молдағұлов, 35  ||  1994 ||  орыс||Немецкий гуманитарный образовательный комплекс
|Бейбітшілік көшесі, 60, 62, 62а, 64, 64а, 
Есенберлин көшесі, 30, 32, 38, 

Республика даңғылы, 72, 74, 76, 76/1, 77, 78, 79, 81, Ә.Молдағұлова көшесі, 33, 37, 37/1, 39

'''(қазақ тілінде оқытатын 5-11 сыныптар''' 

'''№ 25 ЖББМ-ке)'''
|-
| № 47 балабақша-мектеп-гимназия кешені || С.Сейфуллин, 21 ||  1996 &lt;ref&gt;https://astanakids.kz/catalog/astana/gosudarstvennye-detskie-sady/42-gkkp-kgu-kompleks-detskiy-sad-shkola-gimnaziya-47&lt;/ref&gt;||  орыс||
| Қазақстан Республикасы және Орта Азиядағы украин тілі мен әдебиетін оқытатын жалғыз оқу орны.&lt;ref&gt;http://www.kompleks-47.edu.kz/kz/biz-turaly.html&lt;/ref&gt;
|-
| Қошке Кемеңгерұлы атындағы № 49 орта мектеп ||  Өндіріс, Сарыадыр, 3. ||  2005&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/reel/CfGh9HMIPO3/&lt;/ref&gt;|| || 
|
|-
| [https://sh56.edu.kz/ru Шәкәрім атындағы № 56 мектеп-лицей]|| Челюскинцев 29/1, Улица Тарас Шевченко 3?&lt;ref&gt;https://sh56.edu.kz/ru&lt;/ref&gt;||  2006&lt;ref&gt;https://www.sh56.edu.kz/ru/o-nas-292216&lt;/ref&gt;||  қазақ||
|Кенесары көшесі: 4, 4а, 4б, 6, 8, Шығанақ көшесі: 1, 1/1, 3,
Т.Шевченко көшесі: 4, 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 10/4,

Сарыарқа даңғылы: 1, 1А, 1Б, 3, 5, 5/1, 7/9,  Челюскинцев көшесі: 1, 5, Косыгин көшесі: 14, Тұран даңғылы: 3, 3в, 3д, 3/1, 3/2, 3/3, 3/4, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 5/6, 5/7, 5/8, 5/9

«Газ аппаратурасы» т.а. үйлері,

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 11 МЛ);'''

Сарыарқа даңғылы: 8, 8/1, Жеңіс даңғылы: 1, 3, 5, 5/1

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №1 МЛ).'''
|-
| [https://58bilim.edu.kz/mektep-tarikhi/ Ілияс Жансүгіров атындағы№ 58 мектеп-гимназия]||  Акан сері, 22 ||  '''2007-2008'''||  қазақ||
|Талапкерская көшесі, Атбасарская көшесі,
Рауан таркөшесі, Қарталы көшесі: 5, 6, 8, 21/1, 95-150

А.Чехов көшесі: 56-68а, Сүмбе таркөшесі: 15-36б

М.Жалел көшесі: 47, 73-85, Ақан сері көшесі: 16, 18, 24, 24/1, 32, 40/8, 47/1, 59/1, К.Байсейітова көшесі: 92-126, Жарсуат таркөшесі, Маралсой таркөшесі, Коғалы таркөшесі, Желдірме таркөшесі, Асаукөк таркөшесі,

Д.Карбышев көшесі: 8/2, Фахд бен Абдулл Азиз көшесі, С.Мұхамеджанов көшесі: 44-110, Ш.Бейсекова көшесі: 3/1-5/10, Шақпақ көшесі (барлық үйлер) 

('''орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 20 ЖББМ''');

Н.Тілендиев даңғылы: 16/1 

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар  № 18 ЖББМ);'''
|-
| № 60 мектеп-лицей  || Кубрина, 21/1 ||  2008 &lt;ref&gt;[https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB. https://bilimland.kz/ru/directories/item/1737#:~:text=%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5%20%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%2D%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%20%E2%84%96,%D0%A1%D1%82%D0%BE%20%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%20%E2%80%93%20%D1%81%D1%82%D0%BE%20%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%C2%BB.]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс||
|Кубрин көшесі: 2/1, 20/1, 22/1, 23/1, Боталы көшесі: 26, 26/1, 26/2, 26/3, 26/4, 26а, 26б, Абай таркөшесі: 2, 3, 4, 5/1, 5а, Абай даңғылы: 4а, Сарыарқа даңғылы: 29, 29/1, 31, 31/2, Күмісбеков көшесі: 9, 9/1, 9/2, 9а, 11, 12/2, 12/5, Б.Соқпақбаев көшесі: 1, 3, 4, 5, 6, Щорс көшесі: 12/2
|-
| [https://61astana-bilim.edu.kz/%d0%b1%d1%96%d0%b7-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ Қаныш Сәтбаев атындағы № 61 орта мектеп] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||  Қарталы
улица Конституция,33??
| '''2008''' ||  қазақ||
|Қызылсу көшесі: 33-51, Аспара көшесі, Медеу көшесі: 10/1-31/3, 32-65, Өрнек көшесі, Қарталы көшесі: 1/1, 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 18, 18/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 8 март көшесі, Конституция көшесі: 21, 23, 25, 27, Ш.Бөкеева көшесі: 1-38/9, 40, Қазығұрт көшесі, Саққорған көшесі, Құрақты көшесі: 1-12, Карталинский таркөшесі, Суворов көшесі: 12, 14, 16
'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 26 МГ);'''

К.Байсейітова көшесі: 7, 8, 10, 10/1, 11, 13/1-27/1

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 36 ЖББМ);'''

М.Дулатов көшесі: 54-64, Жидебай көшесі, Юбилейная көшесі, Жалын көшесі: 28-51, Медеу 32-65, Қарталы 9а, 11, 13, 15/1, 17, 17/1, 19а, 22, 24, 26, 28, 30, 32

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 20 ЖББМ).'''
|-
| [https://licei62.edu.kz/ru/o-shkole/nasha-istoriya № 62 мектеп-лицей]|| Московская, 41  ||  23.01.2009 ||  қазақ, орыс||
|М.Әуезов көшесі: 38/1, 39, 41/1, 41, 42, 42а, 43/1, 44, 45, 45/1, 47, 48, 50, 52а, 54, 55, 55/2, 56, 57, 57а, 57/1, 57/2, 57/3, 59, Бейбітшілік көшесі: 40, 42, 42а, 44, 44а, 45, 47, 48, 49/1, 50, 52, 54, 55, 56, 58, 61, 63, 65, 67, 69, 71 (59-жатақхана), Республика даңғылы: 55, 57, 61, 71, 71/1,
Ә.Молдағұлова көшесі: 30, 32, 34, 36, Желтоқсан көшесі: 48/1, Мәскеу көшесі: 38а, 38/1, Шеркала таркөшесі: 1-12/2, академик Скрябин бульвары: 6, Орлықөл көшесі: 15/2
|-
|'''[https://65.astana-bilim.kz/ Мағжан Жұмабаев атындағы № 65 мектеп-гимназия]'''
|улица Шәймерден Қосшығұлұлы,18/1
|2010
|қазақ, орыс
|
|Б.Соқпақбаев көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 16/4, 18, 18/1, 18/2, 18/3, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 14, 16, 18, 1-ші Алматы көшесі (барлық үйлер), 
Е.Серкебаев көшесі: 3/1-12/7, С-303 көше: 2-2/5, Н.Тілендиев даңғылы, 1/2
|-
| [https://67gymnasium.edu.kz/kz/o-shkole Ілияс Есенберлин атындағы № 67 гимназия]|| 188, 23/1 улица Шәймерден Қосшығұлұлы,23/1 || '''''2011''''' ||  қазақ||
|Б.Соқпақбаев көшесі: 20, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 20/5, 21, 21/1, 23, 23/1, 23/2, 23/3, 25, 25/1, 25/2, 27, 27/1, Ш.Қосшығұлұлы көшесі: 20, 20/1, 21, 21/1, 22, 22а, 22б, 22/1, 22/2, 23, 23/2, 24а, 24/1, 24/2, 24/3, 24/4, 25, 25/1
'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 65 МГ);'''

Е.Серкебаев көшесі: 33, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4

'''(орыс тілінде оқытатын сыныптар № 80 МГ)'''
|-
| [https://68gymnaziya.edu.kz/ Міржақып Дулатұлы атындағы № 68 мектеп-гимназия]||  Көктал, Құсмұрын, 2 ||  01.01.2011||  қазақ||
|Ақмола көшесі: 1-57, Ақтөбе 1-12, Ақсуат 1-21, Арқалық 1-66, Айыртау 1-4, Балқаш, Жезді 1-15, Зайсан 1-36, Құланөтпес 1-14, Кима 1-7, Қарасу 1-30, Қайнар 1-41, Кендала, Мойылды 1-30, Мыңжылқы 1-4, Моншақты 1-39, Тастық 1-22, Сарыөзен 1-27, Саумалкөл 1-4, 10, Сарыағаш, Ұлытау 1/1-29/1, Актөбе, Ақсу, Ақсуат, Арқалық, Айыртау, Балқаш, Жезді, Зайсан, Құланөтпес, Кима, Қарасу, Қайнар, Кендала, Мойылды, Мыңжылқы, Моншақты, Тастық, Сарыөзен, Саумалкөл, Сарыағаш, Ұлытау '''(орыс тілінде оқытатын сыныптар №41 ЖББМ).'''
|-
| [https://school80astana.edu.kz/ru Сәкен Сейфуллин атындағы № 80 мектеп-гимназия]|| 188, 17/2, улица Шәймерден Қосшығұлұлы,17/2 || ||  қазақ, орыс||
|Ш.Қосшығұлұлы көшесі 3/1, 3/2, 4, 6, 6/1, 7, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 10/2, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 11/4, 13/1, 13/2, 13/4, 13/5, 13/6, 17, 17/1, 17/3, 19, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, Жамбыл көшесі 8, 8/1, 8/2, 10, 15а, Е.Серкебаев көшесі 19/1, 21, 21а, 25, 31, Е-882 көшесі 3а, 5, 7, 15, 15а, Б.Соқпақбаев көшесі 10.
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''№ 105 жалпы білім беретін мектеп''' 

|Құсмұрын 2
|2024
|
|
|Ұлытау көшесі 44, 50, 50а, 50б, 50/1, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 51, 52, Қызбел көшесі, Бостандық көшесі, Ордабасы көшесі, Жарқайың көшесі, Ордабасы көшесі, Маятас көшесі, Баршын-Ұлытау көшесі, Наурыз-Ұлытау көшесі, Ақсу көшесі, Тарбағатай көшесі, Шаңтөбе көшесі, Торғай көшесі, Наурыз көшесі 54, Айдарлы көшесі, Шаңтөбе көшесі 11, 11/1, Тлендиев даңғылы 36, 38, 40, 42, 44, 44/1, 44а, 44/2, 46, 48, 50, 50/1, 50/2, 52, 52/2 '''(орыс тілінде оқытатын 6-11 сыныптар № 41 ЖББМ-те).'''
|-
| valign=&quot;top&quot; |'''[https://106mektep.edu.kz/ № 106 жалпы білім беретін мектеп]'''  


|Бейбарыс Сұлтан, 15
|2024
|
|
|Қараменде би Шақаұлы көшесі 1, 3, 3/1, 3/2, 7, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 11/1, 64, Бейбарыс Сұлтан көшесі 5, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 7, 9, 11, 12/1, 12/2, 12/3, 13, 13/1, 14, 23, 25, 25/1, 25а, 25/2, 25/3, 25/4, 27, 31, Е.Серкебаев көшесі 41, 43, 45, 47, Тлендиев даңғылы 15/1, 15/2, 15/3, 15/4, Ч.Айтматов көшесі 77, 77/1, 77/2, 77/3, 77/4, 77/6, 77/7, 77/8, 77/9, 77/10, 77/11, 79, 79/1, Жайылма көшесі, Ж.Сейдалин көшесі, Бозбиік көшесі, Ақбөкен көшесі, Қызылкеніш көшесі, Сүйінбай ақын көшесі, &quot;Мирный дом&quot; тұрғын үй кешені, «Зеленая роща 1» СТ, «Зеленая роща 2» СТ, «Полянка» ПК, А.Тұрлыбаев көшесі 1-39, 150 жыл Абай көшесі 23-66, Арықты көшесі 4-28, Ж.Ақпаев көшесі 2-34, Қаражорға көшесі 1-13, Дәулеткерей көшесі 7, 8, 10, 11, 13, 15.
|-
| valign=&quot;top&quot; |[https://bilnurqyz.edupage.org/ Лицей-интернат &quot;Білім-инновация&quot; для одаренных девочек]
|Бердібек Соқпақбаев (ул 187) көшесі, 17
|2003&lt;ref&gt;https://bilnurqyz.edu.kz/ru/ru-about-us/&lt;/ref&gt;
|қазақ, орыс
|Казахско-турецкий лицей-интернат для девочек.
ГУ «Казахско-турецкий лицей-интернат для одарённых девочек» города Астана
|
|-
| valign=&quot;top&quot; |[https://urbancollege.edu.kz/ Urban School]
|ул. Даулеткерей, 1
|колледж??
|
|
|
|}

== Сарайшық ауданы&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983291?lang=kk&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы 
|-
| № 13 жалпы білім беретін мектеп ||  Жилой массив Промышленный улица Шалкөде,5|| 1962 &lt;ref&gt;https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528091025/https://bilimland.kz/ru/directories/item/1637 |date=2026-05-28 }}&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Шарбақты көшесі, 1-46, Көкарал көшесі, 1-44а, Бәйшешек көшесі, 1-80, Көкжелек көшесі, 1-52, Қапал батыр көшесі, 1-12, Балуан Шолақ көшесі, Шалқоде көшесі, 1, 2, 2/1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, «Айсу» қонақ үйі, Атамұра көшесі, 1-36, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 1-37 («Шебсклад»), А-123 көшесі, 7-үй, (7-11 қазақ тілінде оқытатын сыныптар  № 57 ОМ-те)
|-
| [https://42.astana-bilim.kz/the_histony_of_the_scool?lang=kz № 42 жалпы білім беретін мектеп]||ЖМ Күйгенжар

Жанатұрмыс 6/2 
| 1992, жаңа ғимарат 2012||  қазақ|| || «Күйгенжар» т.а., 
|-
| № 43 мектеп-қосымша білім беру орталығы ||  ЖМ «Мичурино», Алаколь, 18|| ||  қазақ, орыс|| 2000 дейін Мичуринская '''средняя школа'''&lt;ref&gt;https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528091025/https://bilimland.kz/ru/directories/item/1697 |date=2026-05-28 }}&lt;/ref&gt;|| «Мичурино» т.а.
|-
| [https://44.astana-bilim.kz/passpoutschool?lang=ru Рақымжан Қошқарбаев атындағы № 44 жалпы білім беретін мектеп]||ж/м: Интернациональный,

Нурлыжол 8
| 1972, пристройка 2024||  қазақ, орыс|| || «Интернациональный» т.а.
|-
| [https://57-astana.edu.kz/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%b8%d1%85%d1%8b/ Мәшһүр Жүсіп атындағы № 57 жалпы білім беретін мектеп]||  Промышленный, Шарбакты 46|| 2007||  қазақ|| || Атамұра көшесі, 1-36, Шалқоде көшесі, 1, 1/2, 2, 2б, 2/1, 9, Серікбаева көшесі, 1-17, М.Шоқай көшесі, 1-51, 105, 107, Бастөбе көшесі, 1-39, Маркова көшесі, 1-28, Игішева көшесі, 2-16/3 («Шебсклад», «Силикатчик»), Құлагер көшесі, 12/6, М.Толебаева көшесі, 25, Сарын көшесі, 1-82, Н.Ахметбеков көшесі, 1-48, Масаты көшесі, 1-62, Тайқазан көшесі, 1-60, Бұлбұл көшесі, 1-35, Сүтбұлақ көшесі, 1-10, А-98 көшесі, Мәшһүр Жүсіп көшесі, 13, 15, Бозінген көшесі, Енесай көшесі, Шалкөде көшесі, 1, 2, 2б, 3, А-123 көшесі, 7, 8 (ТК «Nur Ali Apartments»), А-91 көшесі, 17, А.Бөлекбаев көшесі, 22, Қордай көшесі, 97, 99, 100, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №13 ОМ-те), 
|-
| [https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html № 72 мектеп-лицей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528091025/https://www.72bilim-ns.edu.kz/ru/o-nas/passport-school.html |date=2026-05-28 }}|| А.Байтұрсынов, 25|| 2014||  қазақ, орыс|| || А. Байтұрсынұлы көшесі, 2, 12, 12/1, 17, 17/1, 17/2, 19, 23 блок А, 23 блок Б, 23/1 блок В, 23/2 блок Г, 27, 29а, 29б, 29/2, 31, 31а, Қ. Қуанышбаев көшесі, 14, 15, 15 блок А, 15 блок Б, Қ. Аманжолов көшесі, 32, 32/1,              Р. Қошқарбаев көшесі, 13, 15. 26а, 26б, 28, 32 блок К, 32 блок Л, 32/2 блок Е, 32/3 блок И, 32/4 блок Д, 34, 36, С. Нұрмағамбетов көшесі, 29, 31, 31а
|-
| [https://73.astana-bilim.kz/mekteptolkyzhaty?lang=kz № 73 мектеп-лицей]||  А191, 2|| 2014&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Ж. Нәжімеденов көшесі, 12, 14, 14/1, 16, 16а, 16б, 16е, 20, К. Аманжолов көшесі, 20, 22, 22а, 24,, Ш. Қалдаяқов көшесі, 12, 15, 15/1, 17, 19, 19/1, 21, 21/1, 21/2, Депутаттық қалашық (К. Бекхожин, А. Байжанбаев, Ү. Құлымбетов, Аманжолов, Б. Қарашаұлы, М. Сағдиев, Қ. Оразалин, А.-23, А-24, Б. Әшімов, Қ. Мырзабеков көшелері), (орыс тілінде оқытатын сыныптар №113 ОМ-те);, Тәуелсіздік даңғылы, 56, 56/1, 56/2, 56/3, 58, Райымбек батыр көшесі, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 91 МГ-ға)
|-
| Мұқағали Мақатаев атындағы № 74 мектеп-гимназия ||  Т. Жүргенов 29|| 01.09.2014||  қазақ|| || Қошқарбаев көшесі, 23, 25, 27, 27/1, 27/2, 29, 31, 37, 40, 40/1, 42, 44, 46, 46/1, 46/2, 48, 50, 50/1, 54а, 56, Қордай көшесі, 79, 79а, К. Әзірбаев көшесі, 2, 4, 4/1, 6, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, 6/5, 8, 10, 12, 47,  Т. Жүргенов көшесі, 34, Айнакөл көшесі, 62, 62/1, 66 , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, К. Әзірбаев көшесі, 37/1, А. Бөлекпаев көшесі, 9, 9/1, 13, 14, 15, 16, Т. Жүргенов көшесі, 27, 27/1, Байтұрсынұлы көшесі, 39, 39/1, 39/2, 39/3, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №83 МГ-да)
|-
| [https://83.astana-bilim.kz/about_school?lang=kz Ыбырай Алтынсарин атындағы № 83 мектеп-гимназия]||  А.Байтұрсынов, 35|| ''2016'' ||  қазақ, орыс|| || Байтұрсынұлы көшесі, 33, 33/1, 37, М. Жұмабаев көшесі, 39, К. Әзірбаев көшесі, 14, 14/1, 16, 20, А. Бөлекпаев көшесі, 1, 3, 4, 8, 10, 10/1, 12, Қошқарбаев көшесі, 40, 40/1
|-
| Мұхтар Әуезов атындағы № 86 мектеп-гимназия ||  Аманжол Бөлекбай 20|| 2018?&lt;ref&gt;https://enbek.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D0%B5/260696&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Х. Доспанова көшесі: 1, 1/1, 2, 2/1, 2/2, 2/3, Т. Жүргенов көшесі: 26 (1, 2, 3-блоктар), 28, 28/1, 30, 32,  А. Бөлекпаев көшесі: 17, 19, А. Байтұрсынұлы көшесі: 41 (1, 2, 3-блоктар), 43, 43 (1-блок), 43/2, 43/3, 43/4, А-75 көшесі: 2 (1, 2, 3, 4-блоктар) , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 83 МГ-да);, Қошқарбаев көшесі: 60, Орхон көшесі: 16, Қордай көшесі: 74, 76, 81, 82, 82а, 83, 85, 87, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 116 ОМ-те);, А. Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14а, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/3, 18, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те).
|-
| № 91 мектеп-гимназия ||  Храпатый, 10|| 2021&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/262086?lang=ru&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Ш. Қалдаяқов көшесі 2, 2/1, 2/2, 4, 4/1, 4/2, 6,, А. Тыныбаев көшесі 2, 4, 5, 6, 6/1, 7, А-32 көшесі 1, 1/1, 3, 5, Панфилов көшесі 1, 1/2, 2, 3/1, 5, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, А. Храпатый көшесі 3, 5/1, 5/2, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 12, 13, 14, 15, 15/1, 17, 17/1, 19, 21, 21/1, 21/2, 23, 25, 25/1, 25/2
|-
| [https://93ml.edu.kz/ № 93 мектеп-лицей]||  Ж. Нәжімиденов, 24|| '''2022''' ||  қазақ|| || Ш.Қалдаяқов көшесі: 23, 23а, 23/1, 23/2, 24, 25, 25а, 26, 26/1, 28, 44, С.Нұрмағамбетов көшесі: 19, 21, 21/1, 23, 23/1, 25, 25/1, 27, 27/1, Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, А.Байтұрсынұлы көшесі: 4/1,  6, 8, 10/2, 10/3, Ж.Нәжімеденов көшесі: 5/1, 6, 26/1, 28, 28/1, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 113 ОМ-те):
|-
| [https://astana98mektep.edu.kz/ru/%d0%bc%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5%d0%bf-%d1%82%d1%83%d1%80%d0%b0%d0%bb%d1%8b/ № 98 мектеп-лицей]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||  Ж.Нәжмиденов көшесі, 8|| 2018, 
2024
| ||  || Ж. Нәжімеденов көшесі: 2, 4, 4/1, 10, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4; Ш. Қалдаяқов көшесі:,1, 3, 11, 13, Қ. Аманжолов көшесі, 26/1, 26/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 9/1, 9/2, 9/3, 11а.
|-
| № 102 жалпы білім беретін мектеп ||  Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 7|| 2024|| ||  || А.Байтұрсынұлы көшесі, 1, 3, 5, 9, Р.Қошқарбаев көшесі, 2, 8, 10, 10/1, Қ. Аманжолов көшесі, 28, 28/1, 28/2, Қ. Қуанышбаев көшесі, 11б, 11/1, 11/2, 11/3 
|-
| [https://www.102mektep.edu.kz/about-us/index.php № 112 жалпы білім беретін мектеп] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||  А 102 көшесі, 39|| 2024 || ||  || А-108 көшесі: 20, 22, 24, 26, 28, 30, 32, 34, А-130 көшесі: 1, 5, А-105 көшесі: 11, 20, 20/1, 20/2, А-102 көшесі: 4/5, 23, 27, 29, С.Шаймерденов көшесі: 4/2, , М.Төлебаев көшесі: 1, Қапал көшесі: 1/1, «Ақбидай» т.а. А-431 көшесі: 21
|-
| № 113 Жайлы жалпы білім беретін мектеп ||  Шәмші Қалдаяқов көшесі, 38|| 2025|| ||  || Ш.Калдаяқов көшесі: 27/4, 29, 34, 40, 40/1, 40/2, 44, 51, 55а, 58, 58/1, 58/2, 59а, 60а, 60б, 61,  Ж.Нәжімеденов көшесі: 7, 7а, 13, 13/1, 13/2, 15, 17, 19, 27, 29, 29/1, 29/2, 29/3, 31, 33, 34, 34а, 34/1, 34/2, 37, 39, 39/1, 44, 44а, 52а, 54/1, 62, 62 к1, 62 к2, 62 к3,  64, Т.Жүргенов көшесі: 3, 4, 5, 6, 10, 12, 14, 18, 18/2, 19, С.Шаймерденов көшесі: 4/3,  А-29 көшесі: 1, 4, 6, 11, 29а, А-42 көшесі: 15, 17, 19, 21, 23, А-52 көшесі: 8, 8/1, Қ.Ахмедияров көшесі: 3, 12, 14, 16, 20, 22, 34, 23-16 көше: 2/2, 2/3, 2/4, 2/7, 2/8, 2/9, 2/11, 2/12, 2/13, 8, 12, 16, Ә.Қайдаров көшесі: 1, 3, 8, А-39 көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, С.Мауленов көшесі: 2, 3, 5, 7, 8, 10, 11, 13, 15, 17, 19, 18, 20, 20/1, 21, 27, 29, 31, 33, 37, О.Бөкей көшесі: 5, 10, Ұ.Қараманов көшесі: 2, 6, 20, Райымбек батыр көшесі: 31, 33, 41, 49, 51, 55, 57, 74, 76, 80, 80/1, 82, 82/1, 84, 86, 88, 94, 96, 98, ТК: «Zurich», «Florence», «Феникс», М.Жұмабаев көшесі, 38, «А-City» ТК, ул.М.Тынышбайұлы, 10, Орыс сыныптары: Райымбек батыр көшесі: 54, 54/1, Ш.Калдаяқов көшесі: 24, 26, 26/1, 28, А.Байтұрсынұлы көшесі: 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16, 16/1, 16/3, 18, 20, 20/2, 20а, 36, 36а, 40, 67, С.Шаймерденов көшесі: 1, 8б, 8
|-
| [https://baitursynov.binom.edu.kz/ «А.Байтұрсынұлы атындағы Binom school»]||  Промышленный, Ахмет Байтұрсынұлы көшесі, 49а
| ||  ||  || А-91 көшесі: 12, 14, 16, А.Байтұрсынұлы көшесі: 20, 20а, 20/2,22, 30, 30/1, 32, 32/1, 32/2, 32/3, 32/4, 36, 36а, 38, 40, 47, 49, 49/1, 51, 53, 53/1, 61, 67, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, 6, А-92 көшесі: уч. 3, 5, С.Шаймерденов көшесі: 1, 2, 3, 5, 8, 8б, М.Тынышбайұлы көшесі: 2, 5, Малая, Веселая көшелері, , Bilim 1 - ул. Байтурсынова 30, Bilim 2 - ул. Байтурсынова 30/1, Birlik – Байтурсынова, Bailyq - Байтурсынова , Dauletti Qalashyq - Байтурсынова
|-
|[https://www.haileybury.kz/kz/astana Haileybury Astana]
|Улица Ивана Панфилова, 4
|2011
|
|
|жеке меншік
|}

== Есіл ауданы&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983308?lang=kk&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы 
|-
| [https://www.24mektep.edu.kz/kz/mektep-turaly-794156 Жүсіпбек Аймауытов атындағы № 24 орта мектеп]||  Пригородный, улица Арнасай,127|| ||  қазақ, орыс|| || Пригородный т.а.,  «Авиатор» саяжай қоғамы, «Garden Village» коттедж кенті, , Е-761 көшесі, 4а, 4б, 4в, 4г., Е-699 көшесі, 8, 8/1, Арнасай көшесі, 5а, 5б, Сарытоғай көшесі, 3а
|-
| № 59 мектеп-лицей ||  Сауран 5/1|| жаңа корпус қосымша 2023&lt;ref&gt;https://kazpravda.kz/n/chetyre-shkoly-otkryli-v-astane/&lt;/ref&gt; ||  қазақ, орыс|| || Сауран көшесі5, 5а, 5б, 5г, 5д, 7, 7а, 7б, 7г, 9, 9а, 9б, 10б, 10в, 12/1, 12/2, 14; Октябрьдің 70-жылдығы көшесі 1а, 3, 6а, 6/1, 8/1, 72, 74, 77; Қабанбай батыр даңғылы, 40, 42, Алматы көшесі, 2, Керей-Жәнібек хандар көшесі, 9, 11, Ақмешіт көшесі, 1, 5, 5а, 7, 7а, 7б, 7/1
|-
| [https://ibschool66.edu.kz/kz/mektep-tarihy-25105451 Дінмұхамед Қонаев № 66  мектеп-лицей]||  Д.Конаев 33/1|| 2011 ||  қазақ|| || Сарайшық көшесі, 2, 4, 5, 5а, 5б, 5в, 5г, 5е, 5д, 5/1, 6, 7, 7а, 7б, 7/1, 7/2, 7/3, 8, 9, 11, 11/1, 34; Қонаев көшесі, 29, Арай көшесі, 35/1, 35а, 35б;  , (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 17 МГ-да);, Сарайшық көшесі, 36, 38, 40, , Қонаев көшесі, 12, 12/2,  14, 14/1, 14/2, 14а, 14б, 14д, 14г, 35, 35/1, Достық көшесі 13, 13/1, 13/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 МЛ-де)
|-
| [https://75shg-bilim.edu.kz/ № 75 мектеп-гимназия]||  Орынбор 28/1|| '''2014'''&lt;ref&gt;https://75shg-bilim.edu.kz/news/novaja-75-a-shkola&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі, 28, 30, Мәнгілік ел даңғылы, 28,  А.Бөкейхан көшесі, 14, 14а, 14б, 14в;, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: , Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғ., 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2., А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1,  Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15,  Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б.
|-
| [https://www.school-lyceum76.edu.kz/kz № 76 мектеп-лицей]|| Түркістан, 10/1|| 2014&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/1-sentyabrya-v-astane-otkroyutsya-4-novye-shkoly_a2687163&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Керей-Жанибек хандар көшесі, 22,, Түркестан көшесі, 8, 8/1, 8/2, 10, 14, 14а, 14/1, 14/2, 16/4, 16/5, Мәңгілік Ел даңғылы, 19, 19/2, 21, 23, 23/1, 27, 27/1, 29, 29/1, 29/2, 31, 33/2, 35, 35/1, Е-116 көше, 2, (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да).
|-
| [https://77.astana-bilim.kz/m_tolkujat?lang=kz Фариза Оңғарсынова атындағы № 77 мектеп-гимназия]|| Мәңгілік ел, 22/1 || 2015||  қазақ|| || А.Бөкейхан көшесі, 2, 6, 8, 10, 10/1,  Керей-Жәнібек хандар көшесі, 15,  Мәңгілік ел даңғылы, 17, 22, 24, 26, 26а, 26б, , (орыс тілінде оқытатын сыныптар №75 МГ-да);, Түркістан көшесі, 4, 4а, 4/1,  Алматы көшесі,11, 13, Түркістан көшесі, 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі, 62, 62/3,64, 64/1  (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 99 ОМ).
|-
| № 82 «Дарын» мамандандырылған мектеп-лицей || Түркістан, 32/1|| 2015&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4761974-v-astane-otkryt-specializirovannyjj.html&lt;/ref&gt;||  қазақ|| || Қазақ тілінде оқытатын бастауыш сыныптар:, Бұқар жырау көшесі, 36, 36а, 36б, 36/1, Ұлы Дала даңғылы, 65/2 (орыс тілінде оқытатын сыныптар «Қадыр Мырза әлі атындағы Binom school);, Жошы хан көшесі, 6, Ұлы Дала даңғылы, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1 (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ).
|-
| [https://sh84.edu.kz/ru Шейх Халифа бен Заид әл-Нахаян атындағы № 84 мектеп-лицей]||  Хусейн бен Талал, 7/1|| ||  қазақ, орыс|| || Мәңгілік ел даңғылы, 37, 37/1, 37/1 блок 1, 39, 41, 41/2, 41/3, 41/4, 41/5, 42, 45 блок H, блок J, блок G, 47 блок D, блок E, блок F, 48, 49 блок А, блок В, блок С,   , Бөкейхан көшесі, 28, 30. Түркістан, 18, 18/1, 20, 20/1, 28, 28/1, 28а, 28/2, 30, 30/1, 32, Бухар жырау көшесі, 19, 28, 28а, 28б, 30, 30/1, Ұлы дала даңғылы, 41, 41а, 41б, 41в,  41/2, 41/4, 41/3, 45, 45/1, 47, 47/1, Г.Алиева көшесі, 2, 4, 
|-
| [https://85astana-mektep.edu.kz/ Шейх Тәмим бен Хамад әл-Тәни атындағы № 85 мектеп-лицей]|| Қабанбай батыр 56/1   || 2018||  қазақ, орыс|| || Ұлы Дала даңғылы: 31, 31/1, 33, 33/1, 35, 37, 39, Қабанбай батыр даңғылы: 49, 49А, 51, 56, 56А, 56Б, Тұран даңғылы: 54, 56, 56/1, 58, 60, Бұқар жырау көшесі: 20, 20А, 20Б, 24, 26, 26/2, Г. Әлиев көшесі: 1, 3
|-
| [https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 Қадыр Мырза Әлі атындағы № 88 мектеп-лицей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260528092528/https://www.88-mektep.edu.kz/kz/informaciya-o-shkole-167847 |date=2026-05-28 }}||  31 көше
'''Е-321 көшесі, 18 ғимарат''';
| 2019||  қазақ, орыс|| || Е-321 көшесі: 22, Е-314 көшесі: 20/1, 22, Таунхаус «Ferdinand», «Gold Land» ТК, Коттеджді кент «Family Village», «Forest Park Village», «Family Town», «Vela village» ТК, Қабанбай батыр даңғылы, 57, 57/2, 59, 59/1, 59/2, 59/3, 59А, 59Б, 75а, Тұран даңғылы, 72, 72 к1, 72 к2, 83/1,89/3, ДО «Черемушки» (Солнечная, Рябиновая, Столичная көшелері), Маймекен көшесі: 2, 4, 6, 6/1, «Яссауи» ТК (Қабанбай батыр көшесі, 63), Е-103 көшесі, 1, 1/1,  3, 3/1, 3/2, 5, Әл Фараби даңғылы, 76
|-
| [https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru Дулат Бабатайұлы атындағы № 89 мектеп-лицей]||  Сауран, 5/1
'''Сауран 11.'''
| '''2020''' &lt;ref&gt;https://89.astana-bilim.kz/news?lang=ru&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Керей-Жәнібек хандар көшесі: 12/1, 14А, 14Б, 14В, 14/2А, 14/2В, 14/2С, 14/2Е, 14/2F, 14/2Д, 16,, Сауран көшесі: 13, 15, 15/3, 15/4, 18, 18/1, 20, Ақмешіт көшесі: 9, 9/1, 9/2, 11, 13, 13/1, 13/2, 13/3, 17, Қабанбай батыр даңғылы: 46, 46А, 46Б, 46/1, 48, 48/1, 48А, 48Б, 48/5, 48/7, 48/9, Орынбор көшесі: 1 (блок А, блок Б)
|-
| [https://95school.edu.kz/index.php/ru/ № 95 мектеп-лицей]||  Ұлы-Дала, 73/1|| ||  қазақ, орыс|| || Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, «Арнау» ТК: 1, 2, 3, 5, 6, 14, Е-871 көшесі: 1, 1/1, 1/2, 3, 4, Ұлы Дала даңғылы: 73, 75, Әл-Фараби даңғылы: 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, Аңырақай көшесі: 1А, Е-767 көшесі: 11,, Е-669 көшесі: 13, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:, Әл-Фараби даңғылы: 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 17, 17/1, 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, , Қ. Қайсенов көшесі: 2, Жошы хан көшесі: 6
|-
| [https://96mektep-astana.edu.kz/ru/glavnaya/ № 96 мектеп-гимназия]||  Г.Алиев, 10|| 2023 &lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/obshestvo/6446939-kak-vyglyadit-shkola-postroennaya-na-izyatye-u-korruptsionerov-dengi.html&lt;/ref&gt;|| ||  || Ұлы Дала даңғылы: 54, 56, 56/1, 56/2, 58, 58/1, Қабанбай батыр даңғылы: 58А, 58А к1, 58Б, 58Б к1, 58Б к2, 58Б к3, 58Б к4, 58Б к5, 58Б к6, 58Б к7, 60А/8, 60А/9, 60А/10, 60А/13, 60А/12, 60А/11, 60А/15, 60А/16, 60А/14, 60А/20, 60А/19, 60А/18, 60А/17, 60А/2, 60А/1, 60А, 60А/6, 60А/5, 60А/4, 60А/3, 60/10, 60/11, 60/12, 60/13, 60/16, 60/15, 60/14, 60, 60/1, 60/2, 60/3, 60/4, 60/5, 60/6, 60/7, 60/8, 60/9, 60/17, 60/18, 60/19, 60/20, 64, Т. Рысқұлов көшесі: 1, 1Б, 1Д, 1/1, 3, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 5/4, 5/5, 9, 9а, Г. Алиев көшесі: 10, 10/1, Түркістан көшесі: 34, 34А, 34Б, 34/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 50, 51, 51/1, 51/2, 51/3, 51/4, 51/5, 51/6, 52 (блок В1, В2, В3), 53, 54, 54/1, 54/2, 56, 59, 61, Ә. Бөкейхан көшесі: 32, 38, 40, 42, 42/1, Тұран даңғылы: 83/1, Ақмешіт көшесі: 19А, 19/1, 19/2, 19/3, 19/4, 19/6, 19/7, 19/8, 19/9, 19/10, 19/11, 19Б
|-
| № 99 орта мектеп  ||  Қабанбай батыр даңғылы, 38а|| 01.09.2024&lt;ref&gt;https://liter.kz/pervogo-sentiabria-v-astane-otkrylis-novye-komfortnye-shkoly-1725188582/&lt;/ref&gt;|| ||  || Қабанбай батыр даңғылы: 19 (блок D), 29, 29/1 (блок А, Б), 29/2, 29/4, 34/1, 38/1, 38/2, 38/3, Сығанақ көшесі: 21, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 33, 35, 35А, 37, 39, 39/1, 41, 48, 48А, 54, 54/1, 58, 58/1, Сауран көшесі: 2, 3, 3/1, 4, 6, Достық көшесі: 1, 1А, 1/2, 5, 5/1, 5/2, 8, 8Б, 8/4, 10, 12, 12/1, Тұран даңғылы: 32/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Түркістан көшесі: 4, 4А, 4/1, Алматы көшесі: 11, 13, Түркістан көшесі: 2 (блок 1, 2, 3), Сығанақ көшесі: 62, 62/3, 64, 64/1
|-
| № 103 орта мектеп ||  Мәңгілік Ел даңғылы, 70|| 2024|| ||  || Е 495 көшесі: 8, Хусейн бен Талал көшесі: 28, 30, 52, Е 496 көшесі: 4, 7, 8, 9, 10, 10/1, 10/2, Мәңгілік Ел даңғылы: 68 блок А1, блок А3, блок В1, блок С1, 72, 72/1, 76, 86, «Аман», «Talmas» ТК
|-
| № 104 орта мектеп  || Жошы хан көшесі, 16|| 2024|| ||  || Мәңгілік Ел даңғылы: 36, 38, 40, 40А, 40/2,, Қаратөбе көшесі: 1, 3, 5, 6, 6/1, 6/1А, 7/2, 8, 10/1, 14/3, 16, 17, 18, 18/1, 19, 20Б, 21, Ақниет көшесі: 2, 2/1, 4/2, 5, 6, 8, 9, 10, Жиделі көшесі: 3 кв1, 5/1, 6, 7/1, 9Б, 9/1, 9/3, 11/2, 12, 15/1, 17, 18, 20, 20/1, 20/2, 22, 23/1, 23/2, 23/3, 24, 25, 25/1, 26, 27, 27/1, Ақселеу көшесі: 2, 4, 6, 8, 8/2, 8/3, 8/4, 9/1, 11, 15, Үшқопыр көшесі: 1, 1А, 1В, 2, 2/2, 3, 3Б, 3Г, 4, 5, 6, 7/1, 13А, 16, 36, Аққұм көшесі: 1Б, 1Д, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17А, 17/2, 17/3, 19, 20А, 21, 23, 25, 25/1, 25/2, 25/3, , Орынбор көшесі: 13, 22, Ұшқыштар көшесі: 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9, 15/1, Орал көшесі: 1/1, 2, 3, 3А, 3Б, 4, 5,, Бағбан көшесі: 1, 2, 8/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 1Д, 40, 42, 42/1, 44, 44/1, 44/2, 44/3, 44/4, 46, Ұлы Дала даңғылы: 51, 53, 53/1, 55, 55/1, 55/2, Әлихан Бөкейхан көшесі: 3Б, 11, 11А, 11/1, 13, 15, 15/1, 16, 16/1, 16/2, 16/3, 17, 17/1, 18, 19, 20, 21, 21/1, 21/2, 21/4, 21А, 21/3, 21/5, 24, 35, Жошы хан көшесі: 1, 1/1, 1/2, 7, 7/1, 7/2, 12, 12/3, 13, 14/1, 16/1, 17, 20, 23, 27, Бұқар жырау көшесі: 12/3, 23, 25/1 (блок 1, блок 2), 27, 32, 34, 34/2, 44-ші көше: 2А/2
|-
| Жайлы № 107 орта мектеп  ||  Қасым Қайсенов көшесі, 4/1|| 2024&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/desyat-komfortnih-shkol-otkrili-v-astane-b60912&lt;/ref&gt;|| ||  || Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1, 17, 17/1, Ұлы Дала даңғылы: 57, 59, 61, 63, 65, 65/1, 65/2, 67, 69, 71, Қ. Қайсенов көшесі: 2, 4, 6, Бұқар жырау көшесі: 40, 42., (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 95 МЛ).
|-
| Средняя школа № 108 ||  Е 117 көшесі, 40а|| 2024&lt;ref&gt;https://ru.elordainfo.kz/index.php/novosti-stolicy-ru/komfortnaya-shkola-otkrylas-v-rayone-stolichnogo-zhk-ba-ystan&lt;/ref&gt;|| ||  || Е-117 көшесі: 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 45, Е-767 көшесі: 11, Е-669 көшесі: 13, 13А, Аңырақай көшесі: 1А, Е-779 көшесі: 32, 32/1, «Тельман» т.а.
|-
| Средняя школа № 109  || Е 669 көшесі, 6|| 2025&lt;ref&gt;https://109school.edu.kz/ru/o-shkole/&lt;/ref&gt;|| ||  || Е-669 көшесі: 4, Е-915 көшесі: 15, 17, 19, 21, Е-509 көшесі: 7, 9, 11, Е-511 көшесі: 38, 40
|-
| «Қ.Сәтбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі ||  Әл-Фараби даңғылы, 40а|| ||  ||  || Әл-Фараби даңғылы: 21/1, 23, 25, 27, 27/1, 29, 30, 30/1, 30/3, 30/4, 32, 33, 34, 34/1, 34/2, 34/3, 34/4, 35, 36/2, 38/2, 40/2, 44, 44/1, 46, Ұлы Дала даңғылы: 80, 80/1, 82, 84, 86, 86/1, 88/1
|-
| «Қадыр Мырза-әлі атындағы Binom school» мектеп-лицейі ||  Әл-Фараби даңғылы, 9/5|| ||  ||  || Әл-Фараби даңғылы: 1, 3, 3/2, 5, 7, 7/2, 7/3, 9, 9/1, 9/2, 11, 11/1, Керей-Жәнібек хандар көшесі: 50, 50/1, 50/3, Бұқар жырау көшесі: 31, 31/1, 33, 33А, 33/1, 33/2, Орыс тілінде оқытатын сыныптар:Әл-Фараби даңғылы: 13, 15, 15/1Бұқар жырау көшесі: 36, 36А, 36Б, 36/1, 40, 42, Қ. Қайсенов көшесі: 4, 6, Ұлы Дала даңғылы: 65/2
|-
| «Ә.Кекілбаев атындағы Binom school» мектеп-лицейі  ||  Тұрар Рысқұлов көшесі, 20|| 2022&lt;ref&gt;https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/novaya-shkola-binom-na-4000-mest-otkryilas-v-stolitse-487215/&lt;/ref&gt;|| ||  || Фариза Оңғарсынова көшесі: 6, 6/2, 8, 8/1, 8/2, 10, Т. Рысқұлов көшесі: 16, 16А, 16/2, 18, 18/1, 18/4, 18/5, Хусейн бен Талал көшесі: 39, 39/1, 39/2, 41, 41/1, Мәңгілік Ел даңғылы: 56, 58, 60, 62, 62/1, 62/2, 62/3, 62/4, Әлихан Бөкейхан көшесі: 25, 25А, 25Б, 25В, 25Г, 27, 27А, 27/1, 27/2, 27/3, 27/3 (блок К2), 27/4, 29, 29/2, 29Б, 44, 46, 48, 52;, Тұрғын үй кешендері:BI Village Deluxe 3, BI Village Deluxe 4, White Hills, Bi Town, Deluxe Town, Коттеджді қалашықтар: Bi Village Comfort-2, Bi Village Comfort-3, Village Comfort-1,, Bi Village, Bi Village Deluxe-2, Bi Village Deluxe
|-
|[https://astanaboysbil.edupage.org/ Білім-инновация Астана, лицей-интернат]
|Тұрар Рысқұлов көшесі, 14
|
|
|
|
|-
|'''[https://agis.edu.kz/ Международная частная школа «Astana Garden International School»]''' 
|Улица Алихан Бокейхан, 34
|2017
|
|
|жеке меншік
|-
|'''[https://quantumtech.edu.kz/ Quantum TECH School]'''
|Улица Турар Рыскулов, 9/1
|2024
|
|
|жеке меншік
|-
|'''[https://le-astana.kz/ Экономический лицей]'''
|ЖК Олимп палас, улица Туркестан, 8/3
|1998
|
|
|жеке меншік
|-
|[https://isa.nis.edu.kz/ International Steppe School of Astana]
|ул. Туркестан, 32/1
|2013
|
|
|Жеке меншік
|-
|[https://astana.fizmat.kz/ Республиканская физико-математическая школа] Астана филиалы
|Улица Туркестан, 2/1
|'''2016''' 
|
|
|
|-
|[https://horizon.edu.kz/ Horizon School]
|ул. Сарайшык, 20/1
|
|
|
|
|}

== Нұра ауданы&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/documents/details/983303?lang=kk&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable collapsible sortable&quot;
! Атауы !! Орналасқан жері !! Салынған жылы !! Оқыту тілі !! Бұрынғы атауы !! Қызмет ету аумағы 
|-
| [https://17-astana-bilim.edu.kz/ Ақан Құрманов атындағы № 17 мектеп-гимназия]||  Қабанбай батыр, 9/1|| '''2002''' &lt;ref&gt;https://17-astana-bilim.edu.kz/kz/akparat-1222949&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || «Шұбар» ықшам ауданы: Қ. Ерімбет көшесі: 3, 5, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 17, 19, 27, 29, 31, 37, 39, 41, 43, 45, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 63, С. Мендешев көшесі: 1-63,  Х. Досмұхамедұлы көшесі: 2-90, Е. Тайбеков көшесі: 3-96, Алпамыс батыр көшесі: 1-74, Митченко көшесі: 1-46, Н. Оңдасынова көшесі: 1-91, Темірқазық көшесі: 1-85, Қараөткел көшесі: 1-58, 58/1, Ж. Шарденов көшесі: 2-30/1, Айтансық көшесі: 1-12, Күмбел көшесі: 1, 1А-15, Жиембет жырау көшесі: 7-17А, Қарашаш ана көшесі: (барлығы), Арай көшесі: 1, 3, 5, 8А, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 28, 28/1, 29, 29/1, 30, 31/1, 32, 34, 35, 35А, 35Б, 36, 38, 40, 42, 44, 48, 54, К. Тұрсынов көшесі: 4/1, 24А, 24/1-24/3, 30/1-30/3, 35, 37, Атасу көшесі: 3, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 22, 23, 23А, Балауса көшесі: 8, 8/1, 8/2, 10, 10/1, 12, 14 (барлығы), Босаға көшесі: 3-15, Көктем көшесі: 1-16, Толағай көшесі: 1-29, Родниковая көшесі: 1/1, 1, 7, 13, 66, 97, 37, 35, 29, 29/1, 56, 58, 60, 62, 64, Адырна көшесі: 1-25, Космонавттар көшесі: 1-58, Зорге көшесі: 1-7, Мұқанов көшесі: 1-17, Наркескен көшесі: 1, 1/1-27, Көшек батыр көшесі: 7-22, Құлагер көшесі: 1А, 8А, 2А, 12, 13, 14, 15, 19, 54, Құлынды көшесі: 1-18, Қалқаман көшесі: 20А, 6А, 11, 14, 17, 9, 12, 15, 4, 62, 60, 59, Жеке батыр көшесі: 14, 16, 18, 20, 27, 29, 31, 33, 35, 39, 41, 43, 47, 49, 20, 21, Княгинин көшесі: 1-27, Хлудов көшесі: 1-22, Шанин көшесі: 2/7, 15, 19, 21, 25, 27, Меркі көшесі: 1-9, 10, 11, 20, Мақатаев көшесі: 3, 4, 6, 8, 13, 18/1, 21, 23, 25, Маржансу көшесі: 4-30, Тұрғын үй кешендері: «Арай-1», «Арай-2», «Арай-3», «Отырар», Қабанбай батыр даңғылы: 2, 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 4, 4/2, 5/1, 5/3, 6/2, 6/3, 6/5, 6/6, 7/1, 7/2, 7/3, 9, 9/2, 9/3, 9/4, 11, 11/2, 12, 13, 14, 16, 18, 20, 22, 24, 26, Тұран даңғылы: 9, 11, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 16/1, 19/1, 22, 22/1, Қ. Мұхамедханов көшесі: 1, 1/1, 1/2 
|-
| [https://33.edu.kz/%d0%b1%d0%b0%d1%81%d1%82%d1%8b-%d0%b1%d0%b5%d1%82/ № 33 жалпы білім беретін мектеп]||  Әміре Қашаубаев көшесі, 28а|| 2025&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/1066274?lang=ru&lt;/ref&gt; || ||  || Көшелер: Айғыржал, Жантай батыр, Қамбар ата, Ойсыл қара, Шопан ата, Есет батыр, Мұхамет-Салық Бабажанов, Салбурын, Ақжайлау, Кейкі батыр, Жайлаукөл, Наурызбай батыр, Ақши, Ботақара, Сырым батыр, Малайсары батыр, Таукент, Мәді көшесі, 12-19 үйлер, Мұрын жырау, Омбы, Бойтұмар,У.Танашев, А.Қастеев, Сыпыра жырау, Шалкиіз жырау, 1-32 үйлер, Жасыбай, Байғозы батыр, Қапшағай, Алтын сақа, Байзақ датқа, Киікті, Ағанас, Ақтамберді жырау, Доспамбет жырау, 12-110 үйлер, Үмбетей жырау, Е-584 көшесі, 108 көше, Е-612 көшесі, Е-614 көшесі, Е-616 көшесі, Е-584 көшесі, Әмір Едіге, Р.Жаманова, У.Халфин, Е-588 көшесі, Н.Хикмет, Е-631 көшесі, Т.Шәмелов, Б.Күлманов, С.Абеев, Г.Байтасов, С.Ерубаев, Н.Байғанин, Бәйтерек, Е-805 көшесі, Е-806 көшесі, Е-807 көшесі, Е-575 көшесі, Е-576 көшесі, Е-816 көшесі, Е-582 көшесі, Ш.Руставели, А.Забикулин, С.Ниязбеков, К.Карбаев, Е-578 көшесі, Х.Есенжанова, Р.Есімжанова, Коттеджді қалашық: «Үркер»
|-
| № 45 жалпы білім беретін мектеп  ||  Жилой массив Заречное улица Ұшқыштар,8/1|| ||  қазақ, орыс|| || Қазыбек би көшесі, 35, 35/1, 35/2, 37, 41, 41/1; Төле би көшесі, 12, 12/1, 12/2, 14, 14/1, 16, 18, 20, 22, 24, 25, 25а, 25/1, 27, 27/1, 35/1, Тұран даңғылы, 57а, 57г, 57/3, 57/4, 57/5, 57/6, 57/7, 59/2 блок В, блок С, 59/3, 65а, 67, 71, Ұлы Дала даңғылы, 25, 27, 27/1, 29, 29/1, 38, 38а, 38/1, 40, Е-54 көше, 5
|-
| [https://69.astana-bilim.kz/tarih?lang=kz Кемел Ақышев атындағы № 69 мектеп-гимназия]||  Жилой массив Үркер, Исатай батыр, №141|| 2012-2013||  қазақ, орыс|| || Көшелер: Доспамбет жырау, Бекет ата, Қастек, Кенсай, Қармақшы, Қаракемер, Кумжарган, Белкарагай, Жанқожа батыр, Ақдала, Ақсуйек, Сыпатай батыр, Исатай батыр, Жумабай Шаяхметова, Батыр Баян, Махамбет, Қожаберген жырау, Сырым батыр, Шалкиіз жырау, Үкілі Ыбырай, Латиф Хамиди, Асы, Сексек ата, Қозыкөш, Исатай батыр, Оспан батыр, Миялы, Текес, Мади, Айғыржал, Зеңгі баба, Домбауыл, А.Кашаубаева, Кейкі батыр, Ойсыл қара, Шопан ата, Қамбар ата, Есет батыр, Таукент, Омбы.
|-
| [https://71.astana-bilim.kz/about_m?lang=kz № 71 мектеп-лицей]||  Проектная 200,  4|| 2013||  қазақ, орыс|| || Ш.Айтматов көшесі, 36, 36/1, 36/2, 36/4, 36/5, 36/6, 36/7; І. Омаров көшесі, 1, 2, 3, 3/1, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 19/1, 21, 21/1; Күлтегін көшесі, 9, 10, 11, 11/1, 11а, 13; Сығанақ көшесі, 1, 
|-
| [https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy Смағұл Сәдуақасұлы атындағы № 78 мектеп-гимназия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260422143704/https://78astana-bilim.edu.kz/mekteptarihy |date=2026-04-22 }}||  Әзілхан Нұршайықов көшесі (Е 11), 8|| 2014||  қазақ|| || Ә.Нұршайықов көшесі, 6/1, 10, 10 блок1, 10 блок 2, Е-15 көше, 3, 5, 9, 9/1, 9/2, 9а, Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 31, 31а, 31б, 33, 34, 34/1, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, 12, Е-429 көше, 24, (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 110 ЖББМ)
|-
| [https://79.astana-bilim.kz/ № 79 мектеп-лицей]||  ЖМ «Комсомольский», Мақсұт Нәрікбаев көшесі (Е-246), № 3|| 2015&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html&lt;/ref&gt;||  қазақ, орыс|| || Қ.Мұхамедханов көшесі, 7, 7/1, 9, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 15, 17, 17/1, 19, 21, 21/2, 23, 23а, 25, Е-251 көшесі, 4, 4/1, 4/7, Қорғалжын тас жолы, 4, 4/1, 4/2, 5, 6, 8/1, 8/2, 11, 13/4, 15/1, М.Нәрікбаев көшесі, 4, 5, 6, 6а, 8, 9, 10, 12, 22, Е-489 көшесі, 3 блок 1, 3 блок 2, 4, 5, 6, Әйтеке би көшесі, 15, 16, Домалақ ана көшесі (барлық үйлер), Ақын Сара көшесі, Қарашаш ана көшесі, Баянсұлу көшесі, Тұмар ханым көшесі, Айша бибі көшесі, Ұмай ана көшесі (барлық үйлер), Жұбан ана көшесі (барлық үйлер), Ләйлі-Мәжнүн көшесі (барлық үйлер), Айғаным көшесі (барлық үйлер), Қыз Жібек көшесі (барлық үйлер), Ұлпан таркөшесі, «Қараөткел 1», «Қараөткел 2», «Қараөткел 3» т.а.
|-
|[https://81aes.edu.kz/ № 81 Astana English School халықаралық мамандандырылған гимназия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260607041806/https://81aes.edu.kz/ |date=2026-06-07 }}
|И.Омаров, № 2
ЖМ Батығай
|2015&lt;ref&gt;https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4739503-v-astane-1-sentjabrja-otkrylis-tri.html&lt;/ref&gt;
|қазақ
|
|жеке меншік?
|-
| [https://90gimnaziya.edu.kz/ Қайым Мұхамедханов атындағы № 90 гимназия]||  улица Мақсұт Нәрікбаев,3|| 2020 ||  қазақ|| || Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247 көшесі, Е-248 көшесі, Е-249 көшесі (орыс тілінде оқытатын сыныптар № 100 ЖББМ);
|-
| Тұрсынбек Кәкішұлы атындағы № 94 мектеп-лицей, № 94 мектеп-гимназия ||  Сарыарка??Ш.Бөекеев 50??? (удалена) || ||  ||  || Е-584 к. 4, 6, 8, 10, Әмір Едіге к. 1-53, Роза Жаманова к. 5-12/4, 6/1-7/4. Уали Халфин к. 1-49. Е-588 к. 1г -12. Тұрмағамбет Ізтілеуов к. 6-38. Е-631к. Е-612 к. 12-33. Е-616 к. 1/1 а 26/4. Саттар Ерубаев к. 1-34. Тұяқберді Шамелов к. 1-34. Бақтыгерей Құлманов к. 1-62. Уали Халфин к. 1-49. Саят Абеев к. 17-49. Ғазиз Байтасов к.1-30. Назым Хикмет к. 1-82. Е-208 к. 1-49. Е-614 к. 1-49. Е-208 к. 1-49. Е-202 к. Е-204к. Е-205к. Рабиға Есімжанова к. Жаменке абыз к. Ұзак батыр к. Е-610 к. Нияз би к. Әшірбек Сығай к. Шолпан Жандарбекова к. Е-647к. Е-645 к. Е-646 к. Е-108 к. Е-648к. Е-1 к. Е-582 к. Е-575 к. Е-816к. Сабыр Ниязбеков к. Қайреден Карбаев к. Е-578 к. Е-577 к. Е-576 к. Нұрпейіс Байғанин к. Бәйтерек к. Е-805 к. Е-806 к. Е-807 к.Үмбетей жырау к.
|-
| [https://gymnasiumast97.kdt.kz/?lang=kz № 97 мектеп-гимназия]||  Тұран даңғылы, 42/1|| 2024&lt;ref&gt;https://orda.kz/tri-novye-shkoly-otkryli-v-astane-v-chem-ih-osobennost-381140/&lt;/ref&gt;|| ||  || Тұран даңғылы, 34а, 34б, 34/1а, 36/1, 38/1, 40/1, 40/2, 42, 44б, 44/2, 46а, 46Б, 46/4, 46/5, 46/6, 46Б/1, 46Б/2 Керей-Жәнібек хандар көшесі, 2, 2/1, 5, 6, 8/1, Қабанбай батыр даңғылы, 43 блок А, блок В, 43в, 43г блок Д, 45/3, 45/3 к1, 45/3 к2, 45/3 к3, 45/3 к2, Орынбор көшесі, 10/1, 10/2, 10/3, 10/4, 12 блок 1, 2, 3
|-
| [https://100mektep.edu.kz/ № 100 жалпы білім беретін мектеп] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251217184830/https://100mektep.edu.kz/ |date=2025-12-17 }}||  Е 535 көшесі, 1|| 2025&lt;ref&gt;https://www.inform.kz/ru/v-astane-otkrilas-shestnadtsataya-komfortnaya-shkola-bef763&lt;/ref&gt;|| ||  || Е-535 көшесі, 2, 4, 6, 6/1, Қорғалжын тас жолы, 28, 30, Е-128 көшесі, 1, 7, 7/1, 7/2, 16а, «Onyx Comfort» ТК, Ш.Айтматов көшесі, 37 блок1, 2, 39 блок 1, 2, 38, 40, 40/1, 40/2, 41, 41/1, 41а, 41б, 41/1, 41/2, 41/3, 46, 53, 59, 60, 60/1, 60/2, 62, 62/1, 62/2, Қорғалжын тас жолы, 20/2, 20Б, Е-181 көшесі, 1, 1/1, 1/2, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 20, 20/1, 20/2, 28, 28а, 28б, Е-249 көшесі, 6, 8, 14, 14/1, 14/2, «Западный» саяжайы, І.Омаров көшесі, 23, 23/1, 25, 27, 27/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 42, Қорғалжын тас жолы, 23, 23/1, 25, 25/1, 25/2, 27, 27а, 27/1, 27/2, 27/3, 28, 30, 31, 31а, 31/1, 42/1, Е-430 көшесі, 2, 2а, 2/2, 3, 4, Е-435 көшесі, 3, Қ.Мұхамедханов көшесі, 41, 45/1, 47, 49/1, Е-247, Е-248, Е-249 көшелері
|-
| [https://mektep101.edu.kz/ № 101 жалпы білім беретін мектеп]||  Төле би көшесі, 57а|| 2024&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana-bilim/press/news/details/812076&lt;/ref&gt;|| ||  || А.Бектұров көшесі, 1, 1а, 1/1, 1/2, 3, 3/1, 3/2, 3/3, Тұран даңғылы, 37/9, 39, 39а, 39/1, 39/2, 39/3,41а, 41/1, 43, 43а, 43б, 43в, 43/1, 43/3, 43/5, 43/6, 37/9, 39, 39а, Төле би көшесі, 48, 48/1, 50, 52, 55, 57, 59; Е-899 көшесі, 1, 1/1, Сығанақ көшесі, 15, 15/1, 17 (б, п, р, с, н, у, л, ф, д, в, г, к, е), 28, 32, Е-67 көшесі, 6, 8.
|-
| [https://110mektep.edu.kz/ № 110 жалпы білім беретін мектеп]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||  Е 17 көшесі, 4|| 2025|| ||  || Ж.Молдағалиев көшесі, 2, 2/1, 2/2, 3, 4, 4 к1, 4 к2, 5, 6, 6к1, 6к2, 7, 9, Күлтегін көшесі, корпус 1, корпус 2, 1, 2, 4, 5, Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, М.Мәметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, Е-15 көшесі, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Орыс тілінде оқытатын сыныптар: Ш.Айтматов көшесі, 27, 29, 29а, 34/1, Е-15 көшесі, 3, 9, 9а, 9/1, 9/2, Сығанақ көшесі, 2, 2а, 4, 5, 5/2, 6, Ә.Нұршайықов көшесі, 10, 10 блок 1, 10 блок 2
|-
| [https://www.111mektep.edu.kz/ № 111 жалпы білім беретін мектеп]||  Төле би көшесі, 32|| 2024|| ||  || Р.Бағланова көшесі, 2, 4, 6/1, 6/2, 6/3, 6/4, Қазбек би көшесі, 11, 11/1, 11/2, 11а, 11б, 13, 13а, 15, 19, 21, 23, 23/1, Тұран даңғылы, 55, 55е, 55к, 55/4, 55/6, 55/5, 55/7, 55/8, 55/10, 55/11, 55/12, 55/13, 52, 52/1, 52/2, 52/4, 52/5, 52/6, 52/7, 50/2, 50/3, 50/4, 50/5, 57/1, Төле би көшесі, 19а, 28/1, 30, 43; Бұқар жырау көшесі, 57/6
|-
| «Ы.Алтынсарин атындағы Binom school» мектеп-лицейі ||  Төле би көшесі, 42|| 2022&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/419767&lt;/ref&gt;|| ||  || Тұран даңғылы, 45/1, 55/1, 55/2, 55/3, Қазбек би көшесі, 3, 3/1, 3/2, 5а,7, 7а, 7/1, 7/2, 9, 9/1, 9/2, 9/3, Р.Бағланова көшесі, 1, 3, 3/1, Төле би көшесі, 40, 44, 44/1, 44/2, А.Бектұров көшесі, 4, 4в, 4/1, 4/2, 4/3, 4/4, 4/6, 7, 9, 11, 11а, 11б, 11/1, 11/2, 17, 17/1, 17/2, 17/3, 19, Төле би көшесі, 46, 51, 53.
|-
| «А.Бөкейхан атындағы Binom school» мектеп-лицейі ||  Шапық Шөкин көшесі, 5|| ||  ||  || М.Мәметова көшесі, 13, Е-18 көшесі, 1, 5, Ш.Чокин көшесі, 6, 9, Ж.Молдағалиев көшесі, 10, 13, Е-36 көшесі, 2, 2/1, 4, 6, 9, 9/1, 9/2, 11, Е-15 көше, 16, Е-18 көше, 1-үй; Е-35 көше, 13-үй
|-
| [https://115-astana.edu.kz/ № 115 жалпы білім беретін мектеп]{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}||  Күлтегін көшесі, 18 стр|| 2025|| ||  || С.Асфендияров көшесі, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, Сығанақ көшесі, 11, 13, Анет баба көшесі, 1, 3, 5, 7, 7/1, 7/2, А.Сейдімбек көшесі, 7, 7/1, 7/2, Күлтегін көшесі, 14, 15, 17, 19, 19/1, 21, 23, І.Омаров көшесі, 12в, Қ.Мұхамедханов көшесі, 10, 12, 12/3, 16/2, Әйтеке би көшесі, 3 блок А, 3 блок Б, 5, 7, 9, 11, Е-876 көшесі, 2, 4, 6
|-
| [https://shkola117.edu.kz/ № 117 жалпы білім беретін мектеп]||  Е-899 көшесі, 8|| 2025|| ||  || Қ.Мұхамедханов көшесі, 4 блок А, 4 блок В, 4Б блок А, 4Б блок Н, 4а, 4/1, 4/2, 4/3, 4В, 6, 6а, 6Б, 6/1, 8, Төле би көшесі, 54, 61, 63, 65, Анет баба көшесі, 2, 4, 6, 8, 9, 9/1а, 9/1Б, 9/1в, 9/2, 9/3, 10, 11, 11/1, 11/2, 11/3, 12, 13, 13/1, 13/2, Әйтеке би көшесі, 14, Е-900 көше, 2, 4, 5, 5/1, 5/2, 5/3, 6, 8, 10; Е-899 көше, 3, 5а, 5/1, 5/1а, 5/3, 10
|-
| № 118 жалпы білім беретін мектеп ||  просп. Улы Дала, 11||  2026, ожидается|| ||  || Сығанақ көшесі, 14, 16, 16/1, 18, 22/1, 24, М. Маметова көшесі, 2, 2/1, 8, 10, 12, Е-15 көше, 11, 11/1, 13, 13/1, 13/2, 15, 15/1, Е-36 көше, 5; Ұлы Дала даңғылы, 10
|-
|«Дарынды ер балаларға арналған «Білім-инновация» лицей-интернаты»
|И.Омаров, 2???
|
|
|
|
|-
|[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana/school-page/154?parent_menu=2&amp;menu=20 Химия-биология бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі]
|Хусейн бен Талал көшесі, 19
|'''''2010''''' 
|
|
|
|-
|[https://ib.nis.edu.kz/kk/school/nzm-astana-nura/school-page/60?parent_menu=2&amp;menu=20 НЗМ Астана-Нұра]
|Хусейн бен Талал көшесі, 21
|2008
|
|
|
|-
|'''[https://quantum.edu.kz/kk/ Quantum STEM School]'''
|Улица Е-899, 2
|2021
|
|
|жеке меншік
|-
|'''[https://www.qsi.org/ Международная школа QSI]''' 
|Улица Умай ана, 8/1​улица Баян сулу, 15
|2005
|
|
|жеке меншік
|-
|'''[https://www.alpamys.edu.kz/ Alpamys school]'''
|Кабанбай батыр проспект, 49/2
|2018
|
|
|жеке меншік
|-
|'''Школа Zialy Urpaq'''
|​Улица Дулыга, 21/2
|
|
|
|жеке меншік
|-
|'''[https://neotechschool.kz/ Neotech Digital School]'''
|Улица Илияс Омаров, 10
|2021
|
|
|жеке меншік
|-
|[https://harmony.edu.kz/ Harmony School]
| Коргалжын, 4А
|2001&lt;ref&gt;https://harmony.edu.kz/kz1{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|-
|[https://montessori-astana.kz/ Центр Монтессори «Жулдыз»]
|Коргалжинское шоссе, ЖК «Кульсай», дом 4, ВП 2-3
|2006
|
|
|
|-
|[http://notaschool.edu.kz/ Nota School]
|ул. Кыз Жибек 65
|
|
|
|
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мектептері]]
[[Санат:Астана мектептері]]</text>
      <sha1>mg51iqw3t3xe5384aeufxc02lfrmo6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:NaziraBimakova/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>782325</id>
    <revision>
      <id>3690077</id>
      <parentid>3619303</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NaziraBimakova</username>
        <id>178074</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3690077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4634" sha1="7sh9z02a209kpe24590im0vp6jummw9" xml:space="preserve">Солтүстік Қазақстан облысының тілдерді оқыту орталығы — ересектерге арналған мемлекеттік тілді, сондай-ақ басқа да тілдерді оқытуға бағытталған білім беру ұйымы. 
Тілдерді оқыту орталығы ең алғаш облыс әкімдігінің  2016 жылғы 31 мамырдағы  №195 қаулысымен «Солтүстік Қазақстан облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесінің «Тілдерді оқыту орталығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі болып құрылды.  
Орталықтың штаттық кестесі 30 бірліктен тұрады, оның ішінде 2 әдіскер, 23 оқытушы.

== Орталық қызметінің негізгі бағыттары ==

Өңірдегі мемлекеттік мекемелердің  қызметшілеріне,  бюджет сала мамандарына,  сонымен бірге халықтың басқа топтарына  мемлекеттік  тілді  және  орыс,  ағылшын  тілдерін оқыту, оқыту-әдістемелік құралдарымен  қамтамасыз  ету, мемлекеттік тілдің аясын кеңейту үшін іс-шараларды өткізумен айналысады. 

== Орталық атқаратын жұмыстары ==

# Облыс аудандарында және Петропавл қаласында жергілікті бюджет қаражатына ересек тұрғындарды қазақ тіліне оқытатын жылсайын 140 топ ұйымдастырып, 2500 мыңға жуық адам оқытылады. 
# Оқыту бағдарламалары тіл деңгейлері жүйесі (A1–В2) бойынша жүзеге асырылады. Курстар тыңдаушылардың жас ерекшелігі мен дайындық деңгейіне сәйкес жүргізіледі.  
# Оқу жылы ақпан айында басталып, қараша айында аяқталады. Тіл үйренушілердің бойында тыңдалым мен айтылым дағдыларын дамытуға баса назар аударылады. Ал мемлекеттік қызметшілер «Qaztest», «Qazaqresmitest» жүйелері негізінде құрылған оқулықтар бойынша оқытылады. 
# Мемлекеттік тілге курстардан бөлек, сөйлеу клубтары ұйымдастырылып, меңгертіледі. Сонымен қатар Instagram,  Facebook  желілеріндегі Орталықтың парақшаларында қысқа мерзімді сабақтар, ақпараттар орналасып тұрады.
# 2019 жылы біз Мәскеу университетінің профессоры Дмитрий Петровтың әдістемесі негізінде қазақ тілінің базалық кестесі әзірленді.  
# 2022–2023 жылдары мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс аясында кәсіпорындар мен мекемелерде 32 сөйлесу клубы ұйымдастырылды. Ал 2024 жылы ата-аналар мен балалардың бірге тіл үйренуіне мүмкіндік берген «Отбасылық клубтар» жобасы жүзеге асырылды.
# Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс шеңберінде облыстық «QYZYLJAR» телеарнасында көрсетілген телесабақтар циклі дайындалып, эфирге шығарылды.
# 2026 жылы этнос өкілдеріне арналған «Қазақша сөйле» тілдік лагері ұйымдастырылды.
# Сондай-ақ А1 және А2 деңгейлеріне арналған оқу-әдістемелік жинақтар жарық көрді.
=
== Сыртқы сілтемелер ==
Instagram: [https://www.instagram.com/tilder.ortalygy?igsh=MXd6cWNndXczbGw3NA==] 
Facebook: [https://www.facebook.com/share/1CUxFSKsmn/?mibextid=wwXIfr] 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тілдерді оқыту мекемелері]]</text>
      <sha1>7sh9z02a209kpe24590im0vp6jummw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690164</id>
      <parentid>3690077</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NaziraBimakova</username>
        <id>178074</id>
      </contributor>
      <origin>3690164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1821" sha1="dbvy6vs0svmnutihmrydbgohoa3zyh1" xml:space="preserve">''' Солтүстік Қазақстан облысының тілдерді оқыту орталығы''' — ересектерге арналған мемлекеттік тілді, сондай-ақ басқа да тілдерді оқытуға бағытталған білім беру ұйымы. 
Тілдерді оқыту орталығы ең алғаш облыс әкімдігінің  2016 жылғы 31 мамырдағы  №195 қаулысымен «Солтүстік Қазақстан облысының тілдерді дамыту жөніндегі басқармасы» мемлекеттік мекемесінің «Тілдерді оқыту орталығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі болып құрылды.Орталықтың штаттық кестесі 30 бірліктен тұрады, оның ішінде 2 әдіскер, 23 оқытушы.

== Орталық қызметінің негізгі бағыттары ==

Өңірдегі мемлекеттік мекемелердің  қызметшілеріне,  бюджет сала мамандарына,  сонымен бірге халықтың басқа топтарына  мемлекеттік  тілді  және  орыс,  ағылшын  тілдерін оқыту, оқыту-әдістемелік құралдарымен  қамтамасыз  ету, мемлекеттік тілдің аясын кеңейту үшін іс-шараларды өткізумен айналысады. 


== Сыртқы сілтемелер ==
Instagram: [https://www.instagram.com/tilder.ortalygy?igsh=MXd6cWNndXczbGw3NA==] 
Facebook: [https://www.facebook.com/share/1CUxFSKsmn/?mibextid=wwXIfr] 


[[Санат:Тілдерді оқыту мекемелері]]</text>
      <sha1>dbvy6vs0svmnutihmrydbgohoa3zyh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690219</id>
      <parentid>3690164</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NaziraBimakova</username>
        <id>178074</id>
      </contributor>
      <origin>3690219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1036" sha1="1axfysxugngqbo774c4abe3qfmmhdpu" xml:space="preserve">'''«Мағжан орталығы» '''ғылыми-мәдени  хабы—Петропавл қаласында орналасқан мәдени-ағартушылық және ғылыми мекеме. Оның қызметі қазақтың көрнекті ақыны, публицист және педагогы Мағжан Жұмабаевтың әдеби және қоғамдық мұрасын зерттеуге, сақтауға және насихаттауға бағытталған.
Хаб тарихи ғимаратта - Янгуразов көпесінің үйі мекенжайы бойынша орналасқан: Ульянов көшесі, 68, 2-қабат.

== Хабтың қызметі  ==
Қазақстанның әдеби мұрасын сақтау мен насихаттауға, Мағжан Жұмабаев шығармашылығына ғылыми қызығушылықты арттыруға және мәдени ортаны қалыптастыруға бағытталған.</text>
      <sha1>1axfysxugngqbo774c4abe3qfmmhdpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түйреуіш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782424</id>
    <revision>
      <id>3690132</id>
      <parentid>3617775</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:56:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11907" sha1="64logir9jmnsjfysmegm7v0rvvopa9m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Түйреуіш''' — әдетте металдан жасалатын, бір нәрсені бекіту, түйреу, қыстыру үшін қолданылатын [[бұйым]]. Көбінесе ол бір ұшы үшкір [[ине]] түрінде, ал екінші ұшы доғал басы бар болып келеді. Сонымен қатар әртүрлі бекіткіштері бар түрлері де болады (мысалы, фибула, ағылшын түйреуіштері). Түйреуіш сонымен бірге шаш немесе киімге тағылатын сәндік [[әшекей]] ретінде де қолданылады және ол ең көне әшекей түрлерінің бірі болып саналады.

== Түйреуіштің түрлері ==
[[Сурет:Pin for a pinboard 2013 PD.jpg|нобай|149x149 нүкте|Кеңселік кнопка ]]
[[Сурет:Kolorowe szpilki ubt.JPG|нобай|147x147 нүкте|Түрлі-түсті ұштары бар түйреуіштер]]
'''Тігін түйреуіштері (портновские булавки)''' &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170217121004/http:/shyu.ru/bulavki.html Тігін түйреуіштері (портновские булавки) ]&lt;/ref&gt; — тігін ісінде, [[мата]] мен [[Теріден және ағаштан жасалған бұйымдар|теріден жасалатын бұйымдарды]] дайындау кезінде қолданылатын түйреуіштер. Тігін түйреуіштерінің ұшы өткір болуы тиіс, ол матаны оңай тесіп өтуі үшін. Тігін түйреуіштерінің басы [[ілмек]] түрінде, Т-тәрізді немесе жалпақ қалпақша түрінде болады. Әдетте олар тұтас металдан жасалады және декоративтік қызмет атқармайды.

'''Корсаж түйреуіштері''' &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20170303052213/http:/ni-tochka.ru/bulavki.php Түйреуіштің түрлері.]&lt;/ref&gt; — әдетте пластмассадан жасалған түрлі-түсті шар тәрізді әшекейлі басы бар түйреуіштер. Олар негізгі қызметімен қатар сәндік қызмет те атқарады, сыйлықтарды орауда, аксессуарлар жасауда (ленталар мен бауларды бекіту), сондай-ақ гүл шоқтарын безендіруде [[флористика]]да қолданылады.

'''Ағылшын түйреуіштері'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — ұшы «құлыппен» жабылатын түйреуіш. Басқа атауы — «қауіпсіз түйреуіш», себебі мұндай құрылым кездейсоқ шаншылып қалудан қорғайды. Қазіргі түрі 1849 жылы пайда болған. Ол әртүрлі мақсатта қолданылады, соның ішінде [[әшекей]] ретінде де пайдаланылады, оған [[Моншақ|моншақтар]] мен ұсақ [[Кулон|кулондар]] тағуға болады.
[[Сурет:Strawberry pincushion.jpg|нобай|149x149 нүкте|Тігінші түйреуіштері салынған ине жастықшасы]]
'''Галстук түйреуіштері'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — дәстүрлі ерлердің зергерлік әшекейі, мойын орамалды көйлекке бекіту үшін арналған, XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Декоративті басы әртүрлі материалдардан, соның ішінде асыл металдардан, бағалы тастардан, інжу-маржандардан жасалған. Ұшында булавканың түсіп кетпеуін қамтамасыз ететін арнайы бекіткіші болады.

'''Шляпа түйреуіштері'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — бас киімді шашқа немесе [[Сән|сәндік]] элементтерді бас киімге бекіту үшін қолданылатын әшекей. XIX — XX ғасырдың басында кең тараған. Галстук булавкасынан ұзындығының үлкен болуымен ерекшеленеді, ал басы да көбіне сәндік әрі қымбат материалдардан жасалады.

'''Шаш түйреуіштері (шпилька)'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — шашты сәндеуге және бекітуге арналған түйреуіш, ең көне әшекей түрлерінің бірі. Қазіргі кезде «невидимка» деп аталатын қысқыш-шпилькалар кең таралған, олар шаш талдарын ұстап тұрады.

'''Кеңселік кнопка'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — қатты бетке (көбіне қағазды немесе матаны) бекітуге арналған түйреуіш. Ол қысқа болып келеді және көлемді немесе жалпақ басы болады.

'''Энтомологиялық түйреуіштер'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; — жәндіктерді энтомологиялық коллекцияларда бекіту үшін қолданылатын, ұзын инесі және кішкентай басы бар арнайы түйреуіштер. 

== Тарихы ==
Алғашқы түйреуіштер тарихта, ықтимал түрде, өсімдіктердің тікенектері мен шиптері болған, бұл кейбір тілдердегі «булавка» сөзінің этимологиясымен дәлелденеді. [[Палеолит]] дәуіріндегі алғашқы адамдар сүйек пен [[Қабыршақ|қабыршақтан]] түйреуіштер жасаған; кейбір халықтар мен әлеуметтік топтар мұндай бұйымдарды XXI ғасырда да жасайды.

Алғашқы металл түйреуіштер қола дәуірінде пайда болды. Киім мен шашты әшекейлеу үшін қолданылатын сәндік түйреуіштер Ежелгі Шығыс, [[Мысыр|Египет]] және [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] мәдениеттеріне б.з.д. III–II мыңжылдықтарда тән болды. Еуропада темір басы бар түйреуіштер [[Гальштат]] археологиялық мәдениеті кезеңінен белгілі.

Түйреуіштер көбіне алтыннан, [[күміс]]тен немесе [[Мыс|мыстан]] жасалған. Олар археология үшін маңызды табыстар болып саналады, себебі көбінесе белгілі бір мәдениетке тән өрнектермен безендіріледі, бұл олардың қай мәдениетке жататынын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, б.з.д. I мыңжылдықтағы ирандық қола түйреуіштерде адам бейнелері, жануарлар және сол мәдениетке тән ою-өрнектер кездеседі. II мыңжылдықтың ортасына жататын хеттердің алтын түйреуіш-қысқышы көкнәр гүлінің қорапшасы түрінде жасалған, бұл сол кезде-ақ хеттерге апиын көкнәрі белгілі болған деген болжам жасауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327403?sortBy=Relevance&amp;when=2000-1000+B.C.&amp;what=Gold&amp;who=Hittite&amp;ft=*&amp;offset=0&amp;rpp=100&amp;pos=3 Хеттская золотая булавка Архивная копия от 20 января 2021 на Wayback Machine на сайте музея Метрополитен]&lt;/ref&gt;

[[Зергерлік бұйымдар|Зергерлік]] алтын түйреуіштер этрускілерге, кейінірек римдіктерге де белгілі болған. Антикалық түйреуіштер інжу-маржандармен, асыл тастармен, шынжырлармен және моншақтары бар салпыншақтармен әшекейленген. [[Рим империясы]] құлағаннан кейін зергерлік түйреуіштерді «варвар» шеберлері, мысалы, франктер жасап шығарған.

Көне дәуірден бері қытай әйелдері шаш үлгілерін әсемдеу үшін бағалы шаш түйреуіштері мен қыстырғыштарды қолданған.

Тігін түйреуіштері киім күрделі үлгімен тігуді қажет ете бастағанда, яғни киімді нақты адамның дене бітіміне дәл келтіру қажеттілігі туындаған кезде пайда болды. Бір ұшы сақина тәрізді иілген ине түріндегі түйреуіштер XV ғасырда пайда болған. Алайда ұзақ уақыт бойы сәндік түйреуіштер тігін түйреуіштерінен басым болып, нәтижесінде соңғыларының тапшылығы пайда болды. Англия королі Генрих VIII билігі кезінде түйреуіштерді тек арнайы белгіленген күндерде ғана сатуға тыйым салатын заң шығарылды. Бұл түйреуіш тапшылығын жоюға бағытталған еді, бірақ жағдайды керісінше ушықтырып, бірнеше жылдан кейін жойылды.

1590 жылы [[Лондон|Лондонда]] [[Германия|Германиядан]] шақырылған Годфрид Бэкс түйреуіштер мен инелер жасауға арналған сым тарту диірменін алғаш рет салды. XVIII ғасырда түйреуіштерді жаппай өндіруге арналған станоктар пайда бола бастады. Мысалы, Джон Хоу ойлап тапқан машина күніне 60 мың түйреуіш шығаруға мүмкіндік берген. XIX ғасырдың ортасында түйреуіштің жаңа түрі — «ағылшын түйреуіш» (қауіпсіз түйреуіш) ойлап табылды.

Тігін түйреуіштерімен қатар зергерлік түйреуіштер де қолданыста қала берді. XIX ғасырда ер адамдар галстук тағуды бастады, оны арнайы сәндік түйреуіштермен түйреп тағатын болды, ал әйелдер соған ұқсас, бірақ ұзынырақ қалпақ түйреуіштерін қолданды.

== Дереккөздер ==

&lt;references /&gt;
[[Санат:Кеңсе тауарлары]]
[[Санат:Зергерлік]]
[[Санат:Сән]]</text>
      <sha1>64logir9jmnsjfysmegm7v0rvvopa9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мың бала (олимпиада)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783127</id>
    <revision>
      <id>3690049</id>
      <parentid>3647978</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6234" sha1="46cf3iiucd6wgq9y2nb2xw3rriqqot3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''«Мың бала» ұлттық олимпиадасы''' – [[Қазақстан|Қазақстан Республикасында]] жыл сайын өткізілетін, ауылдық жалпы білім беретін мектептердің 6-сынып оқушыларының дарындылығын анықтауға, қолдауға және дамытуға бағытталған ұлттық [[олимпиада]]. Олимпиада жеңімпаздары дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектептерде оқуын жалғастыру мүмкіндігіне ие болады.

==Тарихы ==
«Мың бала» олимпиадасы 2020 жылдан бері [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]]нің бұйрығына сәйкес өткізіліп келеді және республикалық олимпиадалар мен конкурстардың тізбесіне енгізілген.

Мақсаты – Қазақстан Республикасының [[ауыл]] мектептері оқушыларының дарындары мен қабілеттерін дамытуға және қолдауға жағдай жасау. Міндеті – ауыл мектептері оқушыларының теориялық білімдерін тереңдету және тәжірибелік дағдыларын жетілдіру.

«[[El Umiti]]» корпоративтік қоры Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен бірлесіп олимпиаданың негізгі ұйымдастырушысы әрі операторы болып табылады. Олимпиаданы іске асыруға өңірлік «Дарын» орталықтары да қатысып, жергілікті жерлерде ұйымдастырушылық және үйлестіру жұмыстарын қамтамасыз етеді. Қор қатысушыларды тіркеуді, тестілеуді өткізуді, нәтижелерді мониторингтеуді және білім беру платформасының жұмысын сүйемелдеуді жүзеге асырады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://elordainfo.kz/article/my-da-an-balany-miti-my-bala-zhobasy-auyl-o-ushylaryny-mirin-alay-zgertip-zhatyr | title = Мыңдаған баланың үміті: «Мың бала» жобасы ауыл оқушыларының өмірін қалай өзгертіп жатыр | website = elordainfo.kz | date = 2025-08-27 | accessdate = 2026-07-06}}&lt;/ref&gt;

== Өткізу үдерісі ==
«Мың бала» олимпиадасы Қазақстанның барлық ауыл мектептерінде өткізіледі. Олимпиадаға ауыл мектептерінің 6-сынып оқушылары қатыса алады. Олимпиадаға қатысу тегін.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://aikyn.kz/280224/auyldyn--balasyna-tegin-ok-ug-a-mumkindik-beretin-olimpiada-bastaldy | title = Ауыл баласына тегін оқуға мүмкіндік беретін олимпиада басталды | website = aikyn.kz | date = 2025-02-12 | accessdate = 2026-07-06}}&lt;/ref&gt;

Олимпиада екі негізгі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде қатысушылар логикалық және кеңістіктік ойлауға арналған тапсырмалардан тұратын онлайн тестілеуден өтеді. Бірінші кезеңнің қорытындысы бойынша 5000 финалист іріктеліп, олар екінші кезеңдегі офлайн тестілеуге қатысады.&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.ktk.kz/ru/news/video/2024/02/19/263858/?utm_source=chatgpt.com | title = «Мын бала»: тысячу сельских интеллектуалов-шестиклассников зачислят бесплатно в спецшколы | lang=ru | website = ktk.kz | date = 2024-02-19 | accessdate = 2026-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://baq.kz/oqushylar-arasyndagy-myn-bala-olimpiadasyna-tirkelu-bastaldy-200007444/?utm_source=chatgpt.com | title = Оқушылар арасындағы &quot;Мың бала&quot; олимпиадасына тіркелу басталды | website = baq.kz | date = 2025-02-11 | accessdate = 2026-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/obrazovanie-i-nauka/639536-startovala-registratsiya-na-olimpiadu-my-bala | title = Стартовала регистрация на олимпиаду «Мың бала» | lang=ru | website = 24.kz | date = 2024-02-19 | accessdate = 2026-07-06}}&lt;/ref&gt;

«Мың бала» ұлттық олимпиадасы ауылдық жерлердегі 6-сыныптың ең қабілетті 1000 оқушысын анықтауға және оларға еліміздің дарынды балаларға арналған жетекші мамандандырылған мектептерінде, соның ішінде Республикалық физика-математика мектебінде, сондай-ақ «Білім-инновация» және «Дарын» лицейлерінде Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі бекіткен квоталарға сәйкес оқуын жалғастыру мүмкіндігін беруге бағытталған. Бұл тәртіп Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің 2023 жылғы 1 наурыздағы №53 бұйрығына сәйкес жүзеге асырылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://1000bala.elumiti.kz/ Ресми сайт]

[[Санат:Білім беру]]</text>
      <sha1>46cf3iiucd6wgq9y2nb2xw3rriqqot3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>783408</id>
    <revision>
      <id>3689880</id>
      <parentid>3647278</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24610" sha1="01behk88wiepg3kluxu7tiux64kuku2" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)
 | алдыңғы сайлау жылы = 2023
 | байрақ = Flag of Kazakhstan.svg
 | ел = Қазақстан
 | вариант = 
 | келесі сайлау = Құрылтай сайлауы (2031)
 | келесі сайлау жылы = 2031
 | сайлау атауы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-шақырылымы|І шақырылымдағы Құрылтай]] сайлауы
 | тақырып = 
 | қосымша = 
 | сайлау күні = 23 тамыз 2026 жыл
 | түрі = Парламенттік
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 
 | тіркелгендер = 
 | сайлаушылар = 
 | жарамды = 
 | жарамсыз = 
 | бос = 
 | халық = 
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 
 | босжәнежарамсыз = 
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | Дебат = 
 | сурет1 = Aibek Dadebay (2025-02-17) (cropped).jpg
 | түс1 = purple
 | кандидат1 = 
 | серіктес1 = 
 | жыныс1 = 
 | партия1 = «[[Әділет (партия)|Әділет]]»
 | басшы1 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
 | дауыс1 = 6528948
 | пайыз1 = 71.17
 | алдыңғы пайыз1 = 
 | орын1 = 110
 | алдыңғы орын1 = 
 | сурет2 = Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg
 | түс2 = #0c5c4b
 | кандидат2 = 
 | серіктес2 = 
 | жыныс2 = 
 | партия2 = «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]»
 | басшы2 = [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]
 | дауыс2 = 574621
 | пайыз2 = 6.26
 | алдыңғы пайыз2 = 10.9
 | орын2 = 10
 | алдыңғы орын2 = 8
 | сурет3 = Qojanazarov portrait, 2023 (blank).jpg
 | түс3 = #4A77EC
 | кандидат3 = 
 | серіктес3 = 
 | жыныс3 = 
 | партия3 = «[[Respublica]]»
 | басшы3 = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]]
 | дауыс3 = 509631
 | пайыз3 = 5.56
 | алдыңғы пайыз3 = 8.5
 | орын3 = 9
 | алдыңғы орын3 = 6
 | сурет4 = Dania_Espaeva_(cropped,_29-03-2023).jpg
 | түс4 = #033e8b
 | кандидат4 = 
 | серіктес4 = 
 | жыныс4 = 
 | партия4 = «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]»
 | басшы4 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]
 | дауыс4 = 478083
 | пайыз4 = 5.21
 | алдыңғы пайыз4 = 8.41
 | орын4 = 8
 | алдыңғы орын4 = 6
 | сурет5 = Raqymjanov_portrait,_2023.jpg
 | түс5 = #045aa5
 | кандидат5 = 
 | серіктес5 = 
 | жыныс5 = 
 | партия5 = «[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]»
 | басшы5 = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рахымжанов]]
 | дауыс5 = 469058
 | пайыз5 = 5.11
 | алдыңғы пайыз5 = 5.2
 | орын5 = 8
 | алдыңғы орын5 = 4
 | сурет6 = Нұрсұлтан Шоқанов (2025-02-12) (cropped).jpg
 | түс6 = #FF0000
 | кандидат6 = 
 | серіктес6 = 
 | жыныс6 = 
 | партия6 = «[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]»
 | басшы6 = [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]]
 | дауыс6 = 285395
 | пайыз6 = 3.11
 | алдыңғы пайыз6 = 6.8
 | орын6 = 0
 | алдыңғы орын6 = 5
 | сурет7 = Азаматхан Әміртай (38515, cropped).png
 | түс7 = #446F3C
 | кандидат7 = 
 | серіктес7 = 
 | жыныс7 = 
 | партия7 = «[[Байтақ (партия)|Байтақ]]»
 | басшы7 = [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]]
 | дауыс7 = 97751
 | пайыз7 = 1.07
 | алдыңғы пайыз7 = 2.3
 | орын7 = 0
 | алдыңғы орын7 = 0
}}
[[Сурет:Kazakh 2026 legislative election photo stand (logo cropped).jpg|нобай|оңға|Сайлаудың ресми екітілді [[Логотип|логотипі]]]]
'''[[Қазақстан Құрылтайының 1-шақырылымы|І шақырылымдағы]] [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] сайлауы''' 2026 жылғы 23 тамызда өтті. Дауыс беру барысында бес жылдық өкілеттік мерзіміне [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның жаңа бір палаталы заң шығарушы органы — Құрылтайдың 145 депутаты сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=5 жылға 145 депутат. Парламентте Құрылтай туралы заңды қабылдады|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/5-jyilga-145-deputat-parlamentte-kuryiltay-turalyi-zandyi-374715/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-20|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Құрылтай һәм 145 депутат|url=https://juzmedia.kz/news/3586-ku-ryltai-h-m-145-deputat/|website=Juzmedia.kz|date=2026-01-20|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;

Бұл сайлау — 1991 жылдан бері Қазақстанда өткен оныншы парламенттік сайлау әрі [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да қабылданған Қазақстанның жаңа Конституциясына сәйкес құрылған Құрылтайдың алғашқы сайлауы. Конституциялық өзгерістер 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін Құрылтай Қазақстан Республикасының екі палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламентінің]] орнын басты.

== Алғышарттары ==
2025 жылғы 8 қыркүйекте [[Қазақстан]] [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] халыққа жолдауында Парламент Сенаты өзінің жоғарғы палата ретіндегі миссиясын толық орындағанын мәлімдеп, [[Бір палаталы парламент|бір палаталы]] [[Бір палаталы парламент|парламент]]ке көшуді ұсынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Елімізде бір палаталы парламент құрылады -Тоқаев|url=https://kaz.tengrinews.kz/news/br-palatalyi-parlament-kuru-turalyi-bastama-kotergm-keled-368791/|last=Калиева|first=Айжан|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2025-09-08|language=|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Бір палаталы парламент: халыққа жақындай ма, әлде Ақордаға тәуелді бола ма?|url=https://www.azattyq.org/a/bir-palataly-parlament-halyqqa-zhaqyndai-ma-alde-bilikke-taueldi-bola-ma/33525395.html|website=[[Азаттық радиосы]]|date=2025-09-09|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 15 наурызда өткен [[Қазақстандағы референдум (2026)|референдум]]да бұл бастама 87,15% дауыс жинап қолдау тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дауыс бергендердің 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдады|url=https://qazaqstan.tv/news/224960|author=Асылбек Данияр|website=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]]|date=2026-03-16|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt; Нәтижесінде екі палаталы парламент ([[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]]) 2026 жылғы 1 шілдеде өз өкілеттігін тоқтатты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html|author=Ботагөз Ақиқат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-03-17|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жаңа Конституция: 1 шілдеден бастап Қазақстанның саяси жүйесі қалай өзгереді?|url=https://qaz.ulysmedia.kz/saraptama/38179-zhana-konstitutsiia-1-shildeden-bastap-kazakstannyn-saiasi-zhuiesi-kalai-ozgeredi/|author=Ақлима Болатқызы|website=Ulysmedia.kz|date=2026-03-18|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt; Сол жылдың 10 сәуірінде Тоқаев сайлаудың тамыз айында өтетінін жариялағанымен, нақты күнін атамады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамыз айында өтеді – Қасым-Жомарт Тоқаев мерзімін жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079518-ryltay-saylauy-tamyz-ayynda-ted--asymzhomart-toaev-merzmn-zhariyalady.html|author=Айгерим Тарина|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы тамызда өтеді - Президент|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltay-saylauyi-tamyizda-oted-prezident-372964/|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-04-10|accessdate=2026-07-13}}&lt;/ref&gt; 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енген бойда президент сайлау күнін 23 тамызға белгіледі.&lt;ref name=&quot;election-date-kursiv&quot;&gt;{{Cite web|title=Құрылтай сайлауы 23 тамызда өтетін болды – Тоқаев жарлыққа қол қойды|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-07-01/quryltaj-sajlauy-23-tamyzda-oetetin-boldy-toqaev-zharlyqqa-qol-qojdy/|last=Өстемір|first=Шадияр|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=1 July 2026|language=kk|access-date=1 July 2026}}&lt;/ref&gt;

=== «Аманат» және «Әділет» партияларының бірігуі ===
2026 жылғы 12 маусымда [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясының съезінде партия жаңадан құрылған [[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясына қосылу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/|last=|website=Kursiv.media|date=2026-06-12|language=|access-date=2026-06-12}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 
14 маусымда «Әділет» партиясының съезінде бұл шешім мақұлданып, екі партия бір партияға айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AMANAT «Әділетке» қосылды – партия съезі «қолдап» дауыс берді|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-14/zmts-amanat-adiletke-kosyldy/|last=|website=Kursiv.media|date=2026-06-14|language=|access-date=2026-06-14}}&lt;/ref&gt;

=== «Ақ жол», «Ауыл» және ҚХП партиялары басшылығының ауысуы ===
2026 жылғы 13 маусымда «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]&lt;nowiki/&gt;» партиясының съезінде [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] партия төрағасы болып сайланды. Ол осы съезде өзінің төраға өкілеттігін тоқтатқанын жариялаған және партияны 2011 жылдан бері басқарып келген [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]]тің орнына келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дәния Еспаева “Ақ жол “партиясының төрағасы болып тағайындалды|url=https://massaget.kz/news/daniya-espaeva-ak-jol-partiyasyinyin-toragasyi-bolyip-136305/|last=|website=Massaget.kz|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Ақ жол&quot; партиясының төрағасы Азат Перуашев өз өкілеттігін тоқтататынын жариялады|url=https://kaz.zakon.kz/sayasat/6082570-a-zhol-partiyasyny-traasy-azat-peruashev-z-klettgn-totatatynyn-zhariyalady.html|last=Сатиева|first=Камшат|website=[[Zakon.kz]]|date=2026-06-13|language=|access-date=2026-06-29}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 23 маусымда өткен «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]&lt;nowiki/&gt;» партиясының кезектен тыс съезінде [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] төрағалық өкілеттігін тапсыратынын мәлімдеді. Партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ауыл партиясының съезінде төраға ауысты|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-23/auyl-partiyasynyng-sezinde-toeragha-auysty/|last=Төленді|first=Ақниет|website=Kursiv Media Kazakhstan|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тағы бір депутат партия төрағалығынан кетті|url=https://adyrna.kz/kk/post/1244813|website=Adyrna.kz|date=2026-06-23|language=|access-date=2026-06-29}}&lt;/ref&gt; [[Қазақстан халық партиясы]]ның (ҚХП) кезектен тыс съезі 2026 жылғы 27 маусымда өтті. Съезд барысында [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] партия төрағасы өкілеттігінен бас тартты, ал [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]] ҚХП-ның жаңа төрағасы болып сайланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Нұрсұлтан Шоқанов Қазақстан Халық партиясының төрағасы болып сайланды|url=https://egemen.kz/article/415945-nursultan-shoqanov-qazaqstan-khalyq-partiyasynynh-toraghasy-bolyp-saylandy|last=Мұқаев|first=Шыңғыс|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ермұхамет Ертісбаев қызметінен кетті|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/ermuhamet-ertsbaev-kyizmetnen-kett-376744/|last=|website=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-06-27|language=|access-date=2026-06-29}}&lt;/ref&gt;

== Сайлау науқаны ==
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|оңға|Сайлауды жарнамалаған ерікті жастар, [[Алматы]], Қазақстан, 2026 жылғы 14 тамыз]]
[[Сурет:Information board on the 2026 Kazakh legislative election, Almaty.jpg|нобай|оңға|Түрлі партиялардың сайлауалды науқан постерлері бар ақпарат тақтасы, [[Алматы]], Қазақстан, 2026 жылғы тамыз]]

=== «Әділет» ===
2026 жылғы 10 шілдеде «Әділет» партиясының III съезі өтті. Съезде партияның саяси кеңесі мүшелері сайлауалды бағдарламасын таныстырды. Олар цифрлық мемлекетті дамыту, өңірлерді дамыту, әділетті экономиканы қалыптастыру, әлеуметтік саясат, адами капиталды дамыту, мәдениет саласы және экология мәселелерін көтеріп, ұсыныстар айтты. Партия төрағасы Айбек Дәдебай партияның сайлауалды бағдарламасы ауқымды сараптамалық және қоғамдық жұмыстың нәтижесі екенін атап өтті.

Съезд соңында 186 кандидаттан тұратын ауқымды партиялық тізім ұсынылды. Оның құрамына ғылым, білім, бизнес, өнеркәсіп, цифрлық сала, мәдениет, спорт және азаматтық қоғам өкілдері енген. Тізімнің ішінде партия төрағасы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]], президент әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]], кәсіпкер [[Шахмұрат Мүтәліп]] пен Андрей Лаврентьев, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, парламенттің экс-депутаттары, бұрынғы «Аманат» партиясының басшылық құрамы бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті|url=https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy|last=|website=[[Әділет (партия)|«Әділет»]] партиясының ресми сайты|date=2026-07-10|language=|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;

=== «Ақ жол» ===
2026 жыл 5 шілдеде «Ақ жол» партиясының сайлауалды съезі өтіп, онда Құрылтай сайлауына қатысу мәселелері қаралды. Партия төрағасы [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дания Еспаева]] «Өзгерістер қажет» атты сайлауалды бағдарламасын таныстырды. Оның айтуынша, құжатта тәуелсіздік пен ұлттық мүддені қорғаудан бастап, парламентаризмді нығайту, кәсіпкерлікті қолдау, жемқорлықпен күрес, адами капиталды, заманауи технологиялар мен еркін нарықтық экономиканы дамытуға дейінгі басым бағыттар қамтылған.

Съезд Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті. Оған барлық өңірдегі отандық кәсіпкерліктің, сарапшылар қауымдастығы мен қоғамдық қызметтің түрлі салаларының өкілдерінен құралған 63 кандидат енгізілген.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Ақ жол» демократиялық партиясы сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттар тізімін бекітті|url=https://akzhol.kz/kk/blog/a-zhol-demokratiial-partiias-sajlauald-badarlamas-men-rltaj-deputattna-kandidattar-tzmn-bektt|last=|website=[[Ақ жол (партия)|«Ақ жол»]] партиясының ресми сайты|date=2026-07-05|language=|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;

=== «Ауыл» ===
2026 жыл 6 шілдеде өткен «Ауыл» партиясының кезектен тыс XXVI съезінде партия Құрылтай сайлауына қатысатын кандидаттар тізімін бекітті. Партия атынан үміткерлер қатарына 69 адам енген, оның 29%-ы — әйел. Партияның сайлауалды бағдарламасы 4 негізгі бөлім мен өңірлерді дамытуды көздейтін 7 бағыттан тұрады. Негізінен азық-түлік қауіпсіздігі, инфрақұрылым, әлеуметтік саясат, білім-ғылым, экология, отбасылық құндылықтарға басымдық берілген. «Ауыл» партиясы төрағасының бірінші орынбасары [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] әрбір үшінші қазақстандық ауылдық жерде тұратынын, сондықтан жаңа жұмыс орындарын ашу, мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығы саласын қолдау мәселелерін сайлауалды бағдарламасында қарастыратынын, Құрылтайға өтіп жатса, партияның бағыты сол болатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Ауыл» партиясы Құрылтай сайлауына кандидаттар тізімін бекітті|url=https://qazaqstan.tv/news/229135|last=|website=[[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] телеарнасының ресми сайты|date=2026-07-06|language=|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;

== Нәтижесі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left&quot;
| colspan=&quot;6&quot;| [[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|350px|center]]
|-
! colspan=&quot;2&quot;| Партия
! Дауыс саны
! %
! Мандат саны
! ±Мандат
|-
| style=&quot;background:purple;&quot; |
| [[Әділет (партия)|Әділет]]
| 6 528 948
| 71,17
| {{Партия/Орындар|110|145|purple}}
| ''Жаңа&lt;br&gt;партия''
|-
| style=&quot;background:#0c5c4b;&quot; |
| [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
| 574 621
| 6,26
| {{Партия/Орындар|10|145|#0c5c4b}}
| +2
|-
| style=&quot;background:#4A77EC;&quot; |
| [[Respublica]]
| 509 631
| 5,56
| {{Партия/Орындар|9|145|#4A77EC}}
| +3
|-
| style=&quot;background:#033e8b;&quot; |
| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
| 478 083
| 5,21
| {{Партия/Орындар|8|145|#033e8b}}
| +2
|-
| style=&quot;background:#045aa5;&quot; |
| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]]
| 469 058
| 5,11
| {{Партия/Орындар|8|145|#045aa5}}
| +4
|-
| style=&quot;background:#FF0000;&quot; |
| [[Қазақстан халық партиясы]]
| 285 395
| 3,11
| {{Партия/Орындар|0|145|#FF0000}}
| -5
|-
| style=&quot;background:#446F3C;&quot; |
| [[Байтақ (партия)|Байтақ]]
| 97 751
| 1,07
| {{Партия/Орындар|0|145|#446F3C}}
| 0
|-
| colspan=&quot;2&quot;| Бәріне қарсымын
| 
| 2,51
| –
| –
|-
| colspan=&quot;2&quot;| '''Жалпы'''
| '''9 351 539'''
| '''100,00'''
| '''145'''
| '''+47'''
|-
! colspan=&quot;6&quot;| 
|-
| colspan=&quot;2&quot;| Тіркелген сайлаушылар
| 12 623 289
| –
|-
| colspan=&quot;6&quot;| Дереккөз: [https://egemen.kz/news/quryltayga-5-partiya-otti-deputattar-mandaty-qalay-bolindi Егемен Қазақстан]
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Қазақстан сайлаулары}}
[[Санат:Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігі]]
[[Санат:Қазақстандағы парламент сайлаулары]]
[[Санат:Қазақстандағы 2026 жыл]]
[[Санат:Азиядағы 2026 жылғы сайлау]]
[[Санат:Азиядағы 2026 жылғы тамыз]]
[[Санат:23 тамыздағы оқиғалар]]
[[Санат:Қазақстан Құрылтайы]]</text>
      <sha1>01behk88wiepg3kluxu7tiux64kuku2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әнуарбек Сағдолдаұлы Отарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784623</id>
    <revision>
      <id>3690059</id>
      <parentid>3640823</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7542" sha1="11sgissmola7sjqw32qzgjti3rzkix4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға
|Есімі                 = Әнуарбек Сағдолдаұлы Отарбаев
|Шынайы есімі          = Әнуарбек Сағдолдаұлы Отарбаев
|Сурет                 =
|ені                   =
|Сурет атауы           =
|Туған күні            = 02.03.1950
|Туған жері            = Бұқтырма ауылы, Күршім ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО
|Азаматтығы            = {{KAZ}}
|Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
|Мансабы               = әнші, режиссер, мәдениет қайраткері
|Белсенді жылдары      = 1967 жылдан
|Не үшін белгілі       = әншілік және театр режиссурасы саласындағы еңбегі
}}

'''Әнуарбек Сағдолдаұлы Отарбаев''' (2 наурыз 1950 жыл, Бұқтырма ауылы, [[Күршім ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақ әншісі, режиссер, мәдениет қайраткері. Ұзақ жылдар бойы Күршім ауданының мәдениет саласында қызмет атқарып, халықтық театрдың дамуына, көркемөнерпаздар өнерінің өркендеуіне және қазақ ән өнерінің насихатталуына елеулі үлес қосты.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;&gt;{{cite book
|title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия
|location=Алматы
|publisher=«Қазақ энциклопедиясы»
|year=2014
}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

Әнуарбек Сағдолдаұлы Отарбаев 1950 жылы 2 наурызда Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданының Бұқтырма ауылында дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

1967 жылы еңбек жолын «Қарой» кеңшарында комсомол комитетінің хатшысы болып бастады. 1970 жылдан ауылдық мәдениет бөлімінде қызмет атқарды. Кейін «Қызыл отау» және автоклуб меңгерушісі болды. 1975–1980 жылдары «Сәуле» халықтық үгіт театрының режиссері қызметін атқарды. 1992–2002 жылдары Күршім аудандық мәдениет үйінің директоры болды. 2002 жылдан бастап «Сәуле» халықтық үгіт театрының режиссері қызметін қайта жалғастырды.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

== Шығармашылық қызметі ==

Әнуарбек Отарбаев республикалық және өңірлік ән байқауларына тұрақты қатысып, бірнеше мәрте жүлделі орындарға ие болды. Ол Алматы, Ақтөбе, Семей және Шымкент қалаларында өткен әншілер байқауларында өнер көрсетіп, орындаушылық шеберлігімен танылды.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

1987 жылы Қазақстан өнер қайраткерлерінің құрамында Германияда өткен Қазақстан өнерінің онкүндігіне қатысты. Сапар барысында белгілі өнер қайраткерлері Әлібек Дінішев, Ғарифолла Есімов және Нұржан Үсенбаевамен бірге Берлин мен Карл-Маркс-Штадт қалаларында, сондай-ақ Болгарияның София және Габрово қалаларында концерттік бағдарламалар ұсынды.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://e-history.kz/kz
|title=Қазақстан мәдениеті тарихына қатысты материалдар
|website=e-history.kz
|access-date=7 тамыз 2026
}}&lt;/ref&gt;

Әнуарбек Отарбаевтың репертуарында қазақ, орыс, украин және болгар тілдеріндегі әндер болды. Оның орындауындағы халық әндері мен композиторлық шығармалар көрермендер арасында кеңінен танымал болды.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

== Театрдағы қызметі ==

Әнуарбек Отарбаев актерлік қырымен де танылды. Ол халықтық театр сахнасында көптеген күрделі образдарды сомдап, ұлттық және әлемдік драматургия шығармаларында басты рөлдерді орындады.

Ол Уильям Шекспирдің «Отелло» трагедиясында Отеллоның, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» қойылымында Қодардың, Николай Гогольдің «Ревизор» комедиясында дуанбасының бейнесін сомдады. Сонымен қатар аудандық халық театрының көптеген спектакльдерін сахналады.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

== Марапаттары ==

Мәдениет саласындағы көпжылдық жемісті еңбегі үшін Әнуарбек Сағдолдаұлы бірқатар мемлекеттік және қоғамдық марапаттарға ие болды.

* КСРО Мәдениет министрлігінің «Құрмет грамотасы» (1975);
* Мәскеуде өткен Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Алтын медалі (1979);
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Алғыс хаты;
* мәдениет саласындағы өзге де мерейтойлық марапаттар мен алғыс хаттар.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

== Мұрасы ==

Әнуарбек Сағдолдаұлы Отарбаев [[Шығыс Қазақстан]] өңіріндегі мәдениет пен театр өнерінің дамуына елеулі үлес қосқан мәдениет қайраткерлерінің бірі саналады. Ол халықтық театрдың шығармашылық деңгейін көтеруге, жас өнерпаздарды тәрбиелеуге және ұлттық ән өнерін насихаттауға көп еңбек сіңірді. Оның шығармашылық жолы Күршім ауданының мәдениет тарихымен тығыз байланысты.&lt;ref name=&quot;shygys&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}

[[Санат:1950 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақ әншілері]]
[[Санат:Қазақстан режиссерлері]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысының тұлғалары]]</text>
      <sha1>11sgissmola7sjqw32qzgjti3rzkix4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ярыш футбол командасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784844</id>
    <revision>
      <id>3690122</id>
      <parentid>3660176</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14819" sha1="5cd1r8052xnox8662wdip7kkjmxkljt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''«Ярыш»''' — 1913 жылы [[Семей]] қаласында құрылған [[футбол]] командасы. Қазақстандағы алғашқы футбол командасы. «Ярыш» командасы отандық футболдың негізін қалаған алғашқы спорттық ұжымдардың бірі саналады. Оның құрамында қазақтың ұлы жазушысы [[Мұхтар Әуезов]], түркітанушы-ғалым [[Әбдуәли Нәжіп]], педагог-ғалым Ә.Салдықов және басқа да алғашқы футболшылар ойнаған.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;&gt;{{cite book
|title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия
|location=Алматы
|publisher=«Қазақ энциклопедиясы»
|year=2014
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;&gt;{{cite web
|url=https://kff.kz/kk/history
|title=Тарих
|publisher=Қазақстан футбол федерациясы
}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

«Ярыш» футбол командасы 1913 жылы [[Семей]] қаласында құрылды. Команданың құрылуы Қазақстан аумағында футбол спортының қалыптасуындағы алғашқы кезеңмен байланысты. Сол кезеңде Семейде «Ярыш», ССК, «Олимп», «Ласточка», «Орлята» және басқа да футбол командалары пайда болған.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Қазақстан футбол федерациясының дерегіне сәйкес, Семейдегі алғашқы футбол командаларын жергілікті әуесқойлар ұйымдастырған. 1913-1914 жылдары бұл командалар ресми ойын ережелері бойынша өткізілген жарыстарға қатысқан. «Ярыш» сол кезеңдегі алғашқы қазақстандық футбол командаларының бірі болды.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Команданың алғашқы ұйымдастыру жиналысы 1913 жылғы тамызда Семей қаласында өткен. Қазақстан футбол федерациясының материалдарында осы жиналыс өткен орын және команданы ұйымдастырушылардың бірі Юнус Нигматуллин тұрған үй Семей футболының тарихи орындары ретінде көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;ҚФФ2&quot;&gt;{{cite web
|url=https://kff.kz/kk/news/22646
|title=«Семей — родина казахстанского футбола» акциясы өтті
|publisher=Қазақстан футбол федерациясы
}}&lt;/ref&gt;

Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхананың материалдарында «Ярыш» командасының 1913 жылы ұйымдастырылғаны және оның Қазақстандағы алғашқы футбол командасы болғаны көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Абай кітапханасы&quot;&gt;{{cite web
|url=https://semeylib.kz/?page_id=592
|title=Семей футбол тарихы
|publisher=Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана
}}&lt;/ref&gt;

== Құрамы ==

«Ярыш» құрамында Семей қаласының жас футболшылары ойнаған. Команда сапында [[Мұхтар Әуезов]], түркітанушы-ғалым [[Әбдуәли Нәжіп]], педагог-ғалым Ә.Салдықов, А.Кәрімов, Қ.Мұхамедов, С.Хисматуллин, З.Рысбаев, М.Сайдашев, Ю.Нигматуллин, Г.Ғаббасов, М.Құрманов, Г.Ямбушев және С.Ахметшин болды.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;

А.Кәрімов команда капитаны болған. Қазақстан футбол федерациясының ресми тарихында да Ахметсалим Кәрімов капитан ретінде көрсетіледі. Команда құрамындағы ойыншылар Қазақстандағы футболдың алғашқы ұйымдастырушылары мен насихаттаушыларының қатарында аталады.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Команда ойыншыларының барлығы дерлік жасөспірімдер болған. Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхананың мәліметінде сол кездегі ойыншылардың жасы шамамен 16-да болғаны айтылады. Алғашқы кездесулер өзара жолдастық сипатта өткен.&lt;ref name=&quot;Абай кітапханасы&quot;/&gt;

== Мұхтар Әуезов және «Ярыш» ==

Қазақтың ұлы жазушысы [[Мұхтар Әуезов]] «Ярыш» футбол командасының құрамында ойнаған. Ол Семейдегі мұғалімдер семинариясында оқып жүрген кезінде футболмен айналысқан.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Қазақстан футбол федерациясының ресми тарихында Мұхтар Әуезов «Ярыш» құрамында ойнаған футболшылардың бірі ретінде көрсетіледі. Команда сапында онымен бірге Ахметсалим Кәрімов, Қасымхан Мұхаммедов, Салах Хисматуллин, Зиятдин Рыспаев, Мұхаммед Сайдашев, Юнус Нигматуллин, Әміржан Сыздықов, Ғабдулхан Ғаббасов, Мұхамедулла Құрманов, Гусман Ямбушев және Сабыржан Ахмедшин ойнаған.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Семей қаласының Абай атындағы облыстық әмбебап кітапханасының Мұхтар Әуезовке арналған материалында оның 1913 жылы Семей қаласының «Ярыш» футбол командасында ойнағаны және жартылай қорғаушы болғаны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Әуезов&quot;&gt;{{cite web
|url=https://alash.semeylib.kz/?lang=ru&amp;page_id=254
|title=Ауэзов Мухтар (1897–1961)
|publisher=Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана
}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық кездесулері ==

«Ярыш» халықаралық бәсекеге қатысқан алғашқы қазақстандық команда ретінде белгілі. Энциклопедиялық дерекке сәйкес, команда Семей қаласында [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде әскери тұтқындардан құралған футбол командасымен кездесу өткізген.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;

Әскери тұтқындардан құралған команда құрамында 1912 жылғы [[Жазғы Олимпиада ойындары]]на қатысқан екі футболшы болған. Бұл дерек Семейлік футбол тарихын зерттеген Евгений Одиннің материалдарына негізделеді.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Қазақстан футбол федерациясы да «Ярыштың» халықаралық матчқа қатысқан алғашқы қазақстандық команда болғанын атап көрсетеді. Бұл кездесулер Семейде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқында болған әскери қызметшілерден құралған командаға қарсы өткізілген.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

== Ойын алаңы ==

«Ярыш» командасының алғашқы ойындары Семей қаласында өткізілген. Қазақстан футбол федерациясының мәліметіне сәйкес, алғашқы қазақстандық футболшылар өз ойындарын Қазан төңкерісіне дейін күз сайын өткізілген Семей жәрмеңкесі орналасқан алаңда өткізген.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

1913 жылы Семейде футболдың ұйымдасып дамуына байланысты бірнеше команда пайда болды. Олардың арасында «Ярыш» командасы жетекші орындардың бірін иеленді. Кейін Семей мен Павлодар командалары көршілес Ресей губернияларының футбол ұжымдарымен кездесулер өткізіп, футболдың Сібір мен Орталық Азияда таралуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

== Қазақ футболының дамуындағы орны ==

«Ярыш» командасы Қазақстан футболының тарихында маңызды орын алады. Оның 1913 жылы Семейде құрылуы елдегі ұйымдасқан футбол қозғалысының басталуымен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Команда құрамында кейін әдебиет, ғылым және білім салаларында танылған тұлғалардың ойнауы «Ярыштың» Семейдің қоғамдық-мәдени ортасымен тығыз байланыста болғанын көрсетеді. Команда мүшелері мен басқа да алғашқы футбол әуесқойлары Қазақстанда футбол спортының таралуына жол ашты.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

Қазақстан футбол федерациясы қазіргі Қазақстан футболының тарихын 1913 жылдан бастайды және осы кезеңде Семейде «Ярыш» бастаған алғашқы футбол командаларының құрылғанын көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

== 100 жылдығы ==

2013 жылы «Ярыш» футбол командасының құрылғанына 100 жыл толды. Команданың 100 жылдық мерейтойы Қазақстан футболының ғасырлық тарихымен байланысты кең көлемдегі іс-шаралар аясында аталып өтті.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;

2013 жылғы 13 сәуірде Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана қызметкерлері Семей қаласындағы көпсалалы колледжде «Қазақстан футболының даму тарихы» атты танымдық сағат өткізді. Іс-шара «Ярыш» командасының құрылғанына 100 жыл толуына арналды.&lt;ref name=&quot;Абай 100 жыл&quot;&gt;{{cite web
|url=https://semeylib.kz/?lang=ru&amp;p=146
|title=История развития казахстанского футбола
|publisher=Абай атындағы облыстық әмбебап кітапхана
|date=2013-04-15
}}&lt;/ref&gt;

Мерейтойлық шараларда Семей қаласының Қазақстан футболының отаны ретіндегі тарихи орны және «Ярыш» командасының отандық футболдың қалыптасуындағы рөлі насихатталды.&lt;ref name=&quot;Абай 100 жыл&quot;/&gt;

== Тарихи мұрасы ==

«Ярыш» командасының тарихы Семей қаласының ғана емес, жалпы Қазақстан футболының қалыптасу тарихымен тығыз байланысты. Команданың 1913 жылы құрылуы, оның құрамында Мұхтар Әуезов сияқты кейін елге танымал болған тұлғалардың ойнауы және халықаралық кездесулерге қатысуы команданың тарихи маңызын айқындайды.&lt;ref name=&quot;ШҚЭ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ҚФФ&quot;/&gt;

2013 жылы «Ярыш» командасының алғашқы ұйымдастыру жиналысы өткен тарихи орынға арналған экскурсиялар ұйымдастырылды. Команданың 1913 жылғы алғашқы фотосуреті сақталған үй де Семей футболының тарихи орындарының бірі ретінде көрсетіледі. Қазақстан футбол федерациясының мәліметінде команданың тарихи эмблемасының сақталғаны да атап өтіледі.&lt;ref name=&quot;ҚФФ2&quot;/&gt;

2023 жылы Қазақстан футболының 110 жылдығына орай Қазақстан футбол федерациясының Футбол үйінде Қазақстан футболының музейі ашылды. Музей қорын қалыптастыру кезінде 1913 жылдан басталатын Қазақстан футболының тарихына қатысты құжаттар мен материалдар жиналды. Сол тарихи кезеңде Семейде «Ярыш», ССК, «Олимп», «Нептун» және басқа командалар құрылғаны көрсетілді.&lt;ref name=&quot;ҚФФ музей&quot;&gt;{{cite web
|url=https://kff.kz/kk/news/25524
|title=Футбол үйінде Қазақстан футболының музейі ашылды
|publisher=Қазақстан футбол федерациясы
|date=2023-11-04
}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==

{{Дереккөздер}}

[[Санат:1913 жылы құрылған футбол клубтары]]
[[Санат:Семейдегі футбол клубтары]]
[[Санат:Қазақстан футболының тарихы]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов]]</text>
      <sha1>5cd1r8052xnox8662wdip7kkjmxkljt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сағымбек Ақанов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785455</id>
    <revision>
      <id>3690125</id>
      <parentid>3648493</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11152" sha1="no3q8xe3z0rnsylqwgvqqcm89gslqoq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ақанов Сағынбек''' (10.08.1944) – ҚР мәдениет қайраткері, Өскемен қалалық ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары, Тарбағатай ауданы және Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы.  
[[File:Akanov S.jpg|thumb|220px|| Akanov S.jpg]]

== Өмірбаяны ==
 
10 тамыз 1944 жылы [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]ның Ақанбозша ауылында дүниеге келген. Ақжар ауылындағы Абай атындағы орта мектепті тәмамдағаннан кейін, 1964 жылы Семей педагогикалық институтына оқуға түседі. Екінші курста Кеңес Армиясы қатарына әскери қызметке шақырылады. Әскерден оралған соң еңбек жолын аудандық газетте тілші болып бастап, кейін бөлім меңгерушісі қызметін атқарды.

1970 жылы Сағынбек Ақанов Алматы жоғары партия мектебіне оқуға түсіп, оны 1974 жылы ойдағыдай аяқтайды.

1974–1997 жылдары Тарбағатай аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, Тұғыл кентінің әкімі және Тарбағатай ауданы әкімінің орынбасары қызметтерін атқарды.

Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы қалыптасу кезеңіндегі күрделі жылдары білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік сала және мәдениет бағыттарындағы терең білімі мен тәжірибесінің арқасында көптеген әлеуметтік мәселелерді шешуге белсене ат алысты.

1997 жылы облыс аудандарын қайта ұйымдастыруға байланысты Сағынбек Ақанов Шығыс Қазақстан облысы [[Ұлан ауданы]]ның мәдениет және тілдерді дамыту бөлімінің меңгерушісі қызметіне ауыстырылды. Бұл қызметте 2008 жылдың ақпан айына дейін еңбек етіп, зейнеткерлік демалысқа шықты.
Ұлан ауданының Таврия өңіріндегі елді мекендердің тарихи ономастикалық атауларын зерттеуге арналған «Туған өлке туралы не білеміз?» атты өлкетану еңбегінің авторы. Осы зерттеулердің негізінде оннан астам елді мекенге тарихи атаулары қайтарылды.

2010 жылдың ақпан айында облыстық [[Өскемен]] қаласындағы Достық үйі жанынан «Алтын арқау» қоғамдық бірлестігін құрып, бүгінгі күнге дейін оның төрағасы қызметін атқарып келеді. Сонымен қатар, саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күніне арналған материалдарды жинақтау жөніндегі облыстық комиссияны басқарды.
1937–1938 жылдардағы саяси қуғын-сүргін құрбаны болған 4000 адамның есімі енгізілген «Азалы кітап» (2011) жинағының редакторы, сондай-ақ «Ғасыр көші» (2013) кітабының редакторы.
2014 жылдың шілде айынан бастап облыстық ардагерлер кеңесінің ұсынысымен Өскемен қалалық ардагерлер кеңесі төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалды.

== Марапаттары ==
С. Ақановқа 2021 жылы &quot;Өскемен қаласының дамуына қосқан айрықша үлесі үшін&quot; төсбелгісі, 2004 жылғы 24 қазанда  «Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері» құрметті атағы және 2024 жылы «Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы» атағы берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pochetnykzdane/2320-.html|title=Ақанов С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== С. Ақановтың қатысуымен шыққан басылымдар ==

* Ақанов, С. Ақанбұлақ: естеліктер, өлеңдер / С. Ақанов. – Өскемен: Рекламный Дайжест, 2008. – 50 б.
* Ақанов, С. Жыршылар жаршысы: Шығыс Қазақстан облысы бойынша облыстық жыршылар байқауына қатысқан қиссагерлер анықтамалығы / С. Ақанов. - Өскемен, 2010
* Ақанов, С. Ғасырлар ескен есілім, жырлармен жеткен есімің / С. Ақанов. – Өскемен: Рекламный Дайжест,2011. - 67 б.
* Ақанов, С. Азалы кітап (атылғандар тізімі): Шығыс Қазақстан облысы бойынша жазықсыз құрбан болғандар туралы / С. Ақанов. – Өскемен: Рекламный Дайжест, 2011. - 296 б.
* Ақанов, С. Ғасыр көші / С. Ақанов. – Өскемен: Рекламный Дайжест, 2013. - 403 б.
* Ақанов, С. «Ғасыр көші» кітабы туралы (пікірлер, ұсыныстар) / С. Ақанов. – Өскемен: Нұр Отан партиясы ШҚОФ, 2014.- 35 б.
* Ақанов, С. Ұрпақтар сабақтастығының желісі – Нить, связывающая поколения / С. Ақанов. - Өскемен: Рекламный Дайджест, 2021. - 31 б.
* Ақанов, С. Жұмықтың ноқта ағасы / С. Ақанов. – Өскемен: Рекламный Дайжест, 2023.– 120 б.
* Ақанов С. Ызғарлы жылдар жаңғырығы. Жетіарал жердің жәннаты, 2014.- Б. 256- 259.
* Ақанов С. Бір ауылдың түлегі едік: Түсіпхан Мұқатов туралы, 2017.- Б. 11-16.
* Ақанов С. Киелі қоныс құт мекен: энциклопедиялық басылым, 2018.- Төлендин Ақан өмірбаяны, Б. 107-109.
* Ақанов С. Киелі қоныс құт мекен: энциклопедиялық басылым, 2018.- Ақанов Сағатбектің өмірбаяны, Б. 140-141.
* Ақанов С. Тарбағатайдың тұғырлы тұлғасы.- Нұр-Сұлтан: TENGRI, 2022. - 216 б.- Ізденіспен өткен өмір: Шайкен Нұразханов туралы естелік.- Б. 128-133 б.
* Ақанов С. Өнегелі ғұмыр. Арналы өмірдегі ел ағасы: Мұқаш Қарасаев туралы естелік, 2022.- Б. 112-116.
* Ақанов С. Тарбағатай тарланы. Уәдеге берік, іскер азамат еді: Шәріпхан Халықов туралы естелік, 2023.- Б. 105-112.
* Ақанов С. Еңбекпен өрілген ғұмыр: Төлеухан Аймұхамбет туралы естелік, 2023.- Б. 16-19.
* Ақанов С. Қасиетті өлкенің қадірменді перзенті. Үш дос едік: Рамазан Нәбиев туралы естелік, 2025.- Б. 116-118.
* Ақанов С. Ақылымның серігі, сөзімнің қаруы еді: Жоламан Нұрғазин туралы, 2025. – Б. 190-197.
* Ақанов, С. Армысың, Абай елі! / С. Ақанов // Тарбағатай туы. - 1995. - тамыз
* Ақанов, С. Өнер қадірлегенде ғана өркендейді / С. Ақанов // Ұлан таңы. – 2004. - 4 тамыз
* Ақанов, С. Жыраулар түсті сайысқа / С. Ақанов // Дидар. – 2010. - 8 мамыр
* Ақанов, С. Ғасырлар ескен есіл жыр / С. Ақанов // Дидар. – 2010. - 14 маусым
* Ақанов, С. Жыршылар сайысы / С. Ақанов // Өскемен. 2010. - 2 қыркүйек
* Ақанов, С. Ғасырлар ескен есіл жыр / С. Ақанов // Вестник Ассамблея. – 2010. - 8 қыркүйек
* Ақанов, С. Алтын арқаудың ұлағатты істері / С. Ақанов // Ардагерлер айнасы. – 2014. - қазан
* Ақанов, С. Жарқын болашаққа жетелейді / С. Ақанов // Дидар. – 2015. - 19 желтоқсан
* Ақанов, С. Бірлігімізді бекемдей береміз / С. Ақанов // Ардагерлер айнасы. – 2016. - 1 қыркүйек
* Ақанов, С. Тарбағатай ауданының құрылғанына - 90 жыл / С. Ақанов // Тарбағатай нұры. – 2018. - қазан
* Ақанов, С. Тарихыңды тани біл / С. Ақанов // Ардагерлер айнасы. – 2018. - 14 желтоқсан
* Ақанов, С. Ақсақалымыз Атыраудан олжалы оралды / С. Ақанов // Дидар. – 2019. - 21 наурыз
* Ақанов, С. Тәуелсіздігіміз баянды болса деймін / С. Ақанов // Дидар. – 2020. - 1 қазан
* 2023. – 18 шілде
* Ақанов, С. Тарбағатай төрінде - дүбірлі той / С. Ақанов // Дидар. – 2022. - 18 тамыз
* Ақанов, С. Ардакүрең қаламгер: [Шакерхан Әзмұханбетұлы туралы] / С. Ақанов // Ардагерлер айнасы. – 2023. - 15 желтоқсан
* Ақанов, С. Өмір мәңгі, ғұмыр қысқа:[Аманкелді Қажыбаев туралы] / С. Ақанов // Ардақты ардагер. – 2024. – №1
* 2024. - № 31,32,33
* Ақанов, С. Армысың, Абай елі: [Қарауылда өткен Абай Құнанбаевтың 180 жылдық мерейтойынан] / С. Ақанов // Дидар. – 2025. - №34</text>
      <sha1>no3q8xe3z0rnsylqwgvqqcm89gslqoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұмаділ Әділбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>785958</id>
    <revision>
      <id>3690063</id>
      <parentid>3659448</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="os4nd6jk84zx28fuwkl4h563l1hs6l9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жұмаділ Әділбаев  (1946 ж.) – ардагер журналист, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.'''

== Өмірбаяны ==
1946 жылы 22 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]ның Манат ауылында дүниеге келген. &lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/kendi-altajda%D2%93y-%D2%9Baza%D2%9B-baspas%D3%A9zini%D2%A3-%D2%9Bara-nary-zh%D2%B1m%D3%99dil-%D3%99dilbaev-80-zhasta/ |title=Кенді Алтайдағы қазақ баспасөзінің қара нары – Жұмәділ Әділбаев 80 жаста|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;  Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), Жоғары партия мектебін тәмамдаған соң облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «[[Дидар]]») газетінде корректор, әдеби редактор, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1978-1983 жж. облыстық партия комитетінде нұсқаушы, «Коммунизм туы» облыстық газетінің редакциялық кеңесінің жетекшісі, облыстық партия комитетінің идеологиялық жұмыстар бөлімінің жетекшісі болған. Ж. Әділбаев зейнеткер жасына дейін бірнеше жыл қатарынан «Дидар» облыстық газетінің редакциясын басқарған.

== Марапаттары ==
Қазақстан Журналистер одағының 50 жылдығына орай «Қазақстанның құрметті журналисі» белгісімен марапатталған (2009), көрнекті қазақ жазушысы Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған «Кербұғы» киноэссесін әзірлегені үшін сценарист ретінде «Зерттеу жұмыстары» номинациясында Қазақстан Журналистер одағының лауреаты атанады (2013).
ҚР Журналистика академиясының «[[Алтын жұлдыз]]» жалпыұлттық сыйлығының және көрнекті қазақстандық журналист әрі жазушы Геннадий Толмачев атындағы сыйлықтың лауреаты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1359-.html|title=Әділбаев Ж.
|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>os4nd6jk84zx28fuwkl4h563l1hs6l9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690065</id>
      <parentid>3690063</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3106" sha1="nvybbyz7gwgpudpn9gjfqbadl009p09" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жұмаділ Әділбаев  (1946 ж.) – ардагер журналист, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.'''

== Өмірбаяны ==
1946 жылы 22 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]ның Манат ауылында дүниеге келген. &lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/kendi-altajda%D2%93y-%D2%9Baza%D2%9B-baspas%D3%A9zini%D2%A3-%D2%9Bara-nary-zh%D2%B1m%D3%99dil-%D3%99dilbaev-80-zhasta/ |title=Кенді Алтайдағы қазақ баспасөзінің қара нары – Жұмәділ Әділбаев 80 жаста|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;  Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), Жоғары партия мектебін тәмамдаған соң облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «[[Дидар]]») газетінде корректор, әдеби редактор, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1978-1983 жж. облыстық партия комитетінде нұсқаушы, «Коммунизм туы» облыстық газетінің редакциялық кеңесінің жетекшісі, облыстық партия комитетінің идеологиялық жұмыстар бөлімінің жетекшісі болған. Ж. Әділбаев зейнеткер жасына дейін бірнеше жыл қатарынан «Дидар» облыстық газетінің редакциясын басқарған.

== Марапаттары ==
Қазақстан Журналистер одағының 50 жылдығына орай «Қазақстанның құрметті журналисі» белгісімен марапатталған (2009), көрнекті қазақ жазушысы Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған «Кербұғы» киноэссесін әзірлегені үшін сценарист ретінде «Зерттеу жұмыстары» номинациясында Қазақстан Журналистер одағының лауреаты атанады (2013).
ҚР Журналистика академиясының «[[Алтын жұлдыз]]» жалпыұлттық сыйлығының және көрнекті қазақстандық журналист әрі жазушы Геннадий Толмачев атындағы сыйлықтың лауреаты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1359-.html|title=Әділбаев Ж.
|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

[[Санат: Журналистика]]</text>
      <sha1>nvybbyz7gwgpudpn9gjfqbadl009p09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оразкүл Асанғазиева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786093</id>
    <revision>
      <id>3690072</id>
      <parentid>3649497</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Райочка</username>
        <id>187731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дереккөз қостым</comment>
      <origin>3690072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4146" sha1="ml2v0p4hqs51ud3s1o1btywpf4q1vsi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}}

'''Оразкүл Асанғазы''' (22 ақпан 1952, [[Жамбыл облысы]], [[Шу ауданы]]) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, педагог. Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің V шақырылымының депутаты болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Белгілі түлектер|url=https://qyzpu.edu.kz/kz/izvestnie-vipuskniki|website=Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Оразкүл Асанғазы 1952 жылы [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]]нда дүниеге келген. 1973 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітірген.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Белгілі түлектер|url=https://qyzpu.edu.kz/kz/izvestnie-vipuskniki|website=Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

Еңбек жолын 1973 жылы Сарыағаш ауданындағы Жамбыл атындағы орта мектепте мұғалім болып бастаған. Кейін мектеп директоры, аудандық және облыстық мемлекеттік органдарда басшылық қызметтер атқарды. 1992–1993 жылдары Сарыағаш ауданының әкімі, 1993–1995 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары болды. 2006–2012 жылдары Астана қаласының Тілдерді дамыту басқармасының басшысы қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Белгілі түлектер|url=https://qyzpu.edu.kz/kz/izvestnie-vipuskniki|website=Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

1995 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. 2012–2016 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің V шақырылымының депутаты қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Оразкүл Асанғазы|url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2578|website=Әдебиет порталы|access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Қоғамдық қызметі ==
Оразкүл Асанғазы мемлекеттік тіл, ұлттық тәрбие және отбасы құндылықтары тақырыптарында қоғамдық кездесулерге қатысып келеді. 2025 жылы оның «Отбасы берекесі» атты кітабы жарық көрді. Кітапта отбасы құндылықтары, ұлттық тәрбие және ұрпақ тәрбиесі мәселелері қарастырылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Отбасы берекесі» кітабы жарық көрді|url=https://qazaqstan.tv/news/207457/|website=Qazaqstan ұлттық телеарнасы|date=2025-02-27|access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
«Құрмет» ордені; «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі; «Белсенді қызметі үшін» медалі; «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» және «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медальдары; «Қазақ КСР оқу ісінің үздігі» белгісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Оразкүл Асанғазы|url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2578|website=Әдебиет порталы|access-date=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>ml2v0p4hqs51ud3s1o1btywpf4q1vsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алёшки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787068</id>
    <revision>
      <id>3689980</id>
      <parentid>3659866</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5809" sha1="7iu54tponb5km49wewhty8vao4ziqke" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Алёшки
 |шынайы атауы            = {{lang-uk|Олешки}}
 |сурет                   = Центральна площа Олешків.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Украина
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Oleshky, Kherson region.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = Елтаңба
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 37|lat_sec = 00
  |lon_dir = E|lon_deg = 32|lon_min = 43|lon_sec = 00
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Украинаның әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы
 |аймағы                  = Херсон облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Украина аудандары{{!}}Ауданы
 |ауданы                  = Херсон ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = Украина қауымдары{{!}}Громадасы
 |қауым округі            = Алёшки қалалық громадасы
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Қалалық әскери әкімшілік басшысы
 |басшысы                 = Татьяна Гасаненко
 |құрылған уақыты         = 1784
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1802
 |жер аумағы              = 15,7
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = {{құлдырау}}24 124
  |санақ жылы             = 2022
  |тығыздығы              = 1,598
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +380 5542
 |пошта индексі           = 75100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://oleshki-rada.gov.ua/
 |сайт тілі               = uk
}}
'''Алёшки''' ({{lang-uk|Олешки}}, {{IPA|[oˈlɛʃkɪ]}} {{Audio|LL-Q8798 (ukr)-Gzhegozh-Олешки.wav|оқылуы}}) — [[Украина]]ның оңтүстігіндегі [[Херсон облысы]]ндағы [[Херсон ауданы]]ның қаласы. Қала [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында орналасқан. Ол — облыстағы ең ескі қала және оңтүстік Украинадағы ең ескі қалалардың бірі. 1928 жылдан 2016 жылға дейін ол '''Цюрупинск''' ({{lang-uk|Цюрупінськ}}) деп аталды. Алёшки — [[Алёшки қалалық громадасы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref name=&quot;admreform_2020_oleshky&quot;&gt;{{cite web |title=Олешківска міська громада |url=https://gromada.info/gromada/oleshkivska/ |publisher=Портал об'єднаних громад України |language=uk}}&lt;/ref&gt; 2022 жылғы шамаланған санақ бойынша қалада 24 124 адам тұрды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_%D0%A1huselnist.pdf |title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 |language=uk |publisher=[[Украина Мемлекеттік статистика қызметі]] |date=2022-04-01 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Алёшки 2022 жылдан бері [[Ресей]] [[Ресей оккупациялаған аумақтар|оккупациясында]]. Қала халық саны нәтижесінде күрт азайды, қазіргі халық саны шамамен 2 000-ға жуықталады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hromadske.ua/viyna/262671-yily-holubiv-i-sobachu-kashu-bylysia-v-cherhakh-po-produkty-padaly-vid-vysnazennia-iak-vyzyvaiut-v-okupovanykh-oleshkakh |title=Їли голубів і собачу кашу, билися в чергах по продукти, падали від виснаження. Як виживають в окупованих Олешках |language=uk |publisher=Громадське |date=2026-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt; Ресейдің қайталанбалы шабуылдары салдарынан қалада аштық пен гуманитарлық дағдарыс орнады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20260923180605/https://oleshki-rada.gov.ua/ Алёшки қалалық громадасының] сайты

[[Санат:Алёшки| ]]
[[Санат:Атауы ауысқан Украина қалалары]]
[[Санат:Херсон облысы қалалары]]</text>
      <sha1>7iu54tponb5km49wewhty8vao4ziqke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Ахметов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787602</id>
    <revision>
      <id>3689937</id>
      <parentid>3672424</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:35:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AlinaPolites</username>
        <id>175733</id>
      </contributor>
      <comment>Викидеректермен ([[d:Q141600557]]) сәйкестендіру: MediaBoost.kz, Forbes Kazakhstan авторы, Tengrinews.kz лауазымы, инфобокс, ресми сайт</comment>
      <origin>3689937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7512" sha1="t7k5kjkmg1pal9tp5zog5lijg6udkew" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
{{Кәсіпкер
|Есімі = Сергей Ахметов
|Компания 1 = [[Tengrinews.kz]]
|Лауазымы 1 = цифрлық трансформация жөніндегі директор
|Компания 2 = Forbes Kazakhstan
|Лауазымы 2 = автор
|Сайты = {{Ресми сайт|жасыру=иә}}
}}

'''Сергей Ахметов''' — қазақстандық [[Бағдарламалаушы|бағдарламашы]], IT [[Табыскер|кәсіпкері]], [[Үлкен деректер|үлкен деректерді]] өңдеу маманы.&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;Константин Вноровский. [https://www.zakon.kz/amp/istoriia-uspekha/5076399-sergey-ahmetov-kak-pereehat-iz-aula-i.html Сергей Ахметов: Как переехать из аула и начать работать с NASA]. ''Zakon.kz'', 2021 жылғы 18 қазан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tengri&quot; /&gt; MediaBoost.kz компаниясының негізін қалаушы, ''Forbes Kazakhstan'' басылымының авторы.&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot;&gt;[https://forbes.kz/authors/sergey-ahmetov-2989f5bb-ab31-414c-b7b3-7c33ea6dc6f3 Сергей Ахметов — автор Forbes Kazakhstan]. ''Forbes Kazakhstan''. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Алматы облысы]]ның Қызылжар ауылында дүниеге келген. Қазақ тілінде оқытатын мектепте білім алған. Мектеп кезінде компьютерге қызығып, бағдарламалау негіздерін үйрене бастаған.&lt;ref name=&quot;tengri&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/story/ukladcika-asfalta-aitisniki-paren-aula-sel-svoei-mecte-341844/ Из укладчика асфальта в айтишники. Как парень из аула шел к своей мечте]. ''Tengrinews.kz'', 2018 жылғы 12 сәуір. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

Мектепті бітіргеннен кейін [[Алматы]]ға көшкен. Алғашқы ноутбугін сатып алу үшін асфальт төсеумен айналысатын компанияда жұмыс істеген. Кейін компьютер жөндеуді меңгеріп, осы салада қызмет көрсете бастаған. Одан соң сайттар мен бағдарламалық жасақтама әзірлеуге ауысып, басқа бағдарламашылармен бірге жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;astana&quot;&gt;Олжас Нұржақып. [https://astanatv.kz/kz/news/18365/ IT саласын қазақшаландыруды армандайтын Сергей туралы]. ''«Астана» телеарнасы'', «Біздің уақыт» бағдарламасы, 2018 жылғы 14 сәуір. Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби қызметі ==
NUR.KZ басылымының 2019 жылғы материалына сәйкес, Ахметов пен оның командасы 2009 жылы Қазақстанда үлкен деректермен жұмыс істей бастаған.&lt;ref name=&quot;nur&quot;&gt;Гульназ Абдували. [https://www.nur.kz/society/1830987-sergej-ahmetov-rasskazal-kak-iz-selskogo-malciski-stat-topovym-specialistom-po-big-data/ Сергей Ахметов рассказал, как из сельского мальчишки стать топовым специалистом по Big Data]. ''NUR.KZ'', 2019 жылғы 10 желтоқсан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы қарашада [[Егемен Қазақстан|«Egemen Qazaqstan»]] газетіне берген сұхбатында Big Data and Analytics қауымдастығының президенті және Marketo компаниясының бас директоры ретінде таныстырылған. Сұхбатта Қазақстанда үлкен деректерді қолдану, мемлекеттік ақпараттық жүйелерді біріктіру және осы салаға маман даярлау мәселелерін талқылаған.&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;Маржан Тілеубек. [https://egemen.kz/article/214472-sergey-akhmetov-derekterdi-ala-almau-%E2%80%93-big-data-gha-ulken-kedergi Сергей Ахметов: Деректерді ала алмау – Big Data-ға үлкен кедергі]. ''Egemen Qazaqstan'', 2019 жылғы 28 қараша. Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

2021 жылғы Zakon.kz материалында оның үлкен деректерді өңдеумен және KEIP.TECH компаниясында цифрлық экожүйелерді әзірлеумен айналысатыны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;zakon&quot; /&gt; 2025 жылғы желтоқсанда ''Forbes Kazakhstan'' басылымында техникалық директор ретінде таныстырылған.&lt;ref name=&quot;forbes-2025&quot;&gt;[https://forbes.kz/articles/budushee-delovogo-media-kak-ii-i-rekomendatsii-menyayut-rynok-b76100 Будущее делового медиа: как ИИ и рекомендации меняют рынок]. ''Forbes Kazakhstan'', 2025 жылғы 23 желтоқсан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қазандағы мәлімет бойынша, [[Tengrinews.kz]] басылымында цифрлық трансформация жөніндегі директор қызметін атқарады. Ол AI &amp; Digital Bridge форумында медиа саласында жасанды интеллектті қолдану және Tengrinews.kz MediaBoost-пен бірлесіп әзірлеген Tengri 360 дашборды туралы айтты.&lt;ref name=&quot;tengri-2026&quot;&gt;Алина Шашкина. [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/menyayutsya-tehnologii-chelovechnost-ostaetsya-smi-boryutsya-610007/ Меняются технологии, но человечность остается: как СМИ борются за внимание в эпоху ИИ]. ''Tengrinews.kz'', 2026 жылғы 3 қазан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 9 қазан.&lt;/ref&gt;

== Ағартушылық қызметі ==
2018 жылы «Астана» телеарнасына берген сұхбатында ақпараттық технологиялар жөніндегі материалдарды қазақ тіліне аудару жұмысына қатысып жүргенін айтқан. Бұл жұмыстың мақсатын ауыл жастарының бағдарламалау бойынша қазақ тілінде білім алу мүмкіндігін кеңейту деп түсіндірген.&lt;ref name=&quot;astana&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{Ресми сайт}}

{{DEFAULTSORT:Ахметов, Сергей}}
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]</text>
      <sha1>t7k5kjkmg1pal9tp5zog5lijg6udkew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689938</id>
      <parentid>3689937</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AlinaPolites</username>
        <id>175733</id>
      </contributor>
      <comment>Инфобоксқа сурет қосылды (Викидеректер [[d:Q141600557]], P18)</comment>
      <origin>3689938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7623" sha1="0zwc290rf7pewv0twcztxjm43ske40d" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}}
{{Кәсіпкер
|Есімі = Сергей Ахметов
|Сурет = Sergey Akhmetov 2026.jpg
|Сурет тақырыбы = Сергей Ахметов, 2026 жыл
|Компания 1 = [[Tengrinews.kz]]
|Лауазымы 1 = цифрлық трансформация жөніндегі директор
|Компания 2 = Forbes Kazakhstan
|Лауазымы 2 = автор
|Сайты = {{Ресми сайт|жасыру=иә}}
}}

'''Сергей Ахметов''' — қазақстандық [[Бағдарламалаушы|бағдарламашы]], IT [[Табыскер|кәсіпкері]], [[Үлкен деректер|үлкен деректерді]] өңдеу маманы.&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;Константин Вноровский. [https://www.zakon.kz/amp/istoriia-uspekha/5076399-sergey-ahmetov-kak-pereehat-iz-aula-i.html Сергей Ахметов: Как переехать из аула и начать работать с NASA]. ''Zakon.kz'', 2021 жылғы 18 қазан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tengri&quot; /&gt; MediaBoost.kz компаниясының негізін қалаушы, ''Forbes Kazakhstan'' басылымының авторы.&lt;ref name=&quot;forbes-profile&quot;&gt;[https://forbes.kz/authors/sergey-ahmetov-2989f5bb-ab31-414c-b7b3-7c33ea6dc6f3 Сергей Ахметов — автор Forbes Kazakhstan]. ''Forbes Kazakhstan''. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
[[Алматы облысы]]ның Қызылжар ауылында дүниеге келген. Қазақ тілінде оқытатын мектепте білім алған. Мектеп кезінде компьютерге қызығып, бағдарламалау негіздерін үйрене бастаған.&lt;ref name=&quot;tengri&quot;&gt;[https://tengrinews.kz/story/ukladcika-asfalta-aitisniki-paren-aula-sel-svoei-mecte-341844/ Из укладчика асфальта в айтишники. Как парень из аула шел к своей мечте]. ''Tengrinews.kz'', 2018 жылғы 12 сәуір. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

Мектепті бітіргеннен кейін [[Алматы]]ға көшкен. Алғашқы ноутбугін сатып алу үшін асфальт төсеумен айналысатын компанияда жұмыс істеген. Кейін компьютер жөндеуді меңгеріп, осы салада қызмет көрсете бастаған. Одан соң сайттар мен бағдарламалық жасақтама әзірлеуге ауысып, басқа бағдарламашылармен бірге жұмыс істеген.&lt;ref name=&quot;astana&quot;&gt;Олжас Нұржақып. [https://astanatv.kz/kz/news/18365/ IT саласын қазақшаландыруды армандайтын Сергей туралы]. ''«Астана» телеарнасы'', «Біздің уақыт» бағдарламасы, 2018 жылғы 14 сәуір. Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

== Кәсіби қызметі ==
NUR.KZ басылымының 2019 жылғы материалына сәйкес, Ахметов пен оның командасы 2009 жылы Қазақстанда үлкен деректермен жұмыс істей бастаған.&lt;ref name=&quot;nur&quot;&gt;Гульназ Абдували. [https://www.nur.kz/society/1830987-sergej-ahmetov-rasskazal-kak-iz-selskogo-malciski-stat-topovym-specialistom-po-big-data/ Сергей Ахметов рассказал, как из сельского мальчишки стать топовым специалистом по Big Data]. ''NUR.KZ'', 2019 жылғы 10 желтоқсан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

2019 жылғы қарашада [[Егемен Қазақстан|«Egemen Qazaqstan»]] газетіне берген сұхбатында Big Data and Analytics қауымдастығының президенті және Marketo компаниясының бас директоры ретінде таныстырылған. Сұхбатта Қазақстанда үлкен деректерді қолдану, мемлекеттік ақпараттық жүйелерді біріктіру және осы салаға маман даярлау мәселелерін талқылаған.&lt;ref name=&quot;egemen&quot;&gt;Маржан Тілеубек. [https://egemen.kz/article/214472-sergey-akhmetov-derekterdi-ala-almau-%E2%80%93-big-data-gha-ulken-kedergi Сергей Ахметов: Деректерді ала алмау – Big Data-ға үлкен кедергі]. ''Egemen Qazaqstan'', 2019 жылғы 28 қараша. Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

2021 жылғы Zakon.kz материалында оның үлкен деректерді өңдеумен және KEIP.TECH компаниясында цифрлық экожүйелерді әзірлеумен айналысатыны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;zakon&quot; /&gt; 2025 жылғы желтоқсанда ''Forbes Kazakhstan'' басылымында техникалық директор ретінде таныстырылған.&lt;ref name=&quot;forbes-2025&quot;&gt;[https://forbes.kz/articles/budushee-delovogo-media-kak-ii-i-rekomendatsii-menyayut-rynok-b76100 Будущее делового медиа: как ИИ и рекомендации меняют рынок]. ''Forbes Kazakhstan'', 2025 жылғы 23 желтоқсан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 30 қыркүйек.&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қазандағы мәлімет бойынша, [[Tengrinews.kz]] басылымында цифрлық трансформация жөніндегі директор қызметін атқарады. Ол AI &amp; Digital Bridge форумында медиа саласында жасанды интеллектті қолдану және Tengrinews.kz MediaBoost-пен бірлесіп әзірлеген Tengri 360 дашборды туралы айтты.&lt;ref name=&quot;tengri-2026&quot;&gt;Алина Шашкина. [https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/menyayutsya-tehnologii-chelovechnost-ostaetsya-smi-boryutsya-610007/ Меняются технологии, но человечность остается: как СМИ борются за внимание в эпоху ИИ]. ''Tengrinews.kz'', 2026 жылғы 3 қазан. {{ref-ru}} Қаралған күні: 2026 жылғы 9 қазан.&lt;/ref&gt;

== Ағартушылық қызметі ==
2018 жылы «Астана» телеарнасына берген сұхбатында ақпараттық технологиялар жөніндегі материалдарды қазақ тіліне аудару жұмысына қатысып жүргенін айтқан. Бұл жұмыстың мақсатын ауыл жастарының бағдарламалау бойынша қазақ тілінде білім алу мүмкіндігін кеңейту деп түсіндірген.&lt;ref name=&quot;astana&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{Ресми сайт}}

{{DEFAULTSORT:Ахметов, Сергей}}
[[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]]</text>
      <sha1>0zwc290rf7pewv0twcztxjm43ske40d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылай тайшы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787617</id>
    <revision>
      <id>3689905</id>
      <parentid>3670579</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5670" sha1="8zyueum5s0k3xwrj8fkt58233md2069" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = 
| Қазақша есімі        = 
| Шынайы есімі   = 
| Суреті           = Ablai-taishi.jpg|thumb|
| Сурет ені    = 
| Атауы            = [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылнамасындағы Абылай тайшының бейнесі
| Титулы              = Хошоуыт тайшысы
| Ту               =  
| Ту2              = 
| Басқара бастады       = белгісіз
| Басқаруын аяқтады        = 1671 жыл
| Ізашары     = 
| Ізбасары           = 
| Титулы_2            =
| Ту_2             =
| Ту2_2            = 
| Реті_2             = 
| Басқара бастады_2     =
| Басқаруын аяқтады_2      = 
| Ізашары_2   = 
| Ізбасары_2         =
| Титулы_3            = 
| Ту_3             = 
| Ту2_3            = 
| Реті_3             = 
| Басқара бастады_3     = 
| Басқаруын аяқтады_3      = 
| Ізашары_3   = 
| Ізбасары_3         = 
| Титулы_4            = 
| Ту_4             = 
| Ту2_4            = 
| Реті_4             = 
| Басқара бастады_4     = 
| Басқаруын аяқтады_4      = 
| Ізашары_4   = 
| Ізбасары_4         = 
| Туған күні      = белгісіз
| Туған жері     = 
| Қайтыс болған күні        = 1674 жыл
| Қайтыс болған жері       = [[Мәскеу]], Орыс патшалығы
| Жерленді       =
| Діні       =[[буддизм|тибеттік буддизм]]
| Әкесі               = Байбағас
| Анасы              =
| Жұбайы            = 
| Балалары               = Цаган тайшы
| Партиясы             = 
| Білімі        = 
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты              = 
| Commons            = 
| Марапаттары            =
|Түсініктемелер=
}}
'''Абылай тайшы''' (жазба деректерде ''Абдулай, Абла, Абулай, Обла, Облай'', туған жылы белгісіз – [[1674 жыл|1674]], [[Мәскеу]], Орыс патшалығы) — [[ойраттар|ойрат]] [[тайшы|тайшысы]], [[хошуттар|хошоуыт]] тайпасының билеушісі Байбағастың екінші ұлы. Ағасы [[Очирту-Цецен хан|Очирту-Цецен ханның]] басты қарсыласы. 

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Аблайн-кит (Беллин).jpg|thumb|left|Н.Беллиннің 1750 жылы жарық көрген еңбегіндегі [[Абылайкет|Абылайхит ғибадатханасы]]]]
Абылай тайшының нақты туған уақыты мен орны белгісіз. 1643–1644 жылдары Батыр қонтайшымен бірге [[қазақтар]]ға қарсы бағытталған жорыққа қатысқан. 1640-жылдары Сібірдегі орыс қалаларымен және Мәскеумен сауда және елшілік қатынастарын орнатты. Мәскеулік елшілер мен орыс көпестері Қытайға Абылай тайшының қоластындағы жерлері арқылы өтіп отырған. 1669 немесе 1671 жылы анасының ұлысы үшін Очиртумен орын алған күресте жеңіліп, [[Жоңғар хандығы|Жоңғариядан]] [[Қалмақ хандығы|еділ қалмақтарының қоныстарына]] кетуге мәжбүр болды. Оралда [[дербеттер|дербет]] тайшысы Даян-Омбоның ұлысын басып алған соң Дайчиннің ұлысын да бағындырды. Еділ қалмақтарының бас тайшысы Аюке Абылайға қарсы күресін бастады. Дугар және Бок тайшылармен бейбіт бітімге келіп, орыс билігінен көмек сұрады. 1671 жылы орыс воеводаларының қолдауына ие болған [[торғұттар|торғауыт]] тайшысы Аюкеден жеңіліс тапты.

[[File:С.У. Ремезовтың картасындағы Абылай тайшының иеліктері.png|thumb|С.У. Ремезовтың картасындағы Абылай тайшының иеліктері|thumb|left|С.У. Ремезовтың картасындағы Абылай тайшының иеліктері (''Аблаевы'')]]
Н.Н. Пальмов Абылайдың шайқаста қаза тапқаны туралы болжамды ұсынса, [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] оның [[Астрахан|Астраханға]] жіберілгенін хабарлайды.

== Әдебиет ==
* ''Тепкеев В.Т.'' Хан Аюка: первые годы правления // Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований. 2011. № 1. С. 35–42.
* РГАДА. Ф. 126 (Монгольские дела). Оп. 1. 1662 г. Д. 2. Л. 5, 131. Цит. по: Слесарчук Г.И. Указ. соч. С. 135.

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Жоңғар хандығы]]
[[Санат:Қалмақ хандығы]]</text>
      <sha1>8zyueum5s0k3xwrj8fkt58233md2069</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қалбасұн мұнарасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787661</id>
    <revision>
      <id>3689901</id>
      <parentid>3685152</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3689901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7673" sha1="8mpokghl4z83j1mmzmikxl5y78n0czo" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қалбасұн мұнарасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Қалбасұн мұнарасының қалдықтары.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Қалбасұн мұнарасының қирандылары (''Ruines de Kalbassin'')
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = белгісіз
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Қалбасұн мұнарасы''', кейде '''Қабалғасұн мұнарасы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кабал-Гасун, Калбасун, Колбасунская башня'', [[қалмақ тілі|қалм.]] ''Джалин-Обо'') - [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы|Павлодар облысының]] [[Май ауданы|Май ауданындағы]] [[ортағасыр|ортағасырлық]] археологиялық ескерткіш. 

== Тарихы ==

[[File:С.У. Ремезовтың картасындағы Қабалғасұн мұнарасы.jpg|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Қалбасұн мұнарасы (''У. Кабалгасун'')]]
1654 жылы қытай императорына елшілік сапармен барып қайтқан Ф.И. Байков Қалбасұн [[мұнара|мұнарасы]] туралы сипаттама қалдырып кеткен. Байковтың сапар бағыты туралы мәліметтер еуропалық тілдерге аударылып, Ресейден тыс жерлерде де танымал бола бастады. Орыс елшісінің жинаған деректері Ресейдің [[Сібір|Сібірдегі]] аумақтарын бейнелейтін шетелдік карталар мен сипаттамаларға негіз болды. Алайда шетелдік компиляторлар жекелеген объектілердің атауларын аудару және олардың орнын анықтау барысында қателіктерден арыла алмады. Мысалы, [[Витсен Николас Корнелий|Витсеннің]] картасындағы ескерткіштің орны дұрыс белгіленбеген. Витсеннің туындысы - Қалбасұн мұнарасы туралы баяндайтын тұңғыш ғылыми еңбек. Мұнараның орналасуы туралы дәлірек ақпарат [[Семен Ульянович Ремезов|С.У.Ремезовтың]] «Хорографиялық кітабында» кездеседі. 1734 жылы Алтайға сапары кезінде Ямышев бекінісінде тоқтаған [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] мұнараның қалдықтары туралы хабар алады. Мұнараны зерттеуге сызбашы И.Г. Люрсениус, геодезист Иванов және казактардан тұратын күзетші жасақ жіберілді. Мұнараның суреттері мен сипаттамасы Миллердің «De scriptis tanguticis in Sibiria repertis» еңбегінде жарияланды. Миллердің экспедициясынан кейін бірнеше онжылдық өткен соң ескерткіш толығымен қираған. [[Ертіс|Ертістің]] бойындағы бекіністерде қызмет еткен танымал өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г. Андреев]] те Миллер сияқты мұнара [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] тұсында салынған деп есептеген. Ескерткіштің толығымен қирағандығы туралы [[Семен Богданович Броневский|С.В. Броневский]] 1830 жылы жарық көрген еңбегінде баяндайды. Ол жергілікті [[қазақтар|қазақтардың]] мұнара кірпіштерін айналадағы зираттардың құрылысы үшін пайдаланғандығын атап өткен. Мұнараның қиратылғанына қарамастан, онымен байланысты атаулар жергілікті топонимикада ұзақ уақыт бойы сақталып келді. Ескерткіш орнын зерттеудің жаңа кезеңі XX ғасырдың 70-ші жылдарына сәйкес келеді.

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков. - Алматы: Ғылым, 1998. - С. 98.
* ''Броневский С.Б.'' Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках средней орды // Отечественные записки. - СПб., 1830. - №120. - С.246. 
* ''Витсен Н.'' Северная и Восточная Тартария: т.1 - Амстердам, 2010. - С.346
* ''Ремезов С.У.'' Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701, СПб., 1822 - Л.22

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>8mpokghl4z83j1mmzmikxl5y78n0czo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689902</id>
      <parentid>3689901</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3689902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7707" sha1="gvyaw841hsdcn7n4yp0onmh49zmp7q8" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қалбасұн мұнарасы
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Қалбасұн мұнарасының қалдықтары.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Қалбасұн мұнарасының қирандылары (''Ruines de Kalbassin'')
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = белгісіз
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Қалбасұн мұнарасы''', кейде '''Қабалғасұн мұнарасы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кабал-Гасун, Калбасун, Колбасунская башня'', [[қалмақ тілі|қалм.]] ''Джалин-Обо'') - [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы|Павлодар облысының]] [[Май ауданы|Май ауданындағы]] [[ортағасыр|ортағасырлық]] археологиялық ескерткіш. 

== Тарихы ==

[[File:С.У. Ремезовтың картасындағы Қабалғасұн мұнарасы.jpg|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Қалбасұн мұнарасы (''У. Кабалгасун'')]]
1654 жылы қытай императорына елшілік сапармен барып қайтқан Ф.И. Байков Қалбасұн [[мұнара|мұнарасы]] туралы сипаттама қалдырып кеткен. Байковтың сапар бағыты туралы мәліметтер еуропалық тілдерге аударылып, [[Ресей империясы|Ресейден]] тыс жерлерде де танымал бола бастады. Орыс елшісінің жинаған деректері Ресейдің [[Сібір|Сібірдегі]] аумақтарын бейнелейтін шетелдік карталар мен сипаттамаларға негіз болды. Алайда шетелдік компиляторлар жекелеген объектілердің атауларын аудару және олардың орнын анықтау барысында қателіктерден арыла алмады. Мысалы, [[Витсен Николас Корнелий|Витсеннің]] картасындағы ескерткіштің орны дұрыс белгіленбеген. Витсеннің туындысы - Қалбасұн мұнарасы туралы баяндайтын тұңғыш ғылыми еңбек. Мұнараның орналасуы туралы дәлірек ақпарат [[Семен Ульянович Ремезов|С.У.Ремезовтың]] «Хорографиялық кітабында» кездеседі. 1734 жылы Алтайға сапары кезінде Ямышев бекінісінде тоқтаған [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] мұнараның қалдықтары туралы хабар алады. Мұнараны зерттеуге сызбашы И.Г. Люрсениус, геодезист Иванов және казактардан тұратын күзетші жасақ жіберілді. Мұнараның суреттері мен сипаттамасы Миллердің «De scriptis tanguticis in Sibiria repertis» еңбегінде жарияланды. Миллердің экспедициясынан кейін бірнеше онжылдық өткен соң ескерткіш толығымен қираған. [[Ертіс|Ертістің]] бойындағы бекіністерде қызмет еткен танымал өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г. Андреев]] те Миллер сияқты мұнара [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] тұсында салынған деп есептеген. Ескерткіштің толығымен қирағандығы туралы [[Семен Богданович Броневский|С.В. Броневский]] 1830 жылы жарық көрген еңбегінде баяндайды. Ол жергілікті [[қазақтар|қазақтардың]] мұнара кірпіштерін айналадағы зираттардың құрылысы үшін пайдаланғандығын атап өткен. Мұнараның қиратылғанына қарамастан, онымен байланысты атаулар жергілікті топонимикада ұзақ уақыт бойы сақталып келді. Ескерткіш орнын зерттеудің жаңа кезеңі XX ғасырдың 70-ші жылдарына сәйкес келеді.

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков. - Алматы: Ғылым, 1998. - С. 98.
* ''Броневский С.Б.'' Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках средней орды // Отечественные записки. - СПб., 1830. - №120. - С.246. 
* ''Витсен Н.'' Северная и Восточная Тартария: т.1 - Амстердам, 2010. - С.346
* ''Ремезов С.У.'' Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701, СПб., 1822 - Л.22

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>gvyaw841hsdcn7n4yp0onmh49zmp7q8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689904</id>
      <parentid>3689902</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7726" sha1="4692jgmgk2rc4u6xlny1a9l4m27626n" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Қалбасұн мұнарасы
| шынайы аты         = Джалин-Обо
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = 
| суреті             = Қалбасұн мұнарасының қалдықтары.jpg
| ені                = 
| сурет атауы        = Қалбасұн мұнарасының қирандылары (''Ruines de Kalbassin'')
| позициялық карта   = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = 
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы]], [[Май ауданы]]
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы = 
| құрылысы басталды  = белгісіз
| құрылысы аяқталды  = 
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы = 
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы  = 
| басқа да дизайнерлер = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Қалбасұн мұнарасы''', кейде '''Қабалғасұн мұнарасы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Кабал-Гасун, Калбасун, Колбасунская башня'', [[қалмақ тілі|қалм.]] ''Джалин-Обо'') - [[Қазақстан Республикасы]], [[Павлодар облысы|Павлодар облысының]] [[Май ауданы|Май ауданындағы]] [[ортағасыр|ортағасырлық]] археологиялық ескерткіш. 

== Тарихы ==

[[File:С.У. Ремезовтың картасындағы Қабалғасұн мұнарасы.jpg|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Қалбасұн мұнарасы (''У. Кабалгасун'')]]
1654 жылы қытай императорына елшілік сапармен барып қайтқан Ф.И. Байков Қалбасұн [[мұнара|мұнарасы]] туралы сипаттама қалдырып кеткен. Байковтың сапар бағыты туралы мәліметтер еуропалық тілдерге аударылып, [[Ресей империясы|Ресейден]] тыс жерлерде де танымал бола бастады. Орыс елшісінің жинаған деректері Ресейдің [[Сібір|Сібірдегі]] аумақтарын бейнелейтін шетелдік карталар мен сипаттамаларға негіз болды. Алайда шетелдік компиляторлар жекелеген объектілердің атауларын аудару және олардың орнын анықтау барысында қателіктерден арыла алмады. Мысалы, [[Витсен Николас Корнелий|Витсеннің]] картасындағы ескерткіштің орны дұрыс белгіленбеген. Витсеннің туындысы - Қалбасұн мұнарасы туралы баяндайтын тұңғыш ғылыми еңбек. Мұнараның орналасуы туралы дәлірек ақпарат [[Семен Ульянович Ремезов|С.У.Ремезовтың]] «Хорографиялық кітабында» кездеседі. 1734 жылы Алтайға сапары кезінде Ямышев бекінісінде тоқтаған [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] мұнараның қалдықтары туралы хабар алады. Мұнараны зерттеуге сызбашы И.Г. Люрсениус, геодезист Иванов және казактардан тұратын күзетші жасақ жіберілді. Мұнараның суреттері мен сипаттамасы Миллердің «De scriptis tanguticis in Sibiria repertis» еңбегінде жарияланды. Миллердің экспедициясынан кейін бірнеше онжылдық өткен соң ескерткіш толығымен қираған. [[Ертіс|Ертістің]] бойындағы бекіністерде қызмет еткен танымал өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г. Андреев]] те Миллер сияқты мұнара [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] тұсында салынған деп есептеген. Ескерткіштің толығымен қирағандығы туралы [[Семен Богданович Броневский|С.В. Броневский]] 1830 жылы жарық көрген еңбегінде баяндайды. Ол жергілікті [[қазақтар|қазақтардың]] мұнара кірпіштерін айналадағы зираттардың құрылысы үшін пайдаланғандығын атап өткен. Мұнараның қиратылғанына қарамастан, онымен байланысты атаулар жергілікті топонимикада ұзақ уақыт бойы сақталып келді. Ескерткіш орнын зерттеудің жаңа кезеңі XX ғасырдың 70-ші жылдарына сәйкес келеді.

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков. - Алматы: Ғылым, 1998. - С. 98.
* ''Броневский С.Б.'' Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках средней орды // Отечественные записки. - СПб., 1830. - №120. - С.246. 
* ''Витсен Н.'' Северная и Восточная Тартария: т.1 - Амстердам, 2010. - С.346
* ''Ремезов С.У.'' Чертежная книга Сибири, составленная тобольским сыном боярским Семеном Ремезовым в 1701, СПб., 1822 - Л.22

[[Санат:Сібір тарихы]]
[[Санат:Буддизм]]</text>
      <sha1>4692jgmgk2rc4u6xlny1a9l4m27626n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ардақ балажанова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787754</id>
    <revision>
      <id>3690009</id>
      <parentid>3664312</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8824" sha1="pu8a7zfjipouwf6ln5npqxp3tgsqzkv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Infobox person
| аты-жөні = Ардақ Балажанова
| туған күні = 30 қыркүйек 1977
| туған жері = [[Сүмбе]], [[Ұйғыр ауданы]], [[Алматы облысы]], Қазақстан
| азаматтығы = Қазақстан
| кәсібі = әнші, дәстүрлі ән орындаушы
| білім алғаны = [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]
| марапаттары = Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
}}

'''Ардақ Балажанова''' (30 қыркүйек 1977, [[Сүмбе]], [[Ұйғыр ауданы]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық әнші, Жетісу дәстүрлі ән мектебінің өкілі, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2014&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qazaqstan.tv/news/90095
 |title=«Қаражорға» топ жара ма?
 |publisher=[[Қазақстан]] Ұлттық телеарнасы
 |date=17 қыркүйек 2014
 |access-date=2 қазан 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

Ардақ Балажанова 1977 жылғы 30 қыркүйекте Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылында дүниеге келген. Ол ұстаздар отбасында өскен. Балалық шағынан қазақтың ән өнеріне қызығып, домбырамен ән айтуға ден қойған.&lt;ref name=&quot;Qazaqstan2015&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qazaqstan.tv/news/95517
 |title=«Сенбілік таң» Ардақ Балажанованың отбасымен сұхбат құрады
 |publisher=[[Қазақстан]] Ұлттық телеарнасы
 |date=7 ақпан 2015
 |access-date=2 қазан 2026
}}&lt;/ref&gt;

1994 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына оқуға түскен. Консерваторияның халық әні кафедрасында Жетісу дәстүрлі ән мектебінің өкілі, әнші Ержан Қосбармақовтан дәріс алған.&lt;ref name=&quot;Caravan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/ardak-balazhanova-armanga-zhetu-yshin-adam-bojynda-myndagan-arman-bolu-kerek/
 |title=Ардақ Балажанова: «Арманға жету үшін адам бойында мыңдаған арман болу керек...»
 |publisher=Caravan.kz
 |access-date=2 қазан 2026
}}&lt;/ref&gt;

1999 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын]] бітірген.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://qazaqconcert.kz/artist/ardak-balazanova
 |title=Ардақ Балажанова
 |publisher=Роза Бағланова атындағы «Қазақконцерт» мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы
 |access-date=2 қазан 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Шығармашылығы ==

Ардақ Балажанова Жетісу өңірінің дәстүрлі әндерін орындаушы ретінде танылған. Оның репертуарында қазақтың халық және фольклорлық әндерімен қатар эстрадалық шығармалар да бар.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;

Әнші оқу жылдарынан бастап Жетісу өңірінде сақталған халық әндерін жинаумен айналысқан. Оның айтуынша, ел аузынан естіген және ұмыт қалған халық әндерін жинап, орындаушылық репертуарына енгізген.&lt;ref name=&quot;Oinet&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&amp;id=4119
 |title=Ардақ Балажанова: «Әншілерді дәстүрлі және эстрадалық деп бөліп-жарған дұрыс емес»
 |publisher=Oinet.kz
 |date=15 сәуір 2019
 |access-date=2 қазан 2026
}}&lt;/ref&gt;

1996 жылы Жетісу өңірі әншілерінің сирек кездесетін әндерін жарыққа шығаруға атсалысты. 2004 жылы «Елбасының сүйікті әндері» атты кітап-жинақты құрастыруға қатысып, өзі орындаған халық әндерін нотаға түсіріп, жинаққа енгізді.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;

2017 жылы [[EXPO 2017]] халықаралық көрмесі аясында «Салған әнім, шіркін-ай» атты жеке шығармашылық есеп беру концерті өтті.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;

2018 жылы «Қараторғай» әніне бейнебаян түсірген.&lt;ref name=&quot;Caravan&quot;/&gt;

== Қызметі ==

Ардақ Балажанова Қазақстан Республикасы Президентінің оркестрінде жеке орындаушы ретінде ұзақ жылдар қызмет атқарған. Әншінің айтуынша, ол Президент оркестрінде шамамен 25 жыл еңбек еткен.&lt;ref name=&quot;Caravan&quot;/&gt;

2024 жылы Ардақ Балажанова Түркістан музыкалық драма театрының бас хормейстері қызметіне кірісті. Сонымен қатар Түркістан өңірінде этноансамбль құру жұмыстарына қатысқаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Turkistan&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.turkistan.tv/kz/main/4828
 |title=Танымал әнші Ардақ Балажанова енді Түркістанда еңбек етеді
 |publisher=«Turkistan» телеарнасы
 |date=19 маусым 2024
 |access-date=2 қазан 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Байқаулары мен марапаттары ==

* 2003 — Кенен Әзірбаев атындағы республикалық «Шырқа, даусым» байқауының [[Гран-при]] иегері.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;
* 2004 — «Елім менің» республикалық патриоттық әндер байқауында «Аманат» номинациясының жеңімпазы.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;
* 2009 — [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағы берілді.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;
* 2015 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы қоры сыйлығының лауреаты.&lt;ref name=&quot;QazaqConcert&quot;/&gt;

== Өнер ерекшелігі ==

Ардақ Балажанова дәстүрлі ән мен заманауи музыкалық бағыттарды қатар ұстанатын орындаушы ретінде танылған. Ол халық әндерін домбырамен қатар заманауи музыкалық аспаптар мен оркестр сүйемелдеуімен орындап жүргенін айтқан.&lt;ref name=&quot;Oinet&quot;/&gt;

Әншінің шығармашылығында Жетісу өңірінің халық әндерін жинау, өңдеу және кейінгі тыңдарманға жеткізу бағыты ерекше орын алады.

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://qazaqconcert.kz/artist/ardak-balazanova Ардақ Балажанова — «Қазақконцерт»]
* [https://qazaqstan.tv/news/90095 «Қаражорға» топ жара ма? — «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы]
* [https://qazaqstan.tv/news/95517 «Сенбілік таң» Ардақ Балажанованың отбасымен сұхбат құрады — «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы]
* [https://web.archive.org/web/20261002060453/https://www.turkistan.tv/kz/main/4828 Танымал әнші Ардақ Балажанова енді Түркістанда еңбек етеді — «Turkistan» телеарнасы]

[[Санат:Қазақ әншілері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Дәстүрлі әншілер]]
[[Санат:Алматы облысының тумалары]]
[[Санат:Ұйғыр ауданының тумалары]]
[[Санат:1977 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>pu8a7zfjipouwf6ln5npqxp3tgsqzkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айя-София</title>
    <ns>0</ns>
    <id>787950</id>
    <revision>
      <id>3689935</id>
      <parentid>3668023</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18151" sha1="m30cndl17kd2cuuopckscbksu1pmwoo" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Айя-София''' ({{lang-tr|Ayasofya}}, {{lang-el|Ἁγία Σοφία}}, ''Hagia Sophia'' — «Қасиетті Даналық») — [[Түркия]]ның [[Стамбұл]] қаласының тарихи орталығында орналасқан сәулет ескерткіші және мешіт. Ғимарат қазіргі кезде ресми түрде '''Айя-София Ұлы мешіті''' ({{lang-tr|Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi}}) деп аталады. Айя-София тарихтың әр кезеңінде [[Шығыс Рим империясы|Шығыс Рим империясының]] христиан шіркеуі, [[Константинополь]] патриархатының соборы, [[Католик шіркеуі|католик]] соборы, мешіт және мұражай ретінде пайдаланылған.

Қазіргі ғимарат [[Византия империясы]]ның императоры [[I Юстиниан]]ның тұсында 532–537 жылдары салынған. Оның жобасын математик әрі сәулетші [[Милеттегі Исидор]] және математик [[Траллестегі Анфимий]] жасаған. Ғимарат Византия сәулет өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Оның алып күмбезі мен ішкі кеңістікті ұйымдастыру тәсілі кейінгі ғасырлардағы шіркеулер мен мешіттердің сәулетіне үлкен ықпал етті. ЮНЕСКО Айя-Софияны Стамбұлдың тарихи аймақтарының құрамындағы дүниежүзілік маңызы бар сәулет ескерткіштерінің бірі деп бағалайды.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web |title=Historic Areas of Istanbul |url=https://whc.unesco.org/en/list/356 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==

=== Алғашқы шіркеулер ===

Айя-София орналасқан жерде бұған дейін де христиан ғибадатханалары болған. Бірінші шіркеу [[IV ғасыр]]да, [[Константинополь]] империяның маңызды саяси және діни орталығына айналған кезеңде салынды. Ол 360 жылы қасиетті орын ретінде пайдалануға берілді.

Бірінші ғимарат V ғасырдың басындағы қақтығыстар кезінде қирағаннан кейін оның орнына жаңа шіркеу салынды. Екінші Айя-София 415 жылы император [[II Феодосий]]дің тұсында аяқталды. Алайда ол да 532 жылғы [[Ника көтерілісі]] кезінде өртеліп, толығымен дерлік қирады. Қазіргі ғимараттың негізі осы көтерілістен кейін қаланды.&lt;ref name=&quot;Turkey&quot;&gt;{{cite web |title=Ayasofya (Hagia Sophia) |url=https://www.ktb.gov.tr/EN-113776/ayasofya-hagia-sophia.html |publisher=Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

=== Қазіргі ғимараттың салынуы ===

532 жылы Ника көтерілісінен кейін император I Юстиниан бұрынғы ғимараттың орнына әлдеқайда ірі әрі салтанатты шіркеу салуға бұйрық берді. Құрылысты Исидор Милеттік пен Анфимий Траллестік басқарды.

Құрылыс шамамен бес жылға созылып, 537 жылы аяқталды. Ғимараттың басты ерекшелігі — диаметрі шамамен 31 метр болатын алып орталық күмбезі. Түркияның Мәдениет және туризм министрлігі ғимараттың күмбез биіктігін шамамен 55,6 метр деп көрсетеді.&lt;ref name=&quot;Turkey&quot;/&gt;

Айя-София бірнеше ғасыр бойы Константинопольдегі ең маңызды христиан ғибадатханасы және Константинополь патриархының кафедралық шіркеуі болды. Ғимараттың ішкі бөлігі мәрмәрмен, мозаикалармен және басқа да сәндік элементтермен безендірілді.

=== Византия кезеңі ===

Айя-София Византия империясының діни және саяси өмірінде маңызды орын алды. Императорлар осында тәж кигізу рәсімдерін өткізді, ал Константинополь патриархтары осы ғибадатханада қызмет атқарды.

Ғимарат бірнеше рет жер сілкіністерінен және басқа да табиғи апаттардан зардап шекті. 558 жылы алғашқы үлкен күмбез құлап, кейін қайта салынды. Кейінгі ғасырларда да күмбез бен қабырғалар бірнеше рет жөнделді. 989 жылғы жер сілкінісінен кейін күмбездің бір бөлігі қалпына келтіріліп, жөндеу жұмыстарына армян сәулетшісі Трдат қатысқан.

=== Төртінші крест жорығы ===

1204 жылы [[Төртінші крест жорығы]] кезінде Константинопольді батысеуропалық крестшілер басып алып, Айя-София [[Латын империясы]]ның католик соборына айналды. Бұл кезең 1261 жылы Византия империясы Константинопольді қайта алғанға дейін созылды.

1261 жылдан кейін ғимарат қайтадан православиелік шіркеу ретінде пайдаланылды.

=== Осман империясы кезеңі ===

1453 жылы 29 мамырда [[Константинопольдің құлауы|Константинопольді Осман империясы басып алғаннан]] кейін сұлтан [[II Мехмед]] Айя-Софияны мешітке айналдырды. Ғимарат Осман дәуіріндегі Стамбұлдың ең маңызды мешіттерінің біріне айналды.&lt;ref name=&quot;Turkey&quot;/&gt;

Мешітке [[минарет]]тер, [[михраб]], [[минбар]] және басқа да исламдық сәулет элементтері қосылды. Кейінгі осман сұлтандары ғимараттың ішкі және сыртқы бөліктерін жөндеп, оның айналасына кесене, медресе және басқа құрылыстар салдырды.

XVI ғасырда атақты осман сәулетшісі [[Мимар Синан]] Айя-Софияның құрылымын нығайтуға және қалпына келтіруге қатысты. Ол ғимараттың айналасындағы кейбір құрылыстарды ретке келтіріп, оның тұрақтылығын арттыру үшін жұмыстар жүргізді. Осман дәуірінде Айя-Софияның маңында бірнеше сұлтанның кесенелері де салынды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Cultural Heritage of Turkey |url=https://teda.ktb.gov.tr/Eklenti/6584,culturalheritageofturkeypdf.pdf |publisher=Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

=== Мұражай кезеңі ===

[[Түркия Республикасы]] құрылғаннан кейін Айя-Софияның мәртебесі өзгерді. 1934 жылы ғимаратты мұражайға айналдыру туралы шешім қабылданды. 1935 жылғы 1 ақпанда Айя-София мұражай ретінде келушілерге ашылды.&lt;ref name=&quot;Turkey&quot;/&gt;

Мұражай кезеңінде ғимараттың христиандық мозаикалары мен басқа да тарихи қабаттарын зерттеу және қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Осы кезеңде Айя-София әлемдік мәдени мұраны зерттейтін мамандар мен туристер үшін маңызды тарихи нысанға айналды.

=== 2020 жылдан кейінгі кезең ===

2020 жылғы 10 шілдеде Түркияның Мемлекеттік кеңесі 1934 жылғы мұражай мәртебесіне қатысты шешімді жойды. Сол жылдың 24 шілдесінде Айя-Софияда қайтадан мұсылмандық құлшылық рәсімі өткізілді. Ғимарат мешіт ретінде пайдаланылуына қарамастан, оның тарихи және мәдени мұра ретіндегі маңызы сақталатыны Түркия билігі тарапынан мәлімделді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ayasofya'da Büyük Koruma Seferberliği |url=https://basin.ktb.gov.tr/TR-404235/ayasofya39da-buyuk-koruma-seferberligi.html |publisher=Republic of Türkiye Ministry of Culture and Tourism |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

ЮНЕСКО 2020 жылғы шешімге қатысты алаңдаушылық білдіріп, Айя-Софияның әмбебап мәдени құндылығын және оның Стамбұлдың тарихи аймақтары құрамындағы Дүниежүзілік мұра мәртебесін сақтау қажеттігін атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=UNESCO statement on Hagia Sophia, Istanbul |url=https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-hagia-sophia-istanbul |publisher=UNESCO |date=2020-07-10 |access-date=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;

== Сәулеті ==

Айя-София — Византия сәулет өнерінің ең маңызды ескерткіштерінің бірі. Ғимараттың негізгі жоспары базилика мен орталықтандырылған күмбезді құрылымның ерекшеліктерін біріктіреді.

Орталық кеңістіктің үстінде алып күмбез орналасқан. Күмбездің салмағы [[пандатив]]тер арқылы төрт негізгі тірекке түсіріледі. Бұл құрылым үлкен ішкі кеңістік жасауға мүмкіндік берді.

Ғимараттың ішкі бөлігінде әртүрлі түсті мәрмәр, бағандар, алтындатылған сәндік элементтер және мозаикалар пайдаланылған. Айя-Софияның көптеген мозаикалары Византия дәуірінің әр кезеңінде жасалған. Олардың арасында [[Иса Мәсіх]], [[Мария ана]], періштелер және Византия императорлары бейнеленген композициялар бар.

Осман дәуірінде ғимаратқа исламдық каллиграфия үлгілері, үлкен дөңгелек тақталар, михраб, минбар және басқа элементтер қосылды. Осылайша Айя-Софияның қазіргі интерьерінде Византия және Осман мәдениетінің көркемдік қабаттары қатар сақталған.

== Мозаикалары ==

Айя-Софиядағы мозаикалар ғимараттың ең құнды көркемдік мұраларының қатарына жатады. Олардың көпшілігі ортағасырлық Византия кезеңіне жатады.

Мозаикаларда христиандық діни сюжеттермен қатар императорлар мен императрицалардың бейнелері де кездеседі. Олардың ішінде [[Деисус]] композициясы, [[VI Лев]] бейнесі және императорлық сый-сияпат көріністері бар.

Осман дәуірінде кейбір христиандық бейнелер жабылғанымен, ХХ ғасырдағы ғылыми-зерттеу және қалпына келтіру жұмыстары барысында көптеген мозаикалар қайта ашылды.

== Мәдени маңызы ==

Айя-София Еуропа, Таяу Шығыс және Жерорта теңізі аймақтарының сәулет өнеріне елеулі ықпал етті. Оның күмбезді құрылымы кейінгі византиялық шіркеулерге, сондай-ақ Осман мешіттеріне үлгі болды.

Осман дәуіріндегі мешіт сәулетінде Айя-Софияның орталық күмбезі мен кең ішкі кеңістігін ұйымдастыру принциптері кеңінен қолданылды. Кейінгі ғасырларда [[Шехзаде мешіті]], [[Сүлеймание мешіті]] және [[Сұлтан Ахмет мешіті]] сияқты Стамбұл мешіттерінің сәулетінде осы дәстүрдің ықпалы байқалады.

ЮНЕСКО Айя-Софияны Стамбұлдың тарихи аймақтарының құрамындағы бірегей сәулет туындысы ретінде бағалайды және оның сәулетке, монументалды өнерге және кеңістікті ұйымдастыруға ықпалын атап көрсетеді.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

== ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы ==

Айя-София жеке нысан ретінде емес, '''Стамбұлдың тарихи аймақтары''' атты дүниежүзілік мұра нысанының құрамында қорғалады. Бұл тарихи аумақ [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұралар тізімі]]не 1985 жылы енгізілді.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

Стамбұлдың тарихи аймақтарына археологиялық парк, Сүлеймание қорғалатын аймағы, Зейрек қорғалатын аймағы және қала қабырғалары бойындағы тарихи аумақтар кіреді. Археологиялық парк құрамында Айя-Софиямен бірге [[Топқапы сарайы]], [[Сұлтан Ахмет мешіті]], [[Константинополь ипподромы]] және басқа да маңызды ескерткіштер орналасқан.

ЮНЕСКО Айя-Софияны Византия және Осман өркениеттерінің өзара сабақтастығын көрсететін, Еуропа мен Азия арасындағы мәдени байланыстардың маңызды куәгері ретінде сипаттайды.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;/&gt;

== Атауы ==

«Айя-София» атауы грек тіліндегі {{lang|el|Ἁγία Σοφία}} (''Hagía Sophía'') сөзінен шыққан және «Қасиетті Даналық» деген мағынаны білдіреді. Мұндағы «даналық» адам есімін емес, христиандық теологиядағы Құдайдың қасиетті даналығы ұғымын білдіреді.

Түрік тілінде ғимарат ''Ayasofya'' деп аталады. Қазіргі ресми атауы — ''Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi''.

== Сондай-ақ қараңыз ==

[[Византия империясы]]

[[Константинополь]]

[[Стамбұл]]

[[Осман империясы]]

[[Мимар Синан]]

[[Сұлтан Ахмет мешіті]]

[[Сүлеймание мешіті]]

[[Стамбұлдың тарихи аймақтары]]

[[ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізімі]]

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==

[https://whc.unesco.org/en/list/356 UNESCO World Heritage Centre — Historic Areas of Istanbul]

[https://web.archive.org/web/20261005075707/https://www.ktb.gov.tr/EN-113776/ayasofya-hagia-sophia.html Türkiye Ministry of Culture and Tourism — Hagia Sophia]

[https://www.unesco.org/en/articles/unesco-statement-hagia-sophia-istanbul UNESCO — Hagia Sophia туралы мәлімдеме]

[https://istanbul.ktb.gov.tr/EN-284745/unesco-world-heritage-list-and-istanbul.html İstanbul — UNESCO World Heritage List]
{{DEFAULTSORT:Айя-София}}
[[Санат:Айя-София]]
[[Санат:Стамбұл мешіттері]]
[[Санат:Византия сәулеті]]
[[Санат:Византия империясы]]
[[Санат:Осман империясының сәулеті]]
[[Санат:Стамбұлдың тарихи аймақтары]]
[[Санат:Түркиядағы Дүниежүзілік мұра нысандары]]</text>
      <sha1>m30cndl17kd2cuuopckscbksu1pmwoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Афанасьевич Боробов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788044</id>
    <revision>
      <id>3690023</id>
      <parentid>3685377</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yessentaikyzy</username>
        <id>160245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3690023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4586" sha1="2l0nkpwawvjhob1r39yjzz19t1510s6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Тұлға|Есімі=Андрей Афанасьевич Боробов|Туған күні=1897|Мансабы=педагог, экономист, жоғары оқу орнының басшысы|Білімі=Жоғары педагогикалық қаржы-экономикалық институт}}

'''Андрей Афанасьевич''' '''Боробов –''' (1897 ж.  – 1958 ж.) – кеңестік педагог, [[экономист]], Қызылорда педагогикалық институтының (қазіргі [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті]]) тұңғыш директоры.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://ez.chita.ru/encycl/person/?id=946&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Боробов Андрей Афанасьевич // «Сыр елі» энциклопедиясы. – Алматы: «Тау–Қайнар» ЖШС, 2024. – 227-б.&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

* 1897 жылы дүниеге келген.
* 1930 жылы Ленинградтағы (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) Жоғары педагогикалық қаржы-экономикалық институтын аяқтаған.
* 1933 жылы Жоспарлау-экономика институтының аспирантурасын бітірген.
* 1917–1919 жылдары Ресейдің Забайкал облысы Нерчинск уезінде мұғалім болып, кооперативтік ұйымдарда қызмет атқарған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 1919 жылы Сретенск жасырын ұйымының құрамына кіріп, партизандық қозғалысқа қатысқан.
* Шығыс Забайкал майданы әскери-революциялық трибуналының мүшесі және Қиыр Шығыс Республикасы Халықтық-революциялық армиясы саяси бөлімінің бастығы болған.
* Қиыр Шығыс Республикасының Құрылтай жиналысына (1921) және Халық жиналысына (1922) мүше болған.
* 1921 жылдың тамыз-қазан айларында Забайкал облыстық басқармасы төрағасының орынбасары, 1921–1922 жылдары облыстық қаржы бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған.
* 1934 жылға дейін кеңестік және партиялық қызметтер атқарған
* 1934 жылы Астық дайындау жоспарын орындамағаны үшін РКФСР Челябинск облыстық комитетінің шешімімен БК(б)П қатарынан шығарылған.
* 1934–1937 жылдары Орал педагогикалық институтында (қазіргі М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті) аға оқытушы болып жұмыс істеген.
* 1937 жылы Қызылорда педагогикалық институты алғаш ашылған кезде оның директоры болып тағайындалған.&lt;ref&gt;https://korkyt.edu.kz/page/13&lt;/ref&gt; 1937–1938 оқу жылында институт құрамындағы тарих, филология, жаратылыстану және физика-математика факультеттерінде 27 оқытушы еңбек етіп, 371 студент білім алған.
* 1938 жылы 29 шілдеде Қазақстан КП(б) Орталық комитеті бюросының шешімімен Орал педагогикалық институтына саяси экономика пәнінің оқытушысы қызметіне ауыстырылған.
* 1938 жылы 1 қыркүйектен бастап Орал педагогикалық институтында саяси экономия пәнінің доценті қызметін атқарып, әлеуметтік-экономикалық ғылымдар кафедрасын басқарған.

Кейінгі өмір жолы туралы деректер белгісіз.

== Дереккөздер ==

[[Санат:Экономистер]]</text>
      <sha1>2l0nkpwawvjhob1r39yjzz19t1510s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788167</id>
    <revision>
      <id>3690021</id>
      <parentid>3674021</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6988" sha1="t4987b6xfsw4vc70sfczgfjff9lrjzj" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Байдар
 |шынайы есімі          = 
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XIII ғасырдың басы
 |туған жері            = 
 |қайтыс болған күні    = [[XIII ғасыр]]
 |қайтыс болған жері    = 
 |лақап аты             = Пета (еуропалық жылнамаларда)
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = [[Шағатай ұлысы]], [[Моңғол империясы]]
 |шыққан тегі           = [[Шыңғыс хан|Шыңғысхан әулеті]] (Төре)
 |діні                  = 
 |әкесі                 = [[Шағатай хан]]
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = Алғу (ұл)
 |туыстары              = [[Бүри]] (өз ұлы немесе бауыры), [[Қадан]], [[Орда Ежен]] (жорықтас бауырлары)
 |қызмет еткен жылдары  = XIII ғасырдың 30—40 жылдары
 |атағы                 = Ханзада, бас қолбасшы
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Атты әскер
 |басқарды              = [[Польша]] мен Силезия бағытына аттанған моңғол әскерінің сол қанаты
 |әскери бөлімі         = 
 |шайқасы               = [[Моңғолдардың Еуропаға жорығы]]: Сандомирді басып алу, Хмельник шайқасы (1241 ж.), Краковты бағындыру, Вроцлав қоршауы, [[Легница шайқасы]]
 |марапаттары           = 
 |байланысы             = [[Бату хан]], [[Орда Ежен хан]], [[Қадан]]
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = Baidar
}}

'''Байдар''' (немесе '''Пета''') — [[Шағатай хан]]ның алтыншы ұлы, моңғол қолбасшысы. Ол 1235–1241 жылдары өз немере інісі Бөрімен бірге моңғолдардың [[Еуропа]] жорығына қатысты.&lt;ref name=&quot;Rashid&quot;&gt;[http://vostlit.info Сборник летописей] / Рашид ад-Дин. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.&lt;/ref&gt; Байдар Қаданмен және, бәлкім, [[Орда Ежен хан]]мен бірге [[Польша]] бағытына аттанған моңғол әскеріне қолбасшылық етті.

== Әскери жорықтары ==
Байдар [[поляктар]]дың, русьтердің, [[немістер]] мен моравиялықтардың әскерін бірнеше рет талқандады. 1241 жылы 13 ақпанда моңғолдар мұз болып қатқан Висла өзенінен өтіп, Сандомир қаласын басып алып, тонады. Батысқа қарай ілгерілеген Орда Ежен мен Байдар 18 наурызда Хмельник шайқасында Герцог V Болеславтың (шайқасқа өзі қатыспаған) қолбасшылығындағы поляк армиясымен кездесті. Поляктар ауыр жеңіліске ұшырап, Болеслав әскерінің бір бөлігімен Моравияға қашты. 22 наурызда моңғолдар [[Краков]] қаласының түбіне келді, бұл кезде тұрғындардың көбі қашып үлгерген еді. Вербное жексенбісінде моңғолдар қаланы өрттеп, онда қалған адамдарды жаппай тұтқынға алды. Одан әрі батысқа жылжыған Орда мен Байдар Ополе қаласының шығысына жетіп, Герцог Семіз Мешконың әскерін шегінуге мәжбүр етті. Рацибуж маңында олар Одер өзенінен өтті, ал қала тұрғындары шегіну алдында қаланы өздері өрттеп кетті. Вроцлав қаласы моңғолдардың қолына өткенімен, оның цитаделі (ішкі бекінісі) берілмеді. Бекініске жасаған алғашқы шабуылы сәтсіз болған соң, моңғолдар қоршауға уақыт жоғалтпай, цитадельді айналып өтіп, батысқа қарай ілгерілей берді.

Легница шайқасында поляктардың, [[чехтар]]дың және тамплиерлердің біріккен күштерін тас-талқан еткеннен кейін, Байдар Отмухув (Ополе мен Клодзко аралығында) маңында екі аптадай аялдады. 1241 жылдың мамыр айының басында олар Моравияға басып кіріп, Брно қаласы арқылы өтіп, [[Мажарстан]]дағы (Венгрия) Бату ханның негізгі армиясына қосылды.&lt;ref name=&quot;Khrapachevsky&quot;&gt;[https://Историческая-библиотека.рф/военная-держава-чингисхана Военная держава Чингисхана] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / Р. П. Храпачевский. — М.: АСТ, 2004.&lt;/ref&gt; Богемия (Чехия) шапқыншылықтан аман қалғанымен, Моравия аумағы үлкен зардап шекті. Польша, Силезия және Моравиядағы қиратулардың ауқымы бірдей деңгейде болды.

Байдар [[1241 жыл]]ғы [[Еуропа]] жорығынан кейін, 1246 жылы Күйік (Гуюк) ханды ұлы қаған етіп сайлаған жалпымоңғолдық құрылтайға қатысты.

== Балалары ==
* '''Алғу (Алгу)''' — кейіннен Шағатай ұлысының билеушісі (ханы) болған (1265 немесе 1266 жылы қайтыс болған).

== Әдебиет ==
* Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с персидского О. И. Смирновой. — М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
* Храпачевский Р. Военная держава Чингисхана. — М., 2004.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Шыңғыс әулеті]]</text>
      <sha1>t4987b6xfsw4vc70sfczgfjff9lrjzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Z буыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788801</id>
    <revision>
      <id>3689832</id>
      <parentid>3689178</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75237" sha1="62rty0r94133apahsoiayodqssb2vlq" xml:space="preserve">[[Сурет:Génération Z.jpg|267x267px|нобай|Z буынының қыздары [[Бейнелеу өнері сарайы (Лилль)|Лилль бейнелеу өнері сарайы]]нда суретке түсіп, оларды жіберуде]]
'''Z буыны''' ({{lang-en|Generation Z}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2024-12-27|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227074200/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=zoomer &amp;#124; Slang|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251203195747/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|archive-date=2025-12-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot;&gt;{{Cite web|title=ZOOMER Definition &amp; Meaning|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer|lang=en|website=[[Merriam-Webster]]|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2026-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106041709/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Zoomer}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|lang=en|title=GENERATION Z definition in American English|archive-url=https://web.archive.org/web/20231017210453/https://www.collinsdictionary.com/us/dictionary/english/generation-z|archive-date=2023-10-17|url-status=live|access-date=2026-01-09|website=Collins Dictionary}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ '''зумерлер''' ({{lang-en|zoomers}})&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;merriam-webster&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=Zoomers – What does the term actually mean?|lang=en-US|website=SlangNet|date=2020-01-21|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|archive-date=2020-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy|title=Теория поколений по годам: как отличить бумера, миллениала, зумера и Альфу|author=Мария Фролова|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2025-03-17|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251121070341/https://lenta.ru/articles/2025/03/17/teoriya-pokoleniy/|archive-date=2025-11-21}}&lt;/ref&gt; ретінде де белгілі — [[Уильям Штраус]] пен {{Iw|Нил Хоув|Нил Хоув|en|Neil Howe}} жасаған [[Штраус — Хау буындар теориясы|буындар теориясы]]нда, әртүрлі жіктеулер бойынша, шамамен [[1990 жж.|1990 жылдар]]дың ортасынан [[2010 жж.|2010 жылдар]]дың басына дейінгі аралықта туған адамдарға қатысты әлемде қолданылатын термин. Z буыны өкілдерінің көпшілігі — ересек буынның немесе [[Х буыны]] адамдарының балалары&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2|title=Who Are the Parents of Gen Z?|author=Belz, Ashley|date=2021-08-26|website=Signal Vine|access-date=2026-01-09|url-status=dead|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121000105/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|title=Gen Y vs. Gen Z: Understanding Similarities|author=Nikhil and Adam Kingl|lang=en|website=Audacy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519224546/https://www.audacy.com/podcast/working-with-gen-z-0d9dc/episodes/gen-y-vs-gen-z-understanding-similarities-differences-and-leadership-challenges-opportunities-1f6ff|archive-date=2023-05-19|url-status=dead|access-date=2026-01-09|date=2022-11-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|title=Move Over, Millennials, Here Comes Generation Z|author=Williams, Alex|lang=en|website=[[The New York Times]]|date=2015-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170130114225/https://www.nytimes.com/2015/09/20/fashion/move-over-millennials-here-comes-generation-z.html|archive-date=2017-01-30|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|10=страницы1–6|авторы=Prensky, Marc|тақырыбы=Digital Natives, Digital Immigrants Part 1|язык=en|жылы=2001|сілтемесі=https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|басылымы=On the Horizon|тип=journal|томы=9|нөмірі=5|издательство=Emerald Publishing|doi=10.1108/10748120110424816|archive-date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251118071417/https://desarrollodocente.uc.cl/wp-content/uploads/2020/03/Digital_Natives_Digital_Inmigrants.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|title=Поколение Z: что это такое, особенности, характерные черты, теория поколений|author=Эдуард Юсупов|lang=ru|website=[[Лента.ру]]|date=2023-11-29|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|title=Что такое поколение Z, и что о нем нужно знать маркетологам|website=Calltouch.ru|author=Николай Большаков|lang=ru|date=2023-03-22|access-date=2026-01-09|archive-date=2025-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250916041821/https://www.calltouch.ru/blog/chto-takoe-pokolenie-z-i-chto-o-nem-nuzhno-znat-marketologam/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (туған жылдарының төменгі шекарасы 1995—1997, жоғарғы шекарасы 2009—2013).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|title=Managing Gen Y and Z in the workplace|lang=en|website=Randstad USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731235059/https://www.randstadusa.com/workforce360/managing-gen-y-z/|url-status=live|archive-date=2020-07-31|access-date=2016-06-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|title=Have Smartphones Destroyed a Generation?|author=Jean M. Twenge|lang=en|website=[[The Atlantic]]|date=2017-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928035506/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2017/09/has-the-smartphone-destroyed-a-generation/534198/|archive-date=2017-09-28|url-status=live|access-date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/|title=Post-millennial military: What to expect from the next generation|author=Lilley, Kevin|lang=en|website=Military Times|date=2016-07-31|access-date=2026-01-09|url-status=live|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019143544/http://www.militarytimes.com/story/military/2016/07/31/post-millennial-military-what-expect-next-generation/87333254/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z|тақырыбы=Sexual Inactivity During Young Adulthood Is More Common Among U.S. Millennials and iGen: Age, Period, and Cohort Effects on Having No Sexual Partners After Age 18|басылымы=[[Archives of Sexual Behavior|Arch Sex Behav]]|беттері=1—8|doi=10.1007/s10508-016-0798-z|язык=en|тип=journal|авторы=Twenge, Jean M.; Sherman, Ryne A.; Wells, Brooke E.|число=1|месяц=8|жылы=2016|archive-date=2017-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013145705/https://link.springer.com/article/10.1007/s10508-016-0798-z}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en|author=Jean M. Twenge|website=Dr. Jean Twenge|date=2023-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буын — Интернет жаппай таралғаннан кейін дүниеге келген алғашқы буын,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|title=Generations in Canada|lang=en|website=Statistics Canada|date=2018-07-23|access-date=2026-01-09|archive-date=2015-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; соның салдарынан Z буынының өкілдері «цифрлық аборигендер» және «Интернет буыны» деген атауларға ие болды.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://muse.jhu.edu/article/586631|авторы=Anthony Turner|тақырыбы=Generation Z: Technology and Social Interest|жылы=2015|басылымы=The Journal of Individual Psychology|томы=71|нөмірі=2|беттері=103–113|issn=2332-0583|баспасы=University of Texas Press|archive-date=2022-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901043041/https://muse.jhu.edu/article/586631|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығу тегі мен жас ауқымысы ==
[[Сурет:Generation_timeline.svg|нобай|Pew Research Center нұсқасы бойынша Батыс әлемі буындарының схемасы. Күлгін түспен Z буыны белгіленген{{Инфобокс/хронология|[[Y буыны]]|[[Альфа буыны]]}}]]
«Z буыны», «[[Y буыны|миллениалдар]]&lt;nowiki/&gt;» және т.б. терминдер — аналитикалық таңбалар ғана, буын шекаралары шартты болып келеді, ал демография, институттар мен мәдениеттегі айырмашылықтарға байланысты халықаралық деңгейде салыстыру жүргізу қиын.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|тақырыбы=World Population Prospects 2024|жылы=2024|тілі=en|isbn=9789210031691}}&lt;/ref&gt; Осы буынның балама атаулары ретінде «post-Millennials», «iGen», «Homelanders», «Net Gen» нұсқалары ұсынылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|title=Millennials overtake Baby Boomers as America’s largest generation|lang=en-US|first=Richard|last=Fry|website=Pew Research Center|date=2020-04-28|access-date=2025-10-28|archive-date=2025-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028153626/https://www.pewresearch.org/short-reads/2020/04/28/millennials-overtake-baby-boomers-as-americas-largest-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|lang=en|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2025-10-28|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-10-28|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілер мен танымал бұқаралық ақпарат құралдары Z буынын анықтау үшін туған жылдың басы ретінде 1990 жылдардың ортасы мен аяғын, аяқталатын жылы ретінде 2010 жылдардың басын пайдаланады. [[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі|Оксфорд сөздігі]] Z буынын 1990-жылдардың ортасынан 2010 жылдардың басына дейінгі аралықта дүниеге келген, «интернетті жақсы білетін» адамдардың тобы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|title=Generation Z|lang=en|website=Oxford Learner's Dictionary|publisher=[[Оксфорд университетінің баспасы|Oxford University Press]]|access-date=2024-08-07|archive-date=2024-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523120909/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/generation-z?q=generation+z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір дереккөздер нақты 1997–2010 жылдар аралығын көрсетеді, алайда бұл жылдар жиі дау тудырады немесе талқыланады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме2&quot;&gt;''Юсупов, Эдуард.'' [https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ Что такое поколение Z: особенности и характер «цифровых» детей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250515150137/https://lenta.ru/articles/2023/11/29/chto-takoe-pokolenie-z/ |date=2025-05-15 }} // [[Лента.ру]], 29 ноября 2023&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|title=Gen Z {{!}} Years, Age Range, Meaning, &amp; Characteristics {{!}} Britannica|lang=en|website=www.britannica.com|date=2025-01-06|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250103124535/https://www.britannica.com/topic/Generation-Z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Канада статистика басқармасы Z буынының пайда болуын 1993 жыл деп анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|title=The Generation Z effect|lang=en|website=The Globe and Mail|date=2015-10-22|archive-date=2020-05-29|access-date=2024-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529201858/https://www.theglobeandmail.com/news/national/education/canadian-university-report/the-genz-effect/article26898388/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Пью зерттеу орталығы|Пью]] зерттеушілері ұрпақтар теориясы «нақты жіктеу емес, көптеген аналитикалық құралдардың бірі» екенін және «оларды қатаң әрі айқын шектеулер ретінде емес, бағдар ретінде қарастыру керектігін» баса айтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|title=The Whys and Hows of Generations Research|lang=en-US|first=Abigail|last=Geiger|website=Pew Research Center|date=2015-09-03|access-date=2025-10-28|archive-date=2022-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231025902/https://www.pewresearch.org/politics/2015/09/03/the-whys-and-hows-of-generations-research/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Пью зерттеу орталығы]] жаңа технологиялық және әлеуметтік-экономикалық жетістіктер сияқты «әртүрлі қалыптасу тәжірибесіне» сүйене отырып, 1997 жылды Z буынының басталған жылы ретінде анықтайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|title=Defining generations: Where Millennials end and Generation Z begins|lang=en-US|first=Michael|last=Dimock|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2023-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702130150/https://www.pewresearch.org/short-reads/2019/01/17/where-millennials-end-and-generation-z-begins/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Қаржылық қызмет көрсету индустриясын қамтитын {{Iw|American Banker||en|American Banker}} күнделікті іскерлік газеті: «Z буынының жас ауқымы әлі де талқылау тақырыбы болып қалғанымен, Z буыны шамамен 1993–1995 жылдар аралығында туған адамдардан басталады деген кең консенсус бар» деп хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|title=Data: The anti-millennial habits of Gen Z|lang=en|website=American Banker|date=2017-10-25|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208145146/https://www.americanbanker.com/payments/slideshow/data-the-anti-millennial-habits-of-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Сан-Диего қаласындағы Калифорния штатының университеті|Сан-Диего штаты университеті]]нің психология профессоры {{Iw|Джин Твенге|3=en|4=Jean Twenge}} бұл буынның туған жылдарын 1995–2010 деп көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|title=What generation do I belong to? What are the birth year cutoffs?|lang=en-US|last=Writter_01|website=Dr. Jean Twenge|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202546/https://www.jeantwenge.com/faq-items/generation-belong-birth-year-cutoffs/|archive-date=2023-06-27|access-date=2023-06-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[McKinsey &amp; Company]] халықаралық америкалық [[Консультация беру|консалтингтік]] компаниясы шамамен 1995 жылдан 2010 жылға дейін дүниеге келген Z буынының өкілдерін ерте жастан бастап Интернеттің, әлеуметтік желілер мен технологиялардың әсеріне ұшыраған «цифрлық аборигендер» деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|title=The &quot;True Generation&quot;: Generation Z and its impact on companies|lang=en|author=Tracy Francis; Fernanda Hofel.|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220807191749/https://www.mckinsey.com/industries/consumer-packaged-goods/our-insights/true-gen-generation-z-and-its-implications-for-companies|archive-date=2022-08-07|access-date=2024-08-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Жалпы белгілері ==
Z буынының өкілдері заманауи технологияларды, [[Планшет компьютер|планшеттер]]ді, [[смартфон]]дарды және 3D-шындықты жиі белсенді пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Minecraft Generation|first=Clive|last=Thompson|url=https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2016-04-14|access-date=2025-05-14|lang=en-US|archive-date=2025-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619192805/https://www.nytimes.com/2016/04/17/magazine/the-minecraft-generation.html?_r=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олардың саналы жасында интернетке және кез келген сипаттағы ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі бұрынғыдай үй компьютерімен ғана шектелмейді, қайта портативті және «қалта» құрылғыларының арқасында толық деңгейде қолжетімді. Жиі «Z буыны» термині «[[цифрлық адам]]&lt;nowiki/&gt;» терминінің синонимі ретінде қарастырылады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Children of the tech revolution|first=Lucinda|last=Schmidt|author-link=|url=http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|publisher=Sydney Morning Herald|access-date=2011-09-05|archive-date=2011-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831124910/http://www.smh.com.au/news/parenting/children-of-the-tech-revolution/2008/07/15/1215887601694.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар цифрлық сауаттылықтың жоғары деңгейімен, әлеуметтік медиа арқылы өзін-өзі көрсетуге бейімділігімен ерекшеленеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|title=Поколение Z (зет): что это и кто такие зумеры, чем отличаются от других поколений {{!}} Университет СИНЕРГИЯ|website=synergy.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20250124102147/https://synergy.ru/akademiya/upravlenie/pokolenie_zet_ili_zumeryi_kak_s_nimi_pravilno_obshhatsya_i_rabotat|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Цифрландыру Z буыны қызметінің барлық салаларына әсер етеді: олар интернетте сөйлесуді, қашықтан жұмыс істеу мен оқуды жөн көреді, сондай-ақ тауарлар мен қызметтерді онлайн және [[маркетплейс]]терден сатып алады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Зумерлер виртуалды және нақты әлемді бөліп жармайды — интернет олар үшін нақты өмірдің ажырамас бөлігі болып табылады. Жаңалықтарды негізінен теледидардан алатын аға буындардан айырмашылығы, Z буыны ақпаратты[қандай?] негізінен әлеуметтік желілерден алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|title=America's teenagers skew a lot more conservative than most people realize, and they get most of their news from Instagram|first=Kate Taylor, Business|last=Insider|website=www.businessinsider.com|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250301162525/https://www.businessinsider.com/gen-z-changes-political-divides-2019-7|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Зумерлер ({{lang-en|zoomer}}) — имиджбордтарда Z буынының өкілдерін белгілеу үшін қолданылатын бейресми термин.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|title=Is Zoomer The Real Name For Gen Z?|lang=en-US|website=Dictionary.com|date=2020-01-16|access-date=2025-01-06|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол [[бэби-бумерлер буыны]]н білдіретін boomer қысқартуы мен «Z» әрпін біріктіреді. Терминнің танымалдылығы 2018 жылы [[4chan]]-дағы Z буынының жасөспірімдерін келемеждейтін интернет-мемде қолданылған кезде күрт өсті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|title=The Misogynistic Joke That Became a Goth-Meme Fairy Tale|lang=en|first=Kaitlyn|last=Tiffany|website=The Atlantic|date=2020-02-03|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604012415/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2020/02/doomer-girl-meme-4chan-tumblr-wojak-history/605764/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slanglang.net/zoomers/|title=ᐅ Zoomers – What does the term actually mean?|website=web.archive.org|date=2020-06-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611011635/https://www.slanglang.net/zoomers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Merriam-Webster]] мәліметтері бойынша, бұл терминнің ең көп қолданыла бастауы 2016 жылға сәйкес келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|title=Words We're Watching: 'Zoomer'|lang=en|website=www.merriam-webster.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110105049/https://www.merriam-webster.com/wordplay/words-were-watching-zoomer-gen-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Мәдениеты ==
Z буыны [[Жастар субмәдениеті|жастар субмәдениеттері]]не бейім. Z буынының субмәдениеттеріне [[Аниме|анимеші]]лер, [[Альтушка|альт]], [[K-pop]], [[E-kids]], [[Готтар (субмәдениет)|готтар]], [[панк]]тер, [[Эмо (субмәдениет)|эмо]], [[Косплей|косплеерлер]] және басқалар жатады.&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|авторы=Чурилов Сергей Анатольевич, Лупин Максим Николаевич|тақырыбы=Современные молодежные субкультуры: исследование ЦИСМ|жылы=2024|басылымы=Обзор.НЦПТИ|нөмірі=1 (36)|беттері=6–23|issn=2411-0124|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114174838/https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-molodezhnye-subkultury-issledovanie-tsism|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|title=Молодежные субкультуры с 90-х и по настоящее время|lang=ru|website=parus.kp.ru|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126154302/https://parus.kp.ru/content/chitat/emo-khipstery-vanilki/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|title=Субкультуры и нишевые сообщества. Что учесть в маркетинговой стратегии для поколения TikTok|lang=ru|first=Елена|last=Лиханова|website=rb.ru|date=2022|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114101315/https://rb.ru/story/all-about-subcultures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Зумерлер арасында өткенге деген сағыныш, яғни өздері ешқашан бастан өткермесе де, өмір оңайырақ әрі стрессіз болып көрінген уақыттарды аңсау сезімі кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250107145249/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Мысалы, 2018 жылы «[[cottagecore]]&lt;nowiki/&gt;» атауын алған эстетиканың бар болғанына көптеген жылдар болды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|title=Cottagecore Debuted 2,300 Years Ago|lang=en-US|first=Catherine|last=Halley|website=JSTOR Daily|date=2020-11-11|access-date=2025-02-23|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205094328/https://daily.jstor.org/cottagecore-debuted-2300-years-ago/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ол Z буынының субмәдениетіне айналды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|title=In Times of Crisis, Gen Z Embraces Escapist Fashion|lang=en-US|first=Angela|last=Velasquez|website=Sourcing Journal|date=2020-06-10|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119123033/https://sourcingjournal.com/denim/denim-trends/gen-z-fashion-cottagecore-sustainability-edited-elfin-fairies-gigi-hadid-215061/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; әсіресе [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19 таралуына қарсы енгізілген жаппай карантиндерден кейін әртүрлі әлеуметтік желілерде қатты белең]] алды. Ностальгиялық көңіл-күй COVID пандемиясы кезінде және одан кейін күшейе түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why is 'cottagecore' booming? Because being outside is now the ultimate taboo|first=Amelia|last=Hall|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2020-04-15|access-date=2025-01-06|lang=en-GB|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318160644/https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/apr/15/why-is-cottagecore-booming-because-being-outside-is-now-the-ultimate-taboo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ностальгия әдетте егде жастағы адамдармен байланыстырылғанымен, қазір бұл үрдіс 2010–2020 жылдары кәмелеттік жасқа толғандар арасында жиі кездеседі. Қазіргі өмір шындығына бейімделуде қиындықтарға тап болған [[Y буыны|миллениалдар]] мен Z буыны.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|title=Modern nostalgia: Why do young people ache for a past they never lived?|lang=en-us|first=Ixone|last=Arana|website=EL PAÍS English|date=2023-10-14|access-date=2025-02-23|archive-date=2025-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250317080424/https://english.elpais.com/lifestyle/2023-10-14/modern-nostalgia-why-do-young-people-ache-for-a-past-they-never-lived.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Z буынының өкілдері бәрінен бұрын [[2000 жылғы мәселе|Y2K]] дәуірін және әсіресе сол кезеңге негізделген [[Y2K (эстетика)|Y2K эстетикасы]]н қатты сағынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|title=Nostalgia marketing is powerful. 'Nowstalgia' might be even more compelling.|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106173210/https://www.bbc.com/worklife/article/20231215-nostalgia-marketing-is-powerful-nowstalgia-might-be-even-more-compelling|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдардағы жедел өзгерістер [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйектегі террорлық актілер]]ден, [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|терроризмге қарсы соғыс]]тан және [[iPod]] пен [[iPhone]] сияқты технологиялардың [[Технологиялық сингулярлық|қарқынды дамуы]]нан туындаған болатын.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|title=Y2K aesthetics are so hot right now – and so is the era’s existential dread|lang=en|first=A. J.|last=Willingham|website=CNN|date=2022-12-29|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227142741/https://www.cnn.com/2022/12/29/us/y2k-nostalgia-millennium-style-angst-cec/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Нөлдік жылдардың сәні, макияжы, шаш үлгілері мен аксессуарлары [[YouTube]], [[TikTok]] және басқа да платформаларда Z буыны үшін жаппай трендке айналды. Бұған [[Интернет-мем|ирониялық мем]]дерге деген құштарлық пен 2000-жылдардағы поп-мәдениетті аңсау да жатады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cossa.ru/news/300419/|title=Эстетика поколения Z: самые популярные субкультуры на YouTube|lang=ru|website=Cossa.ru - информационный портал о маркетинге и коммуникациях в цифровой среде.|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200949/https://www.cossa.ru/news/300419/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

TikTok Z буыны арасында өте танымал, олар ойын-сауық әрі білім беру контентін бейне форматында тұтынуды жөн көреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|title=Что популярность TikTok говорит о поколении Z — Nostra Reels &amp; Digital на vc.ru|lang=en|first=Nostra Reels &amp;|last=Digital|website=vc.ru|date=2021-03-11|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106200947/https://vc.ru/u/607046-nostra-reels-digital/219210-chto-populyarnost-tiktok-govorit-o-pokolenii-z|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бүкіл әлем бойынша Z буыны өкілдерінің 81%-ы қызықты немесе ойын-сауық контентін іздеу үшін TikTok-ты пайдаланады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://jobera.com/gen-z-statistics/|title=30+ Gen Z Statistics, Characteristics &amp; Trends [2024]|lang=en-US|first=Manisha|last=Saini|date=2024-06-05|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221441/https://jobera.com/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Білімі ==
Бүкіл әлем бойынша Z буыны, әдетте, дамыған елдерде де, дамушы елдерде де бастауыш біліммен қамтудың жоғары деңгейіне ие.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дамушы елдердегі бастауыш мектептердегі оқушылар саны XX ғасырдың ортасынан бастап тұрақты түрде өсті. 1990 жылдар мен 2000 жылдарға қарай бастауыш біліммен қамту көрсеткіштері 100%-ға жақындады.&lt;ref name=&quot;автосілтеме12&quot;&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|авторы=Carol M. Worthman, Kathy Trang|тақырыбы=Dynamics of body time, social time and life history at adolescence|жылы=2018-02-01|басылымы=Nature|томы=554|беттері=451–457|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature25750|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223045144/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2018Natur.554..451W|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Жаратылыстану ғылымдары саласында ең жақсы нәтижелерді [[Сингапур]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Гонконг]] көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|title=French students rank last in EU for maths, study finds|lang=en|website=France 24|date=2016-11-29|access-date=2025-01-06|archive-date=2020-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108130227/https://www.france24.com/en/20161129-french-students-rank-last-europe-eu-maths-science-timss-study|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға қарай дүние жүзіндегі көптеген оқу орындары оқушылардың сабаққа жақсырақ зейін қоюына көмектесу үшін сыныпта ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|title=There are cellphone bans in schools around the world. Do any of them work?|archive-date=2025-01-25|access-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125204402/https://www.cbc.ca/news/canada/cellphone-bans-schools-world-1.7304816|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтанушылар Z буыны үшін білім берудегі жаһандық үрдіс ретінде қысқа аудио және бейне хабарламалар, мақалалар мен бейнероликтер форматындағы жылдам әрі ықшамдалған курстар, сондай-ақ өзін-өзі тәрбиелеумен айналысу тиімдірек екенін атап өтеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|title=Что такое поколение Z и как оно видит свое образование|lang=ru|website=РБК Тренды|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193912/https://trends.rbc.ru/trends/education/5ef1ddbc9a794733b37dcfff|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[McKinsey &amp; Company|McKinsey]] әлеуметтанулық сауалнамасына сәйкес, дараландыруға негізделген онлайн оқыту олар үшін мектеп бағдарламасын меңгеруде таптырмас құралға айналып келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|title=Образование поколения Z: как учить детей, выросших с гаджетом вместо погремушки|lang=ru|website=Хайтек+|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202222350/https://hightech.plus/2020/04/23/obrazovanie-pokoleniya-z-kak-uchit-detei-virosshih-s-gadzhetom-vmesto-pogremushki|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Демографиясы ==
Z буыны қазіргі уақытта Жер бетіндегі ең көп адам саны бар буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|title=Generation Z is bigger than millennials — and they’re out to change the world|lang=en-US|first=Eric|last=Spitznagel|date=2020-01-25|access-date=2025-02-23|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075848/https://nypost.com/2020/01/25/generation-z-is-bigger-than-millennials-and-theyre-out-to-change-the-world/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның [[Bloomberg]] жүргізген деректер талдауы көрсеткендей, 2019 жылы Z буынының өкілдері 7,7 миллиард Жер тұрғынының 2,47 миллиардын құрап, саны 2,43 миллиард болған миллениалдардан асып түсті.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|website=Bloomberg.com|access-date=2025-02-23|lang=en|archive-date=2021-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|title=The European Sting is Your democratic, independent and top quality political newspaper specialized in European Union News. Unique Features: iSting &amp; Harry StingThe European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.comGeneration Z will outnumber Millennials by 2019|lang=en-US|website=The European Sting - Critical News &amp; Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business &amp; Technology - europeansting.com|date=2018-08-27|access-date=2025-02-23|archive-date=2021-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2024 жылға арналған бағалаулар бойынша, Z буынының жаһандық халқы шамамен 2 миллиард адамды құрайды,&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл планета халқының шамамен 27%-ы.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген елдерде олар жалпы тұрғындар санының 25%-ынан 30%-ына дейінгі аралықты құрайды.&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web|url=https://media.market.us/gen-z-statistics/|title=Gen Z Statistics 2024 By Natives, Age, Population|lang=en-US|first=Samruddhi|last=Yardi|website=Market.us Media|date=2024-04-04|access-date=2025-01-06|archive-date=2025-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250106221442/https://media.market.us/gen-z-statistics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Z буыны өкілдерінің 48%-ы нәсілдік және этникалық азшылықтарға жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 2017 жылы [[Африка]]да тұратын 1,2 миллиард адамның 60%-ы 25 жастан кіші болған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|title=Africa’s growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point {{!}} Mo Ibrahim Foundation|lang=en|website=mo.ibrahim.foundation|access-date=2025-05-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505034459/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы [[Ұлыбритания]]ның шамамен 66,8 миллион тұрғынының ішінде шамамен 12,6 миллион адам Z буынына жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|title=Population of the United Kingdom from 1990 to 2023, by generation|archive-date=2021-09-01|access-date=2025-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Әлеуметтік желілердегі ықпалды адамдардың үштен бірінен астамы Z буынына жатады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Саяси көзқарастары ==
Дамыған демократиялық елдерде жастардың институттарға, соның ішінде өз үкіметіне деген сенімі алдыңғы ұрпақтардың сенімімен салыстырғанда төмендеді. Сауалнама мәліметтері бойынша, бұл буынның өкілдері тұтастай алғанда көбіне солшыл саяси көзқарастарды ұстанады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-06|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Саясатпен белсенді айналысатын Z буынының өкілдері өздерінің әлеуметтік-саяси көзқарастарымен сәйкес келмейтін компаниялардан тауар сатып алудан немесе оларда жұмыс істеуден бас тартады және [[Интернет белсенділігі|интернет]] [[Интернет белсенділігі|белсенділігі]]ді қолданады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|title=Gen Z: How young people are changing activism|lang=en-GB|website=www.bbc.com|access-date=2025-01-10|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203075814/https://www.bbc.com/worklife/article/20220803-gen-z-how-young-people-are-changing-activism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сондықтан әлеуметтік желілерде белсенділікті сақтап тұру, дауыс беруі жастарға тәуелді саясаткерлер мен саяси партиялар үшін өте маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|title=How Europe's young voters flocked to the hard-Right|website=web.archive.org|date=2024-06-14|access-date=2025-01-10|archive-date=2024-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614051041/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/06/10/europe-young-voters-flocked-hard-right-elections/|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың аяғында Z буыны жиі [[ЛГБТ]] құқықтары, [[Елдер бойынша қару туралы заңдарға шолу|қаруды бақылау]], [[Гендерлік теңсіздік|гендерлік теңдік]] және [[Аборт|түсік жасату]]ға қол жеткізу сияқты әлеуметтік мәселелерді қолдайтын прогрессивті топ ретінде сипатталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|title=Generation Z Looks a Lot Like Millennials on Key Social and Political Issues|lang=en-US|first=Kim Parker, Nikki Graf and Ruth|last=Igielnik|website=Pew Research Center|date=2019-01-17|access-date=2025-01-28|archive-date=2022-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011732/https://www.pewresearch.org/social-trends/2019/01/17/generation-z-looks-a-lot-like-millennials-on-key-social-and-political-issues/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Youth volunteer for the 2026 Kazakh legislative election.jpg|нобай|267x267 нүкте|[[Алматы]] қаласындағы жас еріктілер [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы Құрылтай сайлауы]] қарсаңында ақпараттық материалдар таратуда.]]
Қазақстандағы Z буынын зерттеу нәтижелері қалыптасқан саяси институттарға деген күмәнмен қатар, саясатқа деген қызығушылықтың да артып келе жатқанын көрсетеді. Зерттеу барысында алынған мәліметтерге сәйкес (атап айтқанда, [[Алматы]] жастары арасында), жастардың саяси белсенділігі көбінесе таңдамалы сипатқа ие және дәстүрлі партиялар немесе мемлекеттік құрылымдар шеңберінен тыс жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{мақала|авторы=Zhengisbek Tolen, Aigerim Alisherova, Arman Khalbekov, Essenzhol Aliyarov, Marhabbat Nurov|тақырыбы=Generation Z and political culture amid reforms in Kazakhstan: a case study of Almaty|сілтемесі=https://doi.org/10.3389/fpos.2026.1714305|басылымы=Frontiers in Political Science|жылы=2026|айы=04|күні=17|томы=8|doi=10.3389/fpos.2026.1714305|lang=en}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік желілер мен басқа да цифрлық платформалар саяси пікірталастар мен азаматтық қатысудың маңызды алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Кеңесов Ә. Б.|тақырыбы=&quot;Z&quot; БУЫНЫ: ӘЛЕУМЕТТІК ЖЕЛІЛЕРДІҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЖАСТАРДЫҢ БҰҚАРАЛЫҚ САНАСЫНА АҚПАРАТТЫҚ-ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН ТАЛДАУ АРҚЫЛЫ САЯСИ ҚАТЫСУ ДИНАМИКАСЫ|сілтемесі=https://qra-centre.kz/kz/meropriyatie/z-buyny-leumettik-zhelilerdi-azastanday-zhastardy-baraly-sanasyna-paratty-ideologiyaly-serin-taldau-aryly-sayasi-atysu-dinamikasy|басылымы=Questioning Regional Affairs Centre|жылы=2026|lang=kk}}&lt;/ref&gt;

Жас қазақстандықтардың саяси көзқарастары біртекті емес. Сауалнамалар жастар арасында үкімет пен Президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевты]] айтарлықтай қолдаумен қатар,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=29 жасқа дейінгі жастардың 90%-ті Президентке сенім білдіреді - әлеуметтанулық зерттеу|url=https://egemen.kz/news/article394280-29-dgasqa-deyingi-dgastardynh-90-ti-prezidentke-senim-bildiredi-aleumettanulyq-z|author=Қырмызы Жұмағалиқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2025-09-02|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Азаматтардың басым көпшілігі Президентке сенім білдіреді|url=https://egemen.kz/news/azamattardyn-basym-kopshiligi-prezidentke-senim-bildiredi|author=Динара Жақсыбайқызы|website=[[Егемен Қазақстан]]|date=2026-08-10|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt; саяси институттардың тиімділігі мен жауаптылығына күмәнмен қарау бар екенін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Саяси көңіл-күйге экономикалық факторлар да әсер етеді. [[Инфляция]] мен бағаның өсуіне байланысты наразылықтарға қатысуға дайын жастардың үлесі 2021 жылғы 20,7%-дан 2025 жылы 28,2%-ға долы өсті. Бұл ретте зерттеушілер экономикалық наразылықты сыбайлас жемқорлық, теңсіздік және биліктің қоғамның сұраныстарына жеткіліксіз реакциясы туралы кеңірек алаңдаушылықпен байланыстырады.&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=Alua Zholdybalina, Chu Young-min, Saltanat Yermakhanova, Sagynysh Akhantayeva|тақырыбы=Determinants of Youth Protest Potential in Kazakhstan, 2021-2025: Evidence from Survey Data|сілтемесі=https://jsser.org|басылымы=Journal of Social Studies Education Research|жылы=2026|томы=17|нөмірі=1|беттері=332-357|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Онлайн-платформалар жас қазақстандықтардың саяси күн тәртібімен өзара іс-қимыл жасау тәсілдерін де өзгертті. Олар ақпарат алмасуға, қоғамдық мәселелерді талқылауға және дәстүрлі саяси институттардан тыс жерде азаматтық ұстанымды білдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зерттеушілер интернеттегі өзін-өзі көрсетуге шектеулер мен мемлекеттік институттарға деген сенімсіздік мұндай цифрлық белсенділіктің тұрақты саяси қатысуға айналуына кедергі келтіретінін атап өтеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

=== Әлемде ===
Z буыны әлемдік саясатта елеулі рөл атқарады. Соңғы жылдары оның барған сайын көп өкілдері саясатқа қызығушылық танытып, қоғамның әртүрлі институттарының қызметінде маңызды рөл атқара бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|title=Чижов Д. В.: Анализ механизмов влияния на полическое поведение поколения &quot;Z&quot;|website=emag.iis.ru|access-date=2025-01-28|archive-date=2023-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230724104934/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/ada9ce4f48bc636e44257f7d0041bd2a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл буынның саяси көзқарастары жынысына байланысты өзгереді. Осы буынның америкалық әйелдері солшыл идеяларға бейім келеді, репродуктивті құқықтарды, [[Климаттың өзгеруі|климаттың өзгеру]] салдарын жұмсартуды және [[феминизм]]ді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|title=Gen Z's gender divide is huge — and unexpected|lang=en-US|first=Daniel|last=Cox|website=Business Insider|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250128081609/https://www.businessinsider.com/gen-z-gender-gap-young-men-women-dont-agree-politics-2024-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ер адамдар, керісінше, [[Консерватизм|консервативті]] идеологияға көбірек иек артады, бұл әсіресе трансгендерлердің құқықтары, саяси дұрыстық, [[экономикалық саясат]], [[Бас тарту мәдениеті|жоққа шығару мәдениеті]] және дәстүрлі гендерлік рөлдер туралы сұрақтарға жауап беру кезінде байқалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|title=The Global Gender Divide We Really Should Be Talking About|lang=en|first=Richard V.|last=Reeves|website=TIME|date=2024-04-06|access-date=2025-01-28|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161258/https://time.com/6963752/great-global-gender-divide/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Діни көзқарастары ==
Соңғы 10 жылда әлемнің әртүрлі елдерінде жүргізілген көптеген сауалнамалар жастардың дінге деген қызығушылығының біртіндеп төмендеуін айғақтайды. Пью зерттеу орталығы 2018 жылы 40 жастан кіші адамдар орташа есеппен өздерін діндар деп әлдеқайда сирек санайды және [[Рәсім|діни рәсімдер]]ді сирегірек орындайды деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|title=2. Young adults around the world are less religious by several measures|lang=en-US|first=Travis|last=Mitchell|website=Pew Research Center|date=2018-06-13|access-date=2025-03-06|archive-date=2025-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251225031817/https://www.pewresearch.org/religion/2018/06/13/young-adults-around-the-world-are-less-religious-by-several-measures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстанда ===
Қазақстандағы Z буыны өкілдерінің арасында діни өзін-өзі сәйкестендіру кең таралған. Сауалнама нәтижелері бойынша жастардың шамамен 85–90%-ы өздерін қандай да бір дінге жатқызады. Мәселен, Фридрих Эберт атындағы қордың 2020 жылы 1000 жас арасында жүргізген әлеуметтік зерттеуі барысында респонденттердің 63,9%-ы өздерін [[мұсылман]], 23,6%-ы [[православиелік христиан]] деп атаса, 10,2%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсеткен. Бұл ретте, сауалнамаға қатысқандардың 55,1%-ы өздерін сенушілер қатарына жатқызғанымен, діни өмірге араласпайтынын атап өткен; тек 14,8%-ы ғана діни рәсімдерді үнемі орындайды. Зерттеу сонымен қатар этникалық тиесілілік пен тұрғылықты жерге байланысты айырмашылықтарды да анықтады: [[қазақтар]] мен ауыл жастары арасындағы діндарлық деңгейі [[орыстар]] мен қала жастарына қарағанда жоғары болып шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Глазами социологов: религия не играет центральной роли в жизни молодых казахстанцев|url=https://web.archive.org/web/20220701000000*/qmonitor.kz/society/3092|author=Светлана Борисова|website=QMonitor|date=2021-11-30|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Жас «діншілдердің» мемлекеттің дамуына ықпалы қандай?|url=https://halyqline.kz/masele/zhas-dinshilderding-memleketting-damwyna-yqpaly-qandaj/|author=Айнұр Үмбетова|website=Halyqline.kz|date=2025-07-03|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Зерттеулер көрсеткендей, жастар арасындағы дінге деген көзқарас әртүрлі: діни дәстүрлерді қатаң ұстанудан бастап, неғұрлым жеке сенімдер мен тәжірибелерді қалыптастыруға дейін өзгереді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://24.kz/ru/news/social/730575-kazakhstanskaya-molodezh-stremitsya-k-dukhovnosti|title=Казахстанская молодежь стремится к духовности|date=2025-09-18|website=[[24KZ]]|lang=ru|publisher=[[Хабар (агенттік)|Хабар]]}}&lt;/ref&gt; [[TikTok]], [[YouTube]] және [[Telegram]] сияқты [[әлеуметтік желілер]] мен платформалар да діни ілімдерді тарату мен осы тақырып төңірегінде пікірталастар жүргізудің өзіндік алаңына айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Молодежь и религия в цифровую эпоху. Реалии Казахстана|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/209668-molodezh-i-religiia-v-tsifrovuiu-epokhu-realii-kazakhstana|author=Далиль Гайфуллин|website=NewTimes.kz|date=2025-08-29|lang=ru|accessdate=2026-10-19}}&lt;/ref&gt;

Дін жастардың өмірінде басқа да басымдықтармен қатар орын алады. Мәселен, сауалнамалардың біріне сәйкес, респонденттердің 96,2%-ы бірінші орынға отбасын, 79%-ы білімді, ал 66,7%-ы жеке бостандықты қояды; сонымен бірге, сұралғандардың 46,7%-ы дінді өз өмірінің маңызды бөлігі деп есептейді.&lt;ref name=&quot;Niyazgulova2026&quot;&gt;{{мақала|авторы=Ниязгулова А., Муханбет А., Абдулина Н., Танабаева А.|тақырыбы=Values transformation of Kazakhstani Youth in the Digital Age|басылым=Procedia Computer Science|орны=Амстердам|баспасы=Elsevier / ScienceDirect|жыл=2026|томы=280|беттері=1066–1067|тілі=en|сілтемесі=https://pdf.sciencedirectassets.com/280203/1-s2.0-S1877050926X20063/1-s2.0-S1877050926011506/main.pdf?X-Amz-Security-Token=IQoJb3JpZ2luX2VjEG4aCXVzLWVhc3QtMSJHMEUCIQDuX59UtRGFVjQ%2BAtNvNEhntAkgb3A9A%2FPK6TOxLwIP0wIgRF%2FFWZtdDqXk5vqy3PtL8SwIk6z%2BunVZOn6HIYrwqFkqsgUINhAFGgwwNTkwMDM1NDY4NjUiDDnuA23Q3nD5rCS%2B0iqPBY433%2FK9oxAEWm19FTF5%2FLSgG5D2DGN5EWu0cawYv9S%2Bz5RZRww%2BySunAsLrF2gRNXiIdX0JsIyTc3CJIm%2FD%2BCgabuUSiqmzM7ZR4fMkj%2Fi9Hf60V%2FE45gz2DdPxj5uHJUfQF85yxkW%2BwOkAs7etnfn%2BA4%2BDaPFSrM4JP25hS6%2BvQmk200a5pIclhyEvWPbhmSL4zvQNLtSHv4kPXursPVhNGmHc8FOJPcj2wiS%2BanJIvbCuvpLIgyDT2w%2FKGvQhBlGRNjqZ60Wu8ZyQOxZGd3T3kt9RzqGmzLSRN%2B8RFRvHKQKka91oct73TREbKCQd8K0JUYp2PUw2ntzOA4QLwDmtXQUqc7QdtUnMliVomh%2F9cPHhYA5FeoWQ7LiaCZzuCo1YJoSFAd7%2Bch0bicvMqExmCCOj2RFJcNqxsG3g6i0rBFqRmMGizEFFoX9RwBX9cKApkLRVZV%2F%2BU%2BxIFVp3Jora59tnsvfP8qlUmq5m54OBkj1pb5iX90MFD7tCIW88NhuPlsiU9jlb7%2Bwv7UDyMYZ3aSGP7vcRKtEDhR%2Fl%2BV9TnpQEEQZ37mRrFKa5ajWyPBXHQ78bG9gkLtqo8QYR2UNTMwJfPOZHLlZteprjT3UPoobPnuWuj5j1lxDgwRcJIwy3hJq%2BO54DcUdenrbzXmdD3Li%2BBrX9ISWmM9yaGaSr7gCAP37%2Fen%2Fm2dBRTVLF20zI75UqJslyM3TnYCDMf6093Hc66JoaIFTooeABb0k0TypEED%2BfT70wppO7cKiM50MuHW%2BM5qq92XOkFsbg0k74Jv2or5SGTCdeZlOT6B%2BjyQkL9dcjN5sZTz1Mqt60GX5TfbEWVcQdA1qjv7pCOaQi4BUqKGjiMIKB2F5cU5Ywgo%2Fa1gY6sQEAo%2BgwU7DFKzsL1Wsx7Os5QzjImmQeQ3s%2BWo6hzbzTOqXbIrjuQZ0sYWvATYkh6EzPdjmXUTAG36v3VEXnImeYeW6CO9h4wIGCBNZQYAm6HrxEhGTftwObXIDZ8lAFJ1bCE20mtTZOkXnz53khcm%2FDxct%2B1sPZPnkCV3eFKDxPnqV5PHYJPGz7QrhQbPnvIZHtRkLRXkbYUToj%2Fkm2wQ3pw2gco%2FoRtL2wEAsHjKFP8hg%3D&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Date=20261019T213830Z&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Expires=299&amp;X-Amz-Credential=ASIAQ3PHCVTYV3FTPE7B%2F20261019%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Signature=8719ddbec3396129209b1758f7fb18924534dee236fc234897d993c52fcebbf0&amp;hash=610fa48924ba26935057355694c726dddd0a0951bf6aa748356797a5341f689d&amp;host=68042c943591013ac2b2430a89b270f6af2c76d8dfd086a07176afe7c76c2c61&amp;pii=S1877050926011506&amp;tid=spdf-4e5b1a49-98ce-4538-bb6a-94c2aaabbee1&amp;sid=8cfccf39628a00466b09ef52ee36baaf7a9fgxrqa&amp;type=client&amp;tsoh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;rh=d3d3LnNjaWVuY2VkaXJlY3QuY29t&amp;ua=13150e570651030b5704&amp;rr=a4d2ee1c5b80bbd1&amp;cc=us}}&lt;/ref&gt; [[Павлодар]]дағы жасөспірімдер арасында жүргізілген зерттеу де әртүрлі діни тәжірибелерге жалпы толерантты көзқарастың бар екенін, сондай-ақ респонденттерде [[азаматтық сәйкестік]]тің діни немесе этникалық сәйкестікке қарағанда күштірек көрініс табатынын анықтады.&lt;ref name=&quot;Kabidenova2016&quot;&gt;{{мақала|авторы=Кабиденова Ж. Д., Рысбекова С. С., Рысбекова Г. Е., Дуйсенбаева А.|тақырыбы=Contours of Attitude of Adolescents towards Religion and Religious Identification in Kazakhstan|басылым=Global Media Journal|жыл=2016|томы=Special|нөмірі=S2:9|issn=1550-7521|тілі=en|сілтемесі=https://www.researchgate.net/profile/Zhuldyz-Kabidenova/publication/303575731_Contours_of_attitude_of_adolescents_towards_religion_and_religious_identification_in_Kazakhstan/links/5f995529458515b7cfa41c04/Contours-of-attitude-of-adolescents-towards-religion-and-religious-identification-in-Kazakhstan.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Әлемде ===
Батыста Z буыны тарихтағы ең аз діни буын болып табылады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|title=Gen Z Is the Least Religious Generation. Here's Why That Could Be a Good Thing.|lang=en-US|first=Christel J.|last=Manning|website=Pacific Standard|date=2019-05-06|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131081839/https://psmag.com/ideas/gen-z-is-the-least-religious-generation-heres-why-that-could-be-a-good-thing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|title=Perspective: Young adults are losing their religion. Are their parents to blame?|lang=en|website=Deseret News|date=2022-04-24|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108204325/https://www.deseret.com/2022/4/23/23013578/perspective-young-adults-are-losing-their-religion-are-their-parents-to-blame-gen-z-generation-x/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|сілтемесі=https://doi.org/10.2139/ssrn.3498175|авторы=Anca Oltean|тақырыбы=Security Issues in Contemporary European Integration Process, Book review of Europolity, Continuity and Change in European Governance, vol.8, no.2 (New Series), Centre for European Studies, 2014, ISSN print 2344-2247, ISSN online 2344-2255, ISSN-L2344-2247|жылы=2014|басылымы=SSRN Electronic Journal|issn=1556-5068|doi=10.2139/ssrn.3498175}}&lt;/ref&gt; Алдыңғы ұрпақтар өкілдерімен салыстырғанда Z буынының көбірек өкілдері өздерін сенбейтіндер қатарына жатқызады және діни тиесіліліктен бас тартады, дегенмен олардың көбісі өздерін әлі де рухани адамдар деп атайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|title=Interdisciplinary Journal of Research on Religion {{!}} Articles|website=www.religjournal.com|access-date=2025-02-20|archive-date=2025-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250206235324/https://www.religjournal.com/articles/article_view.php?id=159|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-та Z буыны өкілдерінің арасында атеистер алдыңғы буындармен салыстырғанда екі есе көп.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|title=Atheism Doubles Among Generation Z|lang=en-US|website=Barna Group|access-date=2025-02-20|archive-date=2019-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023100615/https://www.barna.com/research/atheism-doubles-among-generation-z/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы британдық әлеуметтік сауалнама 18 бен 24 жас аралығындағы адамдардың 71%-ы ешқандай дінді ұстанбайтынын көрсетті, бұл бір жыл бұрынғы 62%-бен салыстырғанда жоғары. 2018 жылы жүргізілген {{Iw|ComRes||en|Savanta}} сауалнамасы 18 бен 24 жас аралығындағы әрбір екі адамның біреуінен сәл астамы христиандармен және христиандықпен араласудың оң тәжірибесі болғанын хабарлағанын көрсетті. Дәл осы жас тобы өкілдерінің үштен екісі ешқашан шіркеуге бармаған; қалған үштен бірінің ішінде 20%-ы жылына бірнеше рет, ал 2%-ы аптасына бірнеше рет барады.

Христиандар қоғамға жаман әсер етеді деген тұжырыммен 18 бен 24 жас аралығындағы респонденттердің 12%-ы келіскен, ал жартысынан сәл астамы келіспеген. Салыстыру үшін, 25 пен 34 жас аралығындағы респонденттердің 14%-ы бұл тұжырыммен келіскен. Жалпы алғанда, британдықтардың 51%-ы бұл мәлімдемемен келіспесе, 10%-ы келіскен.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Post-millennial generation ‘more tolerant’ of Christianity|first=Harriet|last=Sherwood|url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2018-07-12|access-date=2025-02-20|lang=en-GB|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917180119/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/12/post-millennial-generation-uk-more-tolerant-of-christianity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{Iw|Британдық ұлттық статистика басқармасы|Британдық ұлттық статистика басқармасының|en|Office for National Statistics}} мәліметтері бойынша, [[Англия]] мен [[Уэльс]]тегі 40 жасқа дейінгі адамдар өздерін христиан емес, көбіне [[Діни емес|діннен тыс]] деп есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Census data suggests UK faces ‘non-religious future’, say campaigners|first=Robert|last=Booth|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/jan/30/census-data-england-wales-uk-non-religious-future-campaigners|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-01-30|access-date=2025-02-20|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Srauss W.|тақырыбы=The history of American future 1584 to 2069|lang=en|баспасы=Harper Perrenial|жылы=1997}}
* {{кітап|авторы=Howe N.|тақырыбы=The winter of history: An Interview with Neil Howe on «The fourth turning»|lang=en|баспасы=Lifecourse Associates|жылы=2009}}
* {{кітап|авторы=Шамис Е., Никонов Е.|тақырыбы=Теория поколений: Необыкновенный Икс|lang=ru|орны=М.|баспасы=Синергия|жылы=2016|isbn=978-5-4257-0254-8}}
* {{кітап|авторы=Mark McCrindle|тақырыбы=The ABC of XYZ: understanding the global generations|lang=en|орны=Sydney|баспасы=UNSW Press|жылы=2009|барлық беті=237|isbn=1-74223-035-0}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://bugin.kz/19230-z-buyny-damu-dgoly-kozqarasy-qundylyqtary-qanday «Z» буыны: Даму жолы, көзқарасы, құндылықтары қандай?] // Bugin.kz, 28 наурыз 2021
* [https://kipd.kz/article/urpaqtar-teoriyasy-z-buynnynh-zeyini Ұрпақтар теориясы: Z буынның зейіні] // Қазақстандық қоғамдық даму институты

[[Санат:Антропология]]
[[Санат:2000 жылдар]]
[[Санат:2010 жылдар]]
[[Санат:Мәдени буындар]]
[[Санат:1990 жылдар]]</text>
      <sha1>62rty0r94133apahsoiayodqssb2vlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Алма Досова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789003</id>
    <revision>
      <id>3690186</id>
      <parentid>3685339</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ескерту */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3690186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1255" sha1="9949ik9cyruevdc8yl31biy7n08p49d" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Алма Досова}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:04, 2026 ж. қазанның 23 (+05)

== Ескерту ==
Сәлеметсіз бе! Сіз [[Уикипедия:Мақала сұранысы]] бетіндегі мазмұнды жаппай өшіріп, оған қатысы жоқ өзгерістер енгізгенсіз. Аталған бет мақала жариялауға емес, Қазақша Уикипедияда жазылуы қажет мақалалардың атауларын әліпбилік ретпен ұсынуға арналған. Сондықтан өңдемелеріңіз кері қайтарылды. Алдағы уақытта арнайы беттердің мақсатын ескеріп, ондағы ақпаратты негізсіз жоймауыңызды сұраймын. Мұндай әрекеттер қайталанған жағдайда әкімшілік шаралар қолданылуы мүмкін. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:03, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>9949ik9cyruevdc8yl31biy7n08p49d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бас-гитара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789076</id>
    <revision>
      <id>3690083</id>
      <parentid>3685804</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3690083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5597" sha1="c4myfojq7hirqky5j8ik95boxc1xl9l" xml:space="preserve">{{Музыкалық аспап
 |Аты                = Бас-гитара
 |Басқаша аты        = Электр бас-гитара, бас-гитара, бас
 |Суреті             = Fender Precision Bass.jpg
 |Сурет тақырыбы     = [[Fender Precision Bass]]
 |Жіктелуі           = [[Ішекті музыкалық аспаптар]] 
 |Диапазоны          = Range bass guitar.png
 |Диапазон атауы     = Стандартты күйге келтірілген 4 ішекті бас-гитараның диапазоны (жақшада: 5 ішекті)
 |Туыстас аспаптары  = 
* [[Электрогитара]]
* [[Контрабас]]
* [[Акустикалық бас-гитара]]
* [[Укулеле бас]]
* [[Безладовый бас|Пернесіз бас]]
* [[Электрлік контрабас]]
 |Музыканттар        = 
 |Шығарушылар        = 
 |Мақалалар          = 
 |Дыбысы             =
 |Ортаққор           = Bass guitars
}}
'''Бас-гитара'''&lt;ref&gt;According to the New Grove Dictionary of Music and Musicians, an «Electric bass guitar [bass guitar] [is] a Guitar, usually with four heavy strings tuned E1'-A1'-D2-G2.» ''The New Grove Dictionary of Music and Musicians'', second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell (London, 2001)&lt;/ref&gt; ('''электрлі бас-гитара, электробас''' немесе жай ғана '''бас'''&lt;ref&gt;The New Grove Dictionary of Music and Musicians defines the term ''bass'' thus: «Bass (iv). A contraction of Double bass or Electric bass guitar.» Ibid.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The proper term is «electric bass», and it is often misnamed «bass guitar», according to Tom Wheeler, ''The Guitar Book'', pp 101-2. ''Guitars'' by Evans and Evans, page 342, agrees.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Although «electric bass» is one of the common names for the instrument, «bass guitar» or «electric bass guitar» are commonly used and some authors claim that they are historically accurate (e.g., «How The Fender Bass Changed The World» in the references section).&lt;/ref&gt;) — [[бас]] регистрінде ойнауға арналған [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті]] [[электрофондар|электрлік музыкалық аспап]]. Онда көбінесе саусақтармен ойнайды, бірақ медиаторды қолдануға да болады. Соқпалы аспаптар жиынтығымен бірге шығарманың [[ырғақ секциясы]]н құрайды. Электрлі бас-гитарадан басқа, музыкада әлдеқайда сирек кездесетін, бірақ басқа аспаптар класына жататын (электрофон болып саналмайтын) [[акустикалық бас-гитара|акустикалық нұсқасы]] да бар.

Электрлік бас-гитара сыртқы пішіні мен құрылымы жағынан [[электрогитара]]ға ұқсас келеді (ал акустикалық нұсқасы дәстүрлі акустикалық гитараға көбірек ұқсайды), алайда оның корпусы мен грифі біршама ірірек, ал мензурасы ұзынырақ болады. Классикалық бас-гитара әдетте төрт ішектен тұрады, дегенмен ішек саны көбірек түрлері де кездеседі. Төрт ішекті бас-гитара контрабаспен унисонда&lt;ref&gt;Bass guitar/Double Bass tuning E1=41.20 Hz, A1=55 Hz, D2=73.42 Hz, G2=98 Hz + optional low B0=30.87 Hz&lt;/ref&gt;, контроктаваның «ми» дыбысынан бастап кварталар бойынша күйге келтіріледі және электрогитараның ең төменгі төрт ішегінің құрылысынан тура бір [[октава]] төмен орналасады&lt;ref&gt;Standard guitar tuning E2=82.41 Hz, A2=110 Hz, D3=146.8 Hz, G3=196 Hz, B3=246.9 Hz, E4=329.6 Hz&lt;/ref&gt;. Электрогитара сияқты, электрлік бас-гитарада ойнау үшін оны арнайы дыбыс күшейткішке қосу қажет.

1950 жылдары өмірге келгеннен кейін бас-гитара [[поп-музыка]]дағы ырғақ тобының басты аспабы ретінде [[контрабас]]ты толық дерлік ығыстырып шығарды&lt;ref&gt;Roberts, Jim (2001). [https://books.google.com/books?id=1m2kRBQscfoC&amp;lpg=PA41&amp;pg=PA56#v=onepage&amp;q&amp;f=false 'How The Fender Bass Changed the World' p. 56] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161212044403/https://books.google.com/books?id=1m2kRBQscfoC&amp;lpg=PA41&amp;pg=PA56#v=onepage&amp;q&amp;f=false |date=2016-12-12 }} «The surf/instrumental rock genres of the early 1960s were crucial proving grounds of the still-newfangled electric bass…»&lt;/ref&gt;. Сонымен қатар, бұл аспап заманауи музыкалық жанрлардың көбінде маңызды рөл атқара бастады, ал оның әрбір бағытында өзіндік орындау техникасы, құрылысы мен ішек саны қолданылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Бас-гитаралар]]</text>
      <sha1>c4myfojq7hirqky5j8ik95boxc1xl9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сербиядағы парламент сайлауы (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789198</id>
    <revision>
      <id>3689857</id>
      <parentid>3687099</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11170" sha1="hcr2a1eentaqpf61kdelojbkf0aso03" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау        = Сербиядағы парламент сайлауы (2023)
 | алдыңғы сайлау жылы   = 2023
 | байрақ                = 
 | ел                    = Сербия
 | вариант               = 
 | келесі сайлау         = 
 | келесі сайлау жылы    = 
 | сайлау атауы          = 
 | тақырып               = 
 | қосымша               = 
 | сайлау күні           = 25 қазан 2026&lt;br&gt;{{Партия/Орындар|99.37|hex=#1BCE0E}}саналды
 | түрі                  = 
 | қосымша2              = 
 | жалпы кандидат        = 
 | кезең                 = 
 | тіркелгендер          = 
 | сайлаушылар           = 
 | жарамды               = 
 | жарамсыз              = 
 | бос                   = 
 | халық                 = 
 | сайлаушылар2          = 
 | қатысқандар           = 68.98
 | қатысқандар қатынасы  = 
 | алдыңғы қатысқандар   = 58.77
 | босжәнежарамсыз       = 
 | қатысқандар2          = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2  = 
 | жарамды2              = 
 | босжәнежарамсыз2      = 
 | бос2                  = 
 | жарамсыз2             = 
 | науқан                = 
 | Дебат                 = 
 | сурет1                =
 | түс1                  = #A81A32
 | кандидат1             = ''Жоқ''{{efn|Партияның басты кандидаты жоқ; бюллетень басында [[Илия Срданович]]}}
 | серіктес1             = 
 | жыныс1                = ер
 | партия1               = [[Студенттер тізімі]]
 | коалиция1             = 
 | партия1 коалиция1     = 
 | партия2 коалиция1     = 
 | партия3 коалиция1     = 
 | партия4 коалиция1     = 
 | партия5 коалиция1     = 
 | партия6 коалиция1     = 
 | партия7 коалиция1     = 
 | басшы1                = 
 | сайлаушылар даусы1    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = 
 | дауыс1                = 
 | алдыңғы дауыс1        = 
 | дауыс2v1              = 
 | пайыз1                = 53.03
 | пайыз2v1              = 
 | алдыңғы пайыз1        = 0
 | ref пайыз1            = 
 | орын1                 = 141
 | алдыңғы орын1         = 0
 | сайланған атауы       = 
 | сайланған1            = 
 | алдыңғы сайланған1    = 
 | сайланған атауы2      = 
 | сурет2                = Aleksandar Vučić 2025 (cropped).jpg
 | түс2                  = #242970
 | кандидат2             = [[Александр Вучич]]
 | серіктес2             = 
 | жыныс2                = ер
 | партия2               = [[Серб озық партиясы]]
 | коалиция2             = 
 | партия1 коалиция2     = [[Александр Вучич — Біртұтас Сербия|Біртұтас Сербия]]
 | партия2 коалиция2     = 
 | партия3 коалиция2     = 
 | партия4 коалиция2     = 
 | партия5 коалиция2     = 
 | партия6 коалиция2     = 
 | партия7 коалиция2     = 
 | басшы2                = 
 | сайлаушылар даусы2    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = 
 | дауыс2                = 
 | алдыңғы дауыс2        = 
 | дауыс2v2              = 
 | пайыз2                = 38.97
 | пайыз2v2              = 
 | алдыңғы пайыз2        = 
 | орын2                 = 103
 | алдыңғы орын2         = 129
 | сайланған2            = 
 | алдыңғы сайланған2    = 
 | сайланған атауы       = 
 | қарта атауы           = 
 | қарта                 = 2026 Serbian Election Map.svg
 | қарта өлшемі          = 
 | қарта шарты1          = 
 | қарта шарты2          = 
 | fond                  = 
 | қарта тақарыбы        = 
 | диаграмма атауы       = 
 | диаграмма             = 
 | диаграмма өлшемі      = 
 | шарт1                 = 
 | шарт2                 = 
 | диаграмма2 атауы      = 
 | диаграмма2            = 
 | диаграмма өлшемі2     = 
 | шарт1 2               = 
 | шарт2 2               = 
 | жолақ атауы           = 
 | жолақ1                = 
 | түс жолақ1            = 
 | пайыз жолақ1          = 
 | төменгі-жолақ атауы   = 
 | ізашар                = [[Сербия премьер-министрі|премьер-министр]]&lt;br&gt;[[Джуро Мацут]]
 | ізашар партия         = [[Партиясыз]]
 | ізбасар               = Әлі белгісіз
 | ізбасар партия        = 
 | соңы                  = 
 | ізашар атауы          = 
 | ізашар жынысы         = ер
 | ізбасар атауы         = 
 | ізбасар жынысы        = 
 | төменгі тақырып       = 
 | мазмұн                = 
 | сайт                  = 
}}
2026 жылғы 25 қазанда [[Сербия]]да [[парламент сайлауы]] орын алды. Сайлаушылардың 68,85%-і 250 мүшелі [[Халықтық скупщина]]ның құрылымын сайлауға дауыс берді.

Сайлау әуел бастан 2027 жылғы желтоқсанда өту керек болған; алайда сол кездегі президент [[Александр Вучич]] Парламентті кезектен тыс таратып, сайлауда 2026 жылғы 9 қыркүйекте жылжытты. Сайлаудағы бірінші орынға [[Студенттер тізімі]] партиясы жайғасты. Ол осылайша 2012 жылдан бері биліктегі [[Серб озық партиясы]]н (СОП) биліктен қуды. CeSID–Ipsos болжамынша Студенттер тізімі партиясы дауыстың шамамен 52%-ін жинап, 140 мандатқа ие болды; СОП басқарған [[Александр Вучич — Біртұтас Сербия|Біртұтас Сербия]] 39% жинап, 103 мандат алды. Ұлттық азшылық тізімдерінен басқа еш партия сайлау шегінен өте алмады.&lt;ref name=&quot;Tanjug Ipsos 25 Oct&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-10-25 |title=IPSOS/CeSID: Preliminarni rezultati na osnovu 56 odsto obrađenog uzorka, Studentska lista osvojila 52 odsto glasova |url=https://www.tanjug.rs/srbija/politika/292420/ipsoscesid-preliminarni-rezultati-na-osnovu-56-odsto-obradenog-uzorka-studentska-lista-osvojila-52-odsto-glasova/vest |accessdate=2026-10-26 |work=Tanjug |language=sr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kurir seats 25 Oct&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-10-25 |title=IPSOS/Cesid: Raspodela mandata – Studentska lista 140, a Ujedinjena Srbija 103 |url=https://www.kurir.rs/vesti/politika/10144533/projekcija-raspodele-mandata-za-narodnu-skupstinu |accessdate=2026-10-26 |work=Kurir |language=sr}}&lt;/ref&gt; Сайлаушылардың 70% дауыс берді. Бұл 2023 жылғы сайлаудағы статистикадан ерекше көп.&lt;ref name=&quot;Nova Vučić concedes&quot;&gt;{{Cite news |date=2026-10-25 |title=Vučić: Jasno da smo ove izbore izgubili |url=https://nova.rs/vesti/politika/vucic-jasno-da-smo-ove-izbore-izgubili |accessdate=2026-10-25 |work=Nova |language=sr}}&lt;/ref&gt;

[[Серб озық партиясы]] билікке 2012 жылы [[Сербия Социалистік партиясы]]мен коалиция жасағасын келді. [[Сербиядағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылғы парламент сайлауы]]нда ол Скупщинадағы көпшілігін нығайтты. Сайлаудағы алаяқтық туралы айыптарға байланысты қысқа мерзімді наразылық акциялары ұйымдастырылды. 2024 жылғы мамырда [[Милош Вучевич]] Сербияның премьер-министрі атанды. 2024 жылғы қарашадағы [[Нови-Сад]] теміржол вокзалының шатыр қалқасының опырылуынан кейін сыбайлас жемқорлыққа қарсы студенттер бастаған наразылықтар басталды. 2025 жылғы қаңтарда Вучевич қызметінен кететінін жариялады. Оның орнына сәуір айында [[Джуро Мацут]] келді. 2026 жылы Халықтық скупщина сайлау туралы бірнеше заңға өзгерістер енгізді.

СОП премьер-министрлікке кандидаты қылып Вучичты таңдады; ол 27 қыркүйекте отставкасын жариялады; Скупщина төрайымы [[Ана Брнабич]] осылайша президент міндетін атқарушысы атанды. Наразы студенттер [[Студенттер тізімі]] партиясын құрды, кандидаттары басына [[Илия Срданович]]ты орнатты. Үшінші партия мен коалициялардың көпшілігі өз тізімдерінен бас тартып, Студенттер тізімін қолдады. Студенттер тізімін қолдаудан бас тартқан екі белгілі партия болды; еуропашыл «Еуропалық Сербия» коалициясы мен ұлтшыл «Нағыз оңшылдар» партиясы болды. Оған «жалған оппозиция» атауы беріліп, СОП үшін [[спойлер (саясат)|спойлер]] партиялар айыптары тағылды.

Сайлауалды кампания 23 қазанда бітті. Вучичтің отставкасы нәтижесінен болатын [[Сербиядағы президент сайлауы (2026)|президент сайлауы]] 2026 жылғы 27 желтоқсанға дейін өтуге міндетті.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Сербия]]
[[Санат:2026 жылғы сайлаулар]]
[[Санат:Сербиядағы сайлаулар]]
[[Санат:25 қазан оқиғалары]]</text>
      <sha1>hcr2a1eentaqpf61kdelojbkf0aso03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>'Джейн Остиннің үй-мұражайы''</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789259</id>
    <revision>
      <id>3690214</id>
      <parentid>3687681</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:26:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Акмарал Абдрашидовна</username>
        <id>179025</id>
      </contributor>
      <origin>3690214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4781" sha1="jmk1i3r54r84lp0fuagqnl5mr7hix3l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}'''Джейн Остиннің үй-мұражайы''' ({{lang-en|Jane Austen’s House}}) — ағылшын жазушысы [[Джейн Остин|Джейн Остиннің]] өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық мұражай. [[Англия|Англияның]] Гэмпшир графтығындағы Чоутон ауылында, Олтон қаласына жақын жерде орналасқан. Остин бұл үйде 1809 жылдан 1817 жылға дейін тұрған. Үй 1949 жылы мұражай ретінде келушілерге ашылған.&lt;ref name=&quot;house&quot;&gt;{{cite web|title=House|url=https://janeaustens.house/the-museum/|website=Jane Austen’s House|language=en|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Мұражай орналасқан ғимарат XVII ғасырда салынған. Үй жазушының ағасы Эдвардқа тиесілі болған. Ол анасы мен қарындастарына осы үйде ақысыз тұруға мүмкіндік берген. 1809 жылы Джейн Остин мұнда анасымен, әпкесі Кассандрамен және отбасылық досы Марта Ллойдпен бірге қоныстанған.&lt;ref name=&quot;house&quot; /&gt;

Чоутонда тұрған жылдары Остин бұрын бастаған шығармаларын қайта өңдеп, жаңа романдар жазған. Ол осы үйде «Мэнсфилд-парк», «Эмма» және «Persuasion» романдарын жазып, «Sense and Sensibility», «Pride and Prejudice» және «Northanger Abbey» шығармаларын баспаға дайындаған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of the Society|url=https://janeaustensociety.org.uk/about-us/history-of-the-society/|website=The Jane Austen Society UK|language=en|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

1817 жылдың мамырында денсаулығы нашарлаған жазушы емделу үшін Винчестерге кеткен. Ол сол жылы 18 шілдеде қайтыс болған. Анасы мен әпкесі Чоутондағы үйде өмірлерінің соңына дейін тұрған. 1845 жылы ғимарат үш тұрғынжайға бөлініп, жергілікті иеліктің қызметкерлеріне берілген.&lt;ref name=&quot;house&quot; /&gt;

== Мұражайдың ашылуы ==
1940 жылы Дороти Дарнелл үйді сақтап қалу мақсатында Джейн Остин қоғамын құрған. Қоғам ғимаратты сатып алып, қорғауға қаражат жинаған.

Бұл бастаманы қолдаған лондондық заңгер Томас Эдвард Карпентер 1948 жылы үйді сатып алған. Ол ғимаратты Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ұлы Филиптің құрметіне мұражайға айналдырып, оны басқаратын қор құрған. Мұражай 1949 жылғы 23 шілдеде келушілерге ашылған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=It’s our birthday!|url=https://janeaustens.house/special-news/its-our-birthday/|website=Jane Austen’s House|language=en|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

== Мұражай қоры ==
Мұражай қорында Джейн Остиннің хаттары, әшекей бұйымдары, романдарының алғашқы басылымдары, жиһаздар және оның отбасына тиесілі тұрмыстық заттар сақталған. Көрмеге қойылған бұйымдардың қатарында жазушы шығармаларын жазып, өңдеген шағын үстел де бар.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Jane Austen’s House|url=https://janeaustensociety.org.uk/jane-austen/places/chawton/jane-austens-house/|website=The Jane Austen Society UK|language=en|access-date=2026-10-27}}&lt;/ref&gt;

Мұражайда жазушының өмірі мен шығармашылығына арналған көрмелер ұйымдастырылады. Келушілер үйдің бөлмелері мен бағын аралай алады.&lt;ref name=&quot;house&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://janeaustens.house/ Мұражайдың ресми сайты] {{ref-en}}
[[Санат:мұражайлар]][[Санат:жазушылар]][[Санат:ағылшын тілді әдебиет]]</text>
      <sha1>jmk1i3r54r84lp0fuagqnl5mr7hix3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клэйфейс (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789373</id>
    <revision>
      <id>3689949</id>
      <parentid>3689053</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:13:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3689949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48249" sha1="srza5fyamzuezfex06s9d2ukpaqpqa8" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Клэйфейс
 |Шынайы атауы     = Clayface
 |Суреті           =
 |Сурет ені        = 
 |Сурет атауы      = 
 |Жанры            = боди-хоррор, психологиялық триллер
 |Режиссёрі        = Джеймс Уоткинс
 |Продюсері        = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис
 |Сазгері          = Фолькер Бертельманн
 |Қоюшы суретші    = Джеймс Прайс
 |Негізі           = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер
 |Сценарийші       = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини
 |Актерлер         = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан
 |Операторы        = Роб Харди
 |Компания         = [[DC Studios]], 6th &amp; Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company
 |Дистрибьютор     = Warner Bros. Pictures
 |Ұзақтығы         = 108 минут
 |Бюджеті          = $40 млн
 |Түсім            = 
 |Мемлекет         = {{USA}}&lt;br /&gt;{{GBR}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі]]
 |Жыл              = 2026
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = 
 |imdb_id          = 34890576
 |Сайты            = https://www.clayfacemovie.net/
 |Ортаққор         = Clayface (film)
}}

'''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының [[Сазбейне]] туралы комикстеріне негізделген, [[боди-хоррор]] жанрындағы америкалық толықметражды суперқаһармандық фильм. Бұл туынды «[[DC Ғаламы (медиафраншиза)|DC ғаламы]]» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.&lt;ref name=&quot;Variety&quot;&gt;[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.&lt;/ref&gt; Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th &amp; Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты [[Сазбейне|Мэтт Хейген / Клэйфейс]] рөлін [[Том Рис Харрис]] сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады.

== Өндірісі ==
Майк Флэнаган [[2023 жыл]]дың [[наурыз]] айында [[DC Studios]] басшылары [[Джеймс Ганн]] және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «[[Кеңейтілген DC Ғаламы]]» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,&lt;ref name=&quot;Deadline&quot;&gt;[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.&lt;/ref&gt; соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. [[Мамыр]] айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды.

«Клэйфейс» фильмі [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.&lt;ref name=&quot;Variety&quot;/&gt;

== Сюжеті ==
«Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады.

Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді.

Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}&lt;/ref&gt;

Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}&lt;/ref&gt;

Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}&lt;/ref&gt;

Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}&lt;/ref&gt;

== Актёрлер құрамы ==
* '''[[Том Рис Харрис]]''' — ''Мэтт Хейген / Сазбейне:'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.&lt;ref name=&quot;Budget&quot;&gt;{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Наоми Экки]]''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.&lt;ref name=&quot;Cast&quot;&gt;{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Макс Мингелла]]''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.&lt;ref name=&quot;Cast&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Budget&quot;/&gt;
* '''[[Эдди Марсан]]''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}&lt;/ref&gt;
* '''Джессика Грандл'''

== Өндірісі ==
=== Идеясы ===
2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган [[DC Comics]] баспасының комикстеріндегі «Клэйфейс» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}&lt;/ref&gt; Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}&lt;/ref&gt; Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}&lt;/ref&gt; ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың сәуірінде [[Warner Bros.]]-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав [[Marvel Studios]] президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon &amp; Schuster |жыл=2023 |бет=142}}&lt;/ref&gt; Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}&lt;/ref&gt; Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}&lt;/ref&gt; Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}&lt;/ref&gt; «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}&lt;/ref&gt;

2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}&lt;/ref&gt; Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}&lt;/ref&gt; мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}&lt;/ref&gt; Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}&lt;/ref&gt; «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}&lt;/ref&gt;

2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}&lt;/ref&gt; Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}&lt;/ref&gt; Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.&lt;ref name=&quot;Cast&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}&lt;/ref&gt; Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}&lt;/ref&gt; Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.&lt;ref name=&quot;Budget&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Budget&quot;/&gt; Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}&lt;/ref&gt;

=== Түсірілімге дайындық ===
2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.&lt;ref name=&quot;THR_Horror&quot;&gt;{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;THR_Horror&quot;/&gt; Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Сазбейненің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.&lt;ref name=&quot;THR_Horror&quot;/&gt; Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.&lt;ref name=&quot;Gunn_Update&quot;&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}&lt;/ref&gt; 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының &quot;DC әлемінде&quot; көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Gunn_Update&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;THR_Horror&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}&lt;/ref&gt; Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;&lt;ref name=&quot;Sneider_Radcliffe&quot;&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}&lt;/ref&gt; алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}&lt;/ref&gt; Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}&lt;/ref&gt;

Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}&lt;/ref&gt; ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}&lt;/ref&gt; Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}&lt;/ref&gt; Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}&lt;/ref&gt; алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.&lt;ref name=&quot;Budget&quot;/&gt; Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}&lt;/ref&gt; Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,&lt;ref name=&quot;Amini_Script&quot;&gt;{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}&lt;/ref&gt; ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}&lt;/ref&gt; Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}&lt;/ref&gt; Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.&lt;ref name=&quot;Amini_Script&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}&lt;/ref&gt; Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}&lt;/ref&gt;

14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}&lt;/ref&gt; Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.&lt;ref name=&quot;Cast&quot;/&gt; Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}&lt;/ref&gt;

=== Түсірілім ===
Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында&lt;ref name=&quot;Filming_Start&quot;&gt;{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}&lt;/ref&gt; «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}&lt;/ref&gt; Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,&lt;ref name=&quot;Gunn_Update&quot;/&gt; кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.&lt;ref name=&quot;THR_Horror&quot;/&gt; Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.&lt;ref name=&quot;Marsan_Cast&quot;&gt;{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}&lt;/ref&gt; Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}&lt;/ref&gt; Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.&lt;ref name=&quot;Filming_Start&quot;/&gt; Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,&lt;ref name=&quot;Marsan_Cast&quot;/&gt; Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.&lt;ref name=&quot;Budget&quot;/&gt; Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.&lt;ref name=&quot;Marsan_Cast&quot;/&gt; Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.&lt;ref name=&quot;Amini_Script&quot;/&gt;

== Премьера ==
«Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.&lt;ref name=&quot;Release_Date&quot;&gt;{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}&lt;/ref&gt; Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}&lt;/ref&gt; бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}&lt;/ref&gt; Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Gunn_Update&quot;/&gt;

== Қабылдануы ==
=== Кассалық түсімдер ===
Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.&lt;ref name=&quot;BoxOffice_Pro&quot;&gt;{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}&lt;/ref&gt;

22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}&lt;/ref&gt;

=== Бағалаулар ===
Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «&quot;Клэйфейс&quot; DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық &quot;боди-хоррор&quot; жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады». Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді. CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.&lt;ref&gt;{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}&lt;/ref&gt;

IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}&lt;/ref&gt; The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}&lt;/ref&gt; The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}&lt;/ref&gt; Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.&lt;ref&gt;{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:DC Studios фильмдері]]</text>
      <sha1>srza5fyamzuezfex06s9d2ukpaqpqa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Уланская</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789387</id>
    <revision>
      <id>3689900</id>
      <parentid>3688079</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3689900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1243" sha1="psfzmaciajcmr0tjrg6jc93er30xa0c" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Уланская}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 10:21, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

== Дереккөздер ==
Қайырлы кеш! Уикипедияға қосқан мәліметтеріңізде сенімді дереккөздер көрсетілмегендіктен, өңдемелеріңіз кері қайтарылды. Уикипедиядағы ақпарат тексерілуі және сенімді дереккөздермен расталуы тиіс. Алдағы уақытта мақала жазғанда немесе толықтырғанда тиісті дереккөздерді көрсетіп, расталмаған мәліметтерді қоспауыңызды сұраймын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 18:41, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>psfzmaciajcmr0tjrg6jc93er30xa0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роза Шаңырақбайқызы Абитаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789507</id>
    <revision>
      <id>3690178</id>
      <parentid>3689585</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3690178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6674" sha1="k7esdehinlip08q6shmves7l5kszb61" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Роза Шаңырақбайқызы Абитаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1957
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз, доцент  
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің &quot;Құрмет&quot; және &quot;Ахмет Байтұрсынов атындағы&quot; медальдары, &quot;Үздік оқытушысы&quot;, &quot;Үздік ғылыми қызметкері&quot; атқтары;
* &quot;Жезқазған қаласының атақты адамы&quot;.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Роза Шаңырақбайқызы Абитаева''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының докторы, доцент.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1957 жыл|1957]] жылы [[Алматы облысы]], [[Балқаш ауданы]], [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылында туған.&lt;br&gt;

В. Куйбышев атындағы сегізжылдық мектепті бітіріп, білімін [[Жамбыл облысы]]ндағы орта мектепте жалғастырды. Оны аяқтаған соң [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Психологиялық-педагогикалық факультетін [[1979 жыл|1979]] жылы үздік бітірген.&lt;br&gt;
Еңбек жолын Жезқазған педагогикалық училищесінде &quot;Педагогика&quot; және &quot;Балалар психологиясы&quot; пәндерінің мұғалімі болып бастады. [[1980 жыл|1980]] жылдан бері Жезқазған педагогикалық институтының Педагогика және психология кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, Тәрбие жұмысының әдістемесі кафедрасының меңгерушісі, Ө.А. Байқоңыров атындағы [[Жезқазған университеті]]нің Педагогика және психология кафедрасының меңгерушісі сынды қызметтерді атқарды.&lt;br&gt;
[[1983 жыл|1983]] жылы Ы. Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институтының &quot;Педагогика теориясы мен тарихы&quot; мамандығы бойынша аспирантура бітірді.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Біліктілікті арттыру жүйесінде білім беру ұйымдары басшыларының басқарушылық құзыреттілігін дамыту&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми мақала, 7 оқу құралы және &quot;Білім беру менеджментіне жалпы білім беру мекемелерінің басшыларын дайындау жүйесі тақырыбыдағы монографиясы,
болашақ бастауыш сынып мұғалімдері мен мектеп мекемелердің тәрбиешілері үшін бірнеше оқу құралдары мен &quot;Ерте жастағы балалардың дамуы&quot;, &quot;Мектепалды және бастауыш сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық диагностикасы&quot; және &quot;Баланың мектептегі алғашқы күні&quot; атты әдістемелік нұсқалықтары жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің &quot;Құрмет&quot; және &quot;Ахмет Байтұрсынов атындағы&quot; медальдары, &quot;Үздік оқытушысы&quot;, &quot;Үздік ғылыми қызметкері&quot; атақтары;
* &quot;Жезқазған қаласының атақты адамы&quot; атағы.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://nauka.kz/page.php?page_id=926&amp;lang=1&amp;anketa_id=10351 Абитаева Роза Шанракбаевна.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>k7esdehinlip08q6shmves7l5kszb61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вермонт университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789602</id>
    <revision>
      <id>3689907</id>
      <parentid>3689777</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:50:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3689907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36294" sha1="4zr8bq9yvqoq5x3ymcdw5z97jhwwln1" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>4zr8bq9yvqoq5x3ymcdw5z97jhwwln1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689908</id>
      <parentid>3689907</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3689908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37715" sha1="frcqq9wt059siuuc7qanbdk3leopgoy" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[палестиналықтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>frcqq9wt059siuuc7qanbdk3leopgoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689910</id>
      <parentid>3689908</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37724" sha1="jfn4rjwaj823yo8e1n8cawzsuxpwmox" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>jfn4rjwaj823yo8e1n8cawzsuxpwmox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689911</id>
      <parentid>3689910</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3689911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39914" sha1="25r7ejd3j52oog1xr0cb6wx7yuflve1" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>25r7ejd3j52oog1xr0cb6wx7yuflve1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689912</id>
      <parentid>3689911</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3689912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41181" sha1="8dzzmnyiqmaf9p8cbbbomkdrcjncfd8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>8dzzmnyiqmaf9p8cbbbomkdrcjncfd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689913</id>
      <parentid>3689912</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мөрі */</comment>
      <origin>3689913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44634" sha1="ca9h7og7loxk650780mag3d1ex94llo" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ca9h7og7loxk650780mag3d1ex94llo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689914</id>
      <parentid>3689913</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Білім беру */</comment>
      <origin>3689914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45709" sha1="sqd1yoynahtlmy1o7mp48yscv2991vn" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{{Infobox US university ranking
| THE_WSJ = 283
| USNWR_NU = 121
| USNWR_W = 510
| QS_W = 851-900
| THES_W = 
| Wamo_NU = 100
| Forbes = 181
| ARWU_W = 401–500
}}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sqd1yoynahtlmy1o7mp48yscv2991vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689915</id>
      <parentid>3689914</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45543" sha1="ds49tyz3n9hmqort0ev2u8eo7kn7zlr" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ds49tyz3n9hmqort0ev2u8eo7kn7zlr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689916</id>
      <parentid>3689915</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рейтингтері мен беделі */</comment>
      <origin>3689916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46408" sha1="rgzu0eq11s81pf8k886tusphvl3dcjc" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#eaecf0; text-align:center; font-size:115%;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center;&quot; | Ұлттық рейтингтер
|-
| ''[[Forbes]]''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 181
|-
| ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 121
|-
| ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 100
|-
| ''WSJ/College Pulse''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center;&quot; | Әлемдік рейтингтер
|-
| ''ARWU''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| ''QS''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;text-align:right;&quot; | 510
|}
2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rgzu0eq11s81pf8k886tusphvl3dcjc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689917</id>
      <parentid>3689916</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рейтингтері мен беделі */</comment>
      <origin>3689917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47562" sha1="tvlrxsmcug6w86ak4e3dfilzo822d1k" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}
2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tvlrxsmcug6w86ak4e3dfilzo822d1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689918</id>
      <parentid>3689917</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рейтингтері мен беделі */</comment>
      <origin>3689918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48833" sha1="68otos4exquj77pry82y35ppazjp83a" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>68otos4exquj77pry82y35ppazjp83a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689919</id>
      <parentid>3689918</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рейтингтері мен беделі */</comment>
      <origin>3689919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54103" sha1="mxywf5k120vek4bip80bf7wkwsj8jdj" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

===Бакалавриатқа қабылдау===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>mxywf5k120vek4bip80bf7wkwsj8jdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689920</id>
      <parentid>3689919</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бакалавриатқа қабылдау */</comment>
      <origin>3689920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54104" sha1="rzlevr3grdfpu8f9u7ae9nalv2kkz6r" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:100%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rzlevr3grdfpu8f9u7ae9nalv2kkz6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689921</id>
      <parentid>3689920</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:08:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рейтингтері мен беделі */</comment>
      <origin>3689921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54103" sha1="1sjku161v5dmjzn6q206t67h3eaddo3" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1sjku161v5dmjzn6q206t67h3eaddo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689922</id>
      <parentid>3689921</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бакалавриатқа қабылдау */</comment>
      <origin>3689922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56770" sha1="6ip07a65a7oovbgqiand9r1bqwh318q" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6ip07a65a7oovbgqiand9r1bqwh318q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689923</id>
      <parentid>3689922</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бакалавриатқа қабылдау */</comment>
      <origin>3689923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57710" sha1="ew1ipdsed1nrshq61w55su4gxpakbq7" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ew1ipdsed1nrshq61w55su4gxpakbq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689924</id>
      <parentid>3689923</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ғылыми зерттеулер */</comment>
      <origin>3689924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59035" sha1="b3jtfp80nhz76rywpktrvp685ft0h3j" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>b3jtfp80nhz76rywpktrvp685ft0h3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689925</id>
      <parentid>3689924</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өнер және ғылым колледжі */</comment>
      <origin>3689925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60848" sha1="oogu8wgsg8t2z3m7qakkq3r89xbsqmo" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>oogu8wgsg8t2z3m7qakkq3r89xbsqmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689927</id>
      <parentid>3689925</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гроссман бизнес мектебі */</comment>
      <origin>3689927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62987" sha1="dawk053r797473ty1lzd2jhxu73ou3o" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dawk053r797473ty1lzd2jhxu73ou3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689928</id>
      <parentid>3689927</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гроссман бизнес мектебі */</comment>
      <origin>3689928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64497" sha1="o8elo7uzoqqzdjwdos7ngqjfab8dfmr" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>o8elo7uzoqqzdjwdos7ngqjfab8dfmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690127</id>
      <parentid>3689928</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Инженерия және математика ғылымдары колледжі */</comment>
      <origin>3690127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66488" sha1="3usoo53yrlg80u5vi6psungqo8c80k6" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

===Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]

Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3usoo53yrlg80u5vi6psungqo8c80k6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690128</id>
      <parentid>3690127</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3690128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66489" sha1="ktaedcqxlijype3j4z6ok8law5ovz67" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ktaedcqxlijype3j4z6ok8law5ovz67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690131</id>
      <parentid>3690128</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі */</comment>
      <origin>3690131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67736" sha1="3q07dn3nbdhm1pbe32a24pov89utb9q" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3q07dn3nbdhm1pbe32a24pov89utb9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690142</id>
      <parentid>3690131</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі */</comment>
      <origin>3690142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69334" sha1="oacopzibdx2dnfd713z7mj7jv0o33ox" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

===Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

[[Сурет:Uvmboat.JPG|thumb|Вермонт университетінің ғылыми-зерттеу кемесі [[Шамплейн көлі]]нің жағасындағы Берлингтон айлағында, ECHO аквариумының маңында тоқтап тұр.]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>oacopzibdx2dnfd713z7mj7jv0o33ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690143</id>
      <parentid>3690142</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:09:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3690143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69049" sha1="5wrvtte3ctajsi2egtyjtjee70xjuo7" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5wrvtte3ctajsi2egtyjtjee70xjuo7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690146</id>
      <parentid>3690143</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі */</comment>
      <origin>3690146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70074" sha1="fjqbn3vdu15wgl55rwjzay7ra2s1q8a" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

=== Медицина колледжі ===
{{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}}
1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[мемлекеттік университет жүйесі|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fjqbn3vdu15wgl55rwjzay7ra2s1q8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690148</id>
      <parentid>3690146</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3690148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70049" sha1="r3kmtnzobk3d7mtjkic472pqu4f2fn5" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

=== Медицина колледжі ===
{{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}}
1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r3kmtnzobk3d7mtjkic472pqu4f2fn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690154</id>
      <parentid>3690148</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:16:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медицина колледжі */</comment>
      <origin>3690154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71961" sha1="768stah9rl1psubd5m307wmsmjy4wzo" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

=== Медицина колледжі ===
{{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}}
1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды.

Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады.

''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News &amp; World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>768stah9rl1psubd5m307wmsmjy4wzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690156</id>
      <parentid>3690154</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медицина колледжі */</comment>
      <origin>3690156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73230" sha1="dyo3dn0j9x5yc5b5e6oy70fjjx92y70" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

=== Медицина колледжі ===
{{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}}
1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды.

Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады.

''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News &amp; World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>dyo3dn0j9x5yc5b5e6oy70fjjx92y70</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690157</id>
      <parentid>3690156</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медицина колледжі */</comment>
      <origin>3690157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75276" sha1="njmxivfdi1ot9acaiby4352xy6olhpu" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

=== Медицина колледжі ===
{{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}}
1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды.

Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады.

''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News &amp; World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ====
Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>njmxivfdi1ot9acaiby4352xy6olhpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690159</id>
      <parentid>3690157</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана */</comment>
      <origin>3690159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76972" sha1="s577n89tfw658vo6xp4w4r2ef2p2osv" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2020 жылы студенттердің бастамасымен жүргізілген науқанның қысымымен Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесі 2023 жылғы шілдеге дейін қазба отын саласына салынған инвестициялардан толық бас тарту туралы шешімді бірауыздан қабылдады.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

2022 жылы [[АҚШ Білім министрлігі]] [[Луис Д. Брандейс атындағы адам құқықтарын заң арқылы қорғау орталығы]] мен [[Кампустағы еврейлер (ұйым)|Jewish on Campus]] ұйымдарының Азаматтық құқықтар туралы заңның VI бөлімі негізінде берген шағымына байланысты университет әкімшілігінің кампустағы [[антисемитизм]] көріністеріне қатысты әрекеттерін тергеуді бастады.&lt;ref name=&quot;Investigation underway into antisemitism at U of Vermont&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=Investigation underway into antisemitism at U of Vermont |url=https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |website=The Associated Press |date=September 13, 2022 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144257/https://apnews.com/article/religion-education-race-and-ethnicity-racial-injustice-vermont-a871c17adea961471d16f1789ea3a2b5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=September 13, 2022 |title=UVM under federal investigation over antisemitism allegations |url=https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |access-date=May 1, 2023 |website=Vermont Public |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030305/https://www.vermontpublic.org/local-news/2022-09-13/uvm-under-federal-investigation-over-antisemitism-allegations |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірде университет пен Азаматтық құқықтар жөніндегі басқарма дауды ерікті түрде реттеу туралы келісімге келгеннен кейін тергеу аяқталды. АҚШ Білім министрлігінің баспасөз хабарламасында университеттің аталған оқиғаларға тиісті деңгейде әрекет етпегені айтылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=U.S. Department of Education's Office for Civil Rights Resolves Investigation Addressing the University of Vermont's Responses to Allegations of Antisemitic Incidents |url=https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |access-date=May 1, 2023 |website=www.ed.gov |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503042411/https://www.ed.gov/news/press-releases/us-department-educations-office-civil-rights-resolves-investigation-addressing-university-vermonts-responses-allegations-antisemitic-incidents |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет әкімшілігі бұл айыптауларды жоққа шығарып, оқиғаларға тиісті шаралар қабылдағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=UVM President Denies Allegations of Antisemitism on Campus |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |access-date=May 1, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003504/https://www.sevendaysvt.com/vermont/uvm-president-denies-allegations-of-antisemitism-on-campus/Content?oid=36490651 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университет кемсітушілікке қатысты шағымдарды тіркеудің жаңа тәртібін енгізуге, кемсітушілік пен қудалауға қарсы ішкі ережелерін қайта қарауға және қызметкерлер мен студенттерге қосымша оқыту жүргізуге келісті.&lt;ref name=&quot;U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint&quot;&gt;{{cite web |last1=Ring |first1=Wilson |title=U of Vermont settles Ed Department antisemitism complaint |url=https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |website=The Associated Press |date=April 3, 2023 |access-date=August 5, 2024 |archive-date=August 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805144302/https://apnews.com/article/university-of-vermont-antisemitism-complaint-brandeis-center-67c5bfc55713a6660879de27f50f3a62 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алайда шағымданушылардың талаптарын қабылдамады. Тергеуді аяқтаған кезде АҚШ Білім министрлігі университеттің кінәсі немесе заңбұзушылық жасағаны туралы қорытынды шығарған жоқ және жаңа федералдық саясат енгізбеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zituni |first=Danya |date=June 28, 2023 |title=University of Vermont's Settlement with Dep't of Education Refuses to Adopt IHRA Despite Pressure |url=https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |access-date=December 27, 2023 |website=Palestine Legal |language=en-US |archive-date=December 27, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025522/https://palestinelegal.org/news/2023/6/28/university-of-vermonts-settlement-with-dept-of-education-refuses-to-adopt-ihra-despite-pressure |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы қазанда Вермонт университетінің Қауіпсіздік және талаптарға сәйкестікті бақылау бөлімі [[Палестиналық арабтар|палестиналық]] жазушы [[Мұхаммед әл-Курд]]тың жоспарланған қонақ дәрісін кенеттен тоқтатты. Бөлім бұл шешімін іс-шара барысында тиісті қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкіндігінің жоқтығымен түсіндірді. [[Seven Days (газет)|Seven Days]] газетінің журналистік зерттеуі іс-шараға байланысты қандай да бір қауіп-қатердің болғанын растайтын дәлелдер таппады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hellman |first=Rachel |title=Records Show UVM Professors Questioned Decision to Nix Palestinian Writer's Appearance |url=https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |access-date=December 27, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=December 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231228000040/https://www.sevendaysvt.com/news/records-show-uvm-professors-questioned-decision-to-nix-palestinian-writers-appearance-39777348 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы наурызда Вермонт университетінің магистратура және докторантура студенттері [[кәсіподаққа бірігу|кәсіподаққа бірігу]] және [[Біріккен автомобиль жұмысшылары|UAW]] кәсіподағына қосылу туралы шешімді қолдап дауыс берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=UVM grad students join union |date=March 28, 2024 |work=WCAX |url=https://www.wcax.com/2024/03/28/uvm-grad-students-join-union/ }}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы сәуірде университеттегі [[Палестинадағы әділдік үшін студенттер]] ұйымының бөлімшесі Эндрю Харрис алаңында наразылық лагерін құрды. Наразылық білдірушілер университеттің эндаумент қоры туралы ақпараттың ашық болуын және «барлық қару-жарақ өндірушілерден, израильдік компаниялардан және тарихи Палестина аумағының оккупациясына қатысы бар компаниялардан» инвестицияларды қайтарып алуды талап етті. Сондай-ақ олар университеттен [[Линда Томас-Гринфилд]]тің оқу бітіру салтанатында жоспарланған сөз сөйлеуін тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Keshmiri |first=Peter D'Auria, Sophia |date=April 29, 2024 |title=Pro-Palestinian protest encampments spring up at the University of Vermont, Middlebury College |url=http://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |access-date=April 29, 2024 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=April 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429051453/https://vtdigger.org/2024/04/28/pro-palestinian-protest-encampments-spring-up-at-the-university-of-vermont-middlebury-college/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Мөрі ==
Университет алғаш рет 1807 жылы ресми мөрін бекітті. Мөрде [[Жасыл таулар]]дың үстінен көтеріліп келе жатқан күн және университеттің алғашқы ғимараты — кейін қайта жөнделген Олд-Милл бейнеленген. Сондай-ақ онда [[Евклид]]тің [[Пифагор теоремасы]]н «жел диірмені» әдісімен дәлелдеу сызбасы, глобус пен [[секстант]] бейнеленген. Мөрдің сыртқы шеңберінде «Universitas V. Montis. A.D. 1791», ал ішкі шеңберінде 1865 жылы ауыл шаруашылығы колледжінің құрылғанын білдіретін «Collegiumque Agriculturae» деген жазулар орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118045743/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Policies/policies/universityseal.pdf |archive-date=January 18, 2021 |title=University Seal |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Білім беру ==
Бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша білім беретін университеттің құрамына жеті бакалавриат колледжі, үздік студенттер колледжі, жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжі және медицина колледжі кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Majors, Minors and Graduate Programs |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университеті [[Жаңа Англияның жоғары білім жөніндегі комиссиясы]] тарапынан [[АҚШ-тағы жоғары білімді аккредиттеу|аккредиттелген]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=New England Commission Higher Education |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007090600/https://www.neche.org/institutions/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бакалавриат, магистратура және докторантура бағдарламалары [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]нде, Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжінде, Өнер және ғылым колледжінде, Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжінде, Инженерия және математика ғылымдары колледжінде, Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінде, Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру колледжінде, Гроссман бизнес мектебінде және [[Рубенштейн атындағы қоршаған орта және табиғи ресурстар мектебі]]нде ұсынылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |title=Majors, Minors, and Graduate Programs |website=www.uvm.edu |language=en |access-date=April 4, 2018 |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024938/https://www.uvm.edu/academics/majors_minors_and_graduate_programs |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Патрик Лихи атындағы үздік студенттер колледжі дербес академиялық дәреже бермейді. Оның студенттері бір мезгілде университеттің бакалавриат бағдарламалары бойынша білім беретін жеті колледжінің бірінде оқиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fall Semester |url=https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://www.uvm.edu/honorscollege/fall-semester |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтері мен беделі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:22em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; color:#3366cc; text-align:center; font-size:130%; padding:12px 8px; border:0;&quot; | Академиялық рейтингтер
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Ұлттық
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Forbes]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 181
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 121
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Washington Monthly]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 100
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | '''''WSJ''/College Pulse'''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 283
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; font-size:110%; padding:10px; border:0;&quot; | Әлемдік
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[Әлем университеттерінің академиялық рейтингі|ARWU]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 401–500
|-
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px;&quot; | ''[[QS World University Rankings|QS]]''
| style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 851–900
|-
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px;&quot; | ''[[U.S. News &amp; World Report]]''
| style=&quot;border:0; padding:10px 12px; text-align:right;&quot; | 510
|}

2024 жылғы жағдай бойынша ''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының жыл сайынғы университеттер рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тың мемлекеттік университеттері арасында 61-орынды, ал елдегі барлық университеттер арасында 121-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті.&lt;ref&gt;{{cite web |title=University of Vermont |url=https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |access-date=September 30, 2024 |publisher=U.S. News &amp; World Report |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414180827/https://www.usnews.com/best-colleges/university-of-vermont-3696/overall-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2024 жылы ''Forbes'' басылымының ''America's Top Colleges'' рейтингінде Вермонт университеті АҚШ-тағы 500 мемлекеттік және жекеменшік колледж бен университеттің арасында жалпы есепте 181-орынға, мемлекеттік университеттер арасында 79-орынға, ал зерттеу университеттері арасында 129-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://www.forbes.com/colleges/university-of-vermont/ |access-date=October 1, 2024 |website=Forbes |language=en }}&lt;/ref&gt;

1985 жылы Ричард Молл өзінің ''The Public Ivies: A Guide to America's Best Public Undergraduate Colleges and Universities'' атты кітабында Вермонт университетін [[Мемлекеттік Айви]] санатына жатқызды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Moll |first=Richard |url=https://archive.org/details/publicivysguidet0000moll |title=The public ivys: A guide to America's best public undergraduate colleges and universities |date=1985 |publisher=Viking |location=New York |others=Internet Archive |isbn=978-0-670-58205-1 }}&lt;/ref&gt;

=== Бакалавриатқа қабылдау ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; clear:right; width:36em; max-width:50%; margin:0 0 1em 1em; background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; border-collapse:collapse;&quot;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; text-align:center; font-size:125%; padding:12px 8px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Бакалавриатқа қабылдау статистикасы
|-
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; width:45%;&quot; |
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:30%;&quot; | 2023 жылы оқуға қабылданғандар&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |title=UVM Common Data Set 2023-2024 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109025946/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research-and-Assessment/2023_-_2024_Common_Data_Set.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
! style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; border-bottom:1px solid #a2a9b1; text-align:center; font-weight:normal; padding:12px 8px; width:25%;&quot; | 2018 жылмен салыстырғандағы өзгеріс&lt;ref name=&quot;ReferenceEnrollmentReport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/CDS1819.pdf |title=UVM Common Data Set 2018-2019 |publisher=UVM Office of Institutional Research and Assessment |access-date=September 30, 2024 |archive-date=November 26, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126192035/https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Office-of-Institutional-Research/cds/cds1819.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 60,0%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,2)
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 17,1%
| style=&quot;text-align:center; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | (+0,5)
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Тест нәтижелерінің ортаңғы 50%-ы&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[SAT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 1270–1410

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 35%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — оқу және жазу
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 640–720
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | SAT — математика
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 610–700
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | [[ACT (тест)|ACT]] — жалпы балл
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:left; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 29–32

&lt;small&gt;([[бірінші курс студенті|бірінші курс студенттерінің]] 11%-ы арасында)&lt;/small&gt;
|-
! colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#e6e6fa; text-align:center; padding:12px; border:0;&quot; | Мектептегі үлгерім көрсеткіштері (GPA)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 10%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 41,38%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 25%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 75,42%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Үздік 50%
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 97,32%
|-
! style=&quot;text-align:left; padding:12px; border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1;&quot; | Орташа GPA
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border:0; border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding:12px;&quot; | 3,85
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#f8f9fa; border:0; padding:12px; font-size:90%;&quot; |
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Тест нәтижелерін тапсыруды таңдаған студенттер арасында.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Мектептегі үлгерім рейтингі анықталған студенттер арасында.
|}

Бакалавриатқа қабылдау үдерісі [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «іріктеу деңгейі жоғары» санатына жатқызылады. Бұл бірінші курс студенттерінің тест нәтижелері негізінде университеттің қабылдау талаптарының іріктеу деңгейі бакалавр дәрежесін беретін барлық жоғары оқу орындарының арасында 80–100-процентиль аралығында екенін білдіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=University of Vermont |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |access-date=April 5, 2023 |website=Carnegie Classification of Institutions of Higher Education |language=en-US |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224958/https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы түлектер тобына қабылдау үшін Вермонт университетіне 28 236 өтініш түсіп, олардың 16 947-сі (60,0%) мақұлданды. Қабылданғандардың 2 896-сы оқуға тіркеліп, [[Оқуға қабылдау ұсынысын қабылдау көрсеткіші|оқуға түсу ұсынысын қабылдау көрсеткіші]] 17,1%-ды құрады. Университетте бірінші курс студенттерінің [[Студенттердің оқуын жалғастыру көрсеткіші|оқуын жалғастыру көрсеткіші]] 88,25%-ды құрайды, ал студенттердің 77,5%-ы оқуын алты жыл ішінде аяқтайды.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

Бірінші курсқа қабылданған студенттердің 35%-ы [[SAT]] тестінің нәтижелерін тапсырған. Олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 1270–1410 аралығында болды. 2023 жылы оқуға қабылданған бірінші курс студенттерінің 11%-ы [[ACT (тест)|ACT]] тестінің нәтижелерін тапсырған, олардың ортаңғы 50%-ының жалпы балдары 29–32 аралығында болды. Студенттердің мектептегі орташа үлгерім көрсеткіші (GPA) 3,85-ті құрады.&lt;ref name=&quot;FallEnrollmentReport&quot; /&gt;

=== Ғылыми зерттеулер ===
Вермонт университеті [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 2025 қаржы жылында университет [[ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар|ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді]] қаржыландыруға 266 миллион доллар көлемінде қаражат тартты.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |title=UVM Research Sets $266M Record |url=https://www.uvm.edu/news/ovpr/uvm-research-sets-266m-record |access-date=October 1, 2024 |website=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

=== Өнер және ғылым колледжі ===
Өнер және ғылым колледжі — Вермонт университетіндегі студенттер, оқытушылар және қызметкерлер саны жағынан ең ірі колледж. Сонымен қатар колледж университеттің барлық студенттеріне оқу мен ғылыми қызметте табысқа жетуге қажетті білім мен дағдыларды қалыптастыруға көмектесетін негізгі пәндердің басым бөлігін ұсынады. Колледжде гуманитарлық ғылымдар, бейнелеу өнері, формалды ғылымдар, әлеуметтік және жаратылыстану ғылымдары бойынша 45 білім беру бағыты бар.
[[Сурет:University of Vermont Williams Hall.jpg|thumb|Вермонт университетіндегі Уильямс-холл (бұрынғы Уильямс ғылыми корпусы). Қазіргі уақытта ғимаратта өнер және өнер тарихы, денсаулық және қоғам, сондай-ақ антропология кафедралары орналасқан.]]

=== Гроссман бизнес мектебі ===
Вермонт университетінің Гроссман бизнес мектебі [[AACSB]] ұйымы тарапынан аккредиттелген және бакалавриат пен магистратура бағдарламаларын ұсынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sustainable Innovation MBA {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/program/sustainable-innovation-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt; 2015 жылы мектеп университет түлегі Стивен Гроссманның 20 миллион доллар көлеміндегі қайырымдылық көмегінің құрметіне Гроссман бизнес мектебі болып қайта аталды. Бұл университет тарихындағы бір реттік ең ірі қайырымдылық қаржы болды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |title=Grossman School of Business: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=October 5, 2015 |archive-date=October 6, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006005514/http://www.uvm.edu/business/?Page=news&amp;storyID=21530&amp;category=business |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мектептің бакалавриатында 1100-ден астам студент оқиды. Түлектерге бизнес басқару саласындағы ғылым бакалавры дәрежесі беріледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Undergraduate Programs {{!}} Grossman School of Business |url=https://www.uvm.edu/business/undergraduate-programs |access-date=April 16, 2026 |website=www.uvm.edu |language=en }}&lt;/ref&gt;

2025 жылы ''[[Corporate Knights]]'' басылымы Гроссман бизнес мектебінің тұрақты инновациялар саласындағы MBA бағдарламасын (SI-MBA) «Better World MBA» әлемдік рейтингінде екінші орынға, ал әлеуметтік және экологиялық ықпалы бойынша АҚШ-тағы бірінші орынға қойды. Бағдарлама 2023 жылдан бері осы орындарды сақтап келеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bronca |first=Tristan |date=November 6, 2025 |title=These are the 2025 top MBA schools for sustainability |url=https://corporateknights.com/issues/2025-11-education-and-youth-issue/these-top-mbas-for-sustainability-are-maximizing-impact/ |access-date=April 16, 2026 |website=Corporate Knights |language=en-US }}&lt;/ref&gt;

''[[The Princeton Review]]'' басылымының мәліметі бойынша, SI-MBA бағдарламасы АҚШ-тағы экологиялық бағыттағы үздік MBA бағдарламалары рейтингінде екінші орын алады,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Best Green MBA |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings/?rankings=best-green-mba |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ кәсіпкерлік саласындағы ең үздік 50 бағдарламаның&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top 50 Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-50-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com |language=en }}&lt;/ref&gt; және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы кәсіпкерлік бағытындағы ең үздік жеті бағдарламаның қатарына кіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Top Northeast Entrepreneurship: Grad |url=https://www.princetonreview.com/business-school-rankings?rankings=top-northeast-entrepreneurship-grad |access-date=April 16, 2026 |website=www.princetonreview.com }}&lt;/ref&gt;

=== Инженерия және математика ғылымдары колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Discovery Hall.jpg|thumb|Биохимия, физика және химия сияқты [[физикалық ғылымдар]] салалары орналасқан Дискавери-холл ғимараты]]
Инженерия және математика ғылымдары колледжінде (CEMS) [[ABET]] ұйымы аккредиттеген бес инженерлік білім беру бағдарламасы бар: биомедициналық инженерия, құрылыс инженериясы, экологиялық инженерия, электротехника және машина жасау. Сонымен қатар колледж құрамында информатика кафедрасы мен математика және статистика кафедрасы жұмыс істейді. Колледжде үш ғылыми-зерттеу орталығы бар: Көлік зерттеулері орталығы, Күрделі жүйелер орталығы және Вермонттың озық есептеу технологиялары орталығы. Колледжде бакалавриат деңгейінде шамамен 1400 студент, жоғары оқу орнынан кейінгі бағдарламаларда 250 студент оқиды және 85 оқытушы жұмыс істейді.

=== Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі ===
[[Сурет:University of Vermont Morrill Hall.jpg|thumb|АҚШ сенаторы [[Джастин Смит Моррилл]]дің құрметіне аталған [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараты 1906–1907 жылдары Вермонт университетінің ауыл шаруашылығы кафедрасы мен ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясын орналастыру үшін салынған.]]
Ауыл шаруашылығы және өмір туралы ғылымдар колледжі (CALS) жануарлар туралы ғылым (студенттерге [[Тафтс университеті]]нің [[Каммингс ветеринариялық медицина мектебі]]не мерзімінен бұрын қабылдану мүмкіндігі беріледі), биохимия, биология ғылымдары, жергілікті қауымдастық кәсіпкерлігі, жергілікті қауымдастықтарды дамыту және халықаралық даму, диетология, тамақтану және тағамтану, экологиялық ауыл шаруашылығы, қоршаған орта туралы ғылым, қоршаған ортаны зерттеу, микробиология, молекулалық генетика, өсімдіктер биологиясы, қоғамдық коммуникациялар және тұрақты ландшафттық бау-бақша шаруашылығы бағыттары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар колледж құрамында Ауылдық аймақтарды зерттеу орталығы жұмыс істейді.

Колледж Өнер және ғылым колледжімен бірлесіп білім беру бағдарламаларын да ұсынады. Биология ғылымдары сияқты мамандықтарды таңдаған студенттер осы екі колледждің кез келгенінде білім ала алады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |title=Integrated Biological Science Program: University of Vermont |author=University of Vermont |access-date=May 29, 2015 |archive-date=May 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511112140/http://www.uvm.edu/~intbiosc/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Жер гранты негізінде құрылған жоғары оқу орны ретінде Вермонт университеті [[Штаттардың бірлескен ғылыми-зерттеу, білім беру және ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес беру қызметі]] бағдарламасы аясында Вермонт штатына ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу қызметтерін көрсету үшін жыл сайын грант алады.

=== Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі ===
Вермонт университетінің Білім беру және әлеуметтік қызмет көрсету колледжі (CESS) педагогикалық білім беру, адам дамуы және отбасы туралы ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік жұмыс салалары бойынша білім беру бағдарламаларын ұсынады. Сонымен қатар [[америкалық ым тілі]], арнайы білім беру және мәдени әрі тілдік әртүрлілік жағдайындағы білім беру бағыттары бойынша қосымша мамандықтар бар. Колледж құрамына Көшбасшылық және даму ғылымдары кафедрасы, Білім беру кафедрасы, Әлеуметтік жұмыс кафедрасы және Мүгедектік және қоғамға кіріктіру орталығы кіреді. Сондай-ақ магистр немесе доктор (Ed.D. немесе Ph.D.) дәрежесін алуға мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынылады.

=== Медицина колледжі ===
{{Толық мақала|Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі}}
1804 жылы Джон Померой Берлингтондағы өз үйінде студенттерге сабақ бере бастады. Бұл АҚШ-тағы [[Штат университеті|мемлекеттік колледж немесе университет]] жанындағы алғашқы [[АҚШ-тағы медициналық білім беру|медициналық]] бөлімше болды. 1822 жылы Померой мен медицина саласының оқытушысы [[Нейтан Смит (дәрігер, 1762 жылы туған)|Нейтан Смит]] негізін қалаған [[Вермонт университетінің медицина колледжі|Медицина колледжі]] АҚШ-тағы жетінші медицина мектебі ретінде құрылды.

Вермонт университеті медицина мамандығы бойынша әр курсқа шамамен 100 студент қабылдайды. Жалпы медицина студенттерінің саны шамамен 400-ге жетеді. Вермонт университетінің медициналық орталығы клиникалық білім берудің негізгі базасы болып табылады.

''[[U.S. News &amp; World Report]]'' басылымының 2016 жылғы рейтингі бойынша Медицина колледжі [[алғашқы медициналық-санитариялық көмек]] саласындағы білім беру сапасы жағынан АҚШ-тағы рейтингке енген 89 бағдарламаның арасында 29-орынды басқа оқу орындарымен бөлісті. Ал 2019 жылғы жағдай бойынша 120 бағдарламаның арасында 43-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |title=Best Medical Schools - University of Vermont |access-date=December 14, 2015 |magazine=U.S. News &amp; World Report |archive-date=December 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133141/http://grad-schools.usnews.rankingsandreviews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/university-of-vermont-04118 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |title=Best Medical Schools: Primary Care |access-date=May 5, 2019 |archive-date=June 13, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613134748/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/top-medical-schools/primary-care-rankings |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2016 жылғы 21 қазанда [[Джо Байден]] қатерлі ісікке қарсы күресті жеделдетуге бағытталған [https://bidenwhitehouse.archives.gov/cancermoonshot/ Cancer Moonshot] бастамасын талқылау үшін университет кампусына келді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |title=Vice President Biden Brings His 'Cancer Moonshot' to Burlington |date=October 21, 2016 |access-date=August 25, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105221/https://www.vermontpublic.org/vpr-news/2016-10-21/vice-president-biden-brings-his-cancer-moonshot-to-burlington |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |title=Vice President Biden Brings 'Cancer Moonshot' to UVM |publisher=Med.uvm.edu |date=November 14, 2016 |accessdate=August 26, 2022 |archive-date=August 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825105225/http://www.med.uvm.edu/home/2016/11/14/vice_president_biden_brings_%27cancer_moonshot%27_to_uvm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Чарльз А. Дана атындағы медициналық кітапхана ====
Чарльз А. Дана атындағы кітапхана — Вермонт штатындағы ең ірі [[медициналық кітапхана]]. Ол Ұлттық медициналық кітапханалар желісінің Вермонт штатындағы ресурстық кітапханасы қызметін атқарады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nnlm.gov/ |title=National Home page - National Network of Libraries of Medicine |access-date=July 17, 2009 |archive-date=July 30, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090730161711/http://nnlm.gov/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және Вермонт университетінің Академиялық денсаулық сақтау орталығын қажетті ақпаратпен қамтамасыз етеді. Академиялық денсаулық сақтау орталығының құрамына университеттің Медицина колледжі мен Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжінің оқытушылары, қызметкерлері мен студенттері, сондай-ақ Вермонт университетінің медициналық орталығындағы дәрігерлер мен басқа да [[медициналық қызмет көрсетуші]]лер кіреді. Кітапхана университеттің бакалавриат және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларының денсаулық сақтау ғылымдары саласындағы ақпараттық қажеттіліктерін де қанағаттандырады. Сонымен қатар ол [[денсаулық сақтау ғылымдары]] бойынша ақпарат іздейтін Вермонт штатының тұрғындарына да ашық.

=== Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі ===
Вермонт университетінің Мейіргер ісі және денсаулық ғылымдары колледжі төрт кафедрадан тұрады: Биомедицина және денсаулық ғылымдары, Коммуникация ғылымдары және коммуникация бұзылыстары, Мейіргер ісі, сондай-ақ Оңалту және қозғалыс ғылымдары. Сонымен қатар колледж құрамында [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]мен бірлесіп жұмыс істейтін Интегративті денсаулық институты бар. Ол интегративті медициналық көмек саласында сертификат беретін білім беру бағдарламасын ұсынады. Колледждің кейбір бакалавриат бағдарламалары студенттерді сөйлеу және тіл патологиясы, аудиология салалары бойынша жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларына немесе физиотерапия бойынша докторлық бағдарламаға түсуге дайындайды. Колледж сондай-ақ бұрын Fletcher Allen Health Care деп аталған Вермонт университетінің медициналық орталығының клиникалық базаларын пайдаланады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s577n89tfw658vo6xp4w4r2ef2p2osv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзіңмен бірге ала алмайсын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789618</id>
    <revision>
      <id>3689827</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың  |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}  |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg  |Сурет ені           = 240  |Сурет атауы         =   |Жанры               = [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]]  |Реж...</comment>
      <origin>3689827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6446" sha1="ml5r0cfwd0e7wx80w8bnsd0jmkxc0pw" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}
 |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]]
 |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]
 |Продюсері           = [[Фрэнк Капра]]
 |Сценарист           = [[Роберт Рискин]]
 |Актерлер            = [[Джин Артур]]&lt;br&gt;[[Лайонел Барримор]]&lt;br&gt;[[Джеймс Стюарт]]
 |Операторы           = [[Джозеф Уокер]]
 |Композиторы         = [[Дмитрий Тёмкин]]
 |Компания            = [[Columbia Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 126 мин
 |Бюджеті             = 1,644,736 $ &lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Top Films and Stars |url=https://archive.org/details/variety133-1939-01/page/n9/mode/1up?q=%E2%80%9CCosting%E2%80%9D |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=March 18, 2023 |page=10 |date=January 4, 1939 }}&lt;/ref&gt;
 |Түсім               = 5,295,526 $
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1938
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0030993
 |Сайты               = 
}}
'''«Өзіңмен бірге ала алмайсың»''' ({{lang-en|You Can't Take It with You}}) — режиссер [[Фрэнк Капра]] түсірген, басты рөлдерді [[Джин Артур]], [[Лайонел Барримор]], [[Джеймс Стюарт]] және [[Эдвард Арнольд]] сомдаған 1938 жылғы америкалық [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]] жанрындағы фильм. Туынды Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың [[Пулитцер сыйлығы]]н алған аттас пьесасы (1936) желісімен [[Роберт Рискин]] тарапынан бейімделіп түсірілген. Фильм бай әрі тәкаппар отбасынан шыққан жігіттің көңілді, бірақ өзгешелеу отбасынан шыққан қызға ғашық болуы туралы баяндайды.

Бұл туынды көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті.

[[Оскар (1939)|11-ші «Оскар» сыйлығын тапсыру рәсімінде]] фильм екі марапатқа ие болды: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Фрэнк Капра]] марапатталды. Бұл — Капраның бес жыл ішінде «[[Бір түнде болған оқиға]]» (1934) және «[[Мистер Дидс қалаға келеді]]» (1936) фильмдерінен кейінгі «Үздік режиссер» номинациясы бойынша алған үшінші «Оскары» еді.

== Сюжеті ==
Нью-Йорктегі ең ірі бизнес-магнаттардың бірінің ұлы Тони карапайым хатшы қыз Алисаға ғашық болып, екеуі отау құруға бел буады. Алайда қалыңдықтың туыстары мен жақындарының ерекше қылықтары күйеу жігіттің ата-анасын «бұлардың есі дұрыс па?» деген күдікке қалдырады. Өйткені олардың үйі нағыз «қалалықтардың жындыханасына» айналған көңілді орта еді.

Алисаның анасы Пенни баспа машинкасы үйлеріне қателікпен әкеліп тасталған соң ғана пьесалар жаза бастаған. Ал ешқандай таланты жоқ әпкесі Эсси балетті армандап, түскі асты өзгенің есебінен ішуден ұялмайтын Потап Коленков есімді эксцентрик орыстан биден сабақ алады. Алисаның әкесі болса, достарымен бірге уақытын түрлі фейерверктер жасауға арнап, оларды тіпті үйдің ішінде атып жарыдырады.

Алайда бұл шаңырақтағы ең басты ерекшелік — ешқандай сенім-ұстанымдарына байланысты салық төлеуден бас тартатын атасы. Осы думанды әрі шулы топ атасының ауыз гармоникасы мен күйеу баласының ксилофонының сүйемелдеуімен үнемі ән салып, билеп, шат-шадыман күй кешеді. Бұл бейқам тірлік Тонидің әкесі — ықпалды кәсіпкер Энтони П. Кирбидің ауқымды бизнесіне де айтарлықтай кедергі келтіре бастайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1938 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Капра фильмдері]]
[[Санат:АҚШ кинокомедиялары]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]</text>
      <sha1>ml5r0cfwd0e7wx80w8bnsd0jmkxc0pw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689829</id>
      <parentid>3689827</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7917" sha1="lk06ad352p4hu58n45m3eolsfq9jrq8" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}
 |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]]
 |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]
 |Продюсері           = [[Фрэнк Капра]]
 |Сценарист           = [[Роберт Рискин]]
 |Актерлер            = [[Джин Артур]]&lt;br&gt;[[Лайонел Барримор]]&lt;br&gt;[[Джеймс Стюарт]]
 |Операторы           = [[Джозеф Уокер]]
 |Композиторы         = [[Дмитрий Тёмкин]]
 |Компания            = [[Columbia Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 126 мин
 |Бюджеті             = 1,644,736 $ &lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Top Films and Stars |url=https://archive.org/details/variety133-1939-01/page/n9/mode/1up?q=%E2%80%9CCosting%E2%80%9D |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=March 18, 2023 |page=10 |date=January 4, 1939 }}&lt;/ref&gt;
 |Түсім               = 5,295,526 $
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1938
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0030993
 |Сайты               = 
}}
'''«Өзіңмен бірге ала алмайсың»''' ({{lang-en|You Can't Take It with You}}) — режиссер [[Фрэнк Капра]] түсірген, басты рөлдерді [[Джин Артур]], [[Лайонел Барримор]], [[Джеймс Стюарт]] және [[Эдвард Арнольд]] сомдаған 1938 жылғы америкалық [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]] жанрындағы фильм. Туынды Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың [[Пулитцер сыйлығы]]н алған аттас пьесасы (1936) желісімен [[Роберт Рискин]] тарапынан бейімделіп түсірілген. Фильм бай әрі тәкаппар отбасынан шыққан жігіттің көңілді, бірақ өзгешелеу отбасынан шыққан қызға ғашық болуы туралы баяндайды.

Бұл туынды көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті.

[[Оскар (1939)|11-ші «Оскар» сыйлығын тапсыру рәсімінде]] фильм екі марапатқа ие болды: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Фрэнк Капра]] марапатталды. Бұл — Капраның бес жыл ішінде «[[Бір түнде болған оқиға]]» (1934) және «[[Мистер Дидс қалаға келеді]]» (1936) фильмдерінен кейінгі «Үздік режиссер» номинациясы бойынша алған үшінші «Оскары» еді.

== Сюжеті ==
Нью-Йорктегі ең ірі бизнес-магнаттардың бірінің ұлы Тони карапайым хатшы қыз Алисаға ғашық болып, екеуі отау құруға бел буады. Алайда қалыңдықтың туыстары мен жақындарының ерекше қылықтары күйеу жігіттің ата-анасын «бұлардың есі дұрыс па?» деген күдікке қалдырады. Өйткені олардың үйі нағыз «қалалықтардың жындыханасына» айналған көңілді орта еді.

Алисаның анасы Пенни баспа машинкасы үйлеріне қателікпен әкеліп тасталған соң ғана пьесалар жаза бастаған. Ал ешқандай таланты жоқ әпкесі Эсси балетті армандап, түскі асты өзгенің есебінен ішуден ұялмайтын Потап Коленков есімді эксцентрик орыстан биден сабақ алады. Алисаның әкесі болса, достарымен бірге уақытын түрлі фейерверктер жасауға арнап, оларды тіпті үйдің ішінде атып жарыдырады.

Алайда бұл шаңырақтағы ең басты ерекшелік — ешқандай сенім-ұстанымдарына байланысты салық төлеуден бас тартатын атасы. Осы думанды әрі шулы топ атасының ауыз гармоникасы мен күйеу баласының ксилофонының сүйемелдеуімен үнемі ән салып, билеп, шат-шадыман күй кешеді. Бұл бейқам тірлік Тонидің әкесі — ықпалды кәсіпкер Энтони П. Кирбидің ауқымды бизнесіне де айтарлықтай кедергі келтіре бастайды.

== Роөлдерде ==
* [[Джин Артур]] — ''Элис Сикамор''
* [[Лайонел Барримор]] — ''Мартин Вандерхоф ата''
* [[Джеймс Стюарт]] — ''Тони Кирби''
* [[Эдвард Арнольд]] — ''Энтони П. Кирби''
* [[Миша Ауэр]] — ''Потап Потапович Коленков''
* [[Энн Миллер]] — ''Эсси Кармайкл''
* [[Спринг Байинтон]] — ''Пенни Сикамор''
* [[Сэмюэл С. Хиндс]] — ''Пол Сикамор''
* [[Г. Б. Уорнер]] — ''Рэмси''
* [[Даб Тейлор]] — ''Эд Кармайкл''
* [[Доналд Мик]] — ''Поппинс''
* [[Хэлливел Гоббс]] — ''Де Пинна''
* [[Мэри Форбс]] — ''миссис Кирби''
* [[Лилиан Ярбо]] — ''Риба''
* [[Эдди Андерсон]] — ''Дональд''
* [[Кларенс Уилсон]] — ''Блэкли''
* [[Гарри Дэвенпорт]] — ''сот төрешісі''

'''Титрларда көрсетілмегендер'''
* [[Роберт Грейг]] — ''лорд Мелвилл''
* [[Маргарет Манн]] — ''көрші әйел''
* [[Стэнли Эндрюс]] — ''Кирбидің айып тағу кезіндегі адвокаты''
* [[Ирвинг Бейкон]] — ''Генри, аға даяшы''
* [[Лестер Дорр]] — ''тілші''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1938 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Капра фильмдері]]
[[Санат:АҚШ кинокомедиялары]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]</text>
      <sha1>lk06ad352p4hu58n45m3eolsfq9jrq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689830</id>
      <parentid>3689829</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>/* Роөлдерде */</comment>
      <origin>3689830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7915" sha1="0ipi9ao1cicoxgjf1p9dgoubfg7hkvj" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}
 |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]]
 |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]
 |Продюсері           = [[Фрэнк Капра]]
 |Сценарист           = [[Роберт Рискин]]
 |Актерлер            = [[Джин Артур]]&lt;br&gt;[[Лайонел Барримор]]&lt;br&gt;[[Джеймс Стюарт]]
 |Операторы           = [[Джозеф Уокер]]
 |Композиторы         = [[Дмитрий Тёмкин]]
 |Компания            = [[Columbia Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 126 мин
 |Бюджеті             = 1,644,736 $ &lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Top Films and Stars |url=https://archive.org/details/variety133-1939-01/page/n9/mode/1up?q=%E2%80%9CCosting%E2%80%9D |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=March 18, 2023 |page=10 |date=January 4, 1939 }}&lt;/ref&gt;
 |Түсім               = 5,295,526 $
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1938
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0030993
 |Сайты               = 
}}
'''«Өзіңмен бірге ала алмайсың»''' ({{lang-en|You Can't Take It with You}}) — режиссер [[Фрэнк Капра]] түсірген, басты рөлдерді [[Джин Артур]], [[Лайонел Барримор]], [[Джеймс Стюарт]] және [[Эдвард Арнольд]] сомдаған 1938 жылғы америкалық [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]] жанрындағы фильм. Туынды Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың [[Пулитцер сыйлығы]]н алған аттас пьесасы (1936) желісімен [[Роберт Рискин]] тарапынан бейімделіп түсірілген. Фильм бай әрі тәкаппар отбасынан шыққан жігіттің көңілді, бірақ өзгешелеу отбасынан шыққан қызға ғашық болуы туралы баяндайды.

Бұл туынды көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті.

[[Оскар (1939)|11-ші «Оскар» сыйлығын тапсыру рәсімінде]] фильм екі марапатқа ие болды: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Фрэнк Капра]] марапатталды. Бұл — Капраның бес жыл ішінде «[[Бір түнде болған оқиға]]» (1934) және «[[Мистер Дидс қалаға келеді]]» (1936) фильмдерінен кейінгі «Үздік режиссер» номинациясы бойынша алған үшінші «Оскары» еді.

== Сюжеті ==
Нью-Йорктегі ең ірі бизнес-магнаттардың бірінің ұлы Тони карапайым хатшы қыз Алисаға ғашық болып, екеуі отау құруға бел буады. Алайда қалыңдықтың туыстары мен жақындарының ерекше қылықтары күйеу жігіттің ата-анасын «бұлардың есі дұрыс па?» деген күдікке қалдырады. Өйткені олардың үйі нағыз «қалалықтардың жындыханасына» айналған көңілді орта еді.

Алисаның анасы Пенни баспа машинкасы үйлеріне қателікпен әкеліп тасталған соң ғана пьесалар жаза бастаған. Ал ешқандай таланты жоқ әпкесі Эсси балетті армандап, түскі асты өзгенің есебінен ішуден ұялмайтын Потап Коленков есімді эксцентрик орыстан биден сабақ алады. Алисаның әкесі болса, достарымен бірге уақытын түрлі фейерверктер жасауға арнап, оларды тіпті үйдің ішінде атып жарыдырады.

Алайда бұл шаңырақтағы ең басты ерекшелік — ешқандай сенім-ұстанымдарына байланысты салық төлеуден бас тартатын атасы. Осы думанды әрі шулы топ атасының ауыз гармоникасы мен күйеу баласының ксилофонының сүйемелдеуімен үнемі ән салып, билеп, шат-шадыман күй кешеді. Бұл бейқам тірлік Тонидің әкесі — ықпалды кәсіпкер Энтони П. Кирбидің ауқымды бизнесіне де айтарлықтай кедергі келтіре бастайды.

== Рөлдерде ==
* [[Джин Артур]] — ''Элис Сикамор''
* [[Лайонел Барримор]] — ''Мартин Вандерхоф ата''
* [[Джеймс Стюарт]] — ''Тони Кирби''
* [[Эдвард Арнольд]] — ''Энтони П. Кирби''
* [[Миша Ауэр]] — ''Потап Потапович Коленков''
* [[Энн Миллер]] — ''Эсси Кармайкл''
* [[Спринг Байинтон]] — ''Пенни Сикамор''
* [[Сэмюэл С. Хиндс]] — ''Пол Сикамор''
* [[Г. Б. Уорнер]] — ''Рэмси''
* [[Даб Тейлор]] — ''Эд Кармайкл''
* [[Доналд Мик]] — ''Поппинс''
* [[Хэлливел Гоббс]] — ''Де Пинна''
* [[Мэри Форбс]] — ''миссис Кирби''
* [[Лилиан Ярбо]] — ''Риба''
* [[Эдди Андерсон]] — ''Дональд''
* [[Кларенс Уилсон]] — ''Блэкли''
* [[Гарри Дэвенпорт]] — ''сот төрешісі''

'''Титрларда көрсетілмегендер'''
* [[Роберт Грейг]] — ''лорд Мелвилл''
* [[Маргарет Манн]] — ''көрші әйел''
* [[Стэнли Эндрюс]] — ''Кирбидің айып тағу кезіндегі адвокаты''
* [[Ирвинг Бейкон]] — ''Генри, аға даяшы''
* [[Лестер Дорр]] — ''тілші''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1938 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Капра фильмдері]]
[[Санат:АҚШ кинокомедиялары]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]</text>
      <sha1>0ipi9ao1cicoxgjf1p9dgoubfg7hkvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирандағы қазақтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789619</id>
    <revision>
      <id>3689833</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:10:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Иран этникалық топтары]]</comment>
      <origin>3689833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402" sha1="4o7jbj8qci01qg95lduwwtiwhggvxl5" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>4o7jbj8qci01qg95lduwwtiwhggvxl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689834</id>
      <parentid>3689833</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="582" sha1="nos4zyfe6118k3f7k39iyv7zq0cty6f" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>nos4zyfe6118k3f7k39iyv7zq0cty6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689835</id>
      <parentid>3689834</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:15:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3689835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="mmlxau7e2swxhs8gsx6eesrmn8qkca8" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>mmlxau7e2swxhs8gsx6eesrmn8qkca8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689836</id>
      <parentid>3689835</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1420" sha1="a6huao7zadwf1ye4nlwk57x2jul7gjp" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

'''Иран қазақтарының тарихы'''
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>a6huao7zadwf1ye4nlwk57x2jul7gjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689837</id>
      <parentid>3689836</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3689837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="nszrpdly8ymg3mwgj1iyrsqdgu64l5o" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>nszrpdly8ymg3mwgj1iyrsqdgu64l5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689840</id>
      <parentid>3689837</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3034" sha1="lywapy6yt2je0n04fa7o0y3hfhi6yeq" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) калалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах калалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім- жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>lywapy6yt2je0n04fa7o0y3hfhi6yeq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689843</id>
      <parentid>3689840</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3274" sha1="oxyuq0iofnjn068qsyhqgp2vcffdlww" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) калалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах калалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім- жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>oxyuq0iofnjn068qsyhqgp2vcffdlww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689845</id>
      <parentid>3689843</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3768" sha1="m01ue3441vkh8jhoccb7vlw1n20a3oi" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) калалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах калалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім- жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>m01ue3441vkh8jhoccb7vlw1n20a3oi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689846</id>
      <parentid>3689845</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="ro71yq8jr5tiicfkae2rz82eou1e74o" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) калалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>ro71yq8jr5tiicfkae2rz82eou1e74o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689848</id>
      <parentid>3689846</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4631" sha1="dxzn2e5p6tmbzct6nqzuosmb6gwhrjg" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) калалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>dxzn2e5p6tmbzct6nqzuosmb6gwhrjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689851</id>
      <parentid>3689848</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3689851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4853" sha1="9i1ba960iddg3e38vt2p3vib5q136qt" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>9i1ba960iddg3e38vt2p3vib5q136qt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689853</id>
      <parentid>3689851</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3689853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5266" sha1="9gis2kwxstw9mtb8s57qskmlianw4ei" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыщ | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>9gis2kwxstw9mtb8s57qskmlianw4ei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689854</id>
      <parentid>3689853</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3689854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5283" sha1="4ox0k4haccza1t89q305sitdeukvds3" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>4ox0k4haccza1t89q305sitdeukvds3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689864</id>
      <parentid>3689854</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5446" sha1="dd6qkt1vtnw4tneji2fagmr0w3wmvuj" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>dd6qkt1vtnw4tneji2fagmr0w3wmvuj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689870</id>
      <parentid>3689864</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5795" sha1="4hk144gasx92t1epr5x31wb2zaxr1it" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>4hk144gasx92t1epr5x31wb2zaxr1it</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689872</id>
      <parentid>3689870</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="dcefvvbbljf2ud3sq9s19c2fardjg05" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды&quot; кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>dcefvvbbljf2ud3sq9s19c2fardjg05</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689879</id>
      <parentid>3689872</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6939" sha1="m3e36la46f53xz9w90jebfy9e5x6nu8" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>m3e36la46f53xz9w90jebfy9e5x6nu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689884</id>
      <parentid>3689879</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7397" sha1="3m0zhpm58fsh2yv8mcn5z06jbuy34z6" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>3m0zhpm58fsh2yv8mcn5z06jbuy34z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689889</id>
      <parentid>3689884</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:37:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8388" sha1="sim0p2cvmooqw0oaj8e3pnlxayj2fkb" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>sim0p2cvmooqw0oaj8e3pnlxayj2fkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689892</id>
      <parentid>3689889</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8619" sha1="p4oijuj2sx3n6yh0ofkhlsil7u7jfui" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>p4oijuj2sx3n6yh0ofkhlsil7u7jfui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689897</id>
      <parentid>3689892</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы */ дереккөз</comment>
      <origin>3689897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8888" sha1="do9uy3tdm3bipt5ez6hwwd4f2omiacr" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>do9uy3tdm3bipt5ez6hwwd4f2omiacr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689932</id>
      <parentid>3689897</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8990" sha1="042whk0tqq6yopjfwwbn7ea4fjnxl86" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>042whk0tqq6yopjfwwbn7ea4fjnxl86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689934</id>
      <parentid>3689932</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9333" sha1="7qql1iw8fg9hp8si5ad3j3fuuarzgyu" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>7qql1iw8fg9hp8si5ad3j3fuuarzgyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689939</id>
      <parentid>3689934</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10385" sha1="bydeavdw635enzmr5p4z3fbr95e9fty" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>bydeavdw635enzmr5p4z3fbr95e9fty</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689940</id>
      <parentid>3689939</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10822" sha1="qx6p1fuqwp5kdmmfchjj7whtinebv6f" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>qx6p1fuqwp5kdmmfchjj7whtinebv6f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689941</id>
      <parentid>3689940</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11529" sha1="gl12dykp2j9tba7dt4g88ywtfd2ruzv" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>gl12dykp2j9tba7dt4g88ywtfd2ruzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689951</id>
      <parentid>3689941</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12061" sha1="kpw8i6ntl2a36k85nk74ig6vgb4e9tg" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>kpw8i6ntl2a36k85nk74ig6vgb4e9tg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689953</id>
      <parentid>3689951</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12106" sha1="4fp39kk8vq4y4hbwhqd8imf2pxqvkza" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>4fp39kk8vq4y4hbwhqd8imf2pxqvkza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689955</id>
      <parentid>3689953</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:34:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1980-1990 жылғы қазақтар */ толықтыру</comment>
      <origin>3689955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13008" sha1="kimtvhhgszerx7g0gkcf19qbw9g2zvd" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>kimtvhhgszerx7g0gkcf19qbw9g2zvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689956</id>
      <parentid>3689955</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13802" sha1="afz7pzx5npo46fqony58lnbt7zr2orq" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>afz7pzx5npo46fqony58lnbt7zr2orq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689958</id>
      <parentid>3689956</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:44:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1980-1990 жылғы қазақтар */ толықтыру</comment>
      <origin>3689958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15200" sha1="l7rjzup7ze0w7uixypjd697vfewxzck" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]</text>
      <sha1>l7rjzup7ze0w7uixypjd697vfewxzck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689959</id>
      <parentid>3689958</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:48:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақтар диаспорасы|Қазақтар диаспорасы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15253" sha1="79wmxetuxrwh8xs9woixu4dof2rdmms" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>79wmxetuxrwh8xs9woixu4dof2rdmms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689960</id>
      <parentid>3689959</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тұратын елдері бойынша диаспоралар|Тұратын елдері бойынша диаспоралар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15334" sha1="s35odrk6bfjv7qvy0lkxnpq3vy3rqnd" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Тұратын елдері бойынша диаспоралар]]</text>
      <sha1>s35odrk6bfjv7qvy0lkxnpq3vy3rqnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689961</id>
      <parentid>3689960</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Тұратын елдері бойынша диаспоралар|Тұратын елдері бойынша диаспоралар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Елдер бойынша қазақ диаспорасы|Елдер бойынша қазақ диаспорасы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15326" sha1="m5m6vp44su4vtgs0hxme4qxc6dwwdkz" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]
[[Санат:Елдер бойынша қазақ диаспорасы]]</text>
      <sha1>m5m6vp44su4vtgs0hxme4qxc6dwwdkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689962</id>
      <parentid>3689961</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Елдер бойынша қазақ диаспорасы|Елдер бойынша қазақ диаспорасы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15253" sha1="79wmxetuxrwh8xs9woixu4dof2rdmms" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>79wmxetuxrwh8xs9woixu4dof2rdmms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689965</id>
      <parentid>3689962</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16238" sha1="hieavav2ytbh2ndownvnss2b08uoo4y" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>hieavav2ytbh2ndownvnss2b08uoo4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689966</id>
      <parentid>3689965</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жалпы сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3689966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17130" sha1="mm9tle967316kn0oea64rtlmg8nmx3k" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>mm9tle967316kn0oea64rtlmg8nmx3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689968</id>
      <parentid>3689966</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жалпы сипаттама */ дереккөз</comment>
      <origin>3689968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17519" sha1="gcuiwlybijnszhk5lf67ehmzxadfd7p" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>gcuiwlybijnszhk5lf67ehmzxadfd7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689974</id>
      <parentid>3689968</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жалпы сипаттама */ толықтыру</comment>
      <origin>3689974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18449" sha1="3tvw7rgibxupockbvd4euiqz67ljx39" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>3tvw7rgibxupockbvd4euiqz67ljx39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690022</id>
      <parentid>3689974</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3690022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18521" sha1="nfp5332lepc9lvzahy2lp3hetvc200k" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>nfp5332lepc9lvzahy2lp3hetvc200k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690024</id>
      <parentid>3690022</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18890" sha1="3jxp57jxiv7hy4tn4apqbt6h02xoj64" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>3jxp57jxiv7hy4tn4apqbt6h02xoj64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690025</id>
      <parentid>3690024</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ дереккөз</comment>
      <origin>3690025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19323" sha1="oeue9n56zp4kkoxti6jf281adpmmv2x" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>oeue9n56zp4kkoxti6jf281adpmmv2x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690026</id>
      <parentid>3690025</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */</comment>
      <origin>3690026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19749" sha1="cuqw0rmg2831m100rmz20mpdi4wflyc" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>cuqw0rmg2831m100rmz20mpdi4wflyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690027</id>
      <parentid>3690026</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ дереккөз</comment>
      <origin>3690027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20074" sha1="l69way6h35lgoc28ow4j78be1jzolo4" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>l69way6h35lgoc28ow4j78be1jzolo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690179</id>
      <parentid>3690027</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20599" sha1="e95j5cn7spmrrmn9tipg602vcy25awq" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>e95j5cn7spmrrmn9tipg602vcy25awq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690180</id>
      <parentid>3690179</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21278" sha1="1ybjw6qrznjmtjt4sxdsc9jncuj1txr" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>1ybjw6qrznjmtjt4sxdsc9jncuj1txr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690182</id>
      <parentid>3690180</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21571" sha1="1l6u9pnk95xvk7exgd9032hkz1v5jjz" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>1l6u9pnk95xvk7exgd9032hkz1v5jjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690185</id>
      <parentid>3690182</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22403" sha1="i6i8kno62q2qn5ujc0rxvfnemmeuazg" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>i6i8kno62q2qn5ujc0rxvfnemmeuazg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690189</id>
      <parentid>3690185</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22681" sha1="0fdf3hpgc72xia887hvtlg0br5j1v8q" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>0fdf3hpgc72xia887hvtlg0br5j1v8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690197</id>
      <parentid>3690189</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:08:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23506" sha1="c0ululyx777q50763brchv888x0twru" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>c0ululyx777q50763brchv888x0twru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690199</id>
      <parentid>3690197</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23778" sha1="minn3sv6c91tz3j4ekgyuj5fd5d0a53" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>minn3sv6c91tz3j4ekgyuj5fd5d0a53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690200</id>
      <parentid>3690199</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24361" sha1="23mjgmw3w7hza9lpkeyf5qd85r5or0f" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>23mjgmw3w7hza9lpkeyf5qd85r5or0f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690201</id>
      <parentid>3690200</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24658" sha1="fmnzb77vs1zm8kibei5vtaearqso8ac" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>fmnzb77vs1zm8kibei5vtaearqso8ac</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690213</id>
      <parentid>3690201</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25583" sha1="h6kzlfqeurkpiwyh9qz7gauhgf35pe9" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.&lt;br /&gt;
Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. 
Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. 

Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>h6kzlfqeurkpiwyh9qz7gauhgf35pe9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690217</id>
      <parentid>3690213</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26177" sha1="n8sq34hv2nkiwi4aft1af784c56rl0g" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.&lt;br /&gt;
Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. 
Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. 

Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады.
Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне &quot;сыйлық&quot; ретінде ақша қалдырады. Оны &quot;төсек асты&quot; дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>n8sq34hv2nkiwi4aft1af784c56rl0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690218</id>
      <parentid>3690217</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26284" sha1="bm7qwhlipkc9ejmy9aj1iqauscdkciu" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.&lt;br /&gt;
Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. 
Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. 

Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады.
Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне &quot;сыйлық&quot; ретінде ақша қалдырады. Оны &quot;төсек асты&quot; дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті &quot;Құда түсіру» деп есептеледі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>bm7qwhlipkc9ejmy9aj1iqauscdkciu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690220</id>
      <parentid>3690218</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26762" sha1="6ib6sljc7tll4eje7wjhjpo5ljxguoj" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.&lt;br /&gt;
Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. 
Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. 

Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады.
Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне &quot;сыйлық&quot; ретінде ақша қалдырады. Оны &quot;төсек асты&quot; дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті &quot;Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>6ib6sljc7tll4eje7wjhjpo5ljxguoj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690222</id>
      <parentid>3690220</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */</comment>
      <origin>3690222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27347" sha1="0nkl5t6davgvu2ukjgvxl2ov7ln610a" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.&lt;br /&gt;
Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. 
Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. 

Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады.
Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне &quot;сыйлық&quot; ретінде ақша қалдырады. Оны &quot;төсек асты&quot; дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті &quot;Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.&lt;br /&gt;
Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>0nkl5t6davgvu2ukjgvxl2ov7ln610a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690223</id>
      <parentid>3690222</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иран қазақтарының салт-дәстүрлері */ толықтыру</comment>
      <origin>3690223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28419" sha1="fto6su2cqpucx1mxxktowxmlhdz16sq" xml:space="preserve">'''Ирандағы қазақтар''' — [[Иран]]дағы қазақ халқы, негізінен елдің солтүстік бөлігінде тұрады. Қазақтар — елде ресми түрде танылған этникалық топтардың бірі.
Қазір Иранда 5 мыңнан астам этникалық қазақ тұрады. Қауым балалары бүгінде алтыншы буынға жеткен.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://masa.media/%22/site/iranday-aza-diasporasy-adaylar-kshini-tarikhy?ysclid=mvxmbac726123318546|title=Ирандағы қазақ диаспорасы: адайлар көшінің тарихы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Иран қазақтарының бастапқы тарихы ==
Иран қазақтары 1929-1933 жылдар аралығындағы «Қызыл табан шұбырынды» кезінде Маңғыстаудан Түркіменстан аймағына өтіп, Иранның солтүстік шекарасындағы шағын қала Гомишан және Саллак ауылына барып табан тіреді. Гомишан мен Саллактын тұрғындары түгелдей түркімендер болатын. 
Аталмыш мекендер Иран жерінің «Түркімен сахарасының» батыс жағында орналасқан. Негізінде «Түркімен сахара» Иранның солтүстік пен солтүстік шығысын алып жатқан кең дала. Қазақтардың Түркіменстан арқылы қоныс тепкен уалаяты Мазандаран деп аталаған.

Сол жылдары шамамен бес жүз отбасы Иран шекарасынан өтіп, Горган қаласының Кордкүй, Бәндәршах (1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін Бәндәр-Түркімен деп аталған) қалалары маңайындағы түрлі жұмыстарға кірісті. Атап айтқанда, Беһшаһар мен Бәндәршах қалалар арасында салынып жатқан трасса мен темір жол құрылысында жұмысшы больш жалданды. Олардың жол құрылысында, ғимарат салу жұмыстарында жасаған еңбектері Иран өкіметі тарапынан ерекше бағаланды. Алайда жұмыс қиынға соқты. Жаңа ортаның табиғатына да үйренісе алмай, бастапқы жылдары қазақтар арасында өлім-жетім көбірек болды. Яғни, әрбір он кісінің алтауы қазаға ұшырап жатты.

Иран мемлекеті қазақтар көшкен 1929-1933 жылдары дүниежүзілік екінші соғыстың қарсаңында саяси-экономикалық шиленісті жағдайда еді. Иранның діншіл және ұлтшыл топтары саяси жолдармен және қарулы іс-әрекеттерімен де Иранды сыртқы күштердің ықпалынан аман сақтап қалуды көздеді. Иранның ішкі саяси шиеленісі экономикалық дағдарысқа негіз болды. Сонымен қатар ішкі қоғамдық тұрақтылықта бұзылған еді. Иран қазақтары талай жыл бойы туған жерден мүлде хат-хабарсыз күн кешті. Бірақ елді, атамекенді естен шығармады.
Иран қазақтары бастапқы жылдары тек күнкөрістің ғана қамымен жүрді. Иран қазақтары балаларын 1950 жылдарға дейін мектепке беруге шамалары келмеді. Сауаттарын аша алмады. Тек 1950-ші жылдардан кейін есін жиып, әр түрлі жұмыстарға мамандану бастады. Олардың көбі машина жөндеу, құрылыс, көпір салу, жүк машинасын жүргізумен қатар егін шаруашылығымен де айналысты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.abdulvahapkara.com/world-kazakh/|title=ӘЛЕМДЕГІ ҚАЗАҚТАР, ОЛАР КІМ, ҚАЛАЙ ӨМІР СҮРЕДІ?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Иран патшасының Д.Қонаевпен кездесуінен кейінгі Иран қазақтарының жағдайы==
1968 жылы сол кездегі Иранның патшасы Мұхаммед Реза Пәһлевидін Кеңестік Қазақстанга сапары кезінде Алматы қаласында республиканың бірінші басшысы Дінмұхаммед Қонаевтың арнайы қонағы болды.
Иран патшасы оны Иран еліне қонақ болып қайтуға шақырады. Бірақ, Қонаев ол кезде Иранға бару-бармау билігі Мәскеудің қолында екенін ескеріп, есесіне шахтан Ирак қазақтарының жай-күйін сұрайды. Патша, қазақтар туралы ешқандай мағлұмат білмейтінін айтып, барағаннан кейін олардың жәй-күйін білуге уәде береді.
Дінмүхаммед Қонаев Ирандағы бауырларына сәлем жолдап, патшадан оларға оң көзбен қарауын өтінеді. Иран патшасы еліне оралысымен қарамағындағыларға қазақтардың тез арада мекен-жайын анықтауды тапсырады. Ақмолда Талиб-ол-Илім бастаған бір топ қария Тегерандағы «Ниявәран» сарайында патшаның қабылдауында болады.
Патшаның ілтипатына бөлінген олар патшаны отбасымен қазақ ауылына қонақ болуға шақырады. Патшаның зайыбы Мəлике Фəрəһ қазақтардың имам Əбу-Ханифа атындағы Горган қаласында жаңадан салынған мешітіне кіріп, иран кілемін патшаның атынан тарту етеді.

Аталмыш оқиғалар қазақтарға жаңа бір серпіліс берді. Ақсақалдар қала, аймақ тіпті мемлекеттік шенеуніктердің көзіне ілініп, олардың ілтипатына бөлене бастады. Қазақтың аурушаң екі ұл-қызы қаражаттың жоқтығынан ем алуға дəрменсіз болып жүрген жерінен тегін емделуге жолдама алды. Азаматтық ала-аламай жүргендердің ісі жеделдетіліп азаматтық куəлікке қол жеткізді. Қазақтарға жер бөлінді. Қазақтардың жер шаруашылығымен айналысуына жол ашылды. Бай-ауқатты отбасылар көбейді. Жоғарғы оқу орындарына түсуге жаңа бір талпыныс пайда болды.
Горган радиосының түркімен тілінде жарияланатын бөлімінде күнде бір жарым сағат қазақ əндерін əуе толқынына жібере бастады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://el.kz/1970_zhyldary_iran_-aza-taryna_zher_berilip-_-uant-an_edi_21170/|title=1970 жылдары Иран қазақтарына жер беріліп, қуантқан еді.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== 1970 жылдардан кейінгі Ирандағы қазақтардың жағдайы==
1970 жылдары орта мектеп түлектері алғаш рет жоғары оқу орнына түсуге дайындық үстінде болды. Жастардың ғылым, білімге ден қойып, спорт саласына бет бұруы елеулі жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен, Кайырбай Жеменей ауыр атлетикадан облыстық жене республикалық денгейде көптеген жылдар бойы жүлделі орынға ие болса, Әшім Жеменей гимнастика саласында бірнеше жүлде алып, парсы жұртына танымал болды. Әбубәкір Павиз (Әбіш) жеңіл атлетиканың әр түрлі саласы бойынша (найза, дискі лактыру, т.б.) республикалық оқушылар жарыстарында б алтын медаль алды. Олардың ізбасары Сафура Жеменей гимнастикадан республикалық оқушылар сайысында үшінші орынды иеленді. Кейінгі жылдары Маржан Жеменей шахматтан республика оқушылар арасындағы жарыста үшінші орынға қол жеткізді.

Қазақ футбол командасы екі миллион халқы бар Мазандеран облысының Горган ауданында үлкен жетістіктерге жетті. Ол талай рет аудан, аймақ көлемінде жүлделі орындарға ие болды. Есін жиған ел той-думанды дүркіретіп өткізетін халге де жетті. Осы жылдары қазақ қыздарының біразы мектепке бара бастады. Кеңестік Қазақстаннан «Қыз Жібек», «Транссібір экспресі», «Көксерек» фильмдері әкелініп, араб әрпімен Міржақып Дулаттың «Оян, казақ» кітабы, М.Әуезовтің «Қараш-қараш», Т.Ахтановтың «Боран», Ш.Айтматовтың «Жәмила», «Ақ кеме», «Ананың хикаясы», «Ғасырдан да ұзақ күн» еңбектері парсы тілінде кітапхана сөрелеріне түсе бастады.

1970 жылдардан кейін «Дос-Мұкасан» тобынын орындап жүрген әндері Иран қазақтарына да жетті. Олардың әндері көп сұранысқа ие болып, күйтаспага жазылып, ән сүйер қауымның сұранысын қанағаттандырды. 1977 жылдан бастап «Шалқар», қазір «Шалқар-2» деген атаумен шығатын газет қолдарына тие бастады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Нияз Тобыш | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Иран қазақтары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Үш қиян» |жыл=2024|томы= |беттері=14-30|барлық беті=432|сериясы= |isbn=978-601-7030-63-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== 1980-1990 жылғы қазақтар ==
1980-1990 жылдары Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы, Пәкістан, Еуропа елдеріндегі қазақтар бір-бірімен тығыз байланыста бола бастады. Кеңестік Қазақстандағы 1986 жылғы жастардың желтоқсан көтерілісі КСРО-дағы қайта құру саясаты шетел қазақтарына жаңаша ой салды. Ол ата-мекенге оралу еді. Аталмыш елдерде мүмкіндігінше жаңадан ресми - бейресми қоғамдар, ұйымдар не бас қосулар жиіледі. Барлық жерде қазақ салт-дәстүрін жаңарту, сонымен қатар атамекенмен байланысты күшейту жолдарын қарастыру болды.

1990 жылдар жаңа серпіліс кезеңі болып табылады. Иран елінің жоғарғы оқу орындарында қазактың жүздеген ұл-қыздары заманаға сай түрлі мамандықтар: математика, компьютердің түрлі мамандары, ауыл шаруашылығы, экономика, педагогика, қоғамдық білімдер, басқару мамандығы, кеме инженері, әдебиет, статистика, техника саласының бағыттарында оқи бастады. Бір легі мемлекетгің әр түрлі салаларында баскару денгейдегі қызметке қол жеткізді.

1992 жылдың қаңтар айының 29-шы жұлдызында Қазақстан Республикасы мен Иран Ислам Республикасы арасындағы дипломатиялык қатынастар елісіміне қол қойылды. Иранның тұңғыш елшісі Рәсул Ислами мырза 15 қыркүйек 1992 жылы ел президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа сенім хатын тапсырды. 1993 жылдың қыркүйек-қазан айларында Иран елінің астанасы Тегеран қаласында Қазақстан Республикасының елшілігі ашылып, елші ретінде Мырзагай Жолдасбеков қызметіне кірісті. Қазақстан президенті мен сол кездегі Иран Ислам Республикасының президенті Әли Акбар Хашеми арасында иран қазақтарының заңды түрде ата-мекеніне өз қалаулары бойынша көше алатындығы жөніндегі келісімге қол қойылды. Соның нәтижесінде 1995 жылдың күзінде Иран қазақтарының алғашқы тобы қазақ жеріне аяқ басты.

== Жалпы сипаттама ==
Қазақтар Иранда өз салт-дәстүрін сақтаған. Сондықтан олар шашырап, бытырап кетпей, «мәхалла» деп аталатын бір аудан, бір ауыл, бір көшенің бойында қоныс тепкен. Тіпті көшелерінің аты «Қазақ» деп аталады. Өздерінің дүкені, өздерінің мешіті — сүннит қазақтар мен түркімендер жиналатын жері бар. Өйткені, Иран — шиіт мазхабындағы ел. Сол шиіттердің ортасында олар өздерінің сүннит мазхабын сақтап отыр. Өздерінің имамдары бар. Түркімен имам да, қазақ имам да бар. Өзара алмасып, сол жерде жұма намаздарын өткізіп тұрады.

Иран қазақтары, үйде қазақша сөйлеседі. Парсыша тек сыртта сөйлейді. Қазақтар ирандықтарды «оулият» дейді. Бірақ енді кейінгі ұрпақтың арасында қазақ тілін сақтап қалу мәселесі жиі көтеріліп жүр. Өйткені қазір жаңа технология дамып жатыр, балалар мектепте ағылшынша оқиды, әлеуметтік желілерде ағылшынша ақпарат көп. Қазірдің өзінде олар қазақ тілі мен парсы тілін араластырып сөйлейді. Тілді сақтауда Otau TV арқылы қосылатын «Балапан», «Қазақстан» сияқты телеарналар көмектесіп отыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ult.kz/kz/post/iran-kazaktary-85-million-irandykka-sinip-ketpey-ana-tilin-saktap-kaldy-shygystanushymen-sukhbat|title=«Иран қазақтары 85 миллион ирандыққа сіңіп кетпей, ана тілін сақтап қалды»: шығыстанушымен сұхбат|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдары зерттеуші ғалым Мәнсур Қияидің жазуы бойынша Иран қазақтары 26 рудан құралады: Тіней, Беріш, Бегей, Қосқұлак, Әбыз, Жеменей, Байбоз, Ескелді, Медет, Жары, Қырықмылтық, Жаман Адай, Мамыртай, Қожа, Қараш, Жақа, Көрпе, Байшағыр, Боқсары, Жаппас, Қаржау, Тобыш, Әли, Шегем, Табынай, Бәубек, сонымен қатар Әлім, Найман, Табын. 
Жеменей руынан — Ақшакедей (4 отбасы), Қаракедей (17 отбасы), Есен (7 отбасы), Ақбота (6 отбасы), Бәйбіше (6 отбасы), Сұлтаналы (2 отбасы), Олжашы (5 отбасы), Өрдек (37 отбасы), Қара тоқа (7 отбасы) бар.

== Иран қазақтарының салт-дәстүрлері ==
Иран қазақтары әуел бастан салт-дәстүрді ұстануға мығым. Бұрынғы ата-баба салт-дәстүрді барынша ұстанады. Бауырсақ той, күйеу той, киіт беру, орамал ақша беру, беташар, беташардан кейін ойын тойы болады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/73266-kuieu-tusiru-degen-bar-kazaktyn-tun-gysh-geolog-galymynyn-shoberesi-iran-kazaktarynyn-toiy-kalai-otetinin-aityp-berdi|title=«Күйеу түсіру деген бар»: геолог ғалымның шөбересі Иран қазақтарының тойы қалай өтетінін айтып берді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;
Ең басты қасиет  қонақжайлылық. Кез-келген қонаққа бару бір кесе шәйдан басталады, үй иесі әрдайым кіріп,ортақ үстел басында дәм татуды ұсынады. Егер сіз таныс болмасаңыз да, бірақ ұлтыңыз қазақ болса, сізді кез келген үй қарсы алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/iranda-y-etnikaly-aza-tar-til-men-orta-d-st-rler-zhayly/?ysclid=mvys07vr5w373226310|title=Ирандағы этникалық қазақтар тіл мен ортақ дәстүрлер жайлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Қыз ұзату''' — қазақтардың ұл-қыздары өздерінің болашақ жарын таңдауға ешқандай еркі болмай олардың ата-аналары таңдайтын. Әке баласына лайық көрген қызды құда түсіп айттыруға ағайындардың үлкендерімен кеңесіп, шешім қабылдайды. Қалыңдық таңдауда ата-ана бірден шешім қабылдамайды.
Олар өздеріне лайық деген жанұяларяың мінез-құлқын, тұрмыстық жағдайын, бала-шағасының хал-ахуалын, отбасы мүшелерінің қарым-қатынасын, жолдас-жоралары, жегжаттары арқылы әбден біліп алып барып шешімге келеді. Ал қазіргі кезде ұл балалардың қыз таңдауда өз еріктері бар. Бірақ, қыз балалардың емін-еркін жүрістері болмағандықтан, оларға қиындықтардың көп болатыны рас.

'''Айттыру''' — ағайынның үлкендері ұл мен қыздың үйленуіне келісім бере қойса, сөзге шебер туыстың бір әйел адамы қыздың анасымен хабарласып өз ойларын айтады.
Қыздың анасы мақұл көріп, күйеуімен бұл жайлы әңгімелесіп, қыздарын беруді дұрыс деп шешсе, бір апта ішінде өздерінің келіскендерін хабарлайды. Жігіт жақтан елге абыройлы, беделді ағайындарының бірі бас болып бірнеше адамды ертіп қыздың үйіне барып, өздерінің келгендегі ниетін айтады. Бұл екі жақтың келісімге келгендіктерін көрсетеді. Содан кейін қыздың ата-анасы ақсақалдармен кеңесе отырып, құда түсетін күнін белгілеп жігіт жаққа хабарын береді.
Жігіттің әкесі бірнеше ақсақалдарды ертіп қыз жақтың «үлкен шаңырағына» барып құда түседі. Сөйтіп екі жақ сөз берісіп, құдалықтың алғы шартын жасайды.

'''Құда болу''' — құда болу күні ырым бойынша сәтті күннің бірін тағайындайды. Бұл күні екі жақ дәстүрлі қалыңмал мөлшерін анықтайды. Оның мөлшерін ауқатты немесе бәсекешіл адамдар өзгертіп отырады. Дегенмен өзіндік мөлшері азды-көпті жоғарылап не төмендеп өзгеріп отырады. Мәселен қазіргі кезде мың-екі мың доллар көлемінде қалыңмал төленеді. Қалыңмал жігіт жақтың материалдық жағдайына байланысты бөлініп бір, екі не үш мезгілге бөлініп төленеді.
Қалыңмалдың оннан бір мөлшері «Ағалық хақы» деп беріледі. Қалыңмалдың белгіленген мөлшері төленген соң екі жақ құдалық той жасау күнін белгілейді.

'''Құдалық той''' — құдалық той белгіленген соң бірнеше күн бұрын дайындық бастайды. Жігіт жағы өздерінің ағайын-туысқандарына той болатын күнді хабардар етеді. Қыз жақ құдалық тойға баратын ағайындарын анықтап шақырады. Жігіттің анасы жақын апа-жеңгелері қызға тағатын алтын сырға тағы басқа сыйлықтарын дайындайды. Мұнда жігіт жақтың ауқаттылығына байланысты қызға алтын бұйымдар мен түрлі сыйлықтар беріледі. Қыз жақтың адамдары да «Ақ қалта», «Ала қалтасын» көтеріп келеді.&lt;br /&gt;
Құдалық той қыз жақта жасалады. Жігіт жақтан келетін құдаларға арнап үй дайындап қояды. Бұл үйді «Құда түсетін үй» деп атайды. 
Құдалық тойдан бір күн бұрын май нан (шелпек), бауырсақ пісіріледі. 

Құдалардың саны 200 адамға дейін жетеді. Қазір бұл сан нарықтық жағдайға байланысты төмендеп кетті. Көп жылдардан бері қазақ «күріше» пісіріп қарсы алуды дәстүрге айналдырды. Қонақтар санының көп болуына қатысты әр төрт, алты бір табақ күріш тартылады. Дастарқанға жеміс-жидек, салат және сусындар қойылады.
Тамақ желініп болғаннан кейін ас қайырып, құран оқылады. Қонақтар бәрі үйден сыртқа шыққан соң жігіттің әкесі не ағасы үйден сыртқа шықпастан бұрын отырған жердің киізінің астына қонақ иесіне &quot;сыйлық&quot; ретінде ақша қалдырады. Оны &quot;төсек асты&quot; дейді. Құдалар қонақасы берілген үйден шыққан соң қыздың әкесінің үйіне бет алады. Құдалық тойдың ең қызық сәті &quot;Құда түсіру» деп есептеледі. Өйткені құдаларды қызықтап қарсы алу және күтті болсын деген ниетпен оларға ұн жағып жатады, Бұрын қызыққа батамыз деп құдалардың ішінде ыңғайы келгенін ұнға әбден малып, тұла бойын кардай қылып тастайтын, Кейінгі жылдары бүл расімнің тек қана ырымы жасалады.&lt;br /&gt;
Бұдан кейін қыз жағы жігіт жағынан келген құдаларға бес түрлі «кит» береді. Біріншісі жігіттің ата-анасына, екіншісі бірінші дәрежелі туыстарына, үшіншісі одан кейінгі ағайындарына, дос-жарандарына, бесінші кит „көптің киті“ деп аталады. Ол жалпы жиналған қонақтарға таратылады. Сондай-ақ „өлі-тірінің киті“ бар.
Келесі күні &quot;Құда той&quot; жігіттің үйінде жалғасады. Жігіттің үйіндегі тойда да қыздың үйіне жасалған рәсімдермен қайталанады.

'''Қалындық болу мерзімі''' — қалындық мерзімі әртүрлі алты айдан бес жылға дейін созыпғандары бар, Ең қызығы бұл мерзім аралығында жігіт пен қыз ашықтан ашық бір-бірімен кездесе алмайды, Сондай-ақ қыз-жігіт ата-ене және туған-туыстарының көзіне түсе бермеуі керек. 
Айт күндері мәселен құрбан айт, наурыз мерекесінде екі жақ көрісуге барады. Ал, наурыз айтта күйеу баланын тарапынан қалыңдыққа міндетті түрде түрлі алтын әшекейді бұйымдар сыйлыққа алып барады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Иран этникалық топтары]]
[[Санат:Қазақтар диаспорасы]]</text>
      <sha1>fto6su2cqpucx1mxxktowxmlhdz16sq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Қалзада</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789620</id>
    <revision>
      <id>3689860</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="345" sha1="dxsufiapirgoz50n2ry7s3wzm6s3bjy" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Қалзада}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:14, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>dxsufiapirgoz50n2ry7s3wzm6s3bjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Wikuiser</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789621</id>
    <revision>
      <id>3689869</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="6419xg1w60x5kyl512jh9qh15uxxifh" xml:space="preserve">{|
|{{user kk}}
|{{user en-3}}
|}

== Жоспарлар ==
*</text>
      <sha1>6419xg1w60x5kyl512jh9qh15uxxifh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Jaqsylyq98</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789622</id>
    <revision>
      <id>3689877</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="341" sha1="1svqptqr72cp9tdlfgp4h9tbi4aaoec" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Jaqsylyq98}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:33, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>1svqptqr72cp9tdlfgp4h9tbi4aaoec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Дуа Липа</title>
    <ns>10</ns>
    <id>789623</id>
    <revision>
      <id>3689931</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте |аты = Дуа Липа |state = collapsed |тақырып = [[Дуа Липа]] |үсті = [[Дуа Липаның дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Дуа Липаның жүлделері мен номинациялары|Жүлделері мен номинациялары]] • [[Дуа Липаның концерттік турлары|Концерттік турлары]] |бөлім1 = Альб...</comment>
      <origin>3689931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2726" sha1="7q8r7vq5i1ojgt97kjvsrv21jnyc3bk" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Дуа Липа
|state = collapsed
|тақырып = [[Дуа Липа]]
|үсті = [[Дуа Липаның дискографиясы|Дискографиясы]] • [[Дуа Липаның жүлделері мен номинациялары|Жүлделері мен номинациялары]] • [[Дуа Липаның концерттік турлары|Концерттік турлары]]
|бөлім1 = Альбомдары&lt;br /&gt;мен синглдері
|тізім1 = {{Navbox subgroup
|group1 = [[Dua Lipa (альбом)|Dua Lipa]]
|list1 = [[New Love]] • [[Be the One (Дуа Липа әні)|Be the One]] • [[Last Dance (Дуа Липа әні)|Last Dance]] • [[Hotter than Hell (Дуа Липа әні)|Hotter than Hell]] • [[Blow Your Mind (Mwah)]] • [[Lost in Your Light]] • [[New Rules]] • [[IDGAF (Дуа Липа әні)|IDGAF]] • [[Thinking 'Bout You]] • [[Homesick (ән)|Homesick]] • [[Kiss and Make Up]]
|group2 = [[Future Nostalgia]]
|list2 = [[Don't Start Now]] • [[Physical]] • [[Break My Heart (Дуа Липа әні)|Break My Heart]] • [[Hallucinate]] • [[Levitating]] • [[Love Again (Дуа Липа әні)|Love Again]] • [[Fever (Дуа Липа әні)|Fever]] • [[We're Good]] • [[Future Nostalgia (ән)|Future Nostalgia]]
|group3 = [[Radical Optimism]]
|list3 = [[Houdini (Дуа Липа әні)|Houdini]] • [[Training Season]] • [[Illusion (Дуа Липа әні)|Illusion]] • [[These Walls (Дуа Липа әні)|These Walls]] • End of an Era
}}
|бөлім2 = Басқа әндері
|тізім2 = [[Scared to Be Lonely]] • [[One Kiss]] • [[Electricity (Silk City және Дуа Липа әні)|Electricity]] • [[Swan Song]] • [[Pretty Please]] • [[Boys Will Be Boys]] • [[Dance the Night]]
|бөлім3 = Өзге әншілердің&lt;br /&gt;жазбаларына қатысуы
|тізім3 = [[No Lie]] • [[Sugar (Brockhampton әні)|Sugar (remix)]] • [[Prisoner (Майли Сайрус әні)|Prisoner]] • [[Demeanor]] • [[Un Día (One Day)]] • [[Cold Heart (Pnau remix)]] • [[Sweetest Pie]] • [[Potion (ән)|Potion]]
|бөлім4 = Концерттік альбомдары
|тізім4 = [[An Evening with Dua Lipa|Dua Lipa - Live from the Royal Albert Hall]] • [[Dua Lipa - Live from Mexico]]
|бөлім5 = Ремикстер альбомы
|тізім5 = [[Club Future Nostalgia]]
|бөлім6 = Қосымша
|тізім6 = [[An Evening with Dua Lipa]] • [[Dua Lipa (ән)]] • [[Service95]] • [[Studio 2054]] • [[Sunny Hill Festival]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Әншілер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7q8r7vq5i1ojgt97kjvsrv21jnyc3bk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Cclairebae</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789624</id>
    <revision>
      <id>3689944</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="ro1vr5c3w4ozuggs7c7n73qdtn54eez" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Cclairebae}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 20:59, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>ro1vr5c3w4ozuggs7c7n73qdtn54eez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы мәслихаттар сайлауы (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789625</id>
    <revision>
      <id>3689945</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сайлау  | алдыңғы сайлау        = Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)  | алдыңғы сайлау жылы   = 2023  | байрақ                =   | ел                    = Қазақстан  | вариант               =   | келесі сайлау         =   | келесі сайлау жылы    =   | сайлау атауы          =   | тақырып               =   | қосымша...</comment>
      <origin>3689945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13651" sha1="9bxjcbb3iz457cukn1lhozz8ei9b4ta" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау        = Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)
 | алдыңғы сайлау жылы   = 2023
 | байрақ                = 
 | ел                    = Қазақстан
 | вариант               = 
 | келесі сайлау         = 
 | келесі сайлау жылы    = 
 | сайлау атауы          = 
 | тақырып               = 
 | қосымша               = 
 | сайлау күні           = 29 қараша 2026&lt;ref name=&quot;tagay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10657 |title=ҚР ОСК: МӘСЛИХАТ ДЕПУТАТТАРЫНЫҢ КЕЗЕКТЕН ТЫС САЙЛАУЫ 29 ҚАРАШАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] |date=2026-10-13 |accessdate=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
 | түрі                  = 
 | қосымша2              = 
 | жалпы кандидат        = 
 | кезең                 = 
 | тіркелгендер          = 
 | сайлаушылар           = 
 | жарамды               = 
 | жарамсыз              = 
 | бос                   = 
 | халық                 = 
 | сайлаушылар2          = 
 | қатысқандар           = &lt;!-- қатынасы --&gt;
 | қатысқандар қатынасы  = 
 | алдыңғы қатысқандар   = 54.19
 | босжәнежарамсыз       = 
 | қатысқандар2          = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2  = 
 | жарамды2              = 
 | босжәнежарамсыз2      = 
 | бос2                  = 
 | жарамсыз2             = 
 | науқан                = 1–28 қараша&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt;
 | Дебат                 = 
 | сурет1                = Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg
 | түс1                  = purple
 | кандидат1             = 
 | серіктес1             = 
 | жыныс1                = ер
 | партия1               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | коалиция1             = 
 | партия1 коалиция1     = 
 | партия2 коалиция1     = 
 | партия3 коалиция1     = 
 | партия4 коалиция1     = 
 | партия5 коалиция1     = 
 | партия6 коалиция1     = 
 | партия7 коалиция1     = 
 | басшы1                = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
 | сайлаушылар даусы1    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = 
 | дауыс1                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс1        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v1              = 
 | пайыз1                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v1              = 
 | алдыңғы пайыз1        = 0
 | ref пайыз1            = 
 | орын1                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын1         = 0
 | сайланған атауы       = 
 | сайланған1            = 
 | алдыңғы сайланған1    = 
 | сайланған атауы2      = 
 | сурет2                = Qairat Aituğanov (2017-12-26) (cropped).jpg
 | түс2                  = #0c5c4b
 | кандидат2             = 
 | серіктес2             = 
 | жыныс2                = ер
 | партия2               = [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
 | басшы2                = [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]
 | сайлаушылар даусы2    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = 
 | дауыс2                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс2        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v2              = 
 | пайыз2                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v2              = 
 | алдыңғы пайыз2        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын2                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын2         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған2            = 
 | алдыңғы сайланған2    = 
 | сурет3                = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg
 | түс3                  = #033e8b
 | жыныс3                = әйел
 | партия3               = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
 | басшы3                = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]
 | сайлаушылар даусы3    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы3 = 
 | дауыс3                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс3        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v3              = 
 | пайыз3                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v3              = 
 | алдыңғы пайыз3        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын3                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын3         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған3            = 
 | алдыңғы сайланған3    = 
 | сурет4                = Нұрсұлтан Шоқанов (2025-02-12) (cropped).jpg
 | түс4                  = #FF0000
 | жыныс4                = ер
 | партия4               = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | басшы4                = [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]]
 | сайлаушылар даусы4    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы4 = 
 | дауыс4                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс4        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v4              = 
 | пайыз4                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v4              = 
 | алдыңғы пайыз4        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын4                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын4         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған4            = 
 | алдыңғы сайланған4    = 
 | сурет5                = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | түс5                  = #045aa5
 | жыныс5                = ер
 | партия5               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | басшы5                = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рахымжанов]]
 | сайлаушылар даусы5    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы5 = 
 | дауыс5                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс5        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v5              = 
 | пайыз5                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v5              = 
 | алдыңғы пайыз5        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын5                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын5         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған5            = 
 | сурет6                = Aidarbek Qojanazarov (IMG 47567) (cropped).jpg
 | түс6                  = #4A77EC
 | жыныс6                = ер
 | партия6               = [[Respublica]]
 | басшы6                = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]]
 | сайлаушылар даусы6    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы6 = 
 | дауыс6                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс6        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v6              = 
 | пайыз6                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v6              = 
 | алдыңғы пайыз6        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын6                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын6         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған6            = 
 | алдыңғы сайланған6    = 
 | алдыңғы сайланған6    = 
 | сурет7                = Азаматхан Әміртай (38515, cropped).png
 | түс7                  = #446F3C
 | жыныс7                = ер
 | партия7               = [[Байтақ (партия)|Байтақ]]
 | басшы7                = [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]]
 | сайлаушылар даусы7    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы7 = 
 | дауыс7                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс7        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v7              = 
 | пайыз7                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v7              = 
 | алдыңғы пайыз7        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын7                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын7         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған7            = 
 | алдыңғы сайланған7    = 
 | қарта атауы           = 
 | қарта                 = 
 | қарта өлшемі          = 
 | қарта шарты1          = 
 | қарта шарты2          = 
 | fond                  = 
 | қарта тақарыбы        = 
 | диаграмма атауы       = 
 | диаграмма             = 
 | диаграмма өлшемі      = 
 | шарт1                 = 
 | шарт2                 = 
 | диаграмма2 атауы      = 
 | диаграмма2            = 
 | диаграмма өлшемі2     = 
 | шарт1 2               = 
 | шарт2 2               = 
 | жолақ атауы           = 
 | жолақ1                = 
 | түс жолақ1            = 
 | пайыз жолақ1          = 
 | төменгі-жолақ атауы   = 
 | ізашар                = 
 | ізашар партия         = 
 | ізбасар               = 
 | ізбасар партия        = 
 | соңы                  = 
 | ізашар атауы          = 
 | ізашар жынысы         = 
 | ізбасар атауы         = 
 | ізбасар жынысы        = 
 | төменгі тақырып       = 
 | мазмұн                = 
 | сайт                  = 
}}

2026 жылғы 29 қарашада&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt; [[Қазақстан]] халқы өз жергілікті [[мәслихат]]тарын кезектен тыс сайлайтын болады. [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] хабарлауынша 228 мәслихатта 3 447 депутатты сайлау жоспарланған; 668 мандат 20 облыстық мәслихатта, 626 мандат 38 қалалық мәслихатта және 2 153 мандат 170 аудандық мәслихатта қарастырылған.&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt;

== Алғышарттары ==
[[Қазақстандағы конституциялық референдум (2026)|Жаңа Конституцияның қабылдануы]]нан кейін 2026 жылғы 23 тамызда Қазақстан [[Қазақстан Құрылтайы|жаңа парламенті]]н [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлады]].

[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Бектенов]] пен [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Құрылтай төрағасы]] [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Дәдебай]]дан кеңес алғасын 2026 жылғы 12 қазанда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] елдің бүкіл деңгейдегі мәслихаттарын таратты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-barlyk-dengeydegi-maslihattardyn-okilettigin-merziminen-buryn-toktatu-turaly-zharlykka-kol-koydy-1294150 |title=Мемлекет басшысы барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы Жарлыққа қол қойды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]] |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]] |date=2026-10-12 |accessdate=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;

== Сайлауалды үгіт ==
Мәслихаттардың сайлауының үгіті 1 қараша күні сағат 18:00-ден 28 қараша күні сағат 0:00-ге дейін жалғаспақ. 28 қараша тыныштық күні болмақ.&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Қазақстан сайлаулары}}
[[Санат:Қазақстандағы жергілікті сайлаулар]]
[[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>9bxjcbb3iz457cukn1lhozz8ei9b4ta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689963</id>
      <parentid>3689945</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13695" sha1="paidz7d6wx72gu984pokyov8setm37l" xml:space="preserve">{{Болашақтағы оқиғалар}}
{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау        = Қазақстандағы жергілікті сайлау (2023)
 | алдыңғы сайлау жылы   = 2023
 | байрақ                = 
 | ел                    = Қазақстан
 | вариант               = 
 | келесі сайлау         = 
 | келесі сайлау жылы    = 
 | сайлау атауы          = 
 | тақырып               = 
 | қосымша               = 
 | сайлау күні           = 29 қараша 2026&lt;ref name=&quot;tagay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10657 |title=ҚР ОСК: МӘСЛИХАТ ДЕПУТАТТАРЫНЫҢ КЕЗЕКТЕН ТЫС САЙЛАУЫ 29 ҚАРАШАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] |date=2026-10-13 |accessdate=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;
 | түрі                  = 
 | қосымша2              = 
 | жалпы кандидат        = 
 | кезең                 = 
 | тіркелгендер          = 
 | сайлаушылар           = 
 | жарамды               = 
 | жарамсыз              = 
 | бос                   = 
 | халық                 = 
 | сайлаушылар2          = 
 | қатысқандар           = &lt;!-- қатынасы --&gt;
 | қатысқандар қатынасы  = 
 | алдыңғы қатысқандар   = 54.19
 | босжәнежарамсыз       = 
 | қатысқандар2          = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2  = 
 | жарамды2              = 
 | босжәнежарамсыз2      = 
 | бос2                  = 
 | жарамсыз2             = 
 | науқан                = 1–28 қараша&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt;
 | Дебат                 = 
 | сурет1                = Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg
 | түс1                  = purple
 | кандидат1             = 
 | серіктес1             = 
 | жыныс1                = ер
 | партия1               = [[Әділет (партия)|Әділет]]
 | коалиция1             = 
 | партия1 коалиция1     = 
 | партия2 коалиция1     = 
 | партия3 коалиция1     = 
 | партия4 коалиция1     = 
 | партия5 коалиция1     = 
 | партия6 коалиция1     = 
 | партия7 коалиция1     = 
 | басшы1                = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
 | сайлаушылар даусы1    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы1 = 
 | дауыс1                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс1        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v1              = 
 | пайыз1                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v1              = 
 | алдыңғы пайыз1        = 0
 | ref пайыз1            = 
 | орын1                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын1         = 0
 | сайланған атауы       = 
 | сайланған1            = 
 | алдыңғы сайланған1    = 
 | сайланған атауы2      = 
 | сурет2                = Qairat Aituğanov (2017-12-26) (cropped).jpg
 | түс2                  = #0c5c4b
 | кандидат2             = 
 | серіктес2             = 
 | жыныс2                = ер
 | партия2               = [[Ауыл (партия)|Ауыл]]
 | басшы2                = [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]
 | сайлаушылар даусы2    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы2 = 
 | дауыс2                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс2        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v2              = 
 | пайыз2                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v2              = 
 | алдыңғы пайыз2        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын2                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын2         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған2            = 
 | алдыңғы сайланған2    = 
 | сурет3                = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg
 | түс3                  = #033e8b
 | жыныс3                = әйел
 | партия3               = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]
 | басшы3                = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]
 | сайлаушылар даусы3    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы3 = 
 | дауыс3                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс3        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v3              = 
 | пайыз3                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v3              = 
 | алдыңғы пайыз3        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын3                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын3         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған3            = 
 | алдыңғы сайланған3    = 
 | сурет4                = Нұрсұлтан Шоқанов (2025-02-12) (cropped).jpg
 | түс4                  = #FF0000
 | жыныс4                = ер
 | партия4               = [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]]
 | басшы4                = [[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов|Нұрсұлтан Шоқанов]]
 | сайлаушылар даусы4    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы4 = 
 | дауыс4                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс4        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v4              = 
 | пайыз4                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v4              = 
 | алдыңғы пайыз4        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын4                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын4         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған4            = 
 | алдыңғы сайланған4    = 
 | сурет5                = Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg
 | түс5                  = #045aa5
 | жыныс5                = ер
 | партия5               = [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]
 | басшы5                = [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рахымжанов]]
 | сайлаушылар даусы5    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы5 = 
 | дауыс5                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс5        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v5              = 
 | пайыз5                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v5              = 
 | алдыңғы пайыз5        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын5                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын5         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған5            = 
 | сурет6                = Aidarbek Qojanazarov (IMG 47567) (cropped).jpg
 | түс6                  = #4A77EC
 | жыныс6                = ер
 | партия6               = [[Respublica]]
 | басшы6                = [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]]
 | сайлаушылар даусы6    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы6 = 
 | дауыс6                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс6        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v6              = 
 | пайыз6                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v6              = 
 | алдыңғы пайыз6        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын6                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын6         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған6            = 
 | алдыңғы сайланған6    = 
 | алдыңғы сайланған6    = 
 | сурет7                = Азаматхан Әміртай (38515, cropped).png
 | түс7                  = #446F3C
 | жыныс7                = ер
 | партия7               = [[Байтақ (партия)|Байтақ]]
 | басшы7                = [[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай|Азаматхан Әміртай]]
 | сайлаушылар даусы7    = 
 | алдыңғы сайлаушылар даусы7 = 
 | дауыс7                = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | алдыңғы дауыс7        = &lt;!-- дауыс саны --&gt;
 | дауыс2v7              = 
 | пайыз7                = &lt;!-- процент саны --&gt;
 | пайыз2v7              = 
 | алдыңғы пайыз7        = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | орын7                 = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | алдыңғы орын7         = &lt;!-- мандат саны --&gt;
 | сайланған7            = 
 | алдыңғы сайланған7    = 
 | қарта атауы           = 
 | қарта                 = 
 | қарта өлшемі          = 
 | қарта шарты1          = 
 | қарта шарты2          = 
 | fond                  = 
 | қарта тақарыбы        = 
 | диаграмма атауы       = 
 | диаграмма             = 
 | диаграмма өлшемі      = 
 | шарт1                 = 
 | шарт2                 = 
 | диаграмма2 атауы      = 
 | диаграмма2            = 
 | диаграмма өлшемі2     = 
 | шарт1 2               = 
 | шарт2 2               = 
 | жолақ атауы           = 
 | жолақ1                = 
 | түс жолақ1            = 
 | пайыз жолақ1          = 
 | төменгі-жолақ атауы   = 
 | ізашар                = 
 | ізашар партия         = 
 | ізбасар               = 
 | ізбасар партия        = 
 | соңы                  = 
 | ізашар атауы          = 
 | ізашар жынысы         = 
 | ізбасар атауы         = 
 | ізбасар жынысы        = 
 | төменгі тақырып       = 
 | мазмұн                = 
 | сайт                  = 
}}

2026 жылғы 29 қарашада&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt; [[Қазақстан]] халқы өз жергілікті [[мәслихат]]тарын кезектен тыс сайлайтын болады. [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] хабарлауынша 228 мәслихатта 3 447 депутатты сайлау жоспарланған; 668 мандат 20 облыстық мәслихатта, 626 мандат 38 қалалық мәслихатта және 2 153 мандат 170 аудандық мәслихатта қарастырылған.&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt;

== Алғышарттары ==
[[Қазақстандағы конституциялық референдум (2026)|Жаңа Конституцияның қабылдануы]]нан кейін 2026 жылғы 23 тамызда Қазақстан [[Қазақстан Құрылтайы|жаңа парламенті]]н [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлады]].

[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министр]] [[Олжас Абайұлы Бектенов|Бектенов]] пен [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Құрылтай төрағасы]] [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Дәдебай]]дан кеңес алғасын 2026 жылғы 12 қазанда президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] елдің бүкіл деңгейдегі мәслихаттарын таратты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-barlyk-dengeydegi-maslihattardyn-okilettigin-merziminen-buryn-toktatu-turaly-zharlykka-kol-koydy-1294150 |title=Мемлекет басшысы барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы Жарлыққа қол қойды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]] |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт]] |date=2026-10-12 |accessdate=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;

== Сайлауалды үгіт ==
Мәслихаттардың сайлауының үгіті 1 қараша күні сағат 18:00-ден 28 қараша күні сағат 0:00-ге дейін жалғаспақ. 28 қараша тыныштық күні болмақ.&lt;ref name=&quot;tagay&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Қазақстан сайлаулары}}
[[Санат:Қазақстандағы жергілікті сайлаулар]]
[[Санат:2026 жылдағы Қазақстан]]</text>
      <sha1>paidz7d6wx72gu984pokyov8setm37l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nurdaulet Mukhtarbek</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789626</id>
    <revision>
      <id>3689946</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="tqx1v5mvcuv7q1xhm38xx8yla4m0w0o" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Nurdaulet Mukhtarbek}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:03, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>tqx1v5mvcuv7q1xhm38xx8yla4m0w0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Абилханов Ж/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789627</id>
    <revision>
      <id>3689947</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Абилханов Ж</username>
        <id>187228</id>
      </contributor>
      <comment>Жұмағұлова Шаршаған</comment>
      <origin>3689947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5493" sha1="nj9sbkyvpounzx0ex5cwre4i12otkhn" xml:space="preserve">{{Мамандық туралы мақала
|аты                = Жұмағұлова Шаршаған
|түпнұсқа аты       = Жұмағұлова Шаршаған
|сурет              = 
|ені                = 
|сипаттама          = 
|туған күні         = 13.07.1941

|туған жері         = [[Тұщықұдық (Маңғыстау ауданы)|Тұщықұдық ауылы]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]]
|қайтыс болған күні = 
|қайтыс болған жері = 
|азаматтығы         = {{KAZ}} &lt;br&gt; {{URS}}
|мамандығы          = [[Акушерка]], [[Мемлекеттік қайраткер]]
|марапаттары        = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Еңбек ардагері медалі}}
}}

'''Шаршаған Жұмағұлова''' (13 шілде 1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) — қазақстандық денсаулық сақтау саласының ардагері, акушер-гинеколог, мемлекеттік және қоғамдық қайраткер. КСРО-ның «Құрмет Белгісі» орденінің иегері (1976), Бейнеу ауданының «Құрметті азаматы» (2019).

== Өмірбаяны ==
Шаршаған Жұмағұлова 1941 жылы 13 шілдеде Гурьев (қазіргі Маңғыстау) облысы, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылдық округінде дүниеге келген. 1949–1959 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде білім алған.

1959 жылы Гурьев медициналық училищесіне оқуға түсіп, оны 1962 жылы «акушерка» мамандығы бойынша тәмамдаған.

=== Еңбек жолы ===
* 1962–1964 жылдары — Маңғыстау ауданы, Шайыр селосының ауруханасында акушер;
* 1964–1965 жылдары — Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылдық ауруханасында акушер;
* 1965–1974 жылдары — Комсомолдық жолдамамен Бейнеу ауданы Тұрыш ауылында (Сам-1 учаскелік ауруханасы) акушер;
* 1974–1982 жылдары — Бейнеу ауданы, Ақжігіт ауылындағы ауруханада акушерлік қызмет атқарды.
* 1982 жылдың қараша айынан бастап — Ақжігіт ауылдық кеңесінің (селосының) төрағасы (әкімі) болып тағайындалды. Осы мемлекеттік қызметте 1991 жылдың мамыр айына дейін еңбек етті.
* 1991–2005 жылдары — Ақжігіт ауылдық ауруханасында акушерлік қызметін жалғастырды.


== Марапаттары мен атақтары ==
* КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен «Құрмет Белгісі» ордені (11 наурыз 1976 жыл Куәлік №1181544);
* «Коммунистік еңбектің екпіндісі» белгісі (1981 жыл);
* «Еңбек ардагері» медалі (КСРО Жоғарғы Кеңесі атынан Маңғыстау облыстық кеңесінің 23 қыркүйек 1985 жылғы шешімімен);
* Бейнеу аудандық мәслихатының 2019 жылғы 12 желтоқсандағы № 43/342 шешімімен «Бейнеу ауданының Құрметті азаматы» атағы;
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл» мерекелік медалі (Қазақстан Республикасы Президентінің 2 желтоқсан 2021 жылғы Жарлығымен);
* «Қазақстанның Алтын кітабына» енген (Куәлік №1170);
* Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрі Төрегелді Шармановтың жеке құттықтау және алғыс хаты (11 наурыз 1976 жыл);
* Маңғыстау облысы және Бейнеу ауданы әкімдерінің (Л. Қиинов, Б. Әзірханов) Алғыс хаттары мен Құрмет грамоталары.

== Дереккөздер ==
&lt;ref&gt;«Бейнеу ауданының энциклопедиясы», Алматы, «Үш Қиян» баспасы, 2023 жыл. — 230 бет. ISBN 978-601-7288-19-8.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Маңғыстау облысы ауылшаруашылығы» энциклопедиясы, Алматы, «Арыс» баспасы, 2015 жыл. — 331 бет. ISBN 978-601-291-288-3.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясы, Бас редактор Б.Ғ. Аяған. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2008. — 300-301 беттер. ISBN 9965-893-13-6.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;«Қазақ әйелдерінің энциклопедиясы» («Қазақстан әйелдері» журналының арнайы шығарылымы), №8, Тамыз, 2008 жыл. — 6 бет. ISSN 0234-3599.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>nj9sbkyvpounzx0ex5cwre4i12otkhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ertai208</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789628</id>
    <revision>
      <id>3689952</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="s5026760yqclwc55ywd10do0tyaha05" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Ertai208}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:19, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>s5026760yqclwc55ywd10do0tyaha05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dua Lipa (альбом)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789629</id>
    <revision>
      <id>3689954</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:31:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Dua Lipa  | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Дуа Липа]]ның  | Мұқабасы      = Dua Lipa – Dua Lipa cover art.png  | Шыққан жылы   = 2 маусым 2017  | Жазылды       = 2013–2017  | Жанры         = [[Дэнс-поп]], [[электропоп]], [[Заманауи ритм-н-блюз|R&amp;B]]  | Ұзақтығы...</comment>
      <origin>3689954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5224" sha1="9t52gp4pcjm13m2a36rh751r3t6ub7v" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Dua Lipa
 | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Дуа Липа]]ның
 | Мұқабасы      = Dua Lipa – Dua Lipa cover art.png
 | Шыққан жылы   = 2 маусым 2017
 | Жазылды       = 2013–2017
 | Жанры         = [[Дэнс-поп]], [[электропоп]], [[Заманауи ритм-н-блюз|R&amp;B]]
 | Ұзақтығы      = 40:43
 | Лейблі        = Warner Bros.
 | Продюсері     = Axident, Digital Farm Animals, Джеймс Флэнниган, Эмиль Хейни, Ян Киркпатрик, Стефен &quot;Koz&quot; Кузьменюк, Йон Ливайн, Мигель, Билл Рако, Ten Ven, TMS, Грег Уэллс, Эг Уайт, Эндрю Уайатт
 | Ел            = {{GBR}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]] {{Rating|4|5}} [https://www.allmusic.com/album/dua-lipa-mw0002958693 сілтеме] * [[Metacritic]] (72/100) [https://www.metacritic.com/music/dua-lipa/dua-lipa сілтеме]
 | Алдыңғы       = 
 | Жыл           = 2017
 | Келесі        = ''[[Future Nostalgia]]''
 | Кел_жыл       = 2020
 | Тағы          =
}}
'''Dua Lipa''' — британдық әнші [[Дуа Липа]]ның тұңғыш студиялық альбомы.

Ол АҚШ-тың [[Billboard 200]] чартында 27-орынға және Ұлыбританияныӊ [[Official Charts]] тізімінде 3-орынға көтерілді.

Альбом шыққаннан кейін Дуа Липа [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы]]н жеңіп алған болатын.

Альбомның жалпы әлемдік сатылымы 6 миллион данадан асады.

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| extra_column = Продюсерлері
| title1       = Genesis
| extra1       = Axident, Big Taste, Lorna Blackwood
| length1      = 3:25
| title2       = [[Lost in Your Light]]
| note2        = feat. [[Miguel (әнші)|Miguel]]
| extra2       = Miguel, Kozmeniuk, Blackwood
| length2      = 3:23
| title3       = [[Hotter than Hell (Дуа Липа әні)|Hotter than Hell]]
| extra3       = Kozmeniuk, Jay Reynolds, Tom Neville
| length3      = 3:07
| title4       = [[Be the One (Дуа Липа әні)|Be the One]]
| extra4       = Digital Farm Animals, Tarrant
| length4      = 3:22
| title5       = [[IDGAF (Дуа Липа әні)|IDGAF]]
| extra5       = Kozmeniuk, Principato, Blackwood
| length5      = 3:37
| title6       = [[Blow Your Mind (Mwah)]]
| extra6       = Levine
| length6      = 2:58
| title7       = Garden
| extra7       = Wells, Kozmeniuk
| length7      = 3:47
| title8       = No Goodbyes
| extra8       = Kozmeniuk, Grades
| length8      = 3:36
| title9       = [[Thinking 'Bout You]]
| extra9       = Kozmeniuk
| length9      = 2:51
| title10      = [[New Rules]]
| extra10      = Kirkpatrick
| length10     = 3:29
| title11      = Begging
| extra11      = Flannigan, Kozmeniuk, Suzy Shinn
| length11     = 3:14
| title12      = [[Homesick (ән)|Homesick]]
| extra12      = Bill Rahko
| length12     = 3:50
}}

{{tracklist
| headline     = Deluxe edition нұсқасы
| extra_column = продюсерлері
| total_length = 60:08
| title13      = Dreams
| extra13      = Ten Ven
| length13     = 3:40
| title14      = Room for 2
| extra14      = Ten Ven
| length14     = 3:28
| title15      = [[New Love]]
| extra15      = Haynie, Wyatt
| length15     = 4:31
| title16      = Bad Together
| extra16      = TMS
| length16     = 3:58
| title17      = [[Last Dance (Дуа Липа әні)|Last Dance]]
| extra17      = Kozmeniuk
| length17     = 3:48
}}

{{tracklist
| headline     = Complete Edition (екінші диск)
| extra_column = продюсерлері
| total_length = 29:53
| title1       = Want To
| extra1       = ADP, Kozmeniuk
| length1      = 3:31
| title2       = Running
| extra2       = Kozmeniuk
| length2      = 3:41
| title3       = [[Kiss and Make Up]]
| note3        = [[Blackpink]]-пен бірге
| extra3       = Banx &amp; Ranx
| length3      = 3:09
| title4       = [[One Kiss]]
| note4        = [[Калвин Харрис]]пен бірге
| extra4       = Harris
| length4      = 3:34
| title5       = [[Electricity (Silk City және Дуа Липа әні)|Electricity]]
| note5        = [[Silk City]]-мен бірге
| extra5       = Silk City, The Picard Brothers, Jarami], Riton, Alex Metric, Jr Blender
| length5      = 3:58
| title6       = [[Scared to Be Lonely]]
| note6        = [[Мартин Гаррикс]]пен бірге
| extra6       = Garrix, Valley Girl, Tuinfort, Blackwood
| length6      = 3:40
| title7       = [[No Lie]]
| note7        = [[Шон Пол]]мен бірге
| extra7       = Sermstyle, Pip Kembo
| length7      = 3:41
| title8       = New Rules
| note8        = live
| extra8       = Reynolds, Will Bowerman
| length8      = 4:35
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Дуа Липа}}
[[Санат:Дуа Липа альбомдары]]</text>
      <sha1>9t52gp4pcjm13m2a36rh751r3t6ub7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kausarnurbolat</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789630</id>
    <revision>
      <id>3689981</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="345" sha1="h4udebyx5wkwgnwv1h7xtu92krkgu3t" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Kausarnurbolat}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:56, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>h4udebyx5wkwgnwv1h7xtu92krkgu3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-11-02</title>
    <ns>10</ns>
    <id>789631</id>
    <revision>
      <id>3689984</id>
      <timestamp>2026-11-01T18:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-11-02|POTD 2026-11-02]]: filename only</comment>
      <origin>3689984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="rr5jgvjktggu4u9lh3q0jr4n2n0gqp4" xml:space="preserve">Saint-Charles Cemetery 05.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rr5jgvjktggu4u9lh3q0jr4n2n0gqp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Жанат Аңсар</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789632</id>
    <revision>
      <id>3689987</id>
      <timestamp>2026-11-01T18:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="318" sha1="t5zdfl38ff3b73680i5pjcyc3ik1tw0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Жанат Аңсар}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 23:31, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>t5zdfl38ff3b73680i5pjcyc3ik1tw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Evanescence</title>
    <ns>10</ns>
    <id>789633</id>
    <revision>
      <id>3689988</id>
      <timestamp>2026-11-01T18:33:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте |аты = Evanescence |state = collapsed |тақырып = [[Evanescence]] |үсті = '''[[Эми Ли]] • [[Тим Маккорд]] • [[Уилл Хант]] • [[Трой Маклоухорн]] • Эмма Анзай'''&lt;br /&gt;[[Бен Муди]] • [[Дэвид Ходжес]] • [[Уилл Бойд]] • [[Джон Лекомпт]] • [[Роки Грей]] • [[Терри Бальзамо]] • [[Джен Маджура]]...</comment>
      <origin>3689988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="ary9mr9kpemimy1k95hq7a2s430w6wa" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Evanescence
|state = collapsed
|тақырып = [[Evanescence]]
|үсті = '''[[Эми Ли]] • [[Тим Маккорд]] • [[Уилл Хант]] • [[Трой Маклоухорн]] • Эмма Анзай'''&lt;br /&gt;[[Бен Муди]] • [[Дэвид Ходжес]] • [[Уилл Бойд]] • [[Джон Лекомпт]] • [[Роки Грей]] • [[Терри Бальзамо]] • [[Джен Маджура]]
|бөлім1 = Альбомдары&lt;br /&gt;мен синглдері
|тізім1 = {{Navbox subgroup
|group1 = [[Fallen (Evanescence альбомы)|Fallen]]
|list1 = [[Bring Me to Life]] • [[Going Under]] • [[My Immortal]] • [[Everybody's Fool]]
|group2 = [[The Open Door]]
|list2 = [[Call Me When You're Sober]] • [[Lithium (Evanescence әні)|Lithium]] • [[Sweet Sacrifice]] • [[Good Enough (Evanescence әні)|Good Enough]]
|group3 = [[Evanescence (альбом)|Evanescence]]
|list3 = [[What You Want (Evanescence әні)|What You Want]] • [[My Heart Is Broken]] • [[Lost in Paradise]]
|group4 = [[Synthesis (Evanescence альбомы)|Synthesis]]
|list4 = Imperfection • Hi-Lo
|group5 = [[The Bitter Truth]]
|list5 = [[Wasted on You]] • [[The Game Is Over]] • [[Use My Voice]] • [[Better Without You]]
|group6 = [[Sanctuary (Evanescence альбомы)|Sanctuary]]
|list6 = [[Afterlife (ән)|Afterlife]] • [[Who Will You Follow]] • Tell Me When You've Had Enough
}}
|бөлім2 = Концерттік альбомдары
|тізім2 = [[Anywhere but Home]] • [[Synthesis Live]]
|бөлім3 = Жинағы
|тізім3 = [[Lost Whispers]]
|бөлім4 = Басқа әндері
|тізім4 = [[Lacrymosa]] • [[Fight Like a Girl]]
|бөлім5 = Қосымша
|тізім5 = [[Origin (демо)]] • [[Evanescence дискографиясы]] • [[Evanescence концерттік турлары|Концерттік турлары]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Әншілер]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ary9mr9kpemimy1k95hq7a2s430w6wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Дильназ Кайырова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789634</id>
    <revision>
      <id>3689990</id>
      <timestamp>2026-11-01T18:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="241" sha1="han5j8seft43q77hyhf9dqz3qfzkjsv" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Дильназ Кайырова}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 23:36, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>han5j8seft43q77hyhf9dqz3qfzkjsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Ахмет Жиенғали</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789637</id>
    <revision>
      <id>3689999</id>
      <timestamp>2026-11-01T19:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="69qpd93pp8y6w8gya6ziqb59qa5kbz8" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Ахмет Жиенғали}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 00:06, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>69qpd93pp8y6w8gya6ziqb59qa5kbz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қаралы қыркүйек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789638</id>
    <revision>
      <id>3690002</id>
      <timestamp>2026-11-01T20:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Василь Дулатов</username>
        <id>130809</id>
      </contributor>
      <comment>Иорданиядағы қаралы қыркүйек туралы мақала жаздым</comment>
      <origin>3690002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4218" sha1="gbn5qiqt113fih1utgvjnew4ouv39pb" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Қаралы қыркүйек|бөлім=|сурет=Karama aftermath 1.jpg|сурет атауы=|дата=6 қыркүйек 1970 — 23 шілде 1971|орын=[[Иордания]]|себеп=Палестиналық ұйымдар мен Иорданиядағы [[Һашим әулеті]] монархиясы арасындағы қайшылықтардың шиеленісуі|нәтиже='''Иорданияның толыққанды жеңісі'''&lt;br&gt;
* Палестиналық қарулы жасақтар [[Ливан]]ға қашып, сонда қайта орналасты|статусы=|өзгерістер=|қарсылас1={{Байрақ|Иордания}}|қарсылас2={{ту|Палестина}} [[Палестинаны азат ету ұйымы]]&lt;br&gt;{{ту|Сирия|1980}} [[Баастық Сирия]]|қарсылас3=|қарсылас4=|командир1={{Ту|Иордания}} [[I Хұсейін]]|командир2={{ту|Палестина}} [[Ясир Арафат]]&lt;br&gt;{{ту|Сирия}} [[Салах Джадид]]|командир3=|командир4=|күштер1={{Байрақ|Иордания}} 65 000–74 000 сарбаз|күштер2={{ту|Палестина}} 15 000–40 000 сарбаз&lt;ref name=&quot;Arab Armies 2&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Samuel M. |year=1995 |title=Arab Armies of the Middle East Wars 2 |url=https://archive.org/details/arabarmiesmiddle02katz |url-access=limited |location=New York |publisher=Osprey Publishing |page=[https://archive.org/details/arabarmiesmiddle02katz/page/n10 10] |isbn=0-85045-800-5}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 10 000 сарбаз&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dunstan |first=Simon |title=The Yom Kippur War 1973: Golan Heights Pt. 1 |year=2003 |publisher=Osprey Publishing Ltd |location=Oxford |isbn=1-84176-220-2}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 300 танк (екі бронетанктік және бір механикаландырылған жаяу әскер бригадасы)|күштер3=|күштер4=|шығындар1={{ту|Палестина}} 3 400 сарбаз қаза тапты&lt;br&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 600 сарбаз қаза тапты немесе жараланды&lt;br&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 120 танк пен бронетранспортер|шығындар2={{Байрақ|Иордания}} 537 әскер тапты&lt;ref name=&quot;joca&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jaf.mil.jo/Contents/Martyr_of_Dutyar.aspx|title=Duty Martyrs|work=JAF|access-date=31 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019145334/https://www.jaf.mil.jo/Contents/Martyr_of_Dutyar.aspx|archive-date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;|шығындар3=|шығындар4=|жалпы шығындар=|азаматтық шығындар=|ортаққор=|ескерту=}}'''Қаралы қыркүйек''' — 1970–1971 жылдыр арасындағы [[Иордания]] аумағында [[Иордания қарулы күштері|қарулы күштер]] мен [[Ясир Арафат]] басқарған [[Палестинаны азат ету ұйымы|Палестинаны азат ету ұйымының]] қарулы жасақтары арасында болған қақтығыс. Қақтығыс кезінде палестиналық қарулы топтар Иорданиядағы [[Һашим әулеті|Һашим әулетінің]] билігін құлатуды көздеді. Белсенді шайқастар кезеңі 1970 жылғы 16–27 қыркүйек аралығында өтті.

1970 жылғы 18–23 қыркүйекте [[Баастық Сирия]] қақтығысқа араласып, елдің солтүстігіндегі Ирбид қаласына қарай әскери күштерін енгізді. Көұшыраған Сирия әскерлері шегінуге мәжбүр болды.

Қақтығыс Иорданияның жеңісімен аяқталды. Палестиналық қарулы жасақтар ел аумағынан ығыстырылып, [[Ливан|Ливанға]] көшті.

== Дереккөздер ==</text>
      <sha1>gbn5qiqt113fih1utgvjnew4ouv39pb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690003</id>
      <parentid>3690002</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Василь Дулатов</username>
        <id>130809</id>
      </contributor>
      <comment>Категорияларды қостым</comment>
      <origin>3690003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4329" sha1="69dhktebq6n8ozt7993ocwyinb91kbn" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Қаралы қыркүйек|бөлім=|сурет=Karama aftermath 1.jpg|сурет атауы=|дата=6 қыркүйек 1970 — 23 шілде 1971|орын=[[Иордания]]|себеп=Палестиналық ұйымдар мен Иорданиядағы [[Һашим әулеті]] монархиясы арасындағы қайшылықтардың шиеленісуі|нәтиже='''Иорданияның толыққанды жеңісі'''&lt;br&gt;
* Палестиналық қарулы жасақтар [[Ливан]]ға қашып, сонда қайта орналасты|статусы=|өзгерістер=|қарсылас1={{Байрақ|Иордания}}|қарсылас2={{ту|Палестина}} [[Палестинаны азат ету ұйымы]]&lt;br&gt;{{ту|Сирия|1980}} [[Баастық Сирия]]|қарсылас3=|қарсылас4=|командир1={{Ту|Иордания}} [[I Хұсейін]]|командир2={{ту|Палестина}} [[Ясир Арафат]]&lt;br&gt;{{ту|Сирия}} [[Салах Джадид]]|командир3=|командир4=|күштер1={{Байрақ|Иордания}} 65 000–74 000 сарбаз|күштер2={{ту|Палестина}} 15 000–40 000 сарбаз&lt;ref name=&quot;Arab Armies 2&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Samuel M. |year=1995 |title=Arab Armies of the Middle East Wars 2 |url=https://archive.org/details/arabarmiesmiddle02katz |url-access=limited |location=New York |publisher=Osprey Publishing |page=[https://archive.org/details/arabarmiesmiddle02katz/page/n10 10] |isbn=0-85045-800-5}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 10 000 сарбаз&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dunstan |first=Simon |title=The Yom Kippur War 1973: Golan Heights Pt. 1 |year=2003 |publisher=Osprey Publishing Ltd |location=Oxford |isbn=1-84176-220-2}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 300 танк (екі бронетанктік және бір механикаландырылған жаяу әскер бригадасы)|күштер3=|күштер4=|шығындар1={{ту|Палестина}} 3 400 сарбаз қаза тапты&lt;br&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 600 сарбаз қаза тапты немесе жараланды&lt;br&gt;
{{ту|Сирия|1980}} 120 танк пен бронетранспортер|шығындар2={{Байрақ|Иордания}} 537 әскер тапты&lt;ref name=&quot;joca&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jaf.mil.jo/Contents/Martyr_of_Dutyar.aspx|title=Duty Martyrs|work=JAF|access-date=31 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019145334/https://www.jaf.mil.jo/Contents/Martyr_of_Dutyar.aspx|archive-date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;|шығындар3=|шығындар4=|жалпы шығындар=|азаматтық шығындар=|ортаққор=|ескерту=}}'''Қаралы қыркүйек''' — 1970–1971 жылдыр арасындағы [[Иордания]] аумағында [[Иордания қарулы күштері|қарулы күштер]] мен [[Ясир Арафат]] басқарған [[Палестинаны азат ету ұйымы|Палестинаны азат ету ұйымының]] қарулы жасақтары арасында болған қақтығыс. Қақтығыс кезінде палестиналық қарулы топтар Иорданиядағы [[Һашим әулеті|Һашим әулетінің]] билігін құлатуды көздеді. Белсенді шайқастар кезеңі 1970 жылғы 16–27 қыркүйек аралығында өтті.

1970 жылғы 18–23 қыркүйекте [[Баастық Сирия]] қақтығысқа араласып, елдің солтүстігіндегі Ирбид қаласына қарай әскери күштерін енгізді. Көұшыраған Сирия әскерлері шегінуге мәжбүр болды.

Қақтығыс Иорданияның жеңісімен аяқталды. Палестиналық қарулы жасақтар ел аумағынан ығыстырылып, [[Ливан|Ливанға]] көшті.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
[[Санат:Сирия соғыстары]]
[[Санат:Иордания соғыстары]]</text>
      <sha1>69dhktebq6n8ozt7993ocwyinb91kbn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nazar Samarkhan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789639</id>
    <revision>
      <id>3690031</id>
      <timestamp>2026-11-02T05:24:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3690031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="300" sha1="fj4k5vkryd97db1tzbry6dj816y2rag" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Nazar Samarkhan}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:24, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>fj4k5vkryd97db1tzbry6dj816y2rag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Отегенова Сауле</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789640</id>
    <revision>
      <id>3690062</id>
      <timestamp>2026-11-02T06:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3690062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="360" sha1="7licng7q0sf1srx81u5vkdh3ih1y4qc" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Отегенова Сауле}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:32, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>7licng7q0sf1srx81u5vkdh3ih1y4qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аналитикалық химия міндеттері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789643</id>
    <revision>
      <id>3690081</id>
      <timestamp>2026-11-02T07:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jako2588</username>
        <id>184916</id>
      </contributor>
      <comment>жаңа мақала</comment>
      <origin>3690081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8182" sha1="hwy56q8gf74mnbup3o4su4giphbs2lu" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Аналитикалық химия міндеттері'''
Жоғары оқу орындарындағы аналитикалық химия курсы теориялық негіздерден және зертханалық, практикалық сабақтардан тұрады, оларсыз студенттерге аналитикалық химияны үйрену қиынға соғады. Белгілі ғылым және педагог И.А.Каблуков айтқандай, тек қана теорияны оқытқанша химияны мүлде оқытпаған дұрыс.&lt;br&gt;
Аналитикалық химия—заттардың химиялық, физикалық құрамын және бізді қоршаған орта мен материалдарды зерттейтін ғылым. Аналитикалық химияның мақсаты оның теориялық негіздерін жан–жақты оқыту, элементтер мен олардың қосылыстарының агрегаттық күйін, құрылысын, құрамын, заттардың термиялық тұрақтылығын, оптикалық, электрхимиялық, магниттік қасиеттерін зерттеу. Сонымен қатар, химиялық реакциялардың жылдамдықтарына катализатордың және басқа әр түрлі факторлардың әсерін зерттеу мақсат болып табылады. Жасалған анализ әдістемелерінің метрологиялық сипаттамасын анықтамай және оларды метрологиялық аттестациядан өткізбей, ол методикалардың дәлдігі, дұрыстығы туралы айта алмаймыз.&lt;br&gt;
Әрбір табиғи құбылысты түсіну үшін элементтердің мөлшерлік қатысы, кеңістіктегі орны, олардың қосылыстары және компоненттредің арақатынасы туралы мәліметтер болу керек.&lt;br&gt;
Сандық анализ тек химия ғылымдарының дамуына ғана емес, сондай–ақ хмимялық тәжірибелердің және аналитикалық анализдердің нәтижелерін пайдаланатын басқа да ғылымдар.&lt;br&gt;
Аналитикалық химияның теориялық негіздері жаратылыстану ғылымының негізгі заңдары: заттың массасының сақталу заңы, құрам тұрақтылық заңы, эквиваленттер заңы, Д.И.Менделеевтің периодтық заңы және А.М.Бутлеровтың химиялық құрылыс теориясынан құралады.&lt;br&gt;
Аналитикалық химия іс жүзінде барлық жаратылыстану ғылымдарының дамуына ықпал тигізеді. Ол биология, биохимия, минералогия, геология, геохимия, медицина және басқа да ғылымдар үшін өте қажет. Бұдан басқа, сандық анализ тәжірибе жүзінде үлкен орын алады. Синтездеу әдісімен алынған шикізаттың сапасы, өнеркәсіп өнімдерінің жарамды болуы, өндрістік технологияны бақылау және басқа да көптеген проблемалар өздерінің шешімін табу үшін мөлшерлік анализді қолдануды талап етеді.&lt;br&gt;
Кейбір тәжірибелерде толық химиялық анализ жасаудың қажеті болмайды, кейде бір, екі немесе бірнеше компоненттерді анықтаумен шектелуге болады. Материалдық сапасына, оның физикалық–химиялық қасиеттері, технологиялық параметрлері, электрілік, магниттік және басқа сипаттамалары әсер етеді. Алдын–ала анализ жасау тәжірибенің уақытын қысқартуға мүмкіндік жасайды. Заттың химиялық құрамы (құйманың, гомогенді немесе гетерогенді қоспалардың, элементтер оксидінің) олардың жеке изотоптарының болуымен сипатталуы мүмкін.&lt;br&gt;
Жеке элементтерді (көміртек, сутек, азот және т.б.) анықтау, молекулалық және функциялдық анализ жасау (дербес химиялық қосылыстарды, функционалдық топтрады) және қосылыстардың изомер формаларын табу органикалық қосылыстарға анализ жасау әдісіне кіруі мүмкін.&lt;br&gt;
Қазіргі аналитикалық химияны квант–химиялық ілім, заттың құрылыс теориясы, химиялық реакциялар катализі мен кинетикасы, координациялық қосылыстар және т.б. ілімсіз ары қарай дамытуға болмайтындығын ерекше атап өткен жөн. Ғылымның бұл салаларын пайдалану аналитикалық химияны дамытады, оның мүмкіндіктерін кеңейтеді, жаңа мәселелерді шешуге, жаңа әдістемелер жасауға мүмкіндік береді.&lt;br&gt;
Аналитикалық химия өз жаратылыс ғылымдарының және шаруашылығының көптеген салаларының дамуына әсерін тигізіп, оларға жетілдірілген анализ әдістерін ұсынып, дамудың жаңа жолын ашады.&lt;br&gt;
Қазіргі сезімталдығы жоғары сандық анализ әдістері техниканың көптеген жаңа салалары ойдағыдай дамуы үшін қажет таза және аса таза материалдарды зерттеуге жағдай туғызды (мысалы, микоэлектрониканы, асқын өткізгіштікті, оптикалық техниканы және т.б.). Аналитикалық химияның және басқа ғылымдардың өзара бір–бірімен байланысуы олардың жеке–жеке дамуына жақсы әсер тигізеді.&lt;br&gt;
Аналитикалық химияның теориялық негіздерін білу барлық жоғары оқу орындарының студенттеріне қажет. Олар көптеген сан алуан әдістердің негізгі принциптерін, әдістің жалпы дәлдігіне әсер ететін мүмкіндіктерін, тәжірибелік жұмыстарға дағдылануды және анализ жасаудың алға қойған мәселелерін тез арада шешуге сапалық және сандық анализдің қосатын үлесі мол.&lt;br&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
# '''Құлжанов Қ.С.Аналитикалық химия''':ІІ томдық оқулық. І том.—Алматы:Алматы технологиялық университеті, 2004.—356 бет</text>
      <sha1>hwy56q8gf74mnbup3o4su4giphbs2lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таракановтар үйі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789644</id>
    <revision>
      <id>3690082</id>
      <timestamp>2026-11-02T07:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.   == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</comment>
      <origin>3690082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="367" sha1="3cv889iratiuebkftow18hq7k5r7fqm" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>3cv889iratiuebkftow18hq7k5r7fqm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690085</id>
      <parentid>3690082</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3690085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="649" sha1="0ad3ilgck46yuzcun2jw8n2p5xzjqe8" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>0ad3ilgck46yuzcun2jw8n2p5xzjqe8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690087</id>
      <parentid>3690085</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сипаттама */ дереккөз</comment>
      <origin>3690087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1049" sha1="oqmwxlxl8fbfazohcvynvgmziysizfx" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>oqmwxlxl8fbfazohcvynvgmziysizfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690088</id>
      <parentid>3690087</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3690088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1427" sha1="mp1v9dutjc2qfjxchrynuuqwo54gx1k" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>mp1v9dutjc2qfjxchrynuuqwo54gx1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690089</id>
      <parentid>3690088</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3690089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="jrrkzjwkki4wu4o12o2vx99wxx87w75" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан.
1917 жылы шілде айында Алаш партиясы құрылды. Осы ғимаратта 1918 жылдың ақпан айынан 1920 жылдың қазан айына дейін «Алашорда» үкіметі орналасты. Үкімет басшысы болып Жаһанша Досмұхамедов, орынбасары болып Халел Досмұхамедов сайланды. 1920 жылы ғимаратқа Жымпиты уездік партия комитеті орналасқан. Сонымен қатар, Алаштың белсенділерінің басын қосқан ғимарат болып табылады. Бұл жерге Б.Қаратаев, Б.Бейсенов, Д.Күсепқалиев, C.Омаров, Ғ.Әлібеков, Қ.Асанов, Б.Жанқадамов, К.Жәленов, М.Жолдыбаев, А.Маметов, Қ.Қосдаулетов т.б. табаны тиген.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>jrrkzjwkki4wu4o12o2vx99wxx87w75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690090</id>
      <parentid>3690089</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3690090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2642" sha1="bb2o265q8o4pyj052kq1g9yg2pnhh4q" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан.
1917 жылы шілде айында Алаш партиясы құрылды. Осы ғимаратта 1918 жылдың ақпан айынан 1920 жылдың қазан айына дейін «Алашорда» үкіметі орналасты. Үкімет басшысы болып Жаһанша Досмұхамедов, орынбасары болып Халел Досмұхамедов сайланды. 1920 жылы ғимаратқа Жымпиты уездік партия комитеті орналасқан. Сонымен қатар, Алаштың белсенділерінің басын қосқан ғимарат болып табылады. Бұл жерге Б.Қаратаев, Б.Бейсенов, Д.Күсепқалиев, C.Омаров, Ғ.Әлібеков, Қ.Асанов, Б.Жанқадамов, К.Жәленов, М.Жолдыбаев, А.Маметов, Қ.Қосдаулетов т.б. табаны тиген.

1925 жылы ғимарат аудандық партия комитетіне берілген. 1967 жылы ғимаратта әскери комиссариат орналасып, 1994 жылға дейін жұмысын жалғастырған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>bb2o265q8o4pyj052kq1g9yg2pnhh4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690096</id>
      <parentid>3690090</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3690096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3096" sha1="1dya91zlhli1frm0yuo2o7sfe9mehtk" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан.
1917 жылы шілде айында Алаш партиясы құрылды. Осы ғимаратта 1918 жылдың ақпан айынан 1920 жылдың қазан айына дейін «Алашорда» үкіметі орналасты. Үкімет басшысы болып Жаһанша Досмұхамедов, орынбасары болып Халел Досмұхамедов сайланды. 1920 жылы ғимаратқа Жымпиты уездік партия комитеті орналасқан. Сонымен қатар, Алаштың белсенділерінің басын қосқан ғимарат болып табылады. Бұл жерге Б.Қаратаев, Б.Бейсенов, Д.Күсепқалиев, C.Омаров, Ғ.Әлібеков, Қ.Асанов, Б.Жанқадамов, К.Жәленов, М.Жолдыбаев, А.Маметов, Қ.Қосдаулетов т.б. табаны тиген.

1925 жылы ғимарат аудандық партия комитетіне берілген. 1967 жылы ғимаратта әскери комиссариат орналасып, 1994 жылға дейін жұмысын жалғастырған. Кейінгі жылдары аудандық ветеринарлық станция, 2001 - 2004 жылдары Сырым аудандық «Балалар Саз мектебі» жұмыс жасады. 2005 жылдан бастап тарихи ғимарат аудандық мәдениет үйінің қарамағына алынып, 2007 жылға дейін Мәдениет үйінің бухгалтериясы орналасты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>1dya91zlhli1frm0yuo2o7sfe9mehtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690104</id>
      <parentid>3690096</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3690104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3644" sha1="s3gdplab1yqt31xe27nb1xqjx714m6r" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан.
1917 жылы шілде айында Алаш партиясы құрылды. Осы ғимаратта 1918 жылдың ақпан айынан 1920 жылдың қазан айына дейін «Алашорда» үкіметі орналасты. Үкімет басшысы болып Жаһанша Досмұхамедов, орынбасары болып Халел Досмұхамедов сайланды. 1920 жылы ғимаратқа Жымпиты уездік партия комитеті орналасқан. Сонымен қатар, Алаштың белсенділерінің басын қосқан ғимарат болып табылады. Бұл жерге Б.Қаратаев, Б.Бейсенов, Д.Күсепқалиев, C.Омаров, Ғ.Әлібеков, Қ.Асанов, Б.Жанқадамов, К.Жәленов, М.Жолдыбаев, А.Маметов, Қ.Қосдаулетов т.б. табаны тиген.

1925 жылы ғимарат аудандық партия комитетіне берілген. 1967 жылы ғимаратта әскери комиссариат орналасып, 1994 жылға дейін жұмысын жалғастырған. Кейінгі жылдары аудандық ветеринарлық станция, 2001 - 2004 жылдары Сырым аудандық «Балалар Саз мектебі» жұмыс жасады. 2005 жылдан бастап тарихи ғимарат аудандық мәдениет үйінің қарамағына алынып, 2007 жылға дейін Мәдениет үйінің бухгалтериясы орналасты.
2012 жылы алаш қайраткерлерінің жұмыс жасаған орны болғандықтан алаш залдарына арналған арнайы көрмелер ашылды. 
Бүгінде «Алаш үйі» Сырым Датұлы атындағы тарихи - өлкетану музейінің екінші тарихи ғимараты. Ол мемлекет қорғауына алынып, Қазақстанның 100 қасиетті нысандар тізіміне енген тарихи нысан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>s3gdplab1yqt31xe27nb1xqjx714m6r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690107</id>
      <parentid>3690104</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3690107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4075" sha1="6yaza3jcjhxc5n1mgv4m3xgb8knh1h3" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан.
1917 жылы шілде айында Алаш партиясы құрылды. Осы ғимаратта 1918 жылдың ақпан айынан 1920 жылдың қазан айына дейін «Алашорда» үкіметі орналасты. Үкімет басшысы болып Жаһанша Досмұхамедов, орынбасары болып Халел Досмұхамедов сайланды. 1920 жылы ғимаратқа Жымпиты уездік партия комитеті орналасқан. Сонымен қатар, Алаштың белсенділерінің басын қосқан ғимарат болып табылады. Бұл жерге Б.Қаратаев, Б.Бейсенов, Д.Күсепқалиев, C.Омаров, Ғ.Әлібеков, Қ.Асанов, Б.Жанқадамов, К.Жәленов, М.Жолдыбаев, А.Маметов, Қ.Қосдаулетов т.б. табаны тиген.

1925 жылы ғимарат аудандық партия комитетіне берілген. 1967 жылы ғимаратта әскери комиссариат орналасып, 1994 жылға дейін жұмысын жалғастырған. Кейінгі жылдары аудандық ветеринарлық станция, 2001 - 2004 жылдары Сырым аудандық «Балалар Саз мектебі» жұмыс жасады. 2005 жылдан бастап тарихи ғимарат аудандық мәдениет үйінің қарамағына алынып, 2007 жылға дейін Мәдениет үйінің бухгалтериясы орналасты.
2012 жылы алаш қайраткерлерінің жұмыс жасаған орны болғандықтан алаш залдарына арналған арнайы көрмелер ашылды. 
Бүгінде «Алаш үйі» Сырым Датұлы атындағы тарихи - өлкетану музейінің екінші тарихи ғимараты. Ол мемлекет қорғауына алынып, Қазақстанның 100 қасиетті нысандар тізіміне енген тарихи нысан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Алаш және тәуелсіздік | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ғимараттың тарихы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= |жыл=2019|томы= |беттері=157-158|барлық беті=208|сериясы= |isbn=978-601-242-214-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>6yaza3jcjhxc5n1mgv4m3xgb8knh1h3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690169</id>
      <parentid>3690107</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3690169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4114" sha1="ffv88tqdr55jclyo3twt4ex6twm2he7" xml:space="preserve">'''Таракановтар үйі''' — [[Орал]] қаласындағы қазіргі Сырым Датұлы көшесіндегі Тараканов үйі ғимараты. Тарихи-мәдени ескерткіштердің бірі.

== Сипаттама ==
Ғимарат 1867 жылдары салынған, екі қабатты ағаш үй, қабырғасы саман тастан тұрғызылып, сыртқы қабаты тақтаймен қапталған. Жалпы ауданы 76 м.кв. Төрт құлама төбелі, кірер аузында декоративтері қанаттары бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://aqjaiyqmura.bkogov.kz/kz/kopes-tarakanovtyn-uii-qazirgi-s-datov-muzeii-xix-gasyr|title=Көпес Таракановтың үйі, қазіргі С.Датов музейі. ХІХ ғасыр.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-2|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орыс саудагері осы ғимаратты салғаннан кейін 1890 жылдың аяғында астық тартатын механикалық диірмен салды. Онда сөктен бастап ең қымбат сапалы астық тартып, Орынбор, Оралға дейін жеткізіп сатқан.
1917 жылы шілде айында Алаш партиясы құрылды. Осы ғимаратта 1918 жылдың ақпан айынан 1920 жылдың қазан айына дейін «Алашорда» үкіметі орналасты. Үкімет басшысы болып Жаһанша Досмұхамедов, орынбасары болып Халел Досмұхамедов сайланды. 1920 жылы ғимаратқа Жымпиты уездік партия комитеті орналасқан. Сонымен қатар, Алаштың белсенділерінің басын қосқан ғимарат болып табылады. Бұл жерге Б.Қаратаев, Б.Бейсенов, Д.Күсепқалиев, C.Омаров, Ғ.Әлібеков, Қ.Асанов, Б.Жанқадамов, К.Жәленов, М.Жолдыбаев, А.Маметов, Қ.Қосдаулетов т.б. табаны тиген.

1925 жылы ғимарат аудандық партия комитетіне берілген. 1967 жылы ғимаратта әскери комиссариат орналасып, 1994 жылға дейін жұмысын жалғастырған. Кейінгі жылдары аудандық ветеринарлық станция, 2001 - 2004 жылдары Сырым аудандық «Балалар Саз мектебі» жұмыс жасады. 2005 жылдан бастап тарихи ғимарат аудандық мәдениет үйінің қарамағына алынып, 2007 жылға дейін Мәдениет үйінің бухгалтериясы орналасты.
2012 жылы алаш қайраткерлерінің жұмыс жасаған орны болғандықтан алаш залдарына арналған арнайы көрмелер ашылды. 
Бүгінде «Алаш үйі» Сырым Датұлы атындағы тарихи - өлкетану музейінің екінші тарихи ғимараты. Ол мемлекет қорғауына алынып, Қазақстанның 100 қасиетті нысандар тізіміне енген тарихи нысан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Алаш және тәуелсіздік | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Ғимараттың тарихы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Атырау |баспасы=Атырау-Ақпарат |жыл=2019|томы= |беттері=157-158|барлық беті=208|сериясы= |isbn=978-601-242-214-6|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Батыс Қазақстан облысы]]</text>
      <sha1>ffv88tqdr55jclyo3twt4ex6twm2he7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанат Дауылбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789645</id>
    <revision>
      <id>3690137</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Қатысушы зертханасы}} &lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt; Қанат Дауылбаев (1977 жылы туылған) — қазақ ақыны, жыршы-термеші.  Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдары Шарда...</comment>
      <origin>3690137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2721" sha1="mze0b2okb2h3i69pnugffu588x3ysgo" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;
Қанат Дауылбаев (1977 жылы туылған) — қазақ ақыны, жыршы-термеші.

Өмірбаяны
Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдары Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2004 жылы Оңтүстік Қазақстан ашық университетінің тарих факультетін бітірген.  

Шығармашылығы
Қанат Дауылбаев ақындық, жыршылық және әншілік өнермен айналысады. Оның шығармалары аудандық және облыстық басылымдарда жарияланған. Өлеңдері аудандық «Ақ шағала жырлар» топтамасына енген. «Көңілдің көкжиегі» атты жыр жинағы жарық көрген. 
2018 жылғы «Шардаралық шайырлар» мақаласында Қанат Дауылбаев термешілігімен танылған өнер иесі ретінде аталып, «Көңілдің көкжиегі» жыр кітабының авторы екені көрсетілген.

Байқаулардағы жетістіктері
2021 жылы Шардара ауданында өткен Камал Ендібаев атындағы жыршы-термешілер байқауында Қанат Дауылбаев үшінші орын алған. 
Тәшман Шекеров атындағы облыстық «Терменің тарланбозы Тәшман жырау» байқауында бірінші орын иеленген.Бұл туралы Түркістан облысының мәдениет басқармасы хабарлаған

Дереккөздер
1.Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын.
Қазақ үні. (20 сәуір 2016)
2.Шардаралық шайырлар. Қазақ үні. (17 наурыз 2018) 
3.Шардара барған шайырмын демос бұл күнде. Қазақ үні.   (28 наурыз 2021)
4.Шардара ауданында «Терменің тарланбозы Тәшман жырау» атты облыстық термешілер байқауы өтті. Түркістан облысының мәдениет басқармасы. </text>
      <sha1>mze0b2okb2h3i69pnugffu588x3ysgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690139</id>
      <parentid>3690137</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Шардара 2026 [[Қатысушы:Шардара 2026/зертхана]] бетін [[Қанат Дауылбаев]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3690137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2721" sha1="mze0b2okb2h3i69pnugffu588x3ysgo" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;
Қанат Дауылбаев (1977 жылы туылған) — қазақ ақыны, жыршы-термеші.

Өмірбаяны
Қанат Дауылбаев 1977 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданына қарасты Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдары Шардара ауданындағы М. Әуезов атындағы жалпы орта мектепте білім алған. 2004 жылы Оңтүстік Қазақстан ашық университетінің тарих факультетін бітірген.  

Шығармашылығы
Қанат Дауылбаев ақындық, жыршылық және әншілік өнермен айналысады. Оның шығармалары аудандық және облыстық басылымдарда жарияланған. Өлеңдері аудандық «Ақ шағала жырлар» топтамасына енген. «Көңілдің көкжиегі» атты жыр жинағы жарық көрген. 
2018 жылғы «Шардаралық шайырлар» мақаласында Қанат Дауылбаев термешілігімен танылған өнер иесі ретінде аталып, «Көңілдің көкжиегі» жыр кітабының авторы екені көрсетілген.

Байқаулардағы жетістіктері
2021 жылы Шардара ауданында өткен Камал Ендібаев атындағы жыршы-термешілер байқауында Қанат Дауылбаев үшінші орын алған. 
Тәшман Шекеров атындағы облыстық «Терменің тарланбозы Тәшман жырау» байқауында бірінші орын иеленген.Бұл туралы Түркістан облысының мәдениет басқармасы хабарлаған

Дереккөздер
1.Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын.
Қазақ үні. (20 сәуір 2016)
2.Шардаралық шайырлар. Қазақ үні. (17 наурыз 2018) 
3.Шардара барған шайырмын демос бұл күнде. Қазақ үні.   (28 наурыз 2021)
4.Шардара ауданында «Терменің тарланбозы Тәшман жырау» атты облыстық термешілер байқауы өтті. Түркістан облысының мәдениет басқармасы. </text>
      <sha1>mze0b2okb2h3i69pnugffu588x3ysgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Шардара 2026/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789646</id>
    <redirect title="Қанат Дауылбаев" />
    <revision>
      <id>3690140</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <comment>Шардара 2026 [[Қатысушы:Шардара 2026/зертхана]] бетін [[Қанат Дауылбаев]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3690140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="cx5rxdmear8mu11b3emf8i1soozz0di" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қанат Дауылбаев]]</text>
      <sha1>cx5rxdmear8mu11b3emf8i1soozz0di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Margulan Beimbet</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789647</id>
    <revision>
      <id>3690149</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3690149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="o5an2mjg1070i9a8igth367f64wmumu" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Margulan Beimbet}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:14, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>o5an2mjg1070i9a8igth367f64wmumu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Мақала</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789648</id>
    <revision>
      <id>3690167</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3690167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="jpw32m06jye11wz7vuo4avav0kdazvo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Мақала}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 15:45, 2026 ж. қарашаның 2 (+05)</text>
      <sha1>jpw32m06jye11wz7vuo4avav0kdazvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789649</id>
    <revision>
      <id>3690171</id>
      <timestamp>2026-11-02T10:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 29.12.1971  |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}},   |Қайтыс болған к...</comment>
      <origin>3690171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8460" sha1="qw0cmylvfpr05xijieudtlgq4zg12oq" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.12.1971
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіні Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
&quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 29 желтоқсанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

[[1995 жыл|1995]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемелекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның &quot;Мектепке дейінгі педагогика және психология&quot; мамандығын үздік бітірді.&lt;br&gt;
1995-[[2003 жыл|2003]] жылдар аралығында [[Алматы]] қаласындағы &quot;Үміт&quot; балалар үйінде тәрбиеші, аға тәрбиеші, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары [[Қайнар (университет)|&quot;Қайнар&quot; университеті]]нің &quot;Психология кафедрасы&quot; оқытушысы, 2006-[[2009 жыл|2009]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің &quot;Педагогика кафедрасы&quot; оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарған. 2009 жылдан &quot;Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану&quot; кафедрасы доценті.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2008 жыл|2008]] жылы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] жанындағы біріккен диссертациялық кеңесте &quot;Халық педагогикасы негізінде балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
130-дан астам ғылыми еңбегі көрді, оның ішінде шетелдік ғылыми басылымдарда 4 ғылыми мақала, 2 ұжымдық монография, 8 оқу құралы, 2 оқу-әдістемелік құралы және ағылшын тіліндегі 1 оқу құралы бар. Сонымен қатар жеке және авторлық бірлестікте дайындалған бірнеше тұжырымда, оқу құралдары мен монографиялар бар, атап айтқанда &quot;Болашақ мамандарды жетім балалармен жұмысқа кәсіптік даярлау тұжырымдамасы&quot;, &quot;Мектепке дейінгі білім беруді жаңғырту жағдайында мамандар даярлаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot;, &quot;Жетім балалармен жұмыс жасайтын мамандар даярлауда инновациялық технологияларды пайдаланудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; атты монографиялар, &quot;Әлеуметтік психология&quot;, &quot;Балалар психологиясы&quot;, &quot;Жетім балалар психологиясы&quot;, &quot;Балалалр үйіндегі инновациялық технологиялар&quot;, &quot;Болашақ әлеуметтік педагогтардың конфликтологиялық құзыреттілігі&quot; және &quot;Conflict competence of the future social teacher&quot; оқу құралдары.&lt;br&gt;
Ғалымның авторлығымен шыққан &quot;Балалар үйіндегі оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру әдістемесі&quot; және &quot;Балалар үйіндегі тәрбие жұмысының әдістемесі&quot; атты оқу-әдістемелік құралы тұңғыш қазақ тілінде дайындалған және аталған еңбектер мамандар арасында ерекше сұранысқа ие. М. Асылбекованың жетекшілігімен және қатысуымен бірнеше гранттық жобалар орындалды.&lt;br&gt;
&quot;Мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама ұлттық орталығында&quot; ғылыми жобаларға республикалық деңгейде сараптама жүргізуде тұрақты сараптамашы және &quot;Оқулық&quot; республикалық ғылыми-практикалық орталығының жоғары оқу орындарына және жалпы білім беретін мектептерге арналған ОӘК, оқулықтар, әдістемелік құралдар, электрондық оқулықтар мен оқу әдебиеттерін сараптау комиссиясының мүшесі.

== Марапаттары ==
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіні Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
&quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://enu.kz/kz/portfolio/c7e9c8f9075da24f90c36bf601cd661156259b299874 Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>qw0cmylvfpr05xijieudtlgq4zg12oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690172</id>
      <parentid>3690171</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3690172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8446" sha1="dh2b0yqk5vpst27yy257nvk6f3o9pgo" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.12.1971
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіні Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
&quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 29 желтоқсанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

[[1995 жыл|1995]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемелекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның &quot;Мектепке дейінгі педагогика және психология&quot; мамандығын үздік бітірді.&lt;br&gt;
1995-[[2003 жыл|2003]] жылдар аралығында [[Алматы]] қаласындағы &quot;Үміт&quot; балалар үйінде тәрбиеші, аға тәрбиеші, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары [[Қайнар (университет)|&quot;Қайнар&quot; университеті]]нің &quot;Психология кафедрасы&quot; оқытушысы, 2006-[[2009 жыл|2009]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің &quot;Педагогика кафедрасы&quot; оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарған. 2009 жылдан &quot;Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану&quot; кафедрасы доценті.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2008 жыл|2008]] жылы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] жанындағы біріккен диссертациялық кеңесте &quot;Халық педагогикасы негізінде балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
130-дан астам ғылыми еңбегі көрді, оның ішінде шетелдік ғылыми басылымдарда 4 ғылыми мақала, 2 ұжымдық монография, 8 оқу құралы, 2 оқу-әдістемелік құралы және ағылшын тіліндегі 1 оқу құралы бар. Сонымен қатар жеке және авторлық бірлестікте дайындалған бірнеше тұжырымда, оқу құралдары мен монографиялар бар, атап айтқанда &quot;Болашақ мамандарды жетім балалармен жұмысқа кәсіптік даярлау тұжырымдамасы&quot;, &quot;Мектепке дейінгі білім беруді жаңғырту жағдайында мамандар даярлаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot;, &quot;Жетім балалармен жұмыс жасайтын мамандар даярлауда инновациялық технологияларды пайдаланудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; атты монографиялар, &quot;Әлеуметтік психология&quot;, &quot;Балалар психологиясы&quot;, &quot;Жетім балалар психологиясы&quot;, &quot;Балалалр үйіндегі инновациялық технологиялар&quot;, &quot;Болашақ әлеуметтік педагогтардың конфликтологиялық құзыреттілігі&quot; және &quot;Conflict competence of the future social teacher&quot; оқу құралдары.&lt;br&gt;
Ғалымның авторлығымен шыққан &quot;Балалар үйіндегі оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру әдістемесі&quot; және &quot;Балалар үйіндегі тәрбие жұмысының әдістемесі&quot; атты оқу-әдістемелік құралы тұңғыш қазақ тілінде дайындалған және аталған еңбектер мамандар арасында ерекше сұранысқа ие. М. Асылбекованың жетекшілігімен және қатысуымен бірнеше гранттық жобалар орындалды.&lt;br&gt;
&quot;Мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама ұлттық орталығында&quot; ғылыми жобаларға республикалық деңгейде сараптама жүргізуде тұрақты сараптамашы және &quot;Оқулық&quot; республикалық ғылыми-практикалық орталығының жоғары оқу орындарына және жалпы білім беретін мектептерге арналған ОӘК, оқулықтар, әдістемелік құралдар, электрондық оқулықтар мен оқу әдебиеттерін сараптау комиссиясының мүшесі.

== Марапаттары ==
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіні Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
&quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://enu.kz/kz/portfolio/c7e9c8f9075da24f90c36bf601cd661156259b299874 Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>dh2b0yqk5vpst27yy257nvk6f3o9pgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690173</id>
      <parentid>3690172</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3690173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8454" sha1="29lh5sz546f4iswxhsp5gmngc3uogme" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.12.1971
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
* &quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 29 желтоқсанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

[[1995 жыл|1995]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемелекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның &quot;Мектепке дейінгі педагогика және психология&quot; мамандығын үздік бітірді.&lt;br&gt;
1995-[[2003 жыл|2003]] жылдар аралығында [[Алматы]] қаласындағы &quot;Үміт&quot; балалар үйінде тәрбиеші, аға тәрбиеші, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары [[Қайнар (университет)|&quot;Қайнар&quot; университеті]]нің &quot;Психология кафедрасы&quot; оқытушысы, 2006-[[2009 жыл|2009]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің &quot;Педагогика кафедрасы&quot; оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарған. 2009 жылдан &quot;Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану&quot; кафедрасы доценті.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2008 жыл|2008]] жылы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] жанындағы біріккен диссертациялық кеңесте &quot;Халық педагогикасы негізінде балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
130-дан астам ғылыми еңбегі көрді, оның ішінде шетелдік ғылыми басылымдарда 4 ғылыми мақала, 2 ұжымдық монография, 8 оқу құралы, 2 оқу-әдістемелік құралы және ағылшын тіліндегі 1 оқу құралы бар. Сонымен қатар жеке және авторлық бірлестікте дайындалған бірнеше тұжырымда, оқу құралдары мен монографиялар бар, атап айтқанда &quot;Болашақ мамандарды жетім балалармен жұмысқа кәсіптік даярлау тұжырымдамасы&quot;, &quot;Мектепке дейінгі білім беруді жаңғырту жағдайында мамандар даярлаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot;, &quot;Жетім балалармен жұмыс жасайтын мамандар даярлауда инновациялық технологияларды пайдаланудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; атты монографиялар, &quot;Әлеуметтік психология&quot;, &quot;Балалар психологиясы&quot;, &quot;Жетім балалар психологиясы&quot;, &quot;Балалалр үйіндегі инновациялық технологиялар&quot;, &quot;Болашақ әлеуметтік педагогтардың конфликтологиялық құзыреттілігі&quot; және &quot;Conflict competence of the future social teacher&quot; оқу құралдары.&lt;br&gt;
Ғалымның авторлығымен шыққан &quot;Балалар үйіндегі оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру әдістемесі&quot; және &quot;Балалар үйіндегі тәрбие жұмысының әдістемесі&quot; атты оқу-әдістемелік құралы тұңғыш қазақ тілінде дайындалған және аталған еңбектер мамандар арасында ерекше сұранысқа ие. М. Асылбекованың жетекшілігімен және қатысуымен бірнеше гранттық жобалар орындалды.&lt;br&gt;
&quot;Мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама ұлттық орталығында&quot; ғылыми жобаларға республикалық деңгейде сараптама жүргізуде тұрақты сараптамашы және &quot;Оқулық&quot; республикалық ғылыми-практикалық орталығының жоғары оқу орындарына және жалпы білім беретін мектептерге арналған ОӘК, оқулықтар, әдістемелік құралдар, электрондық оқулықтар мен оқу әдебиеттерін сараптау комиссиясының мүшесі.

== Марапаттары ==
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
* &quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://enu.kz/kz/portfolio/c7e9c8f9075da24f90c36bf601cd661156259b299874 Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>29lh5sz546f4iswxhsp5gmngc3uogme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690175</id>
      <parentid>3690173</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3690175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8469" sha1="5yv1kb5jf3ozqodnakftzd7i5udfuo0" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.12.1971
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
* &quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 29 желтоқсанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

[[1995 жыл|1995]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемелекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның &quot;Мектепке дейінгі педагогика және психология&quot; мамандығын үздік бітірді.&lt;br&gt;
1995-[[2003 жыл|2003]] жылдар аралығында [[Алматы]] қаласындағы &quot;Үміт&quot; балалар үйінде тәрбиеші, аға тәрбиеші, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары [[Қайнар (университет)|&quot;Қайнар&quot; университеті]]нің &quot;Психология кафедрасы&quot; оқытушысы, 2006-[[2009 жыл|2009]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің &quot;Педагогика кафедрасы&quot; оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарған. 2009 жылдан &quot;Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану&quot; кафедрасы доценті.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2008 жыл|2008]] жылы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] жанындағы біріккен диссертациялық кеңесте &quot;Халық педагогикасы негізінде балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
130-дан астам ғылыми еңбегі жарық көрді, оның ішінде шетелдік ғылыми басылымдарда 4 ғылыми мақала, 2 ұжымдық монография, 8 оқу құралы, 2 оқу-әдістемелік құралы және ағылшын тіліндегі 1 оқу құралы бар. Сонымен қатар жеке және авторлық бірлестікте дайындалған бірнеше тұжырымда, оқу құралдары мен монографиялар бар, атап айтқанда &quot;Болашақ мамандарды жетім балалармен жұмысқа кәсіптік даярлау тұжырымдамасы&quot;, &quot;Мектепке дейінгі білім беруді жаңғырту жағдайында мамандар даярлаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot;, &quot;Жетім балалармен жұмыс жасайтын мамандар даярлауда инновациялық технологияларды пайдаланудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; атты монографиялар, &quot;Әлеуметтік психология&quot;, &quot;Балалар психологиясы&quot;, &quot;Жетім балалар психологиясы&quot;, &quot;Балалалр үйіндегі инновациялық технологиялар&quot;, &quot;Болашақ әлеуметтік педагогтардың конфликтологиялық құзыреттілігі&quot; және &quot;Conflict competence of the future social teacher&quot; оқу құралдары.&lt;br&gt;
Ғалымның авторлығымен шыққан &quot;Балалар үйіндегі оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру әдістемесі&quot; және &quot;Балалар үйіндегі тәрбие жұмысының әдістемесі&quot; атты оқу-әдістемелік құралы тұңғыш қазақ тілінде дайындалған және аталған еңбектер мамандар арасында ерекше сұранысқа ие.&lt;br&gt;
М. Асылбекованың жетекшілігімен және қатысуымен бірнеше гранттық жобалар орындалды.&lt;br&gt;
&quot;Мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама ұлттық орталығында&quot; ғылыми жобаларға республикалық деңгейде сараптама жүргізуде тұрақты сараптамашы және &quot;Оқулық&quot; республикалық ғылыми-практикалық орталығының жоғары оқу орындарына және жалпы білім беретін мектептерге арналған ОӘК, оқулықтар, әдістемелік құралдар, электрондық оқулықтар мен оқу әдебиеттерін сараптау комиссиясының мүшесі.

== Марапаттары ==
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
* &quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://enu.kz/kz/portfolio/c7e9c8f9075da24f90c36bf601cd661156259b299874 Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>5yv1kb5jf3ozqodnakftzd7i5udfuo0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690177</id>
      <parentid>3690175</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары|Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8560" sha1="j2snqe9s6rr0pd2d5sdym7svwvotf7s" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 29.12.1971
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Созақ ауданы|Созақ ауданында}}, 
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Еуразия ұлттық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз 
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
* &quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, Қазақстан педагогикалық ғылымдар академиясының корреспондент мүшесі.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1971 жыл|1971]] жылы 29 желтоқсанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Созақ ауданы]]нда туған.&lt;br&gt;

[[1995 жыл|1995]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемелекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның &quot;Мектепке дейінгі педагогика және психология&quot; мамандығын үздік бітірді.&lt;br&gt;
1995-[[2003 жыл|2003]] жылдар аралығында [[Алматы]] қаласындағы &quot;Үміт&quot; балалар үйінде тәрбиеші, аға тәрбиеші, [[1996 жыл|1996]]-[[2006 жыл|2006]] жылдары [[Қайнар (университет)|&quot;Қайнар&quot; университеті]]нің &quot;Психология кафедрасы&quot; оқытушысы, 2006-[[2009 жыл|2009]] жылдары [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің &quot;Педагогика кафедрасы&quot; оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарған. 2009 жылдан &quot;Әлеуметтік педагогика және өзін-өзі тану&quot; кафедрасы доценті.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2008 жыл|2008]] жылы [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті|Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]] жанындағы біріккен диссертациялық кеңесте &quot;Халық педагогикасы негізінде балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
130-дан астам ғылыми еңбегі жарық көрді, оның ішінде шетелдік ғылыми басылымдарда 4 ғылыми мақала, 2 ұжымдық монография, 8 оқу құралы, 2 оқу-әдістемелік құралы және ағылшын тіліндегі 1 оқу құралы бар. Сонымен қатар жеке және авторлық бірлестікте дайындалған бірнеше тұжырымда, оқу құралдары мен монографиялар бар, атап айтқанда &quot;Болашақ мамандарды жетім балалармен жұмысқа кәсіптік даярлау тұжырымдамасы&quot;, &quot;Мектепке дейінгі білім беруді жаңғырту жағдайында мамандар даярлаудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot;, &quot;Жетім балалармен жұмыс жасайтын мамандар даярлауда инновациялық технологияларды пайдаланудың ғылыми-әдістемелік негіздері&quot; атты монографиялар, &quot;Әлеуметтік психология&quot;, &quot;Балалар психологиясы&quot;, &quot;Жетім балалар психологиясы&quot;, &quot;Балалалр үйіндегі инновациялық технологиялар&quot;, &quot;Болашақ әлеуметтік педагогтардың конфликтологиялық құзыреттілігі&quot; және &quot;Conflict competence of the future social teacher&quot; оқу құралдары.&lt;br&gt;
Ғалымның авторлығымен шыққан &quot;Балалар үйіндегі оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру әдістемесі&quot; және &quot;Балалар үйіндегі тәрбие жұмысының әдістемесі&quot; атты оқу-әдістемелік құралы тұңғыш қазақ тілінде дайындалған және аталған еңбектер мамандар арасында ерекше сұранысқа ие.&lt;br&gt;
М. Асылбекованың жетекшілігімен және қатысуымен бірнеше гранттық жобалар орындалды.&lt;br&gt;
&quot;Мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама ұлттық орталығында&quot; ғылыми жобаларға республикалық деңгейде сараптама жүргізуде тұрақты сараптамашы және &quot;Оқулық&quot; республикалық ғылыми-практикалық орталығының жоғары оқу орындарына және жалпы білім беретін мектептерге арналған ОӘК, оқулықтар, әдістемелік құралдар, электрондық оқулықтар мен оқу әдебиеттерін сараптау комиссиясының мүшесі.

== Марапаттары ==
* Еуразия ұлттық университетінің Алғыс хаты (2013, 2016), Құрмет Грамотасы (2018);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет Грамотасы;
* &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; (2018);
* &quot;Еуразия ұлттық университетіне 25 жыл&quot; мерейтойлық медалі (2021).&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://enu.kz/kz/portfolio/c7e9c8f9075da24f90c36bf601cd661156259b299874 Мәрзия Пәзілқызы Асылбекова.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]</text>
      <sha1>j2snqe9s6rr0pd2d5sdym7svwvotf7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чандигарх тас бағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789650</id>
    <revision>
      <id>3690187</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <comment>Чандигарх тас бағының құрылу тарихы, мүсіндері және көркемдік ерекшеліктері туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды.</comment>
      <origin>3690187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10264" sha1="asylao98ofnuvggu3ktp4vaqz60zo7b" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Чандигарх тас бағы''' (ағылш. ''Rock Garden of Chandigarh'') — [[Үндістан]]ның [[Чандигарх]] қаласындағы ашық аспан астындағы мүсіндер бағы. Оны жол инспекторы әрі өздігінен өнер үйренген Нек Чанд жасаған. Бақ тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды пайдаланып құрастырылған мүсіндерімен белгілі. Чандигарх әкімшілігінің мәліметінде оның аумағы шамамен 40 акр, яғни 16 гектар деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;district&quot;&gt;[https://chandigarhdistrict.nic.in/tourist-place/rock-garden/ Rock Garden]. Chandigarh District Administration. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Бақ Нек Чандтың тас бағы деген атпен де танылады. Мүсіндер, қабырғалар, өтпелі жолдар, аулалар және жасанды сарқырамалар біртұтас көркем орта құрайды.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;[https://nekchand.org/about-nek-chand/ About Nek Chand]. Nek Chand Foundation. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Қалыптасу тарихы ==
Нек Чанд мемлекеттік мекемеде жол инспекторы болып жұмыс істеген. Чандигарх әкімшілігінің ресми сипаттамасында оның бақты 1957 жылы бос уақытында жасырын жасай бастағаны айтылады. Алғашқы кезеңде ол ерекше пішінді тастар мен тасталған заттарды жинаған.&lt;ref name=&quot;district&quot; /&gt;

Жұмыс ресми рұқсатсыз, құрылыс салуға арналмаған аумақта жүргізілген. Чанд түнде және демалыс күндері еңбек етіп, жинаған материалдарынан шағын мүсіндер мен қоршаулар құрастырған. Біртіндеп бастапқы шағын орын өзара жалғасқан аулалар мен жүздеген бейне орналасқан кешенге айналған.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

Бақ билік өкілдеріне белгілі болғаннан кейін оны бұзу мәселесі көтерілген. Алайда жергілікті тұрғындар мен қолдаушылар нысанды сақтап қалуды жақтаған. Қала басшылығы кейін Чандқа жұмысын жалғастыру үшін қаражат пен көмекшілер бөлген.&lt;ref name=&quot;SPACES&quot;&gt;Tracy Bonfitto. [https://spacesarchives.org/explore/search-the-online-collection/nek-chand-rock-garden-of-chandigarh/ Rock Garden of Chandigarh]. SPACES Archives. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Нек Чанд қоры жариялаған Антон Рейердің мақаласына сәйкес, бақ 1976 жылғы 24 қаңтарда ресми түрде ашылған. Осыдан кейін оның аумағын кеңейту мен безендіру жұмыстары жергілікті биліктің қолдауымен жалғасқан.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

== Пайдаланылған материалдар ==
Бақтағы мүсіндер мен құрылыстарды жасауға сынған керамика, ыдыс бөлшектері, әйнек білезіктер, тақташалар, бөтелкелер және электр жабдықтарының қалдықтары қолданылған. Материалдар бұрынғы қызметінен ажыратылып, жаңа пішіндер мен мозаикалық беттерді қалыптастыруға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;[https://chandigarhtourism.gov.in/rock-garden Rock garden]. Chandigarh Tourism. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Бетон мүсіндердің негізін құраған. Олардың сыртқы беттері түрлі түсті сынықтармен қапталған. Pallant House Gallery сипаттамасында Чандтың ескі велосипед бөлшектерін де қолданғаны, ал қабырғаларда керамика, электр розеткалары және қыш ыдыстар кездесетіні көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot;&gt;[https://pallant.org.uk/nek-chand-the-rock-garden-sculptures/ Nek Chand: The Rock Garden Sculptures]. Pallant House Gallery. 19 маусым 2020. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Кеңістіктің ұйымдастырылуы ==
Бақ жеке мүсіндер қойылған алаңмен шектелмейді. Оның құрылымы тар өткелдер, төмен есіктер, кең аулалар және су ағындары арқылы жалғасатын бөлімдерден тұрады. Келуші бір кеңістіктен екіншісіне өткен сайын көрініс пен ауқым өзгеріп отырады.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

Кешеннің үш негізгі даму кезеңі ажыратылады. Алғашқы бөліктерінде адамдар мен жануарлардың мүсіндері басым. Кейінгі бөлімдерде ауылдық ортаға ұқсас шағын құрылыстар, жолдар, сахналық алаңдар және ірі сәулеттік пішіндер жасалған.&lt;ref name=&quot;tourism&quot; /&gt;

Чандигарх туризм басқармасы бақтың құрамында сарқырамалар, ашық аспан астындағы театр және үлкен әткеншектер бар екенін көрсетеді. Бұл элементтер мүсіндік экспозицияны адамдар жүріп, демалатын қоғамдық кеңістікпен біріктіреді.&lt;ref name=&quot;tourism&quot; /&gt;

== Мүсіндердің тақырыптары ==
Бақта адамдар, құстар, жануарлар және қиялдан туған кейіпкерлер бейнеленген. Мүсіндер ұзын қатарларға немесе ірі топтарға біріктіріліп орналастырылған. Олардың пішіндері ықшамдалған, бет-әлпеті кейде бетпердеге ұқсайды.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot; /&gt;

Чандтың композицияларында үнді ауылының тұрмысы мен қиялдағы патшалық бейнесі қатар кездеседі. Бақтың бір бөлімінде үйлер, дүкендер, жолдар мен ғибадатхана пішіндері арқылы шағын ауылдық орта жасалған.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

== Өнер тарихындағы орны ==
Нек Чанд кәсіби көркемдік білім алмаған. Оның бақты біртіндеп, жеке бастамасымен құруы бұл нысанды өздігінен қалыптасқан өнер орталарын зерттеушілердің назарындағы шығармалар қатарына енгізді. SPACES мұрағаты бақтың тарихын, бейнелерін және оны сақтау жөніндегі құжаттарды жинақтайды.&lt;ref name=&quot;SPACES&quot; /&gt;

Pallant House Gallery материалы Нек Чанд шығармашылығын «аутсайдер өнері» аясында талқылайды. Сонымен қатар бақтың ретсіз органикалық пішіндері Чандигархтың жоспарлы, геометриялық қала кеңістігімен салыстырылады.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot; /&gt;

2015 жылы Нек Чандтың қырықтан астам мүсіні Ұлыбританиядағы Pallant House Gallery ауласында көрсетілген. Бұл көрме автордың бейнелерін олардың бастапқы үнділік ортасынан тыс жерде таныстырған.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot; /&gt;

== Сақталуы ==
Бақтың сақталуына жергілікті және халықаралық қолдау ықпал еткен. SPACES мәліметіне сәйкес, 1997 жылы Ұлыбританияда құрылған Нек Чанд қоры нысанды құжаттау, насихаттау және еріктілер еңбегін ұйымдастыруға қатысқан.&lt;ref name=&quot;SPACES&quot; /&gt;

Бақ тұрмыста пайдаланудан қалған заттарды көркем шығармаға айналдыру тәжірибесін көрсетеді. Үндістанның ресми туристік порталы оны қайта пайдаланылған материалдардан жасалған ашық аспан астындағы экспозиция ретінде сипаттайды.&lt;ref name=&quot;India&quot;&gt;[https://www.incredibleindia.gov.in/en/chandigarh/chandigarh/rock-garden Rock Garden]. Incredible India. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://chandigarhdistrict.nic.in/tourist-place/rock-garden/ Чандигарх әкімшілігінің бақ туралы парағы] {{ref-en}}
* [https://nekchand.org/ Нек Чанд қорының сайты] {{ref-en}}

[[Санат:Үндістан өнері]]
[[Санат:Мүсін өнері]]
[[Санат:Чандигарх]]</text>
      <sha1>asylao98ofnuvggu3ktp4vaqz60zo7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690188</id>
      <parentid>3690187</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Үндістан өнері|Үндістан өнері]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10221" sha1="qmnemfxsxa6gqwr2y6izsgk0edtxg0f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Чандигарх тас бағы''' (ағылш. ''Rock Garden of Chandigarh'') — [[Үндістан]]ның [[Чандигарх]] қаласындағы ашық аспан астындағы мүсіндер бағы. Оны жол инспекторы әрі өздігінен өнер үйренген Нек Чанд жасаған. Бақ тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды пайдаланып құрастырылған мүсіндерімен белгілі. Чандигарх әкімшілігінің мәліметінде оның аумағы шамамен 40 акр, яғни 16 гектар деп көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;district&quot;&gt;[https://chandigarhdistrict.nic.in/tourist-place/rock-garden/ Rock Garden]. Chandigarh District Administration. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Бақ Нек Чандтың тас бағы деген атпен де танылады. Мүсіндер, қабырғалар, өтпелі жолдар, аулалар және жасанды сарқырамалар біртұтас көркем орта құрайды.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;[https://nekchand.org/about-nek-chand/ About Nek Chand]. Nek Chand Foundation. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Қалыптасу тарихы ==
Нек Чанд мемлекеттік мекемеде жол инспекторы болып жұмыс істеген. Чандигарх әкімшілігінің ресми сипаттамасында оның бақты 1957 жылы бос уақытында жасырын жасай бастағаны айтылады. Алғашқы кезеңде ол ерекше пішінді тастар мен тасталған заттарды жинаған.&lt;ref name=&quot;district&quot; /&gt;

Жұмыс ресми рұқсатсыз, құрылыс салуға арналмаған аумақта жүргізілген. Чанд түнде және демалыс күндері еңбек етіп, жинаған материалдарынан шағын мүсіндер мен қоршаулар құрастырған. Біртіндеп бастапқы шағын орын өзара жалғасқан аулалар мен жүздеген бейне орналасқан кешенге айналған.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

Бақ билік өкілдеріне белгілі болғаннан кейін оны бұзу мәселесі көтерілген. Алайда жергілікті тұрғындар мен қолдаушылар нысанды сақтап қалуды жақтаған. Қала басшылығы кейін Чандқа жұмысын жалғастыру үшін қаражат пен көмекшілер бөлген.&lt;ref name=&quot;SPACES&quot;&gt;Tracy Bonfitto. [https://spacesarchives.org/explore/search-the-online-collection/nek-chand-rock-garden-of-chandigarh/ Rock Garden of Chandigarh]. SPACES Archives. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Нек Чанд қоры жариялаған Антон Рейердің мақаласына сәйкес, бақ 1976 жылғы 24 қаңтарда ресми түрде ашылған. Осыдан кейін оның аумағын кеңейту мен безендіру жұмыстары жергілікті биліктің қолдауымен жалғасқан.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

== Пайдаланылған материалдар ==
Бақтағы мүсіндер мен құрылыстарды жасауға сынған керамика, ыдыс бөлшектері, әйнек білезіктер, тақташалар, бөтелкелер және электр жабдықтарының қалдықтары қолданылған. Материалдар бұрынғы қызметінен ажыратылып, жаңа пішіндер мен мозаикалық беттерді қалыптастыруға пайдаланылған.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;[https://chandigarhtourism.gov.in/rock-garden Rock garden]. Chandigarh Tourism. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Бетон мүсіндердің негізін құраған. Олардың сыртқы беттері түрлі түсті сынықтармен қапталған. Pallant House Gallery сипаттамасында Чандтың ескі велосипед бөлшектерін де қолданғаны, ал қабырғаларда керамика, электр розеткалары және қыш ыдыстар кездесетіні көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot;&gt;[https://pallant.org.uk/nek-chand-the-rock-garden-sculptures/ Nek Chand: The Rock Garden Sculptures]. Pallant House Gallery. 19 маусым 2020. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Кеңістіктің ұйымдастырылуы ==
Бақ жеке мүсіндер қойылған алаңмен шектелмейді. Оның құрылымы тар өткелдер, төмен есіктер, кең аулалар және су ағындары арқылы жалғасатын бөлімдерден тұрады. Келуші бір кеңістіктен екіншісіне өткен сайын көрініс пен ауқым өзгеріп отырады.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

Кешеннің үш негізгі даму кезеңі ажыратылады. Алғашқы бөліктерінде адамдар мен жануарлардың мүсіндері басым. Кейінгі бөлімдерде ауылдық ортаға ұқсас шағын құрылыстар, жолдар, сахналық алаңдар және ірі сәулеттік пішіндер жасалған.&lt;ref name=&quot;tourism&quot; /&gt;

Чандигарх туризм басқармасы бақтың құрамында сарқырамалар, ашық аспан астындағы театр және үлкен әткеншектер бар екенін көрсетеді. Бұл элементтер мүсіндік экспозицияны адамдар жүріп, демалатын қоғамдық кеңістікпен біріктіреді.&lt;ref name=&quot;tourism&quot; /&gt;

== Мүсіндердің тақырыптары ==
Бақта адамдар, құстар, жануарлар және қиялдан туған кейіпкерлер бейнеленген. Мүсіндер ұзын қатарларға немесе ірі топтарға біріктіріліп орналастырылған. Олардың пішіндері ықшамдалған, бет-әлпеті кейде бетпердеге ұқсайды.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot; /&gt;

Чандтың композицияларында үнді ауылының тұрмысы мен қиялдағы патшалық бейнесі қатар кездеседі. Бақтың бір бөлімінде үйлер, дүкендер, жолдар мен ғибадатхана пішіндері арқылы шағын ауылдық орта жасалған.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

== Өнер тарихындағы орны ==
Нек Чанд кәсіби көркемдік білім алмаған. Оның бақты біртіндеп, жеке бастамасымен құруы бұл нысанды өздігінен қалыптасқан өнер орталарын зерттеушілердің назарындағы шығармалар қатарына енгізді. SPACES мұрағаты бақтың тарихын, бейнелерін және оны сақтау жөніндегі құжаттарды жинақтайды.&lt;ref name=&quot;SPACES&quot; /&gt;

Pallant House Gallery материалы Нек Чанд шығармашылығын «аутсайдер өнері» аясында талқылайды. Сонымен қатар бақтың ретсіз органикалық пішіндері Чандигархтың жоспарлы, геометриялық қала кеңістігімен салыстырылады.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot; /&gt;

2015 жылы Нек Чандтың қырықтан астам мүсіні Ұлыбританиядағы Pallant House Gallery ауласында көрсетілген. Бұл көрме автордың бейнелерін олардың бастапқы үнділік ортасынан тыс жерде таныстырған.&lt;ref name=&quot;Pallant&quot; /&gt;

== Сақталуы ==
Бақтың сақталуына жергілікті және халықаралық қолдау ықпал еткен. SPACES мәліметіне сәйкес, 1997 жылы Ұлыбританияда құрылған Нек Чанд қоры нысанды құжаттау, насихаттау және еріктілер еңбегін ұйымдастыруға қатысқан.&lt;ref name=&quot;SPACES&quot; /&gt;

Бақ тұрмыста пайдаланудан қалған заттарды көркем шығармаға айналдыру тәжірибесін көрсетеді. Үндістанның ресми туристік порталы оны қайта пайдаланылған материалдардан жасалған ашық аспан астындағы экспозиция ретінде сипаттайды.&lt;ref name=&quot;India&quot;&gt;[https://www.incredibleindia.gov.in/en/chandigarh/chandigarh/rock-garden Rock Garden]. Incredible India. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://chandigarhdistrict.nic.in/tourist-place/rock-garden/ Чандигарх әкімшілігінің бақ туралы парағы] {{ref-en}}
* [https://nekchand.org/ Нек Чанд қорының сайты] {{ref-en}}

[[Санат:Мүсін өнері]]
[[Санат:Чандигарх]]</text>
      <sha1>qmnemfxsxa6gqwr2y6izsgk0edtxg0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Алма Досова/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789651</id>
    <revision>
      <id>3690195</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алма Досова</username>
        <id>187333</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте:  '''Жаһанданудың қазақ тіліне әсері''' – әлемдік экономикалық, саяси, мәдени, технологиялық және ақпараттық байланыстардың кеңеюі нәтижесінде қазақ тілінің сөздік құрамында, қоғамдық қызметінде және қолданылу аясында байқалатын өзгерістер. Бұл үдеріс әлеум...</comment>
      <origin>3690195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19371" sha1="43s9kiufoqdwdnddmsobu018w7y0yrd" xml:space="preserve">
'''Жаһанданудың қазақ тіліне әсері''' – әлемдік экономикалық, саяси, мәдени, технологиялық және ақпараттық байланыстардың кеңеюі нәтижесінде қазақ тілінің сөздік құрамында, қоғамдық қызметінде және қолданылу аясында байқалатын өзгерістер. Бұл үдеріс әлеуметтік лингвистика, тіл саясаты және тілдердің өзара ықпалдастығы тұрғысынан қарастырылады.

Жаһандану қазақ тіліне жаңа сөздер мен терминдердің енуіне, цифрлық коммуникацияның дамуына және халықаралық тілдік байланыстардың кеңеюіне ықпал етеді. Сонымен қатар ұлттық тілдің әдеби нормаларын сақтау, терминологиялық жүйені қалыптастыру және қазақ тілінің ғылым мен технология салаларындағы қолданысын кеңейту мәселелерін өзекті етеді.

== Жаһандану және тілдік өзгерістер ==

Жаһандану – мемлекеттер мен қоғамдар арасындағы экономикалық, саяси, мәдени және ақпараттық байланыстардың кеңею үдерісі. Тілдік тұрғыдан бұл құбылыс халықаралық қатынастардың дамуынан, ақпарат алмасудың жеделдеуінен және тілдердің өзара ықпалдастығынан көрінеді.

Тілдердің өзара байланысы тарихи тұрғыдан сауда, көші-қон, ғылыми жаңалықтар және мәдени қарым-қатынас арқылы қалыптасқан. Қазіргі кезеңде цифрлық технологиялар мен бұқаралық ақпарат құралдары бұл үдерісті жеделдетті.

Лингвист Дэвид Кристалдың ''English as a Global Language'' еңбегінде ағылшын тілінің халықаралық деңгейде таралуы тарихи, саяси, экономикалық және мәдени факторлармен байланысты қарастырылады.&lt;ref name=&quot;Crystal&quot;&gt;Crystal, David. ''English as a Global Language''. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.&lt;/ref&gt;

Қазақ тіліндегі жаһандану әсерін лексикалық, терминологиялық, әлеуметтік және коммуникативтік деңгейлерде қарастыруға болады.

== Қазақ тілінің сөздік құрамындағы өзгерістер ==

=== Кірме сөздердің таралуы ===

Жаһанданудың қазақ тіліне әсер ететін негізгі бағыттарының бірі – кірме сөздердің таралуы. Кірме сөздер – басқа тілдерден қабылданған лексикалық бірліктер. Қазақ тілінің сөздік құрамы тарихи кезеңдерде араб, парсы, моңғол, орыс және басқа тілдерден енген сөздер арқылы толығып отырған.

Қазіргі кезеңде ағылшын тілінен ақпараттық технологиялар, экономика, ғылым және бұқаралық мәдениет салаларына қатысты сөздер кеңінен қолданылады. Мысалы, интернет, компьютер, блогер, стартап, контент, подкаст, маркетинг және чат-бот сөздері қоғамдық коммуникацияда кездеседі.

Кейбір кірме сөздердің қазақ тіліндегі баламалары қолданылады:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Кірме сөз !! Қазақша баламасы немесе түсіндірмесі
|-
| Контент || Мазмұн
|-
| Пост || Жарияланым
|-
| Фолловер || Жазылушы
|-
| Фидбек || Кері байланыс
|-
| Дедлайн || Соңғы мерзім
|-
| Стартап || Жаңа кәсіпкерлік жоба
|-
| Стриминг || Ағындық трансляция
|-
| Лайк || Ұнату белгісі
|}

Кірме сөздердің таралуы жаңа ұғымдарды атау қажеттілігімен байланысты. Оларды қолдануда сөздің мағынасы, қазақ тілінің грамматикалық ерекшеліктері және әдеби тіл нормалары ескеріледі.

=== Терминологияның дамуы ===

Жаһандану жағдайында ғылыми және кәсіби терминология жаңарып отырады. Ғылыми жаңалықтар мен технологиялық жетістіктер жаңа ұғымдардың пайда болуына ықпал етеді. Ақпараттық технологиялар саласында жасанды интеллект, деректер қоры, бұлттық есептеу, машиналық оқыту және киберқауіпсіздік сияқты терминдер қолданылады.

Термин қалыптастыруда бірнеше тәсіл бар:
* халықаралық атауларды қабылдау;
* сөзбе-сөз аудару;
* мағыналық балама жасау;
* қазақ тілінің сөзжасам мүмкіндіктерін пайдалану.

Қазақ терминологиясының қалыптасуына Ахмет Байтұрсынұлы елеулі үлес қосты. Оның ''Тіл-құрал'' еңбегінде қазақ тілінің табиғатына негізделген грамматикалық терминдер жүйесі ұсынылды.&lt;ref&gt;Байтұрсынұлы, Ахмет. ''Тіл-құрал''. Орынбор, 1914.&lt;/ref&gt;

Қазіргі терминологиядағы маңызды мәселелердің бірі – жаңа атаулардың мағыналық дәлдігін, түсініктілігін және бірізді қолданылуын қамтамасыз ету.

== Цифрлық технологиялардың қазақ тіліне әсері ==

=== Интернет және әлеуметтік желілер ===

Интернеттің таралуы қазақ тілінің қолданылуына жаңа коммуникациялық орта қалыптастырды. Әлеуметтік желілер, бейнеплатформалар, электрондық ақпарат құралдары және мессенджерлер қазақ тіліндегі мәтіндік, дыбыстық және бейнематериалдарды таратуға мүмкіндік береді.

Цифрлық коммуникацияда ауызекі сөйлеу тілі мен жазба тілдің ерекшеліктері араласып қолданылады. Әлеуметтік желілердегі мәтіндерде қысқарған сөздер, бейресми тіркестер, эмодзилер және бірнеше тілдің элементтері кездеседі.

Мысалы, «постқа лайк басу», «сториске жариялау», «чатқа жіберу» тіркестерінде кірме сөздер қазақ тілінің грамматикалық жүйесіне бейімделіп қолданылған.

=== Жасанды интеллект және қазақ тілі ===

Жасанды интеллект технологиялары табиғи тілді автоматты өңдеу саласының дамуына ықпал етеді. Бұл технологиялар мәтінді талдау, машиналық аударма, сөйлеуді тану, мәтінді дыбыстау және ақпаратты іздеу міндеттерін орындауға мүмкіндік береді.

Қазақ тілін цифрлық технологияларда қолдану үшін:
* электрондық мәтін корпустары;
* лексикалық дерекқорлар;
* дыбыстық материалдар;
* грамматикалық ресурстар;
* машиналық аударма жүйелері қажет.

Қазақ тілінің жалғамалы тіл болуы автоматты морфологиялық талдау кезінде сөзжасамдық және грамматикалық ерекшеліктерін ескеруді талап етеді. Цифрлық ресурстардың дамуы қазақ тілінің білім беру, мемлекеттік басқару, ғылыми зерттеу және ақпараттық қызмет салаларындағы қолданысын кеңейтуге мүмкіндік береді.

== Жаһандану және көптілділік ==

Көптілділік – жеке адамның немесе қоғамның бірнеше тілді қолдануымен сипатталатын әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс.

Қазақстандағы тілдік ортада қазақ, орыс және басқа тілдер қоғамдық қатынастарда қолданылады. Халықаралық білім беру, ғылым, бизнес және технология салаларында ағылшын тілінің де маңызы артып келеді.

Көптілділік жағдайында тілдер арасындағы өзара ықпал бірнеше түрде байқалады. Олардың қатарына код ауыстыру, кірме сөздерді пайдалану және тілдік интерференция жатады.

Код ауыстыру – сөйлеушінің бір коммуникативтік жағдаят барысында бір тілден екінші тілге ауысуы. Бұл құбылыс сөйлеушінің тілдік тәжірибесімен, қарым-қатынас ортасымен және әлеуметтік жағдайымен байланысты.

Тілдік интерференция – бір тілдің ерекшеліктерінің екінші тілдің қолданысына ықпал етуі. Ол фонетикалық, лексикалық және грамматикалық деңгейлерде көрінуі мүмкін.

== Қазақ тілі және ұлттық бірегейлік ==

Ұлттық бірегейлік – белгілі бір халықтың тарихи, мәдени, тілдік және әлеуметтік ерекшеліктері негізінде қалыптасатын ұжымдық сәйкестік. Тіл ұлттық бірегейліктің маңызды құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады.

Қазақ халқының тарихи жады, дүниетанымы, фольклоры, ауыз әдебиеті және дәстүрлі мәдениеті тіл арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді.

Қазақ тіліндегі «қара шаңырақ», «жеті ата», «асар», «аманат», «құт-береке» сияқты ұғымдар ұлттық мәдениетке тән әлеуметтік және рухани түсініктерді білдіреді.

Дэниел Нэттл мен Сюзанна Ромейннің ''Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages'' еңбегінде тілдердің өміршеңдігі мәдени ортамен, қоғамдық қолданыспен және ұрпақаралық сабақтастықпен байланысты қарастырылады.&lt;ref name=&quot;Nettle&quot;&gt;Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. ''Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages''. Oxford: Oxford University Press, 2000.&lt;/ref&gt;

Қазақ тілінің ұлттық бірегейлікті сақтаудағы қызметі әдебиет, білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары, отбасылық қарым-қатынас және мәдени мекемелер арқылы жүзеге асады.

== Жаһанданудың қазақ тіліне ықпалы ==

=== Оң ықпалдары ===

Жаһандану қазақ тілінің жаңа қоғамдық және технологиялық салаларда қолданылуына мүмкіндік береді. Оның оң ықпалдарына мыналар жатады:
* халықаралық ғылыми байланыстардың кеңеюі;
* жаңа терминдер мен ұғымдардың таралуы;
* қазақ тіліндегі цифрлық ресурстардың көбеюі;
* электрондық оқыту платформаларының дамуы;
* онлайн сөздіктер мен цифрлық кітапханалардың қолжетімділігі;
* қазақ тіліндегі ақпараттық материалдардың халықаралық аудиторияға таралуы.

=== Ықтимал теріс ықпалдары ===

Жаһандану жағдайында ұлттық тілдердің алдында бірқатар мәселелер туындауы мүмкін:
* кейбір қоғамдық және кәсіби салаларда халықаралық тілдердің басым қолданылуы;
* кірме сөздер мен терминдердің бірізді қолданылмауы;
* ұлттық тілдің белгілі бір салалардағы қызметінің шектелу қаупі;
* бейресми цифрлық коммуникациядағы тілдік нормалардың сақталмауы.

Аталған мәселелердің ықпалы тілдік ортаға, білім беру деңгейіне, тіл саясатына және тілдің қоғамдық сұранысына байланысты.

== Қазақстандағы тіл саясаты ==

Қазақстан Республикасында қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі берілген. Оның құқықтық негіздері Қазақстан Республикасының Конституциясында және «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Заңда белгіленген.

Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, тіл мәдениетін жетілдіру және тілдік инфрақұрылымды дамыту бағыттары қамтылған.

Тіл саясаты білім беру, мемлекеттік басқару, бұқаралық ақпарат құралдары, мәдениет және цифрлық технологиялар салаларындағы тілдік қатынастармен тығыз байланысты.

== Қазақ тілінің даму перспективалары ==

Қазақ тілінің жаһандану жағдайындағы даму бағыттары ғылыми зерттеулер, цифрлық технологиялар, білім беру және тілдік жоспарлау мәселелерімен байланысты.

Тілдің заманауи технологиялық ортадағы қызметі электрондық корпустардың, терминологиялық дерекқорлардың, машиналық аударма жүйелерінің және сөйлеу технологияларының дамуымен тығыз байланысты.

Ғылыми коммуникацияда қазақ тілін қолдану үшін салалық терминологияның тұрақтылығы, сапалы аударма материалдары және қазақ тіліндегі ғылыми басылымдардың болуы маңызды.

Білім беру саласында қазақ тілінің коммуникативтік қызметі оқулықтар, электрондық ресурстар, ғылыми-көпшілік әдебиет және цифрлық оқыту материалдары арқылы жүзеге асырылады.

Жаһандану жағдайында қазақ тілінің дамуы сыртқы ықпалдарды қабылдаумен ғана емес, оның ішкі мүмкіндіктерімен, қоғамдық сұранысымен және мәдени сабақтастығымен де анықталады.

== Қараңыз ==

* [[Жаһандану]]
* [[Қазақ тілі]]
* [[Әлеуметтік лингвистика]]
* [[Тіл саясаты]]
* [[Көптілділік]]
* [[Кірме сөздер]]
* [[Терминология]]
* [[Ұлттық бірегейлік]]

== Дереккөздер ==

&lt;references /&gt;

* Crystal, David. ''English as a Global Language''. 2nd ed. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
* Nettle, Daniel; Romaine, Suzanne. ''Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages''. Oxford: Oxford University Press, 2000.
* Байтұрсынұлы, Ахмет. ''Тіл-құрал''. Орынбор, 1914.
* Жұбанов, Құдайберген. ''Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер''. Алматы: Ғылым, 1999.
* Сыздық, Рәбиға. ''Тілдік норма және оның қалыптануы''. Астана: Елорда, 2001.
* Fishman, Joshua A. ''Reversing Language Shift''. Clevedon: Multilingual Matters, 1991.
* Fairclough, Norman. ''Language and Globalization''. London: Routledge, 2006.
* UNESCO. ''Language Vitality and Endangerment''. Paris, 2003.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z970000151_ Қазақстан Республикасындағы тіл туралы Заң]
* [https://www.akorda.kz/ Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты]

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Әлеуметтік лингвистика]]
[[Санат:Жаһандану]]</text>
      <sha1>43s9kiufoqdwdnddmsobu018w7y0yrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гриметон радиостанциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789652</id>
    <revision>
      <id>3690198</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <comment>Гриметон радиостанциясының тарихы, техникалық ерекшеліктері және мәдени мұра ретіндегі маңызы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды.</comment>
      <origin>3690198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10800" sha1="kaora9nbupsmekijycqt8dux6i6ylgd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;'''Гриметон радиостанциясы''' (швед. ''Grimeton radiostation'') — [[Швеция]]ның оңтүстік-батысында, Варберг қаласының маңында орналасқан тарихи радиотелеграф станциясы. 1922–1924 жылдары Атлант мұхиты арқылы сымсыз байланыс орнату үшін салынған. Кешенде бастапқы таратқыш жабдықтары, антенна мұнаралары, қызметтік ғимараттар және қызметкерлерге арналған тұрғын үйлер сақталған.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1134/ Grimeton Radio Station, Varberg]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

2004 жылы радиостанция [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген. Күнделікті бастапқы қызметін атқармаса да, тарихи қондырғы жұмысқа жарамды күйде ұсталады.&lt;ref name=&quot;SwedishUNESCO&quot;&gt;[https://unesco.se/grimeton-radiostation/ Grimeton radiostation]. Svenska Unescorådet. 5 қазан 2022. Қаралған күні: 2 қараша 2026.&lt;/ref&gt;

== Салыну алғышарттары ==
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Швецияның басқа елдермен, әсіресе алыс қашықтықтағы мемлекеттермен байланысында қиындықтар туындаған. Халықаралық жеделхаттардың көбі зақымдануға осал әрі күтіп ұстауы қымбат кабельдер арқылы берілген. Елдегі радиотаратқыштардың мүмкіндігі қысқа қашықтықпен шектелген.&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[https://grimeton.org/en/history/ History]. Grimeton World Heritage Site. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

1920 жылы АҚШ-пен тікелей сымсыз байланыс орнататын ірі радиостанция салу ұсынылған. Жоба іскерлік және мемлекеттік қатынастарды, сондай-ақ Швеция мен Америкадағы туыстардың байланысын жеңілдетуге бағытталған. Швеция парламенті құрылысты қаржыландыруды қолдаған.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SwedishUNESCO&quot; /&gt;

== Іске қосылуы ==
Станцияға америкалық Radio Corporation of America компаниясы ұсынған жүйе таңдалған. Оның негізінде швед текті өнертапқыш Эрнст Александерсон әзірлеген таратқыш технологиясы жатқан.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

Гриметон радиостанциясы 1924 жылғы 1 желтоқсанда SAQ шақыру белгісімен жұмысын бастаған. Оның бастапқы міндеті Швециядан АҚШ-қа жеделхат жеткізу болған. Станцияның ресми тарихында алғашқы кезеңде АҚШ-қа бағытталған швед жеделхаттарының басым бөлігі осы байланыс арнасы арқылы берілгені көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

== Кешеннің құрылысы ==
Радиостанция аумағына таратқыш залы, антенна алаңы, қысқа толқынды жабдықтар мен қызметкерлер тұратын үйлер кіреді. Негізгі ғимараттарды сәулетші Карл Окерблад неоклассикалық стильде жобалаған. Антенна мұнараларының құрылысын инженер Хенрик Крейгер әзірлеген.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

Антенна жүйесі әрқайсысының биіктігі 127 метр болатын алты болат мұнарадан тұрады. ЮНЕСКО сипаттамасында олар салынған кезінде Швециядағы ең биік құрылыстар болғаны атап өтіледі. Мұнаралар мен оларға жалғасқан антенна жүйесі тарихи кешеннің негізгі бөлігін құрайды.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Александерсон таратқышы ==
Станцияның бастапқы қондырғысы әрқайсысының қуаты 200 киловатт болатын екі Александерсон генераторынан және оларды басқаратын қосалқы жабдықтардан тұрған. Қажет болғанда екі қондырғыны бірге пайдалануға мүмкіндік болған.&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1134.pdf Varberg Radio Station at Grimeton: Nomination for the World Heritage List]. Швеция ұсынған номинациялық құжат. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Кейін генераторлардың бірі алынып тасталған. Қалған машина басқару құралдарымен, қосалқы механизмдерімен және өзге тарихи жабдықтарымен бірге сақталған. Номинациялық құжатта оның бастапқы технологияны көрсетуге мүмкіндік беретін жұмысқа жарамды қондырғы екені көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;nomination&quot; /&gt;

SAQ арқылы жүргізілетін тарихи көрсетілімдерде Александерсон таратқышы 17,2 килогерц жиілікте қолданылады. «Alexander» қауымдастығының 2023 жылғы Александерсон күніне арналған есебінде осы жиілік пен 200 киловаттық генератор көрсетілген.&lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;[https://alexander.n.se/wp-content/uploads/2023/08/SAQ-Final-Summary-Report-Alexanderson-Day-2023-transmissions.pdf Final Summary Report: Alexanderson Day, July 2nd 2023 Transmissions]. Alexander Grimeton Friendship Association. 5 тамыз 2023. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Кейінгі пайдаланылуы ==
1930-жылдардың соңынан бастап бастапқы ұзын толқынды жүйеге тиімдірек қысқа толқынды таратқыштар бәсекелес болған. Жаңа жабдықтар бұрынғы машиналармен қатар орналастырылған. 1945 жылға қарай Гриметон арқылы өтетін байланыстың басым бөлігін қысқа толқынды қондырғылар қамтамасыз еткен.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

Соған қарамастан Александерсон жабдығы толық жойылмаған. Ол қосалқы жүйе ретінде және суасты қайықтарымен байланыс жасауға арналған ерекшеліктеріне байланысты сақталған. Осы жағдай бастапқы қондырғылардың бірінің бүгінге жетуіне ықпал еткен.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

== Тарихи маңызы ==
Гриметон XX ғасырдың алғашқы жартысындағы халықаралық сымсыз байланыс желілерінің дамуын көрсетеді. Сол кезеңде әлемнің әртүрлі елдерінде жеделхаттар мен басқа ақпаратты жеткізуге арналған осындай станциялар салынған. Технологияның жылдам жаңаруы олардың көпшілігінің пайдаланудан шығарылып, бұзылуына әкелген.&lt;ref name=&quot;heritage&quot;&gt;[https://grimeton.org/en/about-the-world-heritage/ About the World Heritage]. Grimeton World Heritage Site. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Гриметонда ғимараттармен бірге бастапқы таратқыш жүйесінің сақталуы оның маңызын арттырады. Нысан радиобайланыстың алғашқы кезеңіндегі техникалық шешімдерді және кейінгі сымсыз технологияларға негіз болған даму жолын таныстырады.&lt;ref name=&quot;heritage&quot; /&gt;

== Сақталуы және көрсетілімдер ==
Радиостанцияның тарихи жабдықтары жұмыс күйінде сақталып, келушілерге байланыс тарихын таныстыру үшін пайдаланылады. Швецияның ЮНЕСКО кеңесі кешендегі балалар мен ересектерге арналған іс-шараларды атап көрсетеді.&lt;ref name=&quot;SwedishUNESCO&quot; /&gt;

Арнайы көрсетілімдер кезінде тарихи SAQ таратқышы қайта іске қосылады. 2023 жылғы Александерсон күні өткізілген тарату туралы есепте әртүрлі елдерден келген қабылдау хабарламалары тіркелген. Бұл тарихи жүйенің жұмысын қондырғы тұрған жерде ғана емес, радиосигналды қабылдау арқылы да көрсетуге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;report&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://grimeton.org/en/ Гриметон радиостанциясының ресми сайты] {{ref-en}}
* [https://whc.unesco.org/en/list/1134/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}}

[[Санат:Швеция тарихы]]
[[Санат:Радиобайланыс]]
[[Санат:Дүниежүзілік мұра]]</text>
      <sha1>kaora9nbupsmekijycqt8dux6i6ylgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фагус фабрикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789653</id>
    <revision>
      <id>3690207</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <comment>Фагус фабрикасының тарихы, сәулеттік ерекшеліктері және мәдени мұра ретіндегі маңызы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды.</comment>
      <origin>3690207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10286" sha1="1dunqpg6ayox3mlofmxdc1xgxz0zidh" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;'''Фагус фабрикасы''' (нем. ''Fagus-Werk'') — [[Германия]]ның [[Төменгі Саксония]] жеріндегі Альфельд-ан-дер-Лайне қаласында орналасқан өнеркәсіп кешені. Фабрика аяқкиім өндірісіне арналған қалыптарды жасау, сақтау және жөнелту үшін салынған. Он ғимараттан тұратын кешен ерте модернистік өнеркәсіп сәулетінің маңызды үлгілерінің қатарына жатады.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1368/ Fagus Factory in Alfeld]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Ғимараттардың сыртқы келбетін [[Вальтер Гропиус]] пен Адольф Мейер жобалаған. Негізгі құрылыс жұмыстары 1911–1925 жылдары бірнеше кезеңмен жүргізілген. 2011 жылы кешен [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген.&lt;ref name=&quot;ministry&quot;&gt;[https://www.mwk.niedersachsen.de/startseite/kultur/denkmalpflege/unesco_weltkulturerbe_in_niedersachsen/fagus_werk_in_alfeld/fagus-werk-in-alfeld-124755.html Fagus-Werk in Alfeld]. Niedersächsisches Ministerium für Wissenschaft und Kultur. Қаралған күні: 2 қараша 2026.&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Фагус» атауы латын тіліндегі ''fagus'' — «шамшат» сөзінен шыққан. Алғашында аяқкиім қалыптары осы ағаштың сүрегінен жасалған. 1970-жылдары өндірісте пластмассаға көшу басталғанымен, кәсіпорынның тарихи атауы сақталған.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

== Құрылу тарихы ==
Фабриканың негізін өнеркәсіпші Карл Беншайдт қалаған. Ол 1911 жылы жаңа кәсіпорынның жобасына Вальтер Гропиус пен оның әріптесі Адольф Мейерді тартқан. Сол кезде зауыттың бастапқы өндірістік жоспарын тәжірибелі сәулетші Эдуард Вернер әзірлеп қойған болатын.&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1368.pdf Fagus Factory in Alfeld: Nomination Dossier]. UNESCO World Heritage Centre сайтындағы Германия ұсынған номинациялық құжат. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Гропиус пен Мейер бекітілген жоспарды пайдалана отырып, ғимараттардың сыртқы бейнесін жаңартқан. Беншайдт жаңа өндіріс орнының техникалық ілгерілеуді білдіретін заманауи келбетке ие болуын қалаған. Кейінгі құрылыс кезеңдерінде де Гропиус шеберханасының жобалары қолданылған.&lt;ref name=&quot;Bauhaus&quot;&gt;[https://bauhauskooperation.de/en/reisen/orte/ortsdetailseite/ort-14 Fagus Factory]. Bauhaus Kooperation. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Кешен 1911–1925 жылдары үш негізгі кезеңде тұрғызылған. 1938 жылы қосымша кеңейту жұмыстары жүргізілген. Фабрика ғимараттары технологиялық өзгерістерге қарай жаңартылғанымен, ортақ сәулеттік келбетін сақтау ұстанымы басшылыққа алынған.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

== Сәулеттік ерекшеліктері ==
Фагус фабрикасының ең белгілі белгісі — негізгі ғимараттың үш қабат бойына созылған шыны қасбеті. Әйнектелген бұрыштарда сырт көзге көрінетін тіреулердің болмауы ғимаратқа жеңіл сипат береді. Бұрыштардағы жүктемені қабылдайтын болат элементтер шатыр құрылымының ішінде жасырылған.&lt;ref name=&quot;Bauhaus&quot; /&gt;

Шыны беттер мен жұқартылған тірек элементтерін үйлестіру сол кезеңдегі ауыр әрі тұйық өнеркәсіп ғимараттарының бейнесінен өзгеше шешім болған. ЮНЕСКО бағалауында бұл тәсіл функционалистік өнеркәсіп эстетикасына бетбұрыстың белгісі ретінде сипатталады.&lt;ref name=&quot;decision&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/decisions/4302/ Decision 35 COM 8B.31: Fagus Factory in Alfeld, Germany]. UNESCO World Heritage Committee. 2011. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Кешендегі ғимараттардың сәулеті олардың қызметіне сәйкес келеді. Мысалы, қойма тұтас тас құрылыс түрінде орындалса, шеберхананың үлкен шыны беттері жұмыс орнына табиғи жарық түсіреді. Осы айырмашылықтарға қарамастан, жеке бөліктер біртұтас өнеркәсіп ансамблін құрайды.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

== Өндіріс пен еңбек ортасы ==
Кешен аяқкиім қалыптарын дайындаудың әртүрлі кезеңін бір аумақта байланыстыруға арналған. Мұнда өндірістік, сақтау және жөнелту қызметтері өзара үйлестірілген. Сондықтан Фагустың құндылығы жеке қасбеттермен ғана шектелмей, кәсіпорын бөліктерінің ортақ ұйымдастырылуынан да көрінеді.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

Жарық жұмыс ортасын қалыптастыру тапсырыс беруші мен сәулетшілердің ортақ мақсаты болған. Негізгі ғимараттағы кеңселер мен бір қабатты өндірістік залға табиғи жарық молынан түсірілген. Bauhaus Kooperation сипаттамасында бұл шешім қызметкерлерге қолайлы еңбек жағдайын жасау ниетімен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Bauhaus&quot; /&gt;

== Модернизм тарихындағы орны ==
Фагус фабрикасы Гропиустың алғашқы ірі жобаларының бірі болды. Германияның ЮНЕСКО жөніндегі комиссиясы оны заманауи өнеркәсіп сәулетінің қалыптасуындағы маңызды құрылыс ретінде бағалайды. Үлкен шыны беттер мен әйнектелген бұрыштар кейінгі жаңа сәулеттің танымал белгілеріне айналған.&lt;ref name=&quot;GermanUNESCO&quot;&gt;[https://www.unesco.de/staette/fagus-werk-in-alfeld/ Fagus-Werk in Alfeld]. Deutsche UNESCO-Kommission. Қаралған күні: 2 қараша 2026.&lt;/ref&gt;

Фабрика Баухаус мектебі құрылғанға дейін жобаланған. Оның сәулеттік шешімдері кейінгі Баухаус шығармашылығындағы қағидалардың ерте көрінісі ретінде қарастырылады. ЮНЕСКО сипаттамасында кешеннің Еуропа мен Солтүстік Америка сәулетінің дамуы үшін маңызы атап өтіледі.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Қорғалуы және келушілер орталығы ==
Фабрика кешені 1946 жылдан бастап сәулет ескерткіші ретінде қорғалады. Қайта құру кезінде Гропиус ұсынған стильдік қағидалар мен тиісті материалдарды сақтау ескерілген.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

2011 жылы Фагус фабрикасы Дүниежүзілік мұра тізіміне II және IV өлшемдер бойынша енгізілген. Бұл мәртебе оның сәулеттік жаңашылдығын және XX ғасырдағы өнеркәсіп құрылысының дамуын көрсететін құндылығын мойындайды.&lt;ref name=&quot;decision&quot; /&gt;

Кешенде келушілер орталығы мен көрмелер жұмыс істейді. Германияның ЮНЕСКО жөніндегі комиссиясының мәліметінде интерактивті экспозициялар фабриканың тарихын және Дүниежүзілік мұра конвенциясының негізгі ұстанымдарын түсіндіретіні көрсетілген. Мектептер мен балабақшаларға арналған оқу материалдары да қарастырылған.&lt;ref name=&quot;GermanUNESCO&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://whc.unesco.org/en/list/1368/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}}
* [https://www.fagus-werk.com/ Фагус фабрикасының ресми сайты]

[[Санат:Германия сәулеті]]
[[Санат:Төменгі Саксония]]
[[Санат:Дүниежүзілік мұра]]</text>
      <sha1>1dunqpg6ayox3mlofmxdc1xgxz0zidh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690208</id>
      <parentid>3690207</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Дүниежүзілік мұра|Дүниежүзілік мұра]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3690208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10237" sha1="gpo8m0gmzqskyb14anm0cqvs47t2e1h" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;'''Фагус фабрикасы''' (нем. ''Fagus-Werk'') — [[Германия]]ның [[Төменгі Саксония]] жеріндегі Альфельд-ан-дер-Лайне қаласында орналасқан өнеркәсіп кешені. Фабрика аяқкиім өндірісіне арналған қалыптарды жасау, сақтау және жөнелту үшін салынған. Он ғимараттан тұратын кешен ерте модернистік өнеркәсіп сәулетінің маңызды үлгілерінің қатарына жатады.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1368/ Fagus Factory in Alfeld]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Ғимараттардың сыртқы келбетін [[Вальтер Гропиус]] пен Адольф Мейер жобалаған. Негізгі құрылыс жұмыстары 1911–1925 жылдары бірнеше кезеңмен жүргізілген. 2011 жылы кешен [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген.&lt;ref name=&quot;ministry&quot;&gt;[https://www.mwk.niedersachsen.de/startseite/kultur/denkmalpflege/unesco_weltkulturerbe_in_niedersachsen/fagus_werk_in_alfeld/fagus-werk-in-alfeld-124755.html Fagus-Werk in Alfeld]. Niedersächsisches Ministerium für Wissenschaft und Kultur. Қаралған күні: 2 қараша 2026.&lt;/ref&gt;

== Атауы ==
«Фагус» атауы латын тіліндегі ''fagus'' — «шамшат» сөзінен шыққан. Алғашында аяқкиім қалыптары осы ағаштың сүрегінен жасалған. 1970-жылдары өндірісте пластмассаға көшу басталғанымен, кәсіпорынның тарихи атауы сақталған.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

== Құрылу тарихы ==
Фабриканың негізін өнеркәсіпші Карл Беншайдт қалаған. Ол 1911 жылы жаңа кәсіпорынның жобасына Вальтер Гропиус пен оның әріптесі Адольф Мейерді тартқан. Сол кезде зауыттың бастапқы өндірістік жоспарын тәжірибелі сәулетші Эдуард Вернер әзірлеп қойған болатын.&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1368.pdf Fagus Factory in Alfeld: Nomination Dossier]. UNESCO World Heritage Centre сайтындағы Германия ұсынған номинациялық құжат. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Гропиус пен Мейер бекітілген жоспарды пайдалана отырып, ғимараттардың сыртқы бейнесін жаңартқан. Беншайдт жаңа өндіріс орнының техникалық ілгерілеуді білдіретін заманауи келбетке ие болуын қалаған. Кейінгі құрылыс кезеңдерінде де Гропиус шеберханасының жобалары қолданылған.&lt;ref name=&quot;Bauhaus&quot;&gt;[https://bauhauskooperation.de/en/reisen/orte/ortsdetailseite/ort-14 Fagus Factory]. Bauhaus Kooperation. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Кешен 1911–1925 жылдары үш негізгі кезеңде тұрғызылған. 1938 жылы қосымша кеңейту жұмыстары жүргізілген. Фабрика ғимараттары технологиялық өзгерістерге қарай жаңартылғанымен, ортақ сәулеттік келбетін сақтау ұстанымы басшылыққа алынған.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

== Сәулеттік ерекшеліктері ==
Фагус фабрикасының ең белгілі белгісі — негізгі ғимараттың үш қабат бойына созылған шыны қасбеті. Әйнектелген бұрыштарда сырт көзге көрінетін тіреулердің болмауы ғимаратқа жеңіл сипат береді. Бұрыштардағы жүктемені қабылдайтын болат элементтер шатыр құрылымының ішінде жасырылған.&lt;ref name=&quot;Bauhaus&quot; /&gt;

Шыны беттер мен жұқартылған тірек элементтерін үйлестіру сол кезеңдегі ауыр әрі тұйық өнеркәсіп ғимараттарының бейнесінен өзгеше шешім болған. ЮНЕСКО бағалауында бұл тәсіл функционалистік өнеркәсіп эстетикасына бетбұрыстың белгісі ретінде сипатталады.&lt;ref name=&quot;decision&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/decisions/4302/ Decision 35 COM 8B.31: Fagus Factory in Alfeld, Germany]. UNESCO World Heritage Committee. 2011. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Кешендегі ғимараттардың сәулеті олардың қызметіне сәйкес келеді. Мысалы, қойма тұтас тас құрылыс түрінде орындалса, шеберхананың үлкен шыны беттері жұмыс орнына табиғи жарық түсіреді. Осы айырмашылықтарға қарамастан, жеке бөліктер біртұтас өнеркәсіп ансамблін құрайды.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

== Өндіріс пен еңбек ортасы ==
Кешен аяқкиім қалыптарын дайындаудың әртүрлі кезеңін бір аумақта байланыстыруға арналған. Мұнда өндірістік, сақтау және жөнелту қызметтері өзара үйлестірілген. Сондықтан Фагустың құндылығы жеке қасбеттермен ғана шектелмей, кәсіпорын бөліктерінің ортақ ұйымдастырылуынан да көрінеді.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

Жарық жұмыс ортасын қалыптастыру тапсырыс беруші мен сәулетшілердің ортақ мақсаты болған. Негізгі ғимараттағы кеңселер мен бір қабатты өндірістік залға табиғи жарық молынан түсірілген. Bauhaus Kooperation сипаттамасында бұл шешім қызметкерлерге қолайлы еңбек жағдайын жасау ниетімен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Bauhaus&quot; /&gt;

== Модернизм тарихындағы орны ==
Фагус фабрикасы Гропиустың алғашқы ірі жобаларының бірі болды. Германияның ЮНЕСКО жөніндегі комиссиясы оны заманауи өнеркәсіп сәулетінің қалыптасуындағы маңызды құрылыс ретінде бағалайды. Үлкен шыны беттер мен әйнектелген бұрыштар кейінгі жаңа сәулеттің танымал белгілеріне айналған.&lt;ref name=&quot;GermanUNESCO&quot;&gt;[https://www.unesco.de/staette/fagus-werk-in-alfeld/ Fagus-Werk in Alfeld]. Deutsche UNESCO-Kommission. Қаралған күні: 2 қараша 2026.&lt;/ref&gt;

Фабрика Баухаус мектебі құрылғанға дейін жобаланған. Оның сәулеттік шешімдері кейінгі Баухаус шығармашылығындағы қағидалардың ерте көрінісі ретінде қарастырылады. ЮНЕСКО сипаттамасында кешеннің Еуропа мен Солтүстік Америка сәулетінің дамуы үшін маңызы атап өтіледі.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Қорғалуы және келушілер орталығы ==
Фабрика кешені 1946 жылдан бастап сәулет ескерткіші ретінде қорғалады. Қайта құру кезінде Гропиус ұсынған стильдік қағидалар мен тиісті материалдарды сақтау ескерілген.&lt;ref name=&quot;ministry&quot; /&gt;

2011 жылы Фагус фабрикасы Дүниежүзілік мұра тізіміне II және IV өлшемдер бойынша енгізілген. Бұл мәртебе оның сәулеттік жаңашылдығын және XX ғасырдағы өнеркәсіп құрылысының дамуын көрсететін құндылығын мойындайды.&lt;ref name=&quot;decision&quot; /&gt;

Кешенде келушілер орталығы мен көрмелер жұмыс істейді. Германияның ЮНЕСКО жөніндегі комиссиясының мәліметінде интерактивті экспозициялар фабриканың тарихын және Дүниежүзілік мұра конвенциясының негізгі ұстанымдарын түсіндіретіні көрсетілген. Мектептер мен балабақшаларға арналған оқу материалдары да қарастырылған.&lt;ref name=&quot;GermanUNESCO&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://whc.unesco.org/en/list/1368/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}}
* [https://www.fagus-werk.com/ Фагус фабрикасының ресми сайты]

[[Санат:Германия сәулеті]]
[[Санат:Төменгі Саксония]]</text>
      <sha1>gpo8m0gmzqskyb14anm0cqvs47t2e1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джоггинс қазбалы жартастары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789654</id>
    <revision>
      <id>3690212</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akmaral090</username>
        <id>186657</id>
      </contributor>
      <comment>Джоггинс қазбалы жартастарының геологиясы, палеонтологиялық маңызы және зерттелу тарихы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды.</comment>
      <origin>3690212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10256" sha1="4vprni27ycft3xjjsvwgmjodkui8t57" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;'''Джоггинс қазбалы жартастары''' (ағылш. ''Joggins Fossil Cliffs'') — [[Канада]]ның [[Жаңа Шотландия]] провинциясындағы қазба қалдықтары сақталған жағалау жартастары. Нысан таскөмір кезеңінің соңындағы құрлық тіршілігі туралы мәлімет беретін палеонтологиялық орын ретінде белгілі. Қорғалатын аумақтың көлемі 689 гектар, жағалау бойымен созылуы 14,7 километр. 2008 жылы [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1285/ Joggins Fossil Cliffs]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық орналасуы ==
Джоггинс жартастары Фанди шығанағы жүйесіне кіретін Камберленд алабының шығыс жағалауында орналасқан. Жағалау құмтас пен сазды жыныстардан тұратын тік жарлардан, аласа кемерлерден және су қайтқанда ашылатын жартасты алаңдардан құралған.&lt;ref name=&quot;datasheet&quot;&gt;[https://world-heritage-datasheets.unep-wcmc.org/datasheet/output/site/joggins-fossil-cliffs/ Joggins Fossil Cliffs]. World Heritage Datasheet. UNEP-WCMC. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Фанди шығанағындағы күшті толысу мен қайту жағалаудың келбетін үнемі өзгертіп отырады. Толқындар жыныстарды шайып, бұрын жабық жатқан қазба қалдықтарын ашады. Осы үдеріс Джоггинстегі палеонтологиялық материалдардың жаңадан табылуына жағдай жасайды.&lt;ref name=&quot;property&quot;&gt;[https://jogginsfossilcliffs.net/cliffs/property/ About the property]. Joggins Fossil Institute. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

== Геологиялық ерекшеліктері ==
Жартастардағы шөгінді қабаттар шамамен 310 миллион жыл бұрынғы табиғи ортаны сипаттайды. Бұл кезеңде қазіргі Жаңа Шотландия аумағы экваторға жақын орналасып, ылғалды ормандармен көмкерілген. Өсімдік қалдықтарының жиналуы кейін көмір қабаттарының қалыптасуына негіз болған.&lt;ref name=&quot;centre&quot;&gt;[https://jogginsfossilcliffs.net/centre/ The Joggins Fossil Centre]. Joggins Fossil Institute. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Джоггинстің ерекшелігі — қазба ағзалардың өздері тіршілік еткен ортамен байланысы сақталуында. Тік тұрған ағаш діңдері, өсімдік қалдықтары және жануарлардың іздері ежелгі ландшафтты қалпына келтіруге мүмкіндік береді.&lt;ref name=&quot;property&quot; /&gt;

ЮНЕСКО сипаттамасында мұнда өзара көршілес үш экожүйенің белгілері сақталғаны көрсетіледі: эстуарийлік шығанақ, өзен жайылмасындағы ылғалды орман және тұщы су айдындары бар, өртке бейім орманды аллювийлік жазық. Олардың бір аумақта кездесуі ежелгі тіршілік орталарын салыстырып зерттеуге жағдай жасайды.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

== Қазба қалдықтары ==
Джоггинстен өсімдіктер мен жануарлардың тасқа айналған қалдықтары ғана емес, олардың қозғалысы мен тіршілігін көрсететін іздер де табылады. Қазба ағаштардың тік қалпында сақталуы бұл орынның танымал ерекшеліктерінің бірі болып саналады.&lt;ref name=&quot;research&quot;&gt;[https://jogginsfossilcliffs.net/research/ Current &amp; recent research]. Joggins Fossil Institute. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Нысаннан табылған ''Hylonomus lyelli'' ерте жорғалаушылардың белгілі өкілдерінің қатарына жатады. Мұндағы материалдар құрлық омыртқалыларының ерте тарихын зерттеуде маңызды. Ағаш діңдерінің ішінен қосмекенділердің, жорғалаушылардың және омыртқасыз жануарлардың қалдықтары анықталған.&lt;ref name=&quot;research&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;[https://jogginsfossilcliffs.net/research/historical/ Historical research]. Joggins Fossil Institute. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Қазба қалдықтарының әртүрлілігі жеке жануарларды сипаттаумен қатар, ежелгі ормандағы қоректік байланыстарды зерттеуге мүмкіндік береді. Джоггинс институтының мәліметінде мұнда алғашқы өндірушілерден жыртқыштарға дейінгі қоректік жүйе өкілдері сақталғаны көрсетіледі.&lt;ref name=&quot;research&quot; /&gt;

== Зерттелу тарихы ==
Джоггинс жағалауы туралы геологиялық сипаттамалар ғылыми әдебиетте 1828–1829 жылдары жарияланған. Алғашқы зерттеулерде тік тұрған қазба ағаштар атап өтілген.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

1842 жылы геолог [[Чарлз Лайель]] Джоггинске Абрахам Геснермен бірге келген. Лайель қазба ормандарды көмірдің құрлық өсімдіктерінен қалыптасуы мәселесімен байланыстыра зерттеген. 1843 жылы Уильям Логан жағалаудың шөгінді қабаттарын бірізді өлшеп, ұзақ уақыт пайдаланылған тірек сипаттаманы жасаған.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

1852 жылы Лайель мен Уильям Доусон тік сақталған ағаштардың ішінен төрт аяқты жануарлардың қалдықтарын тапқан. Бұл жаңалық Джоггинстің ғылыми танымалдығын арттырған. Кейін Доусон осы жердегі қазба қалдықтарын зерттеуді жалғастырған.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

[[Чарлз Дарвин]] 1859 жылы жарық көрген «Түрлердің шығуы» еңбегінде Джоггинстегі қазба ормандар мен қабаттардың ашық көрінуіне сүйеніп, геологиялық жазбаның толық еместігі туралы мәселені талқылаған.&lt;ref name=&quot;history&quot; /&gt;

== Қазіргі ғылыми зерттеулер ==
Джоггинстегі зерттеулерге шөгінді қабаттарды, ізтаңбаларды, қазба ағаштарды және олардың ішіндегі жануарлар қалдықтарын талдау кіреді. Ағаш діңдерінің ішіндегі сүйектердің орналасуын зерттеу үшін компьютерлік томография қолданылған.&lt;ref name=&quot;research&quot; /&gt;

Жартастардың шайылуын бақылау бағытында лазерлік сканерлеу әдістері пайдаланылған. Мұндай өлшеулер эрозияның жылдамдығын, қазба қалдықтарының ашылуын және олардың сақталу жағдайын бағалауға көмектеседі.&lt;ref name=&quot;research&quot; /&gt;

== Қорғалуы және білім беру ==
Джоггинс Дүниежүзілік мұра тізіміне VIII өлшем бойынша тіркелген. Оның құндылығы Жер тарихының маңызды кезеңін және ежелгі құрлық экожүйелерін көрсететін қазба деректерінің сақталуымен байланысты.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot; /&gt;

Жартастарға жақын орналасқан Джоггинс қазба орталығы бұрынғы көмір шахтасының қалпына келтірілген аумағында құрылған. Экспозиция өңірдің геологиялық тарихын, ежелгі өсімдіктері мен жануарларын және көмір өндірудің жергілікті қауымға әсерін таныстырады.&lt;ref name=&quot;centre&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://jogginsfossilcliffs.net/ Джоггинс қазба институтының ресми сайты] {{ref-en}}
* [https://whc.unesco.org/en/list/1285/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}}

[[Санат:Палеонтология]]
[[Санат:Жаңа Шотландия]]
[[Санат:Дүниежүзілік мұра]]</text>
      <sha1>4vprni27ycft3xjjsvwgmjodkui8t57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қыдырғали Оңғарбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789655</id>
    <revision>
      <id>3690224</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: Қыдырғали Оңғарбаев Қыдырғали Оңғарбаев (24 қазан 1994 жылы туған, Шардара, Түркістан облысы, Қазақстан) — қазақстандық кәсіпқой қол күресші (армрестлер). Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Азияның бірнеше дүркін чемпионы, кәсіпқой...</comment>
      <origin>3690224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2965" sha1="gwrudxnuj4yr0p30794uezfrnjuyy3f" xml:space="preserve">Қыдырғали Оңғарбаев
Қыдырғали Оңғарбаев (24 қазан 1994 жылы туған, Шардара, Түркістан облысы, Қазақстан) — қазақстандық кәсіпқой қол күресші (армрестлер). Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Азияның бірнеше дүркін чемпионы, кәсіпқойлар арасындағы әлем кубогының жеңімпазы және ең беделді «TOP 8» супер-турнирінің қатысушысы.  

Өмірбаяны
Қыдырғали Оңғарбаев 1994 жылы 24 қазанда Түркістан облысының Шардара қаласында дүниеге келген.  
Армрестлинг спортымен 10 жасынан бастап «Шардара Армспорт» клубында айналыса бастады. Бұл клубтың негізін қалаушы әрі бас бапкері — Арман Қарсыбаев.  

Кәсіби карьерасы
 2012 жыл: Жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алды. Сондай-ақ ересектер арасында 80 кг салмақта қола жүлдегер атанды.  
 2013 жыл: АҚШ-та өткен Nemiroff World Cup (Кәсіпқойлар арасындағы әлем кубогы) жарысында 95 кг салмақ дәрежесінде 3-орын иеленді.  
 2014 жыл: A1 Russian Open турнирінде оң және сол қол күресінен жүлделі орындарға ие болып, әлемдік деңгейдегі мықты спортшыларды жеңді.  
 2017 жыл: «Zloty Tur» (Злотый Тур) кәсіпқойлар арасындағы әлем кубогында 95 кг салмақта оң қолмен бірінші орын алып, алтын медаль еншіледі. Абсолютті салмақ дәрежесінде 2-орынға ие болды.  
 2019 жыл: Әлемнің ең үздік 8 армрестлері жиналған «TOP 8» турниріне шақыру алды. Алғашқы кезеңде өзінен 50 кг ауыр поляк спортшысы Алекс Курдечаны жеңіп, жартылай финалға өтті.
 
 Дереккөздер 

* [https://sputnik.kz/20191208/Kydyrgali-Ongarbaev-armwrestling-12240989.html Қыдырғали Оңғарбаев туралы — Sputnik Қазақстан]
* [https://kaz.sputnik.kz/20191209/Top-8-Kydyrgali-Ongarbaev-12242132.html «Top 8» турнирінің нәтижелері — Sputnik Қазақстан]
* [https://www.worldarmwrestlingfederation.com World Armwrestling Federation (WAF) ресми сайты]</text>
      <sha1>gwrudxnuj4yr0p30794uezfrnjuyy3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3690225</id>
      <parentid>3690224</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Шардара 2026 [[Жоба:Инкубатор/Қыдырғали Оңғарбаев]] бетін [[Қыдырғали Оңғарбаев]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3690224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2965" sha1="gwrudxnuj4yr0p30794uezfrnjuyy3f" xml:space="preserve">Қыдырғали Оңғарбаев
Қыдырғали Оңғарбаев (24 қазан 1994 жылы туған, Шардара, Түркістан облысы, Қазақстан) — қазақстандық кәсіпқой қол күресші (армрестлер). Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Азияның бірнеше дүркін чемпионы, кәсіпқойлар арасындағы әлем кубогының жеңімпазы және ең беделді «TOP 8» супер-турнирінің қатысушысы.  

Өмірбаяны
Қыдырғали Оңғарбаев 1994 жылы 24 қазанда Түркістан облысының Шардара қаласында дүниеге келген.  
Армрестлинг спортымен 10 жасынан бастап «Шардара Армспорт» клубында айналыса бастады. Бұл клубтың негізін қалаушы әрі бас бапкері — Арман Қарсыбаев.  

Кәсіби карьерасы
 2012 жыл: Жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алды. Сондай-ақ ересектер арасында 80 кг салмақта қола жүлдегер атанды.  
 2013 жыл: АҚШ-та өткен Nemiroff World Cup (Кәсіпқойлар арасындағы әлем кубогы) жарысында 95 кг салмақ дәрежесінде 3-орын иеленді.  
 2014 жыл: A1 Russian Open турнирінде оң және сол қол күресінен жүлделі орындарға ие болып, әлемдік деңгейдегі мықты спортшыларды жеңді.  
 2017 жыл: «Zloty Tur» (Злотый Тур) кәсіпқойлар арасындағы әлем кубогында 95 кг салмақта оң қолмен бірінші орын алып, алтын медаль еншіледі. Абсолютті салмақ дәрежесінде 2-орынға ие болды.  
 2019 жыл: Әлемнің ең үздік 8 армрестлері жиналған «TOP 8» турниріне шақыру алды. Алғашқы кезеңде өзінен 50 кг ауыр поляк спортшысы Алекс Курдечаны жеңіп, жартылай финалға өтті.
 
 Дереккөздер 

* [https://sputnik.kz/20191208/Kydyrgali-Ongarbaev-armwrestling-12240989.html Қыдырғали Оңғарбаев туралы — Sputnik Қазақстан]
* [https://kaz.sputnik.kz/20191209/Top-8-Kydyrgali-Ongarbaev-12242132.html «Top 8» турнирінің нәтижелері — Sputnik Қазақстан]
* [https://www.worldarmwrestlingfederation.com World Armwrestling Federation (WAF) ресми сайты]</text>
      <sha1>gwrudxnuj4yr0p30794uezfrnjuyy3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Қыдырғали Оңғарбаев</title>
    <ns>102</ns>
    <id>789656</id>
    <redirect title="Қыдырғали Оңғарбаев" />
    <revision>
      <id>3690226</id>
      <timestamp>2026-11-02T11:51:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Шардара 2026</username>
        <id>187453</id>
      </contributor>
      <comment>Шардара 2026 [[Жоба:Инкубатор/Қыдырғали Оңғарбаев]] бетін [[Қыдырғали Оңғарбаев]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3690226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="5fmjmv7uvpf649wbb93o2rxsf3ioc0m" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қыдырғали Оңғарбаев]]</text>
      <sha1>5fmjmv7uvpf649wbb93o2rxsf3ioc0m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>